414
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
BOBUR VA BOBURIYLAR DAVLATI: TARIXIY JARAYONLAR VA
SIYOSIY MEROS
A'zamo a Fa zona Usmon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika 1-bosqich alabasi
azamo [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17740662
Anno a siya: Anno a siya. Mazu maqolaga Zahi iddin Muhammad Bobu a uning asos
solgan Bobu iyla da la i a ixiy ja ayonla nuq ai naza idan ahlil e ilgan.Bobu ning siyosiy
aoliya i,ha biy maho a i hamda da la boshqa u idagi isloho la i a ixiy manbala asosida ilmiy
yondashu ò ganiladi. Maqolada "Bobu noma"asa ining a ixiy ahamiya i,unda kel i ilgan
siyosiy,madaniy a ij imoiy ja ayonla ilmiy dalilla bilan asoslab be ilgan.Shuningdek,Bobu iyla
sulolasining Hindis on a Ma kaziy Osiyo a ixidagi ò ni,ula ning da la boshqa u i,madaniya a
ilm an i ojiga qòshgan hissasi yu i ilgan.Tadqiqo Bobu shaxsining siyosiy ye akchilik azila la i
milliy òzlikni anglash ja ayonidagi òli hamda uning me osini bugungi da uchun ahamiya i kò sa ib
ò ilgan.Maqola Bobu a Bobu iyla da la i aoliya ini a ixiy manbala asosida ahlil e ib,ula ning
òz da ida a keyingi as la da Ma kaziy Osiyo hamda Hindis on siyosiy- madaniy hayo iga kò sa gan
a'si ini ilmiy asosda ochib be adi.
Kali sòzla : Zahi iddin Muhammad Bobu , Bobu iyla da la i, a ix, siyosa , me os,
Bobu noma, Mo a ounnah , Hindis on,da la boshqa u i, madaniya , ilm- an, adabiyo , isloho ,
ha biy san'a , a ixiy manba, ma'na iya , jamiya , siyosiy izim, boshqa u , a ixiy ahlil, milliy òzlik,
madaniy me os, a ixiy shaxs, ilmiy adqiqo , Bobu impe iyasi, a ixiy ahamiya , Rennesans,
ma' i a ,Temu iyla , an'anala .
Аннотация: В данной статье анализирует Захириддин Мухаммад Бабур и основанная им
династия Бабуридов с точки зрения исторических процессов. Исследуется политическая
деятельность Бабура, его военное мастерство и управление государством на основе
исторических источников и научного подхода. В статье рассматривается историческое
значение его произведения “Бабур-наме”, в котором подробно отражены политические,
культурные и социальные события того времени. Также освещается роль династии Бабуридов
в истории Средней Азии и Индии особенности государственного управления, вклад в
осознание национальной идентичности и значение его наследия для современности. Статья
демонстрирует влияние деятельности Бабура и династии Бабуридов на политическую и
культурную жизнь Средней Азии и Индии, опираясь на исторические источники и научный
анализ.
Ключевые слова: Захириддин Мухаммад Бобур династия Бабуридов, история,
политика, наследие, ”Бабур-наме”, Мавераннахр, Индия государственное управление,
культура, наука, литература, реформы, военное, искусство, исторический анализ,
национальная идентичность, культурное наследие, историческая личность, культурное
наследие, историческая личность, научное исследование, империя Бабура, историческое
значение, ренессанс, просвещение,Тимуриды, традиции.
Anno a ion: This a icle analyzes Zahi iddin Muhammad Babu and he Mughal(Babu in)
dynas y ounded by him om a his o ical and scien i ic pe spec i e. The s udy explo es Babu 's
poli ical ac i i ies, mili a y skills, and adminis a i e e o ms based on his o ical sou ces and
schola ly app oaches.The his o ical signi icance o Babu 's wo k “Babi name"is examined,
highligh ing i s aluable insigh s in o he poli ical, cul u al, and social e en s o he ime.The a icle
also discusses he ole o he Babu id dynas y in he his o y o Cen al Asia India, emphasizing hei
con ibu ions o s a e go e nance, cul u e, and he de elopmen o science. Mo eo e , Babu 's
415
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
leade ship quali ies, his ole in shaping na ional iden i y, and he con inuing ele ance o his legacy
in he mode n e a a e unde lined. This esea ch p esen s an analy ical o e iew o Babu and he
Babu id s a e’s in luence on he poli ical and cul u al li e o Cen al Asia and India, g ounded in
his o ical e idence and academic analysis.
Keywo ds: Zahi iddin Muhammad Babu , Babu dynas ic, his o y, poli ics, he i age,
Babu nama, Mawa annah , India, s a e, go e nance, cul u e, science, li e a u e, e o ms, mili a y a ,
his o ical sou ce, spi i uali y, socie y, poli ical sys em, adminis a ion, his o ical igu e, scien i ic
esea ch, Babu Empi e, his o ical signi icance, Renaissance, enligh enmen , Timu ids, adi ions.
Ki ish: Zahi iddin Muhammad Bobu 1483-yil 14- e al Andijon shah ida uğiladi.Bobu ning
o asining ismi Uma shayxmi zo Fa ğona iloya i hokimi,onasi Qu luğ Nigo xonim Mòğulis on xoni
a Toshken hokimi Yunusxonning qizi edi.Bobu ning onasi òqimishli a oqila ayol bòlib,Bobu ga
hokimiya ni boshqa ish ishla ida kòmak be gan,ha biy yu ishla ida unga ham ohlik
qilgan.Bobu ning yoshligi Andijonda ò gan.Bobu ba cha emu iy shaxzodala i kabi maxsus
a biyachila ,yi ik ozilu ulamola us ozligida ha biy a'lim, iqh ilmi,a ab a o s illa ini
ò ganadi,kòplab a ixiy a adabiy asa la mu olaa qiladi,ilm anga,she' iya ga qiziqa
boshlaydi.Do yu akligi a jasu ligi uchun u yoshligidan “Bobu ”(“she ”) laqabini oladi.
Bobu o asi yòlidan bo ib,mashhu su iy Xòja Ah o ga ixlos qòyadi a ujig a iqa i uhida
oyage ye adi.Um ining oxi iga qada shu e' iqodga sodiq qoladi.O asi be aq 39 yoshida ojiali òlim
opgach,oilaning ka a a zandi 12 yoshli Bobu aliax si a ida ax ga ò i adi.Bobu ning eng mashhu
asa i Bobu noma bòlib,uning au obiog a ik xo i ala i òz da i,joyla i, abia a odamla haqida ik la
saqlanadi.Shuningdek u she iy ijod bilan ham mashhu bòlgan, uboiyla ,ģazalla , uyuqla a boshqa
nazm shaklla ida ijod qilgan. Uning axminan 4000 mimgdan o iq Bay own she' i qolganligi
ay iladi.Uning she' iya i oddiy, a on uslubda yozilgan bòlib,hayo iy kechinmala ,muhabba ,soğinch
a a anga muhabba kabi ma zula ni òz ichiga oladi.
Necha da on ğussasi bòlğay mening jonimğa xos,
Koshki òlsam,doği bu ğussadin bòlsam xolos.
Kòngulni bu hij on bilan yondi dim,ey yo ,
Tup oq bòlsam ham,unda qolu bu xa bos.
Kòpdin be ikim yo -u diyo im yòqdi ,
Bi lahzayu bi na as qa o im yòqdu .
Keldim bu so i òz ix iyo im bi la,
Lekin bo u imda ix iyo im yòqdu .
Asosiy qism: Zahi iddin Muhammad Bobu (1483-1530)-òz da ini eng yi ik a ixiy
shaxsla idan bi i bòlib,u òz aoliya i bilan Ò a Osiyo a Hindis on a ixida muhim iz qoldi gan.Bobu
1483-yil 14- e alda Andijonda,Temu iyla sulolasi akili bòlgan Uma shayx Mi zo oilasida
uģilgan.U yoshligidan ilmga,adabiyo ga a siyosa ga qiziqqan,a ab, o s, u kiy a hind illa ini
mukammal ò gangan.Bobu òz da ining madaniy a siyosiy hayo ini chuqu anglagan ayni pay da
da la boshqa u i,ha biy s a egiya a adabiyo sohala ida ham ye uk bilimga ega
bòlagan.Temu iyla da la ining zai lashu i da ida Bobu yoshligidan siyosiy ku ashla gi dobiga
ushdi.1497-yilda u Fa ģona ax inin egalladi,bi oq ez o ada Sama qandni qòlga ki i ish uchun
bòlgan siyosiy aqoba la salabli ax ni yòqo di.Bobu um ining das labki yilla ida Ma kaziy
Osiyodagi siyosiy pa okandalikni, emu iyla ò asidagi nizola ni chuqu his qildi.Bu hola uning
dunyoqa ashini shakillan i di a uni mus aqil da la ba po e ish ģoyasiga ilhomlan i di.Bobu òz
aoliya ining das labki da idayoq da la boshqa u i,ha biy kuchni bi lash i ish,adola ni a'minlash
416
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
kabi masalala ga ka a e’ ibo be gan.Uning shaxsiya i ilm,san’a a siyosa uyģunligining yo qin
namunasi bòlib,u shoi ,sa ka da,olim a da la a bobining ba cha azila la ini mujassamlash i gan.
Bobu òz hayo ining das labki yilla ida Fa ģona, Sama qand a Kobul uchun olib bo gan
jangla da kòplab siyosiy saboqla oldi.1504-yilda u Kobulni egallab,bu ye da òz hokimiya ini
mus ahkamladi.Kobul Bobu uchun yangi siyosiy ma kazga aylandi.U bu da da iq isodiy a ha biy
jiha dan mus ahkam da la uzishga ha aka qiladi hamda òz qòshinini zamona iy qu olla bilan
jihozladi.1526-yil 21-ap el kuni Bobu Panipa jangida Dehli sul oni Ib ohim Lòdini maģlun
e ib,Hindis onda buyuk Bobu iyla impe iyasiga asos soldi.Bu ģalaba Osiyo a ixida yangi da ni
boshlab be di.Bu iyla da la i Hindis on a ixida eng yi ik a eng ba qa o impe iyala dan bi i bòlib,u
300 yildan o iq aq da omida siyosiy,iq isodiy a madaniy jiha dan Ka a a'si kò sa di.Bobu
siyosiy aoliya ida adola , englik a a ib amoyilla iga ayanadi.U da la ni
ma kazlash i ish,soliqla ni adola li aqsimlash a xalq a o onligini oshi ish siyosa ini yu i di.U òz
boshqa u izimida u li diniy a e nik gu uhla ning man aa la ini hisobga olgan,bu esa Bobu iyla
da la ining uzoq um kò ishiga sabab bòlgan muhim omilla dan bi i bòldi.
Bobu iyla da la i boshqa u izimj jiha idan ma kazlashgan mona xiya bòlgan.Bobu òz
da ida da la boshqa u ini soddalash i ish,solid izimini isloh qilish a ha biy in izomni
kuchay i ish bòyicha kòplab isloho la amalga oshi di.U ha biy sohada zamona iy a ille iyani jo iy
e gan bi inchi hukmdo la dan bi i si a ida anilgan.Panipa jangida a ille iyadan oydalanish uning
ha biy s a egiyasining muhim yangiligi bòlgan.Bobu iyla boshqa u ida iq isodiy ba qa o likka
e ishish ha us u o yònalishla dan bi i bòlgan.U dehqonchilik,sa do a hun mandchilikni
i ojlan i ishga ka a e' ibo qa a gan.
Shuningdek,Bobu solid izimini xalq man aa la iga moslash i gan,ye egaligini a ibga
solgan.Bu Isloho la na ijasida Hindis on iq isodiyo i mus ahkamlanib, Bobu iyla da la i iq isodiy
jiha dan eng qud a li impe iyla dan bi iga aylangan.Madaniy siyosa da esa Bobu òz da ida diniy
baģ ikenglikni, u li madaniya la ò asidagi hamko likni qòllab-qu a lagan.Bu siyosa uning
a lodla i-Humoyun, Akba , Jahongi a Shohjahon a Au angzeb omonidan ham da om
e i ildi.Ayniqsa Akba da ida diniy ole na lik, ma' i a pa a lik a an i oji eng yuqo i da ajaga
chiqdi.
Bobu na aqa siyosa chi a sa ka da,balking yuksak is e'dodli adib ham edi.Uning
“Bobu noma”asa i òz da ining eng muhim a ixiy manbala idan bi idi .Asa da Bobu òz
hayo i,siyosiy oqeala , abia ,mamlaka la ning ij imoiy hayo i a u -oda la i haqida ba a sil
ma'lumo be adi.Bu asa òzbek adabiy ilining boyib bo ishida ham muhim òl
òynagan.Bobu noma"bugungi kunda a ixshunoslik,adabiyo shunoslik,geog a iya a madaniya
a ixi uchun bebaho manba hisoblanadi.Bobu iyla da la ida ilm- an,san'a ,me'mo chilik a adabiyo
jadal i ojlandi.Akba da ida”Akba noma"kabi asa la ya a ildi,as onomiya,ma ema ika, ibbiyo
a a ix anla i yuksaldi.Shohjahon da ida esa buyuk me'mo chilik yodgo likla i-Toj Mahal,Qizil
Qal'a,Ag a Qal'asi kabi obidala bunyod e ildi.Bu obidala Bobu iyla da ining madaniy qad iya i
a es e ik didini i oda e adi.
Zahi iddin Muhammad Bobu a uning sulolasi omonidan ya a ilgan madaniy,siyosiy a ilmiy
me os bugungi kunda ham òz dolza bligini yòqo magan.Bobu shaxsiya i milliy òzlikni
anglashda, a ixiy xo i ani ikalshda,yosh a lodni ma'na iy a biyalashda muhim ò in u adi.Uning
adola baģ ikenglik a ilmpa a lik amoyilla i hozi gi da da ham uni e sal qad iya si a ida
qad lanadi.Bobu ning siyosiy aoliya i xalq man aa la iga xizma qilgan.U kuchli,ba aqa o a
adola li da la ni ba po e ish o zusini amalga oshi gan hukmdo si a ida a ixda qolgan.Bobu
qoldi gan"Bobu noma"esa qalqimizning a ixiy xo i asini,madaniy me osini as ab-
417
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
a aylashdabeqiyos ahamiya ga ega.Bugungi kunda ham Bobu nomi aqa òzbek xalqi emas,balki
bu un insoniya a ixida ilm,adola a madaniya imsoli si a ida e'zozlanadi.Bobu me osi Ma kaziy
Osiyo a Hindis on xalqla iò asidagi madaniy aloqala ni mus ahkamlash, a ixiy bi likni
chuqu lash i ishda muhim ò in u adi.Bobu a Bobu iyla da la i a ixi shuni kò sa adiki,siyosiy
qud a bilan bi qa o da ma'na iy a ilmiy salohiya ham da la ba qa o ligining asosiy
ayanchidi .Shu bois,Bobu me osini ò ganish na aqa a ixiy,balki ilmiy a ma'na iy jiha dan ham
ka a ahamiya kasb e adi.
Xulosa: Zahi iddin Muhammad Bobu a uning sulolasi ba po e gan bobu iyla Sha q
si iliza siyasining yuksak bosqichini i odalaydi.Bobu ning siyosiy aoliya i adola ga asoslangan
boshqa u amoyilla i hamda madaniya a ilm- anga bòlgan e' ibo i òz da ida ulkan òzga ishla ga
sabab bòlgan.Bobu me osi-bu na aqa a ixiy yodgo lik,balki milliy òzlik a da la qu ilishining
bebaho aj ibasidi .Uning asa la i a siyosiy ģoyala bugungi kunda ham yosh a lodni
a anpa a lik,adola a ma' i a ga da' a e u chi uhiy manbadi .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Bobu ,Z.M"Bobu noma”.-Toshken :Ğa u Ğulom nomidagi Adabiyo a san'a ,2010.
2. I.A.Ka imo .”Yuksak ma’na iya -yengilmas kuch”.-Toshken :Ma'na iya 2008.
3. Alixono .S"Zahi iddin Muhammad Bobu -shoi ,sa ka da,da la a bobi”.-Toshken :Fan,2015.
4. Rajabo .H.”Bobu iyla da la i a ixi a madaniya i”.-Sama qand SamDu nash iyo i,2018
5. Hayi me o .A.”Bobu a uning da i”.-Toshken :Òzbekis on Milliy Ensiklopediyasi,2006.
6. Qodi o a.D.”Bobu me osi a uning jahon madaniya idagi ò ni”.-Toshken :Oliy a'lim,2020.
7. Ash a iy,Sh "Hindis onda Bobu iyla impe iyasi”.-Toshken :Sha q.2012.
8. “Bobu shunoslik masalala i”.-Toshken :Fan a exnologiya.2019.
