Teorie Spiskowe w Środowisku Internetowym i Ekosystem Przeciwdziałania Dezinformacji w Polsce

Teo ie Spiskowe w Ś odowisku
In e ne owym
i Ekosys em P zeciwdziałania
Dezin o macji w Polsce
Elżbie a D ążkiewicz
Resea ching Eu ope, Digi alisa ion and Conspi acy Theo ies (REDACT)
P ojek REDACT jes wspie any p zez p og am CHANSE ERA-NET, k ó y o zymał do inansowanie z
p og amu badań i innowacji Unii Eu opejskiej „Ho yzon 2020” w amach umowy o do ację
n 101004509. Badania do yczące Polski i Słowacji są inansowane p zez Słowacką Akademię Nauk.
S opka edakcyjna
Wydane p zez REDACT, Lis opad 2025.
© REDACT. Niek ó e p awa zas zeżone.
www. edac p ojec .si es.e .kcl.ac.uk
In o macje do yczące licencji
O wa y Dos ęp. Niek ó e p awa zas zeżone. Jako
wydawca niniejszej publikacji, REDACT p agnie zachęcić
do jak najsze szego ozpowszechniania naszej p acy,
zachowując jednocześnie p awa au o skie. W związku
z ym s osujemy poli ykę o wa ego dos ępu, k ó a
umożliwia każdemu bezpła ny dos ęp do naszych
eści online. Każdy może pob ać, zapisać, wykonać lub
ozpowszechniać niniejszą p acę w dowolnym o macie,
w ym w o mie łumaczenia, bez pisemnej zgody.
Podlega o wa unkom licencji C ea i e Commons By
Sha e Alike. Główne wa unki są nas ępujące:
• REDACT i au o zy są wymienieni w az z naszym
ad esem in e ne owym
www. edac p ojec .si es.e .kcl.ac.uk
• Jeśli ko zys asz z naszej p acy, udos ępniasz wyniki
na podobnej licencji.
Pełna eść licencji znajduje się pod ad esem:
h ps://c ea i ecommons.o g/licenses/by-sa/4.0/
ISBN: 978-91-8104-787-5
Układ i p ojek : Julius Ha e ko n
Spis T eści
S eszczenie
1. Teo ie spiskowe w Polsce: his o ia i współczesność
2. Cy yzacja, In e ne i eo ie spiskowe w in e necie.
3. S udium p zypadku: Teo ia Wielkiej Podmiany
4. S udium p zypadku: Teo ie spiskowe do yczące ideologii
an ygende owej
5. Sek o p zeciwdziałania dezin o macji w Polsce
6. Rozsze zone kluczowe wnioski
7. Rekomendacje
Bibliog a ia
4
6
8
10
12
14
16
18
18
3
S eszczenie
P ojek REDACT
Celem p ojek u REDACT było p zeanalizowanie, w jaki sposób cy yzacja ksz ał uje o mę, eść
i konsekwencje eo ii spiskowych w s e ie o line in online. Zamias pos zegać cy yzację jako
p oces o uniwe salnych sku kach lub eo ie spiskowe jako niezmienne niezależnie od miejsca i
czasu, w amach p ojek u REDACT p zeanalizowano in e ne owe eo ie spiskowe i o ganizacje
p zeciwdziałające dezin o macji w wyb anych k ajach eu opejskich. W p ojekcie uczes niczył zespół
14 naukowców analizujących dane z Eu opy Zachodniej, Eu opy Ś odkowej, k ajów bał yckich i
bałkańskich.
Me odologia
Wyko zys ując słowa kluczowe do yczące óżnych eo ii spiskowych, w amach p ojek u zeb ano
6 milionów pos ów z se wisów Twi e /X, Facebook, Ins ag am i Teleg am w la ach 2019–2024. Do
analizy zbio ów danych wyko zys ano połączenie me od cy owych i me od badań jakościowych.
Każdy zespół egionalny p zep owadził ównież wywiady e nog a iczne z p zeds awicielami
o ganizacji p zeciwdziałającymi dezin o macji. Wszys kie e me ody i wyniki zos ały uwzględnione w
kon ekście poli ycznym, społecznym i gospoda czym.
O au o ce
Elżbie a D ążkiewicz (P o eso Nadzywczajna, Uniwe sy e w Lund i Słowacka Akademia Nauk) od
p awie dziesięciu la zajmuje się badaniem eo ii spiskowych i kon lik ów do yczących p awdy.
D ążkiewicz posiada ównież boga e doświadczenie w badaniu o ganizacji pańs wowych i
poza ządowych i uchów obywa elskich. Obecnie kie uje kilkoma międzyna odowymi p ojek ami
do yczącymi p zeciwdziałania dezin o macji i go owości na sy uacje k yzysowe..
Najważniejsze wnioski
• Konspi acjonizmmagłębokieko zeniehis o yczne: eo ie spiskowe ewoluują, ale pozos ają
związane z długo wałymi obawami do yczącymi po encjalnych zag ożeń („w ogów na odu”,
„zd ajców”) o az ożsamości na odowej i niepodległości.
• Na acjekonspi acyjneczęs owyko zys ująis niejącewkul u zeiug un owanespołecznie
„s a e”mo ywy,dos osowującjedonowychzagadnień.
• Myśleniekonspi acyjnejes nie ylkoodpowiedziąnaglobalneilokalnezmianyspołeczno-
gospoda cze,ale eżodzwie ciedlaz óżnicowanedoświadczenia ychp zeob ażeń.
• Konspi acjonizmwzmacnianacjonalizmipola yzację: ym samym wpływa on na poziom
emocji w debacie publicznej, co znacznie u udnia in e wencje.
• Na acjekonspi acyjneco azczęściejksz ał ujągłównynu poli yczny: gdy na acje e s ają
się mains eamowe, in e wencja jes p awie niemożliwa.
• „Sza es e y”u udniająin e wencję: eo ie spiskowe nie zawsze są wy ażane w sposób
jednoznaczny, częs o wy ażane są pop zez g a iki, „memy”, spekulacje, zapy ania i p., co
u udnia ich iden y ikację, p zeciwdziałanie im in e wencje.
4
• Zag aniczneManipulacjeIn o macjamiiInge encjewIn o macje(Fo eignIn o ma ion
Manipula ionandIn e e ence,FIMI)o az odzime eo iespiskowesązesobąściśle
powiązane:częs o wyko zys ują one is niejące już obawy o az mobilizują miejscowych ak o ów
do sze zenia paniki, dla ego należy je ozpa ywać łącznie.
• Sek o p zeciwdziałającydezin o macjiopie asięgłównienao ganizacjachspołeczeńs wa
obywa elskiego,k ó esąniedo inansowaneiznajdująsiępodsilnąp esją.
• „Zwykli”uży kownicymediówspołecznościowychodg ywająważną olęwp zeciwdziałaniu
eo iomspiskowym.
• Polskisys emedukacji(za ówno o malnej,jakinie o malnej)jes niewyko zys anym
ź ódłemwspa ciawwalcezdezin o macjąi eo iamispiskowymi.
Rekomendacje
1. Teo ie spiskowe powinny być ozpa ywane jako wyją kowa o ma dezin o macji: należy
ozważyć, co sp awia, że eo ie spiskowe są „ walsze” niż inne o my dezin o macji. Wszelkie
in e wencje powinny być dos osowane o specy iki poszczególnych na acji spiskowych:
óżne odzaje eo ii (an ygende owe, an yimig anckie, an yuk aińskie i p.) wymagają óżnych
podejść.
2. Konieczne jes p zeciwdziałanie no malizacji eo ii spiskowych w dysku sie publicznym,
zwłaszcza w poli yce.
3. Należy og aniczyć p zes zeń dla eo ii spiskowych w mediach: neu alność mediów nie
oznacza, że musimy ole ować denializm, asizm, homo obię czy inne o my adykalizacji.
4. Niezbędne są ozwiązania skoncen owane na społeczeńs wie: ozwiązanie opa e na
nowych echnologiach mają swoją wa ość ale nie należy ich p zeceniać. Teo ie spiskowe
nie is nieją ylko w świecie online. Należy je ak ować jako część większego in o macyjnego i
kul u owego ekosys emu.
5. Konieczne jes p zeciwdziałanie ozp zes zenianiu się eo ii spiskowych w In e necie:
Pla o my powinny być egulowane: należy naciskać na pla o my, aby udos ępniały
szczegółowe dane do yczące mode acji, wzmocniły zespoły mode a o ów posługujących
się językiem polskim, współp acowały z o ganami egulacyjnymi i s osowały ś odki
zniechęcające do dezin o macji.
6. Równocześnie, konieczne jes unikanie działań cenzo skich, niezbędne są p zej zys e i
ze elne zasady do yczące mode acji. Wszelkie ś odki p awne muszą mieć jasne k y e ia
o az nadzó niezależnych sądów. Powinny eż gwa an ować szybkie i p opo cjonalne ś odki
wd ażania.
7. Należy wzmacniać i ch onić niezależne dziennika s wo: konieczne jes lepsze inansowanie
i p awna och ona mediów publicznych, o ganów egulacyjnych i nadawców publicznych w
celu odbudowy zau ania i niezależności mediów.
8. Niezbędne jes silne wspa cie dla społeczeńs wa obywa elskiego: konieczne jes
zapewnienie s abilnego, wielole niego inansowania o ganizacji poza ządowych.
9. Należy p omować szcze ą i k y yczną deba ę do yczącą p zeciwdziałania dezin o macji,
wspie ać ozwój sek o a. Konieczne jes p owadzenie p og amów, łączących ozwój
umieję ności k y ycznego myślenia, wzmacniania kompe encji medialnych z zeczywis ymi
p oblemami lokalnymi i globalnymi.
5

1. Teo ie spiskowe w Polsce: his o ia i współczesność
Eu opa Ś odkowo-Wschodnia częs o jes
opisywana jako egion z wysoką sa u acją eo ii
spiskowych. Jes o z ozumiałe, bio ąc pod
uwagę liczbę zeczywis ych spisków, k ó ych
doświadczyły społeczeńs wa ego egionu.1
W p zypadku Polski p zykładem może być
pak Ribben op-Moło ow, czy powojenne
wysiłki S alina i jego sojuszników zmie zające
do us anowienia w Polsce komunis ycznego,
p o osyjskiego eżimu. Jednak choć s ach p zed
w ogiem zewnę znym jes silny, o s ach p zed
pochodzącym z wewną z „zd ajcą ojczyzny
i na odu” jes p awdopodobnie najba dziej
znaczącą cechą wy óżniającą konspi acjonizm
Eu opy Ś odkowej i Wschodniej.2 Ten mo yw jes
szczególnie silny w Polsce. Od czasu Kon ede acji
Ta gowickiej lęk p zed zd adą jes nieodzowną
częścią polskiego życia poli ycznego. Ta
cecha cha ak e ys yczna polskiej poli yki
ug un owała się podczas zabo ów i doda kowo
wzmocniła podczas II wojny świa owej. Ten
kon eks his o yczny jes ważny, ponieważ wiele
współczesnych eo ii spiskowych wyko zys uje
s ach p zed zd adą, co jes najlepiej widoczne
w na acjach, w k ó ych p ominen ni poli ycy są
oska żani o zd adę na odu i bycie ma ione kami
w ękach zag anicznych eli .
Polski kon eks óżni się od zachodniego ównież
b akiem jawnej s ygma yzacji eo ii spiskowych.
Podczas gdy w Eu opie Zachodniej la a 50. XX
wieku były p zełomowe dla delegi ymizacji
eo ii spiskowych, w Eu opie Ś odkowej był
o czas, kiedy na acje spiskowe s ały się
nieodzowną częścią o icjalnego p zekazu władzy
komunis ycznej. P opaganda komunis yczna
nie ylko zawie ała kłams wa na ema s anu
gospoda ki i społeczeńs wa, ale akże w dużym
s opniu opie ała się na an ykapi alis ycznych,
an yzachodnich, a akże an ysemickich eo iach
spiskowych. Sianie paniki, s aszenie “w ogiem
na odu”, s anowiło in eg alną część p opagandy.
Władze komunis yczne częs o wyko zys ywały
eo ie spiskowe, aby wpływać na nas oje
społeczne lub usp awiedliwiać swoje działania.
P zykładem ego jes Ma zec 1968 ., kiedy o
w celu uzasadnienia b u alnego s łumienia
p o es ów s udenckich i o sowania zmian
poli ycznych władze wyko zys ały an ysemickie
eo ie spiskowe.
Konsekwencje poli yki opa ej na sianiu s achu
są widoczne do dzisiaj: podej zliwość wobec
ins y ucji pańs wa, eli , obcych moca s w, ale i
siebie nawzajem są ak głęboko zako zenione
w społeczeńs wie, że udno je p zezwyciężyć.
Tuż po upadku komunizmu, w la ach
dziewięćdziesią ych, jednym z głównych wą ków
ksz ał ujących scenę poli yczną był p oces
lus acyjny, k ó y owiany był a mos e ą s achu i
podej zliwości, i k ó y sp zyjał ozp zes zenianiu
się plo ek i eo ii spiskowych. Py anie o o, k o
współp acował z ajnymi służbami, donosił lub
pełnił unkcję agen a było siłą napędową poli yki
am ej epoki. A mos e a a dop owadziła do
upadku kilku ządów, w szczególności ządu Jana
Olszewskiego w 1992 oku. Śledz wa (za ówno e
o icjalne jak i ama o skie) do yczące komunizmu
i jego upadku nadal ksz ał ują współczesną
poli ykę. W szczególności konse wa ywne i
p awicowe ś odowiska nadal podsycają eo ie
spiskowe do yczące ok esu ans o macji, a
zwłaszcza Lecha Wałęsy i jego zekomego spisku
p zeciwko Solida ności. Według niek ó ych
ekspe ów, z k ó ymi p zep owadziliśmy wywiady
w amach ego p ojek u, najba dziej powszechne
eo ie spiskowe w Polsce do yczą właśnie upadku
komunizmu i ok esu ans o macji, w ym
p ocesów p ywa yzacyjnych.3
Chociaż konspi acjonizm cha ak e ys yczny
dla Eu opie Ś odkowo-Wschodniej w pewnym
s opniu wy óżnia się na le innych egionów
o jednak nie należy p zeceniać óżnic między
Eu opą Zachodnią a Ś odkową i Wschodnią.
Podobnie jak w innych częściach Eu opy, ównież
w Polsce od XIX wieku jedną z najpowszechniej
ozpowszechnianych eo ii spiskowych jes
an ysemicka na acja łumacząca ważne
wyda zenia społeczne pop zez “Spisek
Żydowski”. Dominujący w Polsce ka olicyzm
sp zyjał an yżydowskim p zekonaniom,
k ó e p zeds awiały Żydów jako spiskowców,
za uwających s udnie i po ywających
ch ześcijańskie dzieci do celów y ualnych.4 W
ok esie międzywojennym an ysemickie eo ie
spiskowe były sze oko ozpowszechniane p zez
na odowo- adykalne uchy, akie jak Falanga czy
Na odowa Demok acja z Bolesławem Piaseckim i
Romanem Dmowskim na czele.5, 6 To w ym czasie
popula ność zyskała koncepcja „Żydokomuny“,
6
p opagująca pogląd, że socjalizm zos ał
wymyślony p zez żydowskich spiskowców w celu
p zejęcia władzy w Polsce i na świecie. W ok esie
powojennym, a później pos komunis ycznym
p opagowano inne wa ian y an ysemickich eo ii
spiskowych, łączących Żydów z kapi alizmem
i impe ializmem. W obu wa ian ach Żydzi
byli odczłowieczani, p zeds awiani jako
niemal me a izyczne zło, obca siła spiskująca
p zeciwko niewinnej, polskiej społeczności
w celu jej wyzyskania. Badania his o yczne,
e nologiczne o az badania z zak esu psychologii
społecznej pokazują wy aźnie, że w Eu opie
Ś odkowej e an ysemickie opy konspi acyjne
są silnie wplecione w na acje ksz ał ujące
ożsamość na odową.7, 8 An ysemickie eo ie
spiskowe ko elują ównież z poczuciem bycia
p ześladowanym.9 G upy, k ó e cha ak e yzuje
wysokie poczucie bycia o ia ą ywalizują ze
sobą o s a us o ia y częs o zap zeczając lub
minimalizując doświadczenia innych g up.
P zykładem jes sposób, w jaki niek ó e uchy
konse wa ywne i p awicowe, znieksz ałcają
pamięć o zb odniach II wojny świa owej, a w
szczególności o Holokauście.
Obecnie, wszys kie powyżej wymienione
wą ki (an ysemi yzm, lęk p zed zewnę znymi
w ogami i zd ajcami) kumulują się w kilku
popula nych eo iach spiskowych, do yczących
w szczególności Unii Eu opejskiej (UE) i
„Zachodu”. Unia jes u p zeds awiana jako w óg
zewnę zny, a „eli y b ukselskie” jako knujące
spisek mający na celu zniszczenie Polski pop zez
wyzysk gospoda czy, u a ę suwe enności i
na zucenie wa ości niezgodnych z „ adycyjną”
polską we sją ka olicyzmu i nacjonalizmu. Inna
we sja ej eo ii spiskowej wskazuje jako główne
zag ożenie „lobby gende owe i gejowskie”,
k ó e knuje spisek mający na celu zniszczenie
odziny i wyniszczenie na odu polskiego pop zez
demon aż jego głównych, w domyśle ka olickich,
wa ości. Teo ie mobilizujące s ach p zed u a ą
suwe enności są częs o wyko zys ywane w
poli yce, gdzie poli ycy oska żają się nawzajem
o zd adę lub bycie „na usługach” B ukseli,
Niemiec lub Rosji. Echo ych eo ii odbija się
ównież w poglądach, k ó e pos zegają zmiany
klima yczne jako s ab ykowaną na ację mającą
na celu z jednej s ony zniszczenie polskiego
p zemysłu i odw ócenie os a nich zydzies u la
mode nizacji, a z d ugiej s ony jes pos zegane
jako a ak na dok ynę Ka olicką, k ó a p omuje
pogląd, że ś odowisko na u alne powinno być
podpo ządkowane człowiekowi.
W Polsce eo ie spiskowe nie leżą na ma ginesie
poli yki. Niek ó zy poli ycy, na p zykład
An oni Macie ewicz, są odpowiedzialni za
ozpowszechnianie spiskowych spekulacji
do yczących ka as o y lo niczej w Smoleńsku.
G zego z B aun wielok o nie był oska żany o
zachowania mające an ysemickie znamiona.
W 2019 Sławomi Men zen „ża obliwie”
podsumował p og am swojego ug upowania
słowami: „Nie chcemy Żydów, homoseksualis ów,
abo cji, poda ków i Unii Eu opejskiej”. Jego
ug upowanie popie a ównież zniesienie w
Polsce zakazu p opagowania mowy nienawiści
– egulacji, k ó a s anowi ważny elemen w
p zeciwdziałaniu ozp zes zeniania adykalnych
eo ii spiskowych. Inni poli ycy swobodnie
p opagują poglądy, że Niemcy wyko zys ują
UE do podpo ządkowania sobie Polski.
Również niek ó zy biskupi i księża ka oliccy
ozpowszechniają eo ie spiskowe, zwłaszcza e
do yczące „ideologii gende ” i eminizmu.
Jak w innych k ajach, podobnie i w Polsce, eo ie
spiskowe nie mogą być p zypisane jedynie do
s e y online i nie powinny być ozpa ywane
jedynie jako p oblem mediów cy owych i
pla o m społecznościowych. Choć nowe media
odg ywają ważną olę w ozp zes zenianiu
eo ii spiskowych, o ównież p awicowe media
d ukowane, akie jak „Gaze a Polska”, „Sieci”,
„Do Rzeczy” czy ozgłośnie adiowe (np. Radio
Ma yja) s anowią p zes zeń, gdzie p opagowane
są na acje spiskowe. Podczas ządów PiS ównież
Telewizja Polska ak ywnie p zyczyniła się nie ylko
do wo zenia a mos e y podej zliwości i w ogości,
ale ównież p odukowała p og amy p opagujące
spiskowe na acje (p zykładem może być se ial
dokumen alny „Rese ”). Od 2022 . TV Republika –
p awicowa s acja elewizyjna powiązana z „Gaze ą
Polską” – s aje się p zes zenią dla sze zenia
poglądów, k ó e wo zą a mos e ę wzmacniającą
konspi acjonizm.
Rozpowszechnianie eo ii spiskowych jes
możliwe nie ylko dzięki ich no malizacji w s e ie
publicznej, ale eż dzięki wysokiej nieu ności
wobec badań naukowych i naukowców. Jes
o szczególnie widoczne w s e ie in o macji
zd owo nej i klima ycznej. Jeszcze p zed
pandemią spadek wskaźników szczepień i osnąca
7
2. Cy yzacja, In e ne i eo ie spiskowe w In e necie
Podobnie jak w innych k ajach Eu opy,
wyko zys anie In e ne u w Polsce jes
wysokie (89,8%). W 2025 . było około 29
milionów ak ywnych uży kowników mediów
społecznościowych, co s anowi 75,6% populacji.
Google, YouTube i Facebook o zy najczęściej
odwiedzane s ony in e ne owe w Polsce.
Najpopula niejsze pla o my (pod względem
udziału w populacji) o Facebook (86,5%),
Messenge (80%), Ins ag am (63,2%), Wha sapp
(58,7%) i TikTok (51,8%). W po ównaniu z
Eu opą Zachodnią liczba uży kowników X w
Polsce jes niska (28,7%). Jeśli chodzi o czas
spędzany na pla o mach, zdecydowanie
najpopula niejsze są TikTok, YouTube, a
nas ępnie Facebook. Facebook nadal p owadzi
pod względem uchu in e ne owego (58,78%),
za nim plasują się Ins ag am (18,75%), Pin e es
(8,9%) i X (6,11%).12
Polski ynek mediów jes z óżnicowany. Is o ną
olę odg ywają w nim media publiczne: adio i
elewizja, a akże Polska Agencja P asowa, k ó e
powinny cha ak e yzować się bezs onnością
i ze elnością, jednak podczas ośmiole nich
ządów PiS były wyko zys ywane jako na zędzia
p opagandy. W ym samym czasie p ywa ne
media znajdowały się pod silną p esją, k ó a
czasem p zybie ała pos ać s a egicznych
pozwów p zeciwko udziałowi publicznemu:
SLAPP. Zau anie do mediów p ywa nych jes
doda kowo podważane pop zez kampanie o
cha ak e ze spiskowym oska żające media o
„ ep ezen owanie in e esów zag anicznych”.
W ezul acie ych działań, według Reu e s
Ins i u e „Digi al News Repo 2024”, w Polsce,
od 2015 . zau anie do mediów in o macyjnych
spadło o 17 punk ów p ocen owych (z 56% w
2015 . do 39% w 2024 .).13 Obecnie anking
popula ność o ganizacji akich jak STOP-NOP
była poważnym p oblemem.10 Co id-19 nie
ylko pogo szył ę sy uację, ale akże (ponownie)
powiązał naukę z poli yką. W ezul acie, w
p zes zeni publicznej k ążyły i mieszały się
eo ie, k ó e albo negowały zag ożenia związane
z wi usem Co id-19 albo suge owały, że ząd
celowo uk ywa zeczywis e wskaźniki zakażeń
i śmie elności, aby ealizować własną agendę
poli yczną.11 W 2022 obawy związane z pandemią
us ąpiły pola ym związanym z wojną Rosyjsko-
Uk aińską, gene ując nową alę eo ii spiskowych.
Od ego czasu Rosja zin ensy ikowała ównież
a aki hyb ydowe na Polskę, jedną z ich me od
jes ozpowszechnianie dezin o macji i eo ii
spiskowych.
Podsumowując, świa eo ii spiskowych w Polsce
jes niezwykle óżno odny i silny. Is o ną pożywkę
dla niego s anowią his o yczne doświadczenia
związane z walką o niepodległość, udności z
budową i u zymaniem s uk u pańs wowych i
demok a ycznych, a akże his o yczne napięcia
międzyg upowe, np. kon lik y między ludnością
ka olicką a żydowską lub polską a uk aińską.
Re o yka spiskowa nigdy nie zos ała całkowicie
zdysk edy owana w polskiej s e ze poli ycznej,
nie można więc mówić o eo iach spiskowych
jako o nowym enomenie, jednak obecnie
p oblem wydaje się nasilać, a cybe a aki i FIMI
ylko poga szają sy uację.
Rys. 1. Pos z pla o my X, 2025 .
8
najba dziej wia ygodnych mediów p owadzą
p ywa ne s acje adiowe (RMF FM i Radio Ze ).
Znaczącym jes , że p awicowa „Gaze a Polska”,
znana z sze zenia paniki i eo ii spiskowych, osiąga
p awie aki sam wynik jak znany z dziennika s wa
śledczego i działań ak chekingowych magazyn
in e ne owy „OKO P ess” (31% i 32%). Również
symp oma yczne jes , że anking zamyka Telewizja
Polska, k ó a osiąga wynik poniżej abloidowego
„Supe Exp essu”.
Badanie p zep owadzone p zez Fundację Digi al
Poland w 2024 ., wskazało, że według 16%
esponden ów obecnie nie ma na ynku polskim
dos ępnych żadnych wia ygodnych ź ódeł
in o macji. Co ważne, media społecznościowe
umacniają swoją pozycję jako ź ódło in o macji,
wyp zedzając media d ukowane. W os a niej
dekadzie nas ąpił wz os popula ności Telewizji
Republika. Od 2023 . s ała się ona jedną z
najszybciej ozwijających się s acji elewizyjnych
w k aju, częs o zajmując czołowe miejsca w
ankingach popula ności (za ówno mediów
cy owych, jak i adycyjnych). Co znaczące,
sukces ej konse wa ywnej s acji, jes możliwy
pomimo oska żeń o ozpowszechnianie
dezin o macji i wyko zys ywanie na acji
konspi acyjnych. Co az częściej polscy
konse wa ywni komen a o zy ( acy jak Łukasz
Wa zecha, Ra ał Ziemkiewicz i wielu innych)
ozsze zają swoją działalność dziennika ską
na media społecznościowe, w szczególności
YouTube. Jednym z najpopula niejszych
kanałów jes obecnie p owadzony p zez
K zysz o a S anowskiego Kanał Ze o.
Ta i ak już złożona sy uacja jes doda kowo
skomplikowana p zez kwes ie ekonomiczne.
Polscy konsumenci p e e ują eści da mowe
i unikają subsk ypcji. Jednocześnie nie ma
do acji dla k ajowych lub lokalnych mediów
d ukowanych. Ponieważ media d ukowane
s oją w obliczu zwiększonej p esji inansowej,
konku ując z mediami cy owymi i AI, może o
p owadzić do cięcia kosz ów, wpływając na
ze elność p acy edak o skiej i sensalizację eści.
W dobie cięć budże owych odpowiedzialność za
‘ ak cheking’ p zenoszona jes na konsumen ów
(a nie edak o ów i wó ców eści).
Równocześnie, jak wskazują badania
p zep owadzone p zez Fundację Digi al Poland,
ylko co pią y Polak słyszał o o ganizacjach
zajmujących się ak checkingiem, ale aż 62%
esponden ów uznaje po zebę is nienia
akich usług.14 W ym samym badaniu 79%
esponden ów wskazało, że w pewnym momencie
swojego życia spo kało się z dezin o macją, a 81%
esponden ów jes zdania, że skala dezin o macji
w In e necie w os a niej dekadzie znacząco
wz osła. Respondenci ównie częs o spo ykali
się z ałszywymi wiadomościami w mediach
społecznościowych (55%) i elewizji (53%), ale
aż 70% esponden ów p zyznało, że o zymało
ałszywe wiadomości bezpoś ednio od innej
osoby. Co ważne, połowa esponden ów (52%)
wskazała poli yków jako odpowiedzialnych
za ozpowszechnianie ałszywych in o macji.
Pokazuje o, że w kwes ii ozpowszechniania
dezin o macji musimy zw acać uwagę za ówno na
o co się dzieje w p zes zeni o line jak i online, i
s e y e nie powinny być ak owane ozdzielnie.
Nie ma wą pliwości, że dezin o macja jes
pos zegana w społeczeńs wie polskim jako
niezwykle poważny i na as ający p oblem. W
badaniu p zep owadzanym p zez Pew Resea ch
Cen e w oku 2025, 85% esponden ów
zaklasy ikowało ozpowszechnianie ałszywych
in o macji w In e necie jako główne zag ożenie
dla k aju.15 Jes o najwyższy wynik spoś ód 25
badanych k ajów. Równocześnie p oblemy akie
jak ozp zes zenianie się cho ób zakaźnych,
e o yzm, zmiany klima yczne czy s an
gospoda ki o zymały znacznie niższe no y. Co
is o ne, jes o endencja zwyżkowa: od 2022
., kiedy o za największe zag ożenie uznawano
ozp zes zenianie się cho ób zakaźnych odse ek
do osłych, k ó zy uważają ałszywe in o macje za
poważne zag ożenie, wz ósł o ponad 20 punk ów
p ocen owych. T end en odzwie ciedla nie
ylko nasilenie eo ii spiskowych i dezin o macji
w poli yce, zwłaszcza podczas kampanii
wybo czych w 2023 i 2025 ., ale akże FIMI.
Polska jes szczególnie na ażona na zag aniczną
manipulację in o macjami. Według apo u
Mic oso Digi al De ense z 2024 . Polska zajmuje
zecie miejsce w Eu opie i dziewią e na świecie
pod względem na ażenia na a aki ze s ony
o ganizacji cybe p zes ępczych sponso owanych
p zez obce k aje, głównie Rosję.16 Dezin o macja
ozpowszechniana p zez Rosję silnie wpływa
na dysku s poli yczny w k aju, a akże nas oje
społeczne, zwłaszcza w ak delika nych
9
6. Rozsze zone kluczowe wnioski
Teo ie spiskowe
• Zain e esowanie eo iamispiskowymima
głębokieko zeniehis o yczne:od czasów
Ta gowicy do współczesnego populizmu
e y cy owej – polskie eo ie spiskowe
ewoluowały, ale pozos ają związane z
długo wałymi obawami do yczącymi w ogów
pańs wa, zd ajców na odu, ożsamości
na odowej, suwe enności i dob oby u.
• Myśleniespiskoweczęs oodzwie ciedla
nie ylkozłożoneglobalneilokalne
zmianyspołeczno-gospoda cze,ale
akżeba dzoz óżnicowanesposoby
ichdoświadczenia: Kiedy zeczywis e
obawy (do yczące osnących nie ówności,
b aku bezpieczeńs wa, nie ozwiązanych
aum his o ycznych) nie są ad esowane
i ozwiązywane na poziomi poli ycznym,
zyskują one ujście w konspi acjonizmie. Teo ie
spiskowe nie powinny być ak owane jako
odosobnione p zypadki dezin o macji, ale
jako wy az óżno odnych i częs o sp zecznych
doświadczeń związanych z bu zliwą his o ią
Polski i świa a, a akże ozbieżnościami
między poli yczną in e p e acją p zeszłych
i bieżących wyda zeń, a ym w jaki sposób
e p zemiany są doświadczane na poziomie
indywidualnym i g upowym.
• Na acjekonspi acyjneczęs owyko zys ują
s a emo ywy,dos osowującjedonowych
zagadnień: na p zes zeni la ema y
mobilizującę wyob aźnię społeczną zmieniają
się (gende → COVID-19 → Uk aina → gende ).
Jednak eo ie spiskowe jakie są wokół nich
obudowywane wyko zys ują wcześniej
is niejące mo ywy (s ach p zed zewnę znym
w ogiem, zd adą, poczucie bycia o ia ą), co
pozwala dopasowywać nowe lęki do s a ych
kon eks ów i ice- e sa.
• Poli yczneupowszechnieniena acji
spiskowychsp awia,żein e wencjesą
p awieniemożliwe: eo ie spiskowe są
częs o wyko zys ywane p zez poli yków
wysokiego i niskiego szczebla. Spekulacje
i oska żenia o zd adę są w Polsce jedną z
wielu o m „up awiania poli yki”, co u udnia
ok eślanie g anic między dopuszczalnymi a
niedopuszczalnymi o mami wypowiedzi.
• “Sza es e y”komplikująin e wencję:
eo ie spiskowe nie zawsze są wy ażane
w sposób bezpoś edni. Częs o są one
p zekazywane pop zez insynuacje, suges ie,
spekulacje i ‘memy’, co u udnia ich
iden y ikację, egulację lub p zeciwdziałanie
im w s e ie online.
• Zag aniczneManipulacjeIn o macjamii
Inge encjewIn o macje(FIMI):są ściśle
powiązane z odzimymi eo iami spiskowymi,
częs o wyko zys ując is niejące już obawy i
wyko zys ując lokalnych ak o ów do sze zenia
paniki. Należy je ozpa ywać łącznie.
Sek o p zeciwdziałania dezin o macji
• Chociażpańs wopolskieosiągapewne
pos ępyw ozwiązywaniup oblemu
dezin o macji,jegodziałaniasąnadal
niewys a czające: b akuje jasności co do
ego, k ó e ins y ucje są odpowiedzialne
za ozwiązywanie p oblemu
dezin o macji, jaka jes s a egia pańs wa
i jakie są p io y e y w ej dziedzinie.
• Walkazdezin o macjąi eo iamispiskowymi
opie asięgłównienao ganizacjach
społeczeńs waobywa elskiego,k ó esą
niedo inansowaneiznajdująsiępodsilną
p esją:w os a nim dziesięcioleciu nas ąpił
znaczny wz os liczby inicja yw obywa elskich
mających na celu zwalczanie dezin o macji.
Jednak ich inansowanie jes nadal niepewne
i poda ne na zmiany geopoli yczne, zasoby
są minimalne w s osunku do zak esu
dezin o macji.
16

• „Zwykli”uży kownicymediów
społecznościowychodg ywająważną olę
wp zeciwdziałaniu eo iomspiskowym:
nie należy lekceważyć oddolnych,
do aźnych inicja yw. W Polsce ich znaczenie
znajduje odzwie ciedlenie w popula ności
blogów naukowych i poli ycznych,
podcas ów o az g up i kanałów w mediach
społecznościowych, gdzie wó cy eści i
ich odbio cy omawiają bieżące kwes ie i
angażują się w ozmowy na ema „p awdy”,
o e ując własne analizy i in e p e acje
konk e nych wyda zeń lub obalając
(dezin o mację) lub popula ne błędne
p zekonania.
• Polskisys emedukacji( o malneji
nie o malnej)jes niewyko zys anym
zasobem,k ó ymożelepiejsłużyćdo
wzmacnianiaodpo nościna eo ie
spiskoweidezin o mację:w p zeciwieńs wie
do innych k ajów – akich jak k aje
skandynawskie, gdzie k y yczne podejście do
ź ódeł in o macji od dziesięcioleci s anowi
część k ajowego p og amu nauczania – w
Polsce p zedmio y, k ó e mogłyby wspie ać
walkę z dezin o macją, nie są p io y e em
pods awy p og amowej. Obecnie akie
p og amy edukacyjne są p omowane
głównie p zez podmio y społeczeńs wa
obywa elskiego, a nie p zez sys em
szkolnic wa powszechnego.
• Chociażwe y ikacja ak ówiumieję ność
ko zys aniazmediówsąp zyda ne,mają
oneswojeog aniczenia:położenie nacisku
wyłącznie na edukację medialną i cy ową
p zenosi odpowiedzialność za ozwiązanie
p oblemu eo ii spiskowych i dezin o macji
na konsumen ów eści cy owych,
pozos awiając ych, k ó zy wo zą lub
udos ępniają niebezpieczne eści bezka nymi.
Konieczne jes poszukiwanie ozwiązań
egulacyjnych, k ó e będzie ównież nakładało
odpowiedzialność na wó ców szkodliwych
eści o az właścicieli in as uk u y (pla o my
cy owe, wyszukiwa ki, duże modele językowe,
AI), k ó e akie eści wo zą, udos ępniają i
p omują.
• Rozwiązaniaopa ena echnologii
og aniczająmożliwościgłębokichi
znaczącychzmian:Deba y do yczące
p zeciwdziałania dezin o macji częs o
koncen ują się na poszukiwaniu ozwiązań
echnologicznych, mimo, że p oblem eo ii
spiskowych nie jes wyłącznie p oblemem
cy owym. Chociaż pla o my cy owe s anowią
in as uk u ę umożliwiającą ozp zes zenianie
się eo ii spiskowych, nie można za ich
popula ność obwiniać wyłącznie cy yzacji,
ponieważ są one głęboko zako zenione w
kul u ze poli ycznej, a akże w niskim zau aniu
do nauki i ekspe ów. Poszukiwanie ozwiązania
cy owego jes począ kiem, ale p awdziwa
zmiana wymaga p zemian kul u y poli ycznej.
7. Rekomendacje
1. Należyp zeciwdziałaćwyko zys ywaniu
eo iispiskowychdopodsycaniakon lik ów
poli ycznych:Na acje spiskowe są częs o
ozpowszechniane i popula yzowane
p zez poli yków. Należy p zeciws awiać się
no malizacji eo ii spiskowych w dysku sie
publicznym.
2. Zamias ubolewaćnadniskimpoziomem
zau aniadoins y ucjipublicznych,
ins y ucjespołecznepowinnys aćsięgodne
zau ania.Nie można skupiać się wyłącznie
na „pa anoi” obywa eli. Należy zbadać eż
o wia ygodność ins y ucji i podmio ów
poli ycznych (w ym pa ii poli ycznych i
poli yków). Ponieważ eo ie spiskowe należy
ak ować aczej jako symp om niż p zyczynę
dys unkcji demok acji, ene gia nap awcza
powinna być p zede wszys kim nakie owana
na uczynienie ins y ucji i sys emów
demok a ycznych sp awiedliwymi, solidnymi
i p zej zys ymi.
3. Populis yczne eo iespiskoweniepowinny
miećmiejscawdebaciepublicznej:
Neu alność mediów nie oznacza, że
musimy ole ować o my denializmu,
uk y ego asizmu, homo obii i adykalizacji.
Należy unikać sensacji w mediach, opie ać
się „clickbai om”.
17
4. Koniecznajes och onaiwzmacnianie
niezależnegoi ze elnegodziennika s wa:
konieczna jes pop awa inansowania
i och ony mediów publicznych w celu
odbudowy zau ania
5. Należyszukać ozwiązańkoncen ujących
sięnaspołeczeńs wie;nienależyp zeceniać
ozwiązańopa ychna echnologii:wiele
eo ii spiskowych ozp zes zenia się w
„ adycyjny” sposób: podczas wieców
poli ycznych, pop zez komunikację
bezpoś ednią, media d ukowane, elewizję,
adio i p. Dla ego koniecznym jes szukanie
ozwiązań, k ó e nie skupiają się wyłącznie
na s e ie online. Należy wyjść poza media
społecznościowe: Teo ie spiskowe nie is nieją
ylko w świecie online, dla ego należy je
ak ować jako część większego ekosys emu.
6. Równocześnienależyzniechęcaćdo
dezin o macjiwIn e necie:aby z ozumieć
współczesny konspi acjonizm, musimy
mieć wiedzę, w jaki sposób pla o my
społecznościowe o az inne nowe echnologie
(AI, LLM) ksz ał ują komunikację online, a co
najważniejsze w jaki sposób a komunikacja
współg a z adycyjnymi mediami i świa em
o line. W ym celu konieczne jes ak owanie
in as uk u y cy owej jako dob a publicznego
i większa anspa en ność pla o m.
7. Regulacjapla o mpowinnaodbywaćsię
wsposóbp zej zys yizuwzględnieniem
lokalnychpo zeb: pla o my powinny
zapewnić p zej zys ość algo y mów,
udos ępniać szczegółowe dane do yczące
mode acji o az wp owadzić silniejsze zespoły
mode a o ów posiadające niezbędne
umieję ności językowe i społeczno-kul u owe.
Pla o my muszą współp acować z o ganami
egulacyjnymi. Należy podjąć działania
mające na celu zniechęcenie do dezin o macji,
za ówno właścicieli pla o m, jak i ich
uży kowników.
8. Koniecznejes unikaniecenzu y,wszelkie
działaniapowinnybyćpodejmowane
ze elniezposzanowaniemp awa:ś odki
p awne do yczące współżycia w in e necie
muszą mieć jasne k y e ia, nadzó sądowy
o az szybkie, p opo cjonalne wd ażanie i
p zej zys ość.
9. Należyszukaćnowychmodeli inansowania
działańp zeciwdziałającychdezin o macji:
w ym celu konieczne są konsul acje
ze społeczeńs wem obywa elskim.
Finansowanie powinno zapewnić szybką
eakcję na pojawiające się p oblemy. Is nieje
pilna po zeba ba dziej z ównoważonego
planowania i lepszego wspa cia ze s ony
pańs wa.
10.Koniecznejes  wo zeniekoalicjiig up
wspa ciawsek o zezwalczającym
dezin o macje.Konieczne jes wspie anie i
p omowanie współp acy między podmio ami
obywa elskimi i pańs wowymi, k ajowymi i
międzyna odowymi. Wymiana pomysłów,
najlepszych p ak yk, wo zenie wspólnych
inicja yw może znacząco zwiększyć zdolność
do ozwiązywania p oblemu dezin o macji.
Silne sojusze ansna odowe są ównież
niezbędne do ozwiązania p oblemów
związanych z FIMI, o az wpływania na
międzyna odowe ko po acje za ządzające
in as uk u ą cy ową.
11.Wszelkiein e wencjepowinnybyćopa e
naak ualnych, ze elnychbadaniach
naukowych: óżne odzaje eo ii spiskowych
(an ygende owe, an ymig anckie,
an yuk aińskie i p.) wymagają óżnych podejść.
12.Takjakp oblem eo iispiskowychma
cha ak e poli yczny, aksamojes w
p zypadkup zeciwdziałaniadezin o macji:
zamias dzielić społeczeńs wo na ych, k ó zy
b onią „p awdy i demok acji”, i ych, k ó zy
„padli o ia ami algo y mów”, powinniśmy
uznać, że decyzje do yczące ego, co s anowi
dezin o mację lub eo ię spiskową, nigdy
nie są całkowicie neu alne – zawsze wiążą
się z poli yką i wa ościami. Takie podejście
nie oznacza po zucenia ak ów i p awdy, ale
pozwala ba dziej uczciwie a gumen ować,
że poli yka opa a na zwe y ikowanych
in o macjach i o wa ej debacie o e uje
obywa elom najsp awiedliwszy i najba dziej
demok a yczny, ównościowy i bezpieczny
sposób podejmowania decyzji, k ó ych
głównym celem jes dob o publiczne i
demok acja.
18
Re e ences
1 C. Humph ey, ‘S alin and he Blue Elephan : Pa anoia and Complici y in Pos -Communis Me ahis o ies’, in
T anspa ency and Conspi acy: E hnog aphies o Suspicion in he New Wo ld O de , ed. H. Wes and T. Sande s (Duke
Uni e si y P ess, 2003): 175–203; M. Ca ey, Mis us : An E hnog aphic Theo y (HAU, 2017).
2 N. Ba iash ili, ‘Anxie y o eason in a small coun y: “Russian agen s” and dis u bed iden i ies in Geo gia’, His o y and
An h opology 35, no. 3 (2024): 394–414; G. G inchenko and E. Na selius, T ai o s, Collabo a o s and Dese e s in
Con empo a y Eu opean Poli ics o Memo y: Fo mulas o Be ayal (Sp inge : 2017).
3 F. Czech, ‘Mi Magdalenki i media społecznościowe. O popula yzacji na acji spiskowych, zanim s ały się modne w
in e necie’, Czas Kul u y 36, no. 3 (2020): 87–94.
4 M. Bilewicz and R. Imho , ‘Poli ical conspi acy belie s and hei alignmen on he le - igh poli ical spec um’, Social
Resea ch: An In e na ional Qua e ly 89, no. 3 (2022): 679–706.
5 A. Melle , ‘An ysemi yzm czy an yjudaizm na amach miesięcznika, P o Ch is o (1924–1939)?’, His o ia i Poli yka 8, no. 1
(2009): 9–25.
6 P. Zawadzki, ‘“P o okoły męd ców Syjonu” w polskiej myśli an ysemickiej’, Biule yn Żydowskiego Ins y u u
His o ycznego, no. 3–4 (1993): 62–82.
7 Z. Panczo a, ‘The Vic ims, he Guil y, and “Us”: No ions o Vic imhood in Slo akian Conspi acy Theo ies’, in Conspi acy
Theo ies in Eas e n Eu ope: T opes and T ends, ed. A. As apo a, O. Colăcel, C. Pin ilescu and T. Scheibne
(Rou ledge, 2020): 186–204.
8 M. Bilewicz e al., ‘Ha m ul Ideas, The S uc u e and Consequences o An i-Semi ic Belie s in Poland’, Poli ical
Psychology 34, no. 6 (2013): 821–839.
9 M. Bilewicz e al., ‘Ha m ul Ideas, The S uc u e and Consequences o An i-Semi ic Belie s in Poland’, Poli ical
Psychology 34, no. 6 (2013): 821–839.
10 E. D ążkiewicz, (2022). “Vi uosos o mimesis and mimic y: a case s udy o mo emen s p opaga ing conspi acy
heo ies in I eland and Poland.” Pa ecipazione e con li o 15(3): 651–671.
11 E. J. Sobo and E. D ążkiewicz, ‘Righ s, esponsibili ies and e ela ions. COVID-19 conspi acy heo ies and he s a e,’ in
Vi al Loads, ed. L. Mande son, N. J. Bu ke and A. Wahlbe g (UCL P ess, 2021): 67–88.
12 h ps://da a epo al.com/ epo s/digi al-2025-poland.
13 h ps:// eu e sins i u e.poli ics.ox.ac.uk/digi al-news- epo /2024.
14 h ps://www.lbm.uw.edu.pl/images/Dezin o macja_oczami_Polakw_edycja_2024.pd .
15 h ps://www.pew esea ch.o g/global/2025/08/19/in e na ional-opinion-on-global- h ea s/.
16 K. Shy okykh and M. K agh, ‘Black Knigh NGOs and In e na ional Disin o ma ion’, Eu opean Secu i y (2025): 1–25.
17 M. Ganca z, ‘Rosjanie we bują Polaków w sieci. Rząd ujawnia s awki: płacą w eu o, wydają polecenia’, Biznes In o,
h ps://www.biznesin o.pl/ osjanie-we buja-polakow-w-sieci- zad-ujawnia-s awki-placa-w-eu o-wydaja-
polecenia-mg-wmg-280125.
18 K. Follis, ‘Rejec ing Re ugees in Illibe al Poland: The Response om Ci il Socie y’, Jou nal o Ci il Socie y 15, no. 4
(2019): 307–325.
19 h ps://www.lbm.uw.edu.pl/images/Dezin o macja_oczami_Polakw_edycja_2024.pd .
20 h ps://da a epo al.com/ epo s/digi al-2025-poland.
21 D. Oko, ‘Gende –ideologia o ali a na’, Niedziela: Tygodnik Ka olicki 24 (2013): 40–43.
22 h ps://oko.p ess/abp-wojda-do-lgb -non-possumus-geje-i-lesbijki-p zesladuja-kosciol-jak-komunisci-w-la ach-50.
23 R. Klepka, ‘Ewolucja Wiadomości TVP1: od medialnej s onniczości do p opagandy poli ycznej’ (2017) h ps:// ep.
up.k akow.pl/xmlui/handle/11716/1880.
24 D. Dob owolski e al., ‘How Th ea Ac o s a e Manipula ing he B i ish In o ma ion En i onmen ’, The RUSI Jou nal
165, no. 3 (2020): 22–38; J Da ies, ‘Fo eign Elec ion In e e ence and Hyb id Wa a e’, h ps://openwo ks.woos e .
edu/cgi/ iewcon en .cgi?pa ams=/con ex /independen s udy/a icle/12164/&pa h_in o=Hyb id_Wa a e_and_
Elec ion_In e e ence_.pd .
25 J. Sy o á ka, ‘Ci il Socie y Ini ia i es Tackling Disin o ma ion: Expe iences o Cen al Eu opean Coun ies’, in
Challenging Online P opaganda and Disin o ma ion in he 21s Cen u y, ed. M. G ego and P. Mlejnko á (Palg a e,
2021): 225–253.
19
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o p zyszłych wyda zeniach
lub p ojek ach albo p zekazać swoją opinię na ema niniejszego
apo u, zeskanuj en kod QR.
Więcej in o macji na ema p ojek u REDACT można znaleźć na
s onie:
www. edac p ojec .si es.e .kcl.ac.uk