PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
179 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
YIRIK VA MAYDA SHOXLI HAYVONLARDAN OLINGAN SUT YOG‘LARNING
XUSUSIYATLARINI TADQIQ QILISH
Jienbae a Albina Mux a bae na
Toshken kimyo exnologiya ins i u i
Oziq-o qa a inochilik exnologiyala i akul e i
Oziq-o qa exnologiyasi (yogʻ moy mahsulo la i exnologiyasi boʻyicha) yoʻnalishi magis a u a 1-
bosqich alabasi
Su — bu i ik o ganizm uchun eng qadimiy, o‘laqonli biologik mahsulo la dan bi idi . U
inson hayo i uchun za u bo‘lgan oqsil, yog‘, ugle od, mine al modda a i aminla ning muhim
manbai hisoblanadi. Su ning kimyo iy a kibi hay on u i, zo , yosh, oziqlanish sha oi i, yil asli a
sog’ilish da iga qa ab a qlanadi. Su ning eng muhim komponen la idan bi i bu - su yog’idi . U
na aqa ene giya manbai, balki o ganizmda muhim iziologik ja ayonla da ish i ok e u chi biologik
aol moddadi .
Yi ik shoxli hay onla (sigi , buqa) su i yog’ining xususiya la i a mayda shoxli hay onla (qo’y,
echki) su i yog’la i o’ asidagi a qla ni o’ ganish su mahsulo la ini qay a ishlash, ula ning
exnologik si a ini oshi ish hamda biologik qiyma ini aniqlashda muhim ahamiya ga ega.
Ushbu adqiqo ning asosiy maqsadi - yi ik a mayda shoxli hay onla dan olingan su yog’la ining
izik-kimyo iy, biokimyo iy a exnologik xususiya la ini solish i ish hamda ula ning oziqa iy
qiyma ini ahlil qilishdan ibo a .
Su yog’i mu akkab kimyo iy uzilishga ega bo’lib, u asosan igli se idla , os olipidla , xoles e in,
e kin yog’ kislo ala i hamda yog’da e u chi i aminla dan ashkil opgan. T igli se idla umumiy
yog’ massaning 95-98 % ini ashkil e adi. Su yog’ining asosiy komponen la i quyidagila dan ibo a :
➢ Yogʻ kislo ala i: olein, palmi in, s ea in, mi is in, lau in a kap il kislo ala .
➢ Fos olipidla : lechi in, ke alin, s ingomiyelin.
➢ Vi aminla : A, D, E, K.
➢ Mine alla : kal siy, os o , magniy.[1]
Su yog’ining biologik qiyma i unda ma jud bo’lgan ko’p o’yin i ilmagan yog’ kislo ala i (linol,
linolen, a axidon) miqdo i bilan belgilanadi. Aynan shu kislo ala o ganizmning hujay a
memb anala ini iklashda, go monla sin ezida, hamda immun izimi aoliya ida muhim o’ in u adi.
Sigi su i a kibida o’ acha 3,5-4,5 % yog’ ma jud. Bu yog’ mayda omchila da, diame i 2-10
mik on bo’lgan globulala shaklida su za dobida suspenziya hola ida joylashgan. Sigi su i yog’ining
asosiy izik-kimyo iy xususiya la i quyidagicha:
• Yog’ning e ish ha o a i: 28-34 °C a o ida.
• Su yog’i zichligi: 0,927-0,933 g/sm³.
• Kislo ali soni: 0,2-1,5 mg KOH/g.
• Pe oksid soni: 0,2-0,8 mmol/kg.
• Yog’ kislo ala ining o’ acha molekulya massasi: 250-280.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
180 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Sigi su i yog’i ko’p holla da ma ga in, yog’li pishloq, qaymoq, sa iyog’, ke i , yogu kabi
mahsulo la ayyo lashda ishla iladi. Uning o ganolep ik xususiya la i ( a’mi, hidi, angi) mayin a
yoqimli bo’lib, inson o qa lanishida oson hazm bo’ladi.
Qo’y su i yog’ miqdo i yuqo i bo’lib, o’ acha 6-8 % gacha ye adi. U o’yin i ilgan yog’ kislo ala iga
boy. Qo’y su i yog’ining e ish ha o a i 40 °C dan yuqo i, bu esa uning so uqda qa iq hola da
bo’lishini a’minlaydi. Qo’y su i yog’ining a kibida bu i ik (C4:0) a kap oik (C6:0) kislo ala ko’p
bo’lib, ula yog’ga o’ziga xos hid a a’m be adi.
Qo’y su i yog’ining biologik qiyma i yuqo i, chunki unda A a D i aminla i miqdo i sigi su iga
qa aganda 1,5-2 ba a a ko’p. Shu sababli u immuni e ni mus ahkamlo chi a bolala o qa lanishida
oydali mahsulo hisoblanadi.
Echki su i yog’i 4-5 % miqdo da bo’lib, undagi yog’ globulala i juda mayda (diame i 1-3 mik on)
bo’ladi. Shu sababli echki su i ez hazm bo’ladi, alle gik a’si ko’ sa maydi. Undagi yog’ kislo ala i
a kibida kap il (C8:0) a kap in (C10:0) kislo ala ko’pligi u ayli u o’ziga xos hidsiz a iniq angga
ega. Echki su i yog’i inson oshqozon-ichak izimi kasallikla ida, alle giyada, bolala oziqlanishida
oydali hisoblanadi.
Su yog’la ining biokimyo iy ahlili yog’ kislo ala ining miqdo ini aniqlash o qali ula ning biologik
ahamiya ini baholashga yo dam be adi.
Sigi su i yog’ida olein kislo asi - 30-35 %, palmi in - 25-30 %, s ea in - 10-15 % ni ashkil e adi.
Qo’y su i yog’ida esa o’yin i ilgan kislo ala ulushi 60 % gacha ye adi.
Echki su i yog’ida esa o’ a zanji li yog’ kislo ala i (C6:0-C10:0) 20 % a o ida bo’lib, bu ula ning
ez pa chalanishini a’minlaydi.[2]
Yog’ kislo ala ining molekulya uzunligi, ula ning nisba i su yog’ining hazm bo’lish ezligi,
ene ge ik qiyma i hamda saqlanish ba qa o ligiga be osi a a’si e adi. Shu bois ha bi hay on
u idan olingan su yog’i o’ziga xos biologik xususiya la ga ega.
Su yog’la ining exnologik xususiya la i ula ning emulsi ika siya qobiliya i, ba qa o ligi, qay a
ishlanish da ajasi bilan belgilanadi. Sigi su i yog’i yuqo i emulsi ika siya qobiliya iga ega bo’lib,
pishloq, sa iyog’, sme ana ishlab chiqa ishda keng qo’llanadi. Qo’y su i yog’i yuqo i qa iqligi
sababli qa iq pishloqla ( oque o , e a) ayyo lashda ishla iladi. Echki su i esa pas e ish ha o a i
u ayli yumshoq pishloqla a die ik mahsulo la ishlab chiqa ishda qo’llaniladi.
Shuningdek, mayda shoxli hay on su la ining yog’i an ioksidan aollikka ega bo’lib, u uzoq mudda
saqlanishi mumkin. Qo’y su i yog’ida abiiy oko e ol (E i amini) miqdo i yuqo i bo’lib, u
oksidlanish ja ayonla ini sekinlash i adi.
Su yog’la i inson saloma ligi uchun muhim biologik ahamiya ga ega. Ula :
ene giya manbai bo’lib xizma qiladi (1 g yog’ 9 kkal be adi);
yog’da e u chi i aminla ning (A, D, E, K) so’ ilishini a’minlaydi;
go monla , e men la a hujay a memb anala ining sin ezida ish i ok e adi;
immuni e ni mus ahkamlaydi.[3]
Qo’y a echki su i yog’la i, ayniqsa, bolala a keksala o qa lanishida, alle gik kasallikla da a siya
e iladi. Ula ning yog’la i ez so’ iladi, alle gik eaksiya chaqi maydi a oshqozon-ichak izimiga
yengil a’si ko’ sa adi.
Tadqiqo da omida sigi , qo’y a echki su i namunala ida yog’ miqdo i, kislo alilik, zichlik, e ish
ha o a i a yog’ kislo ala i nisba i aniqlangan. Na ijala quyidagicha bo’ldi:
Qo’y su i yog’i - eng ko’p yog’li, ammo yuqo i e ish ha o a iga ega.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
181 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Echki su i yog’i - eng ez hazm bo’lu chi.
Sigi su i yog’i - o’ acha ko’ sa kichli, ammo exnologik jiha dan uni e sal.
Bu a qla ha bi su mahsulo ini maqsadli ishlab chiqa ishda alohida yondashu alab e ishini
ko’ sa adi. Masalan, qo’y su i pishloq ishlab chiqa ish uchun, echki su i esa ibbiy-die ik mahsulo la
uchun qulay.
Su yog’ining miqdo i a si a i quyidagi omilla ga bog’liq:
Hay on u i a zo iga - masalan, Je sey zo li sigi su i yog’liligi yuqo i bo’ladi.
Oziqlanish sha oi iga - yem-xashakdagi ka o in a yog’ kislo ala i miqdo i yog’ning si a iga a’si
qiladi.
Yil asliga - yozgi da da su yog’ining ka o in miqdo i o adi.
Sog’ilish da iga - lak a siyaning boshida yog’ miqdo i pas , oxi ida esa yuqo i oq bo’ladi.
Saqlash a qay a ishlash sha oi iga - ha o a a oksidlanish ja ayonla i yog’ si a ini o’zga i adi.
Hozi gi kunda su yog’la i sanoa da u li yo’nalishla da qo’llanilmoqda:
Die ik a bolala oziqlanishi uchun maxsus su mahsulo la i ishlab chiqa ish;
Fa ma se ika sanoa ida biologik aol modda si a ida oydalanish;
Kosme ologiyada abiiy emollien a yumsha u chi komponen si a ida;
Su asosidagi unksional oziq-o qa la ya a ishda qo’llash.[4]
O’zbekis on sha oi ida qo’y a echki su i ishlab chiqa ishni kengay i ish, ula ning yog’la ini
exnologik jiha dan ozalash a yuqo i si a li pishloq, qaymoq, yog’li su mahsulo la i ishlab chiqa ish
is iqbolla i ka a.
Xulosa qilib ay ganda, yi ik a mayda shoxli hay onla dan olingan su yog’la i o’ziga xos izik-
kimyo iy, biokimyo iy a exnologik xususiya la ga ega. Sigi su i yog’i uni e salligi bilan aj alib
u sa, qo’y su i yog’i yuqo i yog’lilik a i aminla ga boyligi bilan, echki su i esa eng ez hazm bo’lish
xususiya i bilan ahamiya lidi .
Su yog’la ining si a i hay onla ning oziqlanishi, zo i a saqlash sha oi iga bog’liq. Qo’y a echki
su i yog’la i biologik qiyma i yuqo i, alle gik jiha dan xa siz bo’lganligi uchun die ik a ibbiy
maqsadla da keng qo’llanishi mumkin. Shu bois O’zbekis on su sanoa ida mayda shoxli hay on su i
mahsulo la ini ishlab chiqa ish hajmini oshi ish, ula ning yog’la ini exnologik qay a ishlash
bo’yicha ilmiy asoslangan yondashu la ishlab chiqish za u .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Rahmono , A. a Yo’ldoshe , B. Su shunoslik asosla i. Toshken : “Fan” nash iyo i. 2019.- 240 b.
2. Ka imo , N. Oziq-o qa exnologiyasi: su a su mahsulo la i. Sama qand: SamDU nash iyo i.
2020. - 198 b.
3. Qodi o , M. Hay onla mahsuldo ligini oshi ish a oziqlan i ish biologiyasi. Toshken :
“O’zbekis on” nash iyo i. 2018. - 256 b.
4. Jo’ aye , O. Su mahsulo la i ishlab chiqa ish exnologiyasi. Buxo o: BDU nash iyo i. 2021. - 214
b.
