418
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
TEMURIYLAR SULOLASI
Yakubo a. D
Meliboye a. Z
Achildiye a. H
Deno adbi ko lik a pedagogika is i u i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17740780
Anno a siya: Ushbu maqolada Temu iyla sulolasi a ixi, siyosiy, madaniy a ilmiy me osi,
shuningdek, sulola hukm onligi da idagi yi ik shaxsla a ula ning aoliya i haqida ba a sil
ma’lumo be ilgan. Maqolada sulolaning Ma kaziy Osiyo a qo‘shni hududla dagi oli, ilm- an a
san’a sohala iga qo‘shgan hissasi, shuningdek, sulola a lodla ining me osi ahlil qilingan.
Kali so‘zla : Temu iyla sulolasi ,Ami Temu ,Sama qand ,Ma kaziy Osiyo a ixi ,Madaniya a
ilm- an Ulug‘bek ,A xi ek u a me osi ,Siyosiy ba qa o lik ,Ipak Yo‘li ,Temu iyla a lodla i
Ki ish: Ta ix sahi ala ida buyuk shaxsla a ula ning sulolala i insoniya a aqqiyo ida muhim
ol o‘ynagan. Shu jumladan, XIV as oxi i a XV as boshla ida Ma kaziy Osiyo a ixida Temu iyla
sulolasi alohida o‘ in egallaydi. Bu sulola na aqa keng hududla ni bi lash i ib, mus ahkam da la
izimini ya a gan, balki ilm- an, madaniya a san’a sohala ida ham be ak o iz qoldi gan. Ami
Temu – sulolaning asoschisi – o‘z da ida jango a maho a , siyosiy dono qa o la a da la
boshqa u idagi shijoa i bilan mashhu bo‘lgan. Uning boshqa u idagi Temu iyla da la i
Mo a ounnah , Kesh, Sama qand, Buxo o, E on, Ka kaz a Hindis onning shimoliy hududla ini
qam ab olgan. Shu da da ma kazlashgan boshqa u izimi, sama ali moliya a kuchli ha biy
ins i u la shakllan i ilgan, bu esa da la ning uzoq mudda ba qa o ligini a’minlagan.Temu iyla
da i shuningdek madaniya a ilm- anning gullab-yashnash da i bo‘lgan. Sama qand a Buxo o
shaha la ida mad asala , masjidla ga boy a xi ek u a ob’ek la i qu ilgan, adabiyo a a ix sohala i
i ojlangan. Ulug‘bek kabi buyuk olimla as onomiya a ma ema ika sohasida o‘z izini qoldi gan.
Temu iyla da ida san’a , me’mo chilik a ilm- an na aqa mahalliy, balki bu un Ma kaziy Osiyo
a undan ashqa idagi hududla da e’ i o e ilgan.
Ko‘plab a ixshunosla Temu iyla da ini “Ma kaziy Osiyoning gullab-yashnash da i” deb
a ashadi, chunki bu sulola siyosiy ba qa o likni a’minlash bilan bi ga, madaniy a ilmiy a aqqiyo ga
ham ka a hissa qo‘shgan. Shu bois Temu iyla sulolasi na aqa ha biy a siyosiy yu uqla i bilan,
balki boy madaniy me osi bilan ham a ix sahi ala ida alohida o‘ in egallaydi.
Ami Temu (1336–1405) – Temu iyla sulolasining asoschisi bo‘lib, jango a maho a i,
siyosiy dono qa o la i a da la boshqa u idagi shijoa i bilan a ix sahi ala iga chuqu iz qoldi gan.
U Mo a ounnah ning Kesh iloya ida ug‘ilgan a qisqa aq ichida keng hududla ni bi lash i ib, o‘z
boshqa u i os iga olgan. Temu na aqa kuchli sa ka da, balki dono siyosa chi a s a eg si a ida ham
anilgan.
Temu iyla da la i hududi Mo a ounnah , Buxo o, Sama qand, E on, Ka kaz a Hindis onning
shimoliy qismla ini qam ab olgan. Da la ning ma kazi bo‘lgan Sama qand shah ini Ami Temu ilm-
an, sa do a madaniya ma kazi si a ida i ojlan i gan. U shaha ga boy a xi ek u a ob’ek la i,
mad asala , masjidla ga boylik qo‘shib, uni xalqa o sa do a ilm- an ma kaziga aylan i gan.
Temu iyla da ida da la ma kazlashgan boshqa u izimi, sama ali moliya izimi a kuchli ha biy
ins i u la ya a ilgan. Shu bilan bi ga, u o‘z hududida qonunla ni mus ahkamlagan a adola li
boshqa u ni yo‘lga qo‘ygan.
Temu iyla da ida madaniya a ilm- an gullab-yashnash da ini boshdan kechi gan.
Sama qand a Buxo o shaha la ida mad asala , masjidla ga boy a xi ek u a ob’ek la i, bog‘la a
qa o gohla bunyod e ilgan. Ushbu inshoo la na aqa diniy, balki ilmiy a madaniy ma kaz si a ida
xizma qilgan.
419
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Temu iyla sulolasining buyuk a lodi Ulug‘bek as onomiya a ma ema ika sohasida jahon
miqyosida mashhu bo‘lgan. U Sama qanddagi Ulug‘bek asadxonasini ashkil e ib, yulduzla
ha aka ini o‘lchash, as onomik jad al a aq imla ya a ish bilan shug‘ullangan. Shu da da
adabiyo , a ix, as i iy san’a a haykal a oshlik ham i ojlanib, sulolaning boy madaniy me osi
shakllangan. Temu iyla hukmdo la i ilm- an a san’a ni qo‘llab-qu a lash o qali da la ning
madaniy ob o‘sini oshi gan a o‘z a lodla iga bebaho me os qoldi gan.
Temu iyla sulolasi Ma kaziy Osiyoda siyosiy ba qa o likni mus ahkamlagan a hududla ni
bi lash i ib, kuchli ma kaziy boshqa u izimini o‘ na gan. Ami Temu a uning a lodla i adola li
boshqa u , qonuniylik a sama ali da la ido ala i o qali mamlaka da a ibni a’minlagan.
Sa do a iq isodiyo sohala ida ham Temu iyla da i muhim ol o‘ynagan. Xususan, Ipak
Yo‘li o qali xalqa o sa do aloqala i i ojlangan, Ma kaziy Osiyo shaha la ida sanoa a
huna mandchilik aoliya i kengaygan. Temu iyla hukmdo la i ilm- an, madaniya a sa do i ojiga
ka a e’ ibo qa a gan, bu esa da la ning iq isodiy a madaniy ob o‘sini oshi ishga xizma qilgan.
Ami Temu a o idan keyin sulola a lodla i – Shah ux, Ulug‘bek a boshqa hukmdo la
da la ni boshqa ishda da om e i gan. Ula ilm- an a madaniya ni i ojlan i ishga ka a hissa
qo‘shib, Sama qand a Buxo o kabi shaha la da mad asala , asadxonala a ilmiy ma kazla ba po
e gan.
Temu iyla sulolasi Hindis onda Mo‘g‘alla impe iyasining shakllanishiga zamin ya a gan.
Bugungi kunda ula ning me osi a xi ek u a yodgo likla i, ilmiy ishla i, san’a a madaniy boylikla
o qali saqlanib qolgan. Shu bilan bi ga, Temu iyla da i Ma kaziy Osiyoning a ixiy a madaniy
i ojlanishida muhim da si a ida e’ i o e iladi.
Temu iyla da la i ma kazlashgan boshqa u izimiga ega bo‘lgan. Ha bi iloya ning o‘z
sa ko dasi, amaldo la i a mahalliy boshqa u o ganla i bo‘lgan, ammo ba cha hududla ma kaziy
hukuma ga bo‘ysungan. Ma kaziy hukuma boshqa u , moliya a ha biy masalala ni qa ’iy nazo a
qilgan.
Da la ning moliya izimi sama ali ishlagan: soliqla , bojla a da la kassa izimi aniq a ibga
solingan bo‘lib, bu mamlaka ni uzoq yilla da omida ba qa o lash i ishga xizma qilgan. Shu bilan
bi ga, Temu iyla sulolasida qonunla , odob-axloq qoidala i a xalqa o kelishu la ham amalda
qo‘llanilgan. Bu izim na aqa da la ni mus ahkamlashga, balki iq isodiy a madaniy i ojlanishga
ham hissa qo‘shgan.
Ami Temu jango a s a egiya a ha biy exnika bo‘yicha o‘z da ining eng ilg‘o sa ka dasi
bo‘lgan. Temu iyla a miyasi yuqo i a ibga solingan a yaxshi ashkil e ilgan bo‘lib, ezko
hujumla , mudo aa a keng hududla ni egallash bo‘yicha sama ali ha biy ope a siyala ni amalga
oshi gan.
Temu iyla da ida yi ik ha biy yu ishla E on, Ka kaz, Hindis on a Sha qiy Ye opa
hududla iga uyush i ilgan. Ha biy mu a aqiya la da o liq kuchla , piyoda aska la a a ile iya
osi ala i muhim ol o‘ynagan. A ille iya – o‘pla a ka apul ala – shaha de o la ini buzish a
mudo aa izimini sindi ishda ishla ilgan. Shu bilan bi ga, Temu iyla ezko ha aka lanish a
ku ilmagan hujum s a egiyasini qo‘llagan, bu esa ula ning dushman us idan ez a sama ali g‘alaba
qozonishla iga yo dam be gan.
Ha biy exnika a s a egiya sohasidagi bu yu uqla Temu iyla a miyasini o‘z da ining eng
qud a li kuchla idan bi iga aylan i gan a keyingi a lodla – xususan Mug‘alla impe iyasi – uchun
namuna bo‘lgan.
420
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Temu iyla da ida Sama qand a Buxo o shaha la i ilm- an, madaniya a san’a ma kazla iga
aylangan. Temu iyla me’mo chiligi o‘zining noyob uslubi bilan aj alib u adi: ang-ba ang
majmuala , chi oyli mad asa a masjidla i, bog‘la a qa o gohla bunyod e ilgan.
Sama qanddagi Regis on maydoni, She do a Tillya-Ko i mad asala i, shuningdek, Gu -Emi
maqba asi Temu iyla da ining eng mashhu a xi ek u a yodgo likla i hisoblanadi. Ushbu inshoo la
na aqa diniy, balki ilmiy, madaniy a ij imoiy ma kaz si a ida xizma qilgan. Ulug‘bek asadxonasi
esa as onomiya a ilm- an i ojida muhim o‘ in egallagan bo‘lib, uning ob’ek la i jahon ilmiy
me osining bi qismi si a ida qad lanadi.
Temu iyla a xi ek u asida geome ik naqshla , mozaikala a ang-ba ang koshinla keng
qo‘llanilgan. Bu da me’mo chiligi Ma kaziy Osiyo, E on a Hindis onga a’si ko‘ sa gan, ula ning
a xi ek u a makoniga yangi shakl a uslubla olib ki gan.
Temu iyla sulolasining buyuk a lodla i – Ulug‘bek, Muhammad Solih a boshqa olimla –
as onomiya, ma ema ika, ibbiyo a a ix sohala ida ka a ishla qilgan. Ulug‘bekning
Sama qanddagi as onomik asadxonasi yulduzla ha aka ini aniqlash, as onomik jad al a
aq imla ya a ish bo‘yicha jahon ilm- ani a ixida muhim o‘ in u adi.
Shu da da adabiyo , a ixiy yozu la , ilmiy ki obla , shuningdek as i iy san’a a
haykal a oshlik ham i oj opgan. Temu iyla hukmdo la i ilm- anni qo‘llab-qu a lash bilan bi ga,
sa oyla da madaniy majlisla , musiqiy a she’ iy adbi la ni ashkil qilgan. Bu esa bu un Ma kaziy
Osiyo a undan ashqa ida ilmiy a madaniy i ojlanishning uyg‘unlashishiga xizma qilgan.
Temu iyla da ida sa do yo‘lla i, xususan Ipak Yo‘li aol ishlagan. Sama qand, Buxo o, Kesh
a boshqa shaha la xalqa o sa do ma kazla iga aylangan. U ye ga Xi oy, Hindis on, E on, A ab a
Ye opa sa doga la i kelib, u li o a la – ipak, za ga lik buyumla i, me all buyumla , noyob
ma ola a zi a o la ni olib ke ishgan.
Mahalliy huna mandchilik a sanoa ham i ojlangan: gilam o‘qish, kulolchilik, me all ishlo
be ish a za ga lik mahsulo la i yuqo i da ajada ishlab chiqa ilgan. Temu iyla hukmdo la i
diploma iya sohasida aol bo‘lib, qo‘shni da la la bilan inchlik a sa do aloqala ini yo‘lga qo‘ygan.
Shu a iqa, Temu iyla da i Ma kaziy Osiyoning iq isodiy a siyosiy ahamiya ini oshi gan.
Ami Temu a o idan keyin sulola a lodla i – Shah ux, Ulug‘bek, Muhammad Solih a
boshqala – da la ni boshqa ishda da om e gan. Ula ilm- an, madaniya , a xi ek u a a san’a ni
i ojlan i ishga ka a hissa qo‘shgan.
Temu iyla sulolasi Hindis onda Mug‘alla impe iyasining shakllanishiga zamin ya a gan. Shu
bilan bi ga, Temu iyla me osi bugungi kunda ham a xi ek u a yodgo likla i, ilmiy ishla i a madaniy
boylikla o qali saqlanib qolgan. Temu iyla da i me’mo chilik, san’a a ilm- an jiha idan
Ma kaziy Osiyoning gullab-yashnash da i si a ida a ixda alohida e’ i o e iladi.
Temu iyla da ida ha biy ins i u la yuqo i da ajada i ojlangan bo‘lgan. Ami Temu
aska la ining in izomi, jango a ayyo ga ligi a s a egik ik lash qobiliya i bilan aj alib u a di.
Ha biy uzilma quyidagi asosiy qismla ga bo‘lingan:
• O liq aska la – Temu iyla a miyasining asosiy kuchi bo‘lib, ez ha aka lanish a ku ilmagan
hujumla da qo‘llangan.
• In an e iya – piyoda aska la hujum a mudo aa azi ala ini baja ishgan, ayniqsa shaha la ga
hujum qilganda sama ali bo‘lgan.
• A ille iya – Temu iyla da ida o‘p a boshqa ka a qu olla qo‘llanilgan. To‘p a ka apul ala
qal’ala a shaha de o la ini buzishda ishla ilgan.
• Sha qiy a G‘a biy u kman a ile iyasi – emu iyla u li xalqla dan kelgan mu axassisla ni
jalb qilib, zamona iy exnikala ni ishlab chiqqan.
421
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Temu iyla o‘z da ining ilg‘o ha biy exnikala ini qo‘llagan:
1. Ka apul ala a ko‘p qu olli o ish mashinala i – shaha qal’ala ini egallash a mudo aa
azi ala ida ishla ilgan.
2. O‘q-do ila – kamonchila a o liq a miya o‘q-do ila bilan qu ollangan bo‘lib, jangla da
maso adan hujum qilish imkonini be gan.
3. To‘p a emi qu olla – Temu iyla o‘pla a emi eshish qu olla ini jo iy qilib, yangi
exnologiyala ni ha biy amaliyo da qo‘llagan.
4. Kamalak a qa iq jango a o ma siyala – a miyani a ibga solish a u li aziya la ga
moslashish uchun ishla ilgan.
Ami Temu a uning a lodla i o‘zining jango a s a egiyasi bilan mashhu bo‘lgan. Asosiy
amoyilla :
• Tez ha aka lanish a ku ilmagan hujum – dushmanni chalg‘i ish a ezlik bilan qo‘lga olish.
• Hujum a mudo aani uyg‘unlash i ish – a miyaning ha bi qismini sama ali ishla ish.
• Hududni s a egik nazo a qilish – su manbala i, og‘ a yo‘lla ni nazo a qilib, dushmanning
ha aka ini cheklash.
• Diploma iya bilan qo‘shilish – dushman da la la ni sulh a i i oq o qali nazo a qilish.
Temu iyla sulolasi ha biy jiha dan o‘z da ining eng ilg‘o a miyala idan bi i bo‘lgan.
Ula ning s a egiyasi a exnikala i keyingi da la da Ma kaziy Osiyo a Hindis onda, xususan
Mug‘alla impe iyasida ham qo‘llanilgan. Temu iyla a miyasi o‘zining a ibi, in izomi a ilg‘o
exnikasi bilan a ixda mus ahkam o‘ in egallagan.
Xulosa: Temu iyla sulolasi Ma kaziy Osiyoning a ixida muhim da ni ashkil e adi. Ami
Temu a uning a lodla i keng hududla ni bi lash i ib, mus ahkam da la uzilmasini ya a gan.
Temu iyla da ida siyosiy ba qa o lik, sama ali moliya a kuchli ha biy izim o‘ na ilgan, shu bilan
bi ga xalqa o sa do a diploma ik aloqala i ojlangan.
Madaniya a ilm- an sohala i gullab-yashnash da ini boshdan kechi gan: Sama qand a
Buxo o shaha la i ilmiy ma kazla ga aylangan, Ulug‘bek a boshqa buyuk olimla as onomiya,
ma ema ika a a ixiy anla ga ka a hissa qo‘shgan. Temu iyla me’mo chiligi a san’a i o‘zining
noyob uslubi bilan aj alib u ib, Ma kaziy Osiyoning madaniy me osini boyi gan.
Sulolaning a lodla i – Shah ux, Ulug‘bek a Muhammad Solih – ilm- an, madaniya a
a xi ek u a i ojida da om e i ib, Temu iyla me osini saqlab qolgan. Temu iyla da i na aqa o‘z
da ining, balki keyingi a lodla – xususan Mug‘alla impe iyasi uchun ham poyde o azi asini
baja gan. Shu a iqa, Temu iyla sulolasi siyosiy, iq isodiy, ha biy, ilmiy a madaniy jiha dan
Ma kaziy Osiyoning gullab-yashnash da i si a ida a ixda alohida o‘ in egallaydi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ba ield, T. (1989). The Pe ilous F on ie : Nomadic Empi es and China. Basil Blackwell.
2. Manz, B. (1989). The Rise and Rule o Tame lane. Camb idge Uni e si y P ess.
3. Sub elny, M. (2007). Timu ids in T ansi ion: Tu ko-Pe sian Poli ics and Accul u a ion in
Medie al I an. B ill Academic Publishe s.
4. B egel, Y. (2003). An His o ical A las o Cen al Asia. B ill Academic Publishe s.
5. Beazley, C. R. (1921). The Timu ids and he A s o I an. Camb idge Uni e si y P ess.
6. Be old Spule (1975). I an and he Su ounding Wo ld Du ing he Timu id Pe iod.
7. Roeme , H. R. (1986). The His o y o he Timu ids. In The Camb idge His o y o I an, Vol. 6.
