Šk abić Pe ić, Blanka; Smiljanić, Ana Rimac; M a ak, I ana
A icle
Uloga k ali e e ins i ucija i inancijske pismenos i u
p ih aćanju k ip o alu a
C oa ian Re iew o Economic, Business and Social S a is ics (CREBSS)
P o ided in Coope a ion wi h:
C oa ian S a is ical Associa ion (CSA), Zag eb
Sugges ed Ci a ion: Šk abić Pe ić, Blanka; Smiljanić, Ana Rimac; M a ak, I ana (2024) : Uloga k ali e e
ins i ucija i inancijske pismenos i u p ih aćanju k ip o alu a, C oa ian Re iew o Economic,
Business and Social S a is ics (CREBSS), ISSN 2459-5616, C oa ian S a is ical Associa ion (CSA),
Zag eb, Vol. 10, Iss. 1, pp. 43-56,
h ps://doi.o g/10.62366/c ebss.2024.1.004
This Ve sion is a ailable a :
h ps://hdl.handle.ne /10419/323435
S anda d-Nu zungsbedingungen:
Die Dokumen e au EconS o dü en zu eigenen wissenscha lichen
Zwecken und zum P i a geb auch gespeiche und kopie we den.
Sie dü en die Dokumen e nich ü ö en liche ode komme zielle
Zwecke e iel äl igen, ö en lich auss ellen, ö en lich zugänglich
machen, e eiben ode ande wei ig nu zen.
So e n die Ve asse die Dokumen e un e Open-Con en -Lizenzen
(insbesonde e CC-Lizenzen) zu Ve ügung ges ell haben soll en,
gel en abweichend on diesen Nu zungsbedingungen die in de do
genann en Lizenz gewäh en Nu zungs ech e.
Te ms o use:
Documen s in EconS o may be sa ed and copied o you pe sonal
and schola ly pu poses.
You a e no o copy documen s o public o comme cial pu poses, o
exhibi he documen s publicly, o make hem publicly a ailable on he
in e ne , o o dis ibu e o o he wise use he documen s in public.
I he documen s ha e been made a ailable unde an Open Con en
Licence (especially C ea i e Commons Licences), you may exe cise
u he usage igh s as speci ied in he indica ed licence.
h ps://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-nd/4.0/
C oa ian Re iew o Economic, Business and Social S a is ics 43
CREBSS 10(1):43–56
Uloga k ali e e ins i ucija i inancijske pismenos i u p ih a´canju
k ip o alu a
Blanka Šk abi´
cPe i´
c1, Ana Rimac Smiljani´
c1iI ana M a ak 1,*
1Ekonomski Fakul e u Spli u, C i e Fisko i´ca 5, Spli , H a ska Q
VRSTA ˇ
CLANKA
Iz o ni znans eni ˇclanak
INFORMACIJE O ˇ
CLANKU
P imljeno: 29. sijeˇcnja 2024
P ih a´ceno: 1. ožujka 2024
DOI: 10.62366/c ebss.2024.1.004
JEL: C23, G10, G53, N20
SAŽETAK
O aj ad is ažuje u jecaj ins i ucija na p ih a´cenos k ip o alu a u
zemlji s obzi om na azinu inancijske pismenos i s ano niš a zemlje.
Rezul a i is aži anja su pokazali da u zemljama s manjom inancij-
skom pismenoš´cu ins i ucije imaju e´ci u jecaj na go inu s k ip o a-
lu ama. Kon ola ko upcije, s abilnos lade, socioekonomski u je i,
demok acija i k ali e a bi ok acije imaju nega i an u jecaj, dok zakon
i ed, in ol i anos ojske u poli iku i sukobi imaju pozi i an u jecaj.
S d uge s ane, kod zemalja s e´com inancijskom pismenoš´cu u jecaj
ins i ucija je manje iz ažen i ugla nom je nega i an. Ras cijene Bi co-
ina mo i i a s ano niš o da se ukljuˇci u go inu k ip o alu ama bez
obzi a na inancijsku pismenos . Nadalje, kod d ža a s e´com inan-
cijskom pismenoš´cu as p ome a na žiš u kapi ala po iˇce dionike da
ukljuˇce i k ip o alu e u s oj po elj, dok je kod zemalja s manjom i-
nancijskom pismenoš´cu a eza nega i na. O i ezul a i su doda no
po ¯
deni i analizom zemalja s obzi om na inancijsku inkluziju, koja
se u li e a u i ˇces o po ezuje s inancijskom pismenoš´cu.
KLJU ˇ
CNE RIJE ˇ
CI
inancijska inkluzija, inancijska pismenos , ins i ucije, panel podaci, p ih a-
´cenos k ip o alu a
1. U od
U posljednjem dese lje´cu inancijska žiš a obilježile su inancijske ino acije po ezane s k ip-
o alu ama (Deane i Fines,2023). Njiho a globalna popula nos naj iše je pod u jecajem
malih špekula i nih in es i o a koji su obje uˇcke p ih a ili aj no i ino a i ni inancijski p o-
iz od s nadom os a i anja isokih p inosa (Aue i su .,2022;Deane i Fines,2023). Iako je
k ip o imo ina globalna, ulaganje u nju znaˇcajno a i a od zemlje do zemlje. U zemljama
s adicionalno az ijenim inancijskim žiš ima poja ili su se ins i ucionalni in es i o i koji
in es i aju u k ip o imo inu s ciljem po e´canja p inosa i smanjenja izika njiho ih po elja
(He i su .,2024). Is aži anja su pokazala da je k ip o imo ina doba di ezi ika o u po -
elju (Bou i i su .,2017), ali se nije pokazala kao "no o zla o" odnosno sigu no u oˇciš e za
ijeme k iza na inancijskim žiš ima (Aljino i´c i su .,2022). Š o iše, za male in es i o e, j.
∗Dopisni au o
©2024 Au o ska p a a o og ˇclanak zad žana su od s ane au o a
O aj ˇclanak o o enog p is upa je obja ljen pod CC BY–NC–ND 4.0 licencijom
44 Šk abi´c Pe i´c, Rimac Smiljani´c & M a ak
ši u populaciju se u no ijim is aži anjima pokazala kao lo iskan no ulaganje (Aue i su .,
2023).
P ecizniju analizu p ih a´cenos i k ip o imo ine me ¯
du malim in es i o ima po zemljama
mogu´ce je p a i i ek u no ije ijeme. P ijašnja is aži anja su ugla nom kao indika o e a-
z ijenos i k ip o žiš a ko is ila olumen go anja po nacionalnim alu ama. Taj indika o
nije mogao da i p ecizan u id u p ih a´cenos go anja k ip o alu ama me ¯
du ši om popula-
cijom je eliki dio olumena go anja o pada na elike ins i ucionalne in es i o e. T ka
Chainalysis obja ila je globalne poda ke o p ih a´cenos i k ip o alu a. P eciznije, njiho in-
deks "Global C yp o Adop ion Indeks" p ikazuje p ih a´cenos k ip o alu a po zemljama is-
kljuˇcuju´ci ins i ucionalne in es i o e.
Iz dos upnih poda aka, nakon pada k ip o žiš a i znaˇcajnog smanjenja p ih a´cenos i
k ip o imo ine, idlji o je da end p ih a´cenos i k ip o alu a opada bez obzi a na az ije-
nos zemlje. No ija is aži anja pokazala su da az ijenos zemlje i d uge mak oekonomske
a ijable ne u jeˇcu na p ih a´cenos go anja k ip o alu ama (Hakim das Ne es,2020). S
d uge s ane, za az i ak inancijskih žiš a unu a zemlje k ali e a ins i ucija se pokazala
kao ažan p edu je (Lakshmi i su .,2021;Šk abi´c Pe i´c i Rimac Smiljani´c,2021) pa je op a -
dano oˇceki a i da bi ins i ucije mogle ima i u jecaj i na go anje na k ip o žiš u kao no om
segmen u inancijskog žiš a. Iako je za az oj os alih segmena a inancijskih žiš a ažno
k ali e no ins i ucionalno ok uženje, na žiš u k ip o alu a možemo oˇceki a i azliˇci e e-
zul a e s obzi om da se go anje k ip o alu ama ˇces o po ezuje s ilegalnim ansakcijama i
p anjem no ca (Hakim das Ne es,2020;Šk abi´c Pe i´c i su .,2023)
U posljednje ijeme, u li e a u i se poja ljuju is aži anja koja is ažuju po ezanos -
go anja k ip o alu ama s inancijskom pismenoš´cu. Ve´cina ih is aži anja emelji se na po-
dacima dobi enim anke nim upi nicima (Pa ko i´c i su .,2018) i ezul a i a i aju u o isnos i
o odab anom uzo ku i azdoblju u kojem je anke a p o edena (Panos i su .,2020;Yoshino,
2020). U p ilog ome idu i ezul a i od Je ko i´c i su . (2023) koji ukazuju da su u p oj azi
as a k ip o alu a u p ih a´canju domini ale zemlje s išom inancijskom pismenoš´cu s ano -
niš a, a u kasnijim godinama (2020. godine) p ih a´cenos se ši i i u d uge zemlje koje imaju
niže azine inancijske pismenos i.
Uzimaju´ci u obzi op eˇcne ezul a e dosadašnjih is aži anja o ezi izme ¯
du k ali e e
ins i ucija i ulaganja u k ip o alu e (Šk abi´c Pe i´c i su .,2023;Feyen i su .,2022;Gonzál ez–
Gallego i Pé ez–Cá celes,2021) kao i op eˇcne ezul a e u is aži anjima koja po ezuju inan-
cijsku pismenos i go anje k ip o alu ama (Panos i su .,2020;Yoshino,2020;Fa ia,2022),
cilj o og is aži anja je is aži i je li u jecaj ins i ucija na p ih a´cenos k ip o alu a azliˇci s
obzi om na inancijsku pismenos u zemlji na uzo ku 18 zemalja skupine G20 na mjeseˇcnim
podacima od kolo oza 2015. do s ibnja 2022. godine.
Dop inos o og ada ogleda se u iše aspeka a. P o, naj e´ci dio is aži anja is ažuje
k ip o alu e na globalnoj azini. Neš o no ija is aži anja s ode se na azinu zemlje uzi-
maju´ci kao indika o olumen go anja u nekoj alu i. Na aj naˇcin se ne pos ižu p ecizni
ezul a i o p ih a´cenos i k ip o alu a u nekoj zemlji me ¯
du ši om populacijom. D uga is aži-
anja, kao indika o uzimaju cijenu Bi coina na azliˇci im se e ima da bi se s eli na azinu
zemlje (Viglione,2015). Me ¯
du im aj indika o nije doba je su cijene k ip o alu a po azliˇci-
im se e ima isoko po ezane e su ezul a i ak ih is aži anja nep ecizni. S oga, upo eba
p osjeka dne nih ko isnika k ip o aplikacija kao indika o a go ine k ip o alu ama je za-
sigu no p ecizniji ako se želi is aži i p ih a´cenos k ip o alu a u nekoj zemlji me ¯
du ši om
populacijom.
Uloga k ali e e ins i ucija i inancijske pismenos i u p ih a´canju k ip o alu a 45
D ugo, da bismo umanjili p is anos ezul a a zbog mogu´ceg azliˇci og u jecaja ins i-
ucija u zemljama s manjom i e´com inancijskom pismenoš´cu uzo ak je podijeljen na d a
dijela. Na aj naˇcin se pos ižu homogeniji uzo ci i koji daju p eciznije ezul a e e is odobno
omogu´ca aju dobi anje no ih saznanja o u jecaju ins i ucija na p ih a´cenos k ip o alu a.
T e´ce, ko iš enjem mjeseˇcnih poda aka za ins i ucije i p ih a´cenos k ip o alu a dobi-
amo p ecizniji u id u u jecaj ins i ucija na go anje k ip o alu ama dok p e hodni ado i
e´cinom ko is e ili anke ne upi nike za is aži i p ih a´cenos k ip o alu a e godišnje poda ke
za k ali e u ins i ucija (Bal agi i su .,2009;Khan i su .,2020;Gonzál ez–Gallego i Pé ez–
Cá celes,2021).
Nakon u oda slijedi p egled li e a u e dosadašnjih is aži anja koja po ezuju k ip o-
alu e i ins i ucije e ezu izme ¯
du inancijske pismenos i go ine k ip o alu a. U e´cem
pogla lju su de ini ani podaci i me odologija. U ˇce om je p o edena empi ijska analiza
i in e p e i ani su ezul a i is aži anja. Rezul a i i no a saznanja su sumi ani u pogla lju
Zakljuˇcak.
2. P egled li e a u e
Važnos p a nog sus a a i k ali e e ins i ucija u zemlji za az i ak aznih segmena a inancij-
skog sus a a su po ¯
deni u empi ijskim is aži anjima (Bay ak a i su .,2023;Šk abi´c Pe i´c
i su .,2023).
Doda no, je dokazano da ko iš enje inancijskih p oiz oda od s ane ši e populacije de-
e mini ano k ali e om ins i ucija u zemlji. Financijsku inkluziju s ano niš a je mogu´ce
unap ijedi i poboljšanjem k ali e e ins i ucija (Asgha ian i su .,2024). Is aži anja po ¯
duju
i pozi i nu ezu izme ¯
du ins i ucija, po je enja i ak i nog sudjelo anja na žiš ima kapi ala
ku´cans a a u Eu opskim zemljama. K ali e a ins i ucija znaˇcajno u jeˇce na as po je enja
s ano niš a š o ih oh ab uje na ulaganje u p oiz ode žiš a kapi ala. Š o iše, ezul a i dobi-
eni za doseljenike u Eu opi, ukazuju na o da s as om ob azo anja oni poˇcinju iše je o a i
ins i ucijama u zemlji u kojoj sada ži e e da ih o oh ab uje za sudjelo anje na inancijskim
žiš ima (Asgha ian i su .,2024). S obzi om da k ip o alu e možemo sma a i no im di-
gi alnim inancijskim p oiz odom koji je dio no og digi alnog, k ip o inancijskog sus a a,
nejasno je je li k ali e a ins i ucija u zemlji jednako u jeˇce na p ih a´canje k ip o p oiz oda
kao i s anda dnih p oiz oda iz adicionalnog inancijskog sus a a. Naime, lada ina p a a,
demok acija, poli iˇcka s abilnos i d uge ka ak e is ike k ali e a ins i ucija u zemlji po iˇcu
ljude da ko is e inancijske p oiz ode i budu iše ukljuˇceni u inancijski sus a (Bal agi i
su .,2009;Khan i su .,2020). K ip o inancijski sus a je nadnacionalni i nedo oljno p a no,
egula o no i po ezno kon oli an od e´cine p a nih sus a a u s ije u. S oga su mo i i ula-
ganja i go anja s k ip o alu ama ˇces o po ezani s željom za sk i anjem inancijske imo ine
zbog aznih mo i a. To može bi i sk i anje nelegalnih ak i nos i, nepla´canje po eza i sl.,
ali i sk i anja no ca od d ža nih ins i ucija ukoliko pojedinac nema je u u sigu nos s oga
no ca u adicionalnim inancijskim ijeko ima. Ulaganje i go anje k ip o imo inom mo-
žemo p oma a i kao pa icipaciju s ano niš a u no om inancijskom sus a u koji je u sjeni
adicionalnog inancijskog sus a a.
Dosadašnja is aži anja o ezi ins i ucija i k ip o alu a su pokazala op eˇcne ezul a e
ugla nom u sup o nos i s os alim inancijskim imo inama (Feyen i su .,2022;Šk abi´c Pe i´c
i su .,2023). Feyen i su . (2022) nisu po dili ulogu ins i ucija ni lokalnih ak o a na cijenu
Bi coina na se e u. Šk abi´c Pe i´c i su . (2023) p onalaze da zemlje s e´com ko upcijom p i -
46 Šk abi´c Pe i´c, Rimac Smiljani´c & M a ak
laˇce sudionike na žiš u da guju k ip o alu ama na se e ima u njiho oj zemlji. Š o iše,
u s om adu Gonzál ez–Gallego i Pé ez–Cá celes (2021) nalaze azliˇci e ezul a e za u jecaje
azliˇci ih segmen a k ali e e ins i ucija. Solidna socijalna d ža a najuˇcinko i iji je ˇcimbenik u
od a´canju g a ¯
dana od ko iš enja digi alne imo ine, dok isokok ali e na p o edba zakona
i inancijske p o je e koje se obiˇcno p imjenjuju na obiˇcne ansakcije po iˇcu us ajanje k ip-
o alu a. Na edeni nejasni ezul a i name´cu po ebu da se de aljnije is aži u jecaj ins i ucija
na go anje k ip o alu ama.
U no ijim is aži anjima inancijska pismenos se do odi u ezu s go inom k ip o a-
lu a. Dosadašnja is aži anja su po dila da osobe s išom inancijskom pismenoš´cu donose
bolje inancijske odluke (Lusa di i S ee e ,2023;Pepu i su .,2022) Osobe koje imaju išu
azinu inancijskih znanja, bolje inancijsko ponašanje i odgo o nije s a o e o no cu bolje
znaju p ocijeni i ko is i i izike iz ulaganja u pojedine inancijske p oiz ode e iše ulažu na
inancijskim žiš ima (Chen i su .,2023). P ema ome u k ip o imo inu bi ebali ulaga i
in es i o i koji znaju p ocijeni i izike i mogu´cu za adu od e imo ine.
Me ¯
du im, ezul a i globalnog is aži anja Banke za me ¯
duna odna po a nanja (BIS) do-
kazuju sup o no. P ocjenjuju da je o p ilike od 73-81% s ih indi idualnih ulagaˇca u Bi coin
os a ilo gubi ke. Na edeni ezul a i su p oizašli iz s udije koja je p o edena na podacima iz
de edese i pe zemalja od kolo oza 2015. do k aja 2022. godine (Aue i su .,2022). Na e-
deno name´ce pi anje je li mali in es i o i uop´ce znaju u š o ulažu i kojim se izicima izlažu. U
p ilog ome go o e i doga ¯
danja nakon kolapsa Te a/Luna i bank o a FTX kada je go anje
na k ip o žiš ima znaˇcajno po aslo. Rezul a i is aži anja su pokazala da su ada kupo ali
mali nein o mi ani in es i o i, a p oda ali eliki dob o in o mi ani (Co nelli i su .,2023). Bez
obzi a na na edeno, ulaganje u k ip o alu e donosi p ednos i i pojedini in es i o i su os a ili
znaˇcajne dobi ke e je za p e pos a i i da su i ulagaˇci imali dos a na inancijska znanja.
Dosadašnja is aži anja o inancijskoj pismenos i i ulaganja u k ip o su nejasna. Neka
is aži anja ukazuju na nega i nu ezu izme ¯
du inancijske pismenos i in es i o a i ulaga-
nja u k ip o alu e (Panos i su .,2020;Yoshino,2020) dok su d uga po dila pozi i nu ezu
izme ¯
du subjek i ne, samo p ocijenjene, inancijske pismenos i i ulaganja u k ip o imo inu
(Fa ia,2022). S obzi om da mali in es i o i s išom subjek i nom inancijskom pismenoš´cu
bolje di e si ici aju s oja ulaganja (Bello a o i su .,2018), oˇci o je da su ih p i ukli e ek i
di e si ikacije koje k ip o imo ina p uža. S d uge pak s ane, uspo e ¯
duju´ci ulaganja ma-
lih in es i o a na žiš ima dionica i k ip o alu a Ge ans i su . (2023) su dokazali s ah od
p opuš anja p ilike znaˇcajnije u jeˇce na odluku u ulaganje u k ip o alu e nego li inancijska
pismenos . To ukazuje na mogu´ce sljedbeniˇcko ponašanje i donošenje ne acionalnih inancij-
skih odluka p ilikom ulaganje u k ip o imo inu.
Razliˇci u jecaj inancijske pismenos i na go inu k ip o alu ama u azliˇci im zemljama
daje p os o a da se i u jecaj ins i ucija na go anje k ip o alu ama azlikuje s obzi om na
azinu inancijske pismenos i u zemlji. S oga je ideja o og ada podijeli i uzo ak po inancij-
skoj pismenos i na d a dijela da bi dobili jasnije ezul a e o u jecaju ins i ucija na go inu
k ip o alu ama.
3. Podaci i me odologija
Za po ebe o og is aži anja p ikupljeni su i analizi ani mjeseˇcni podaci za 18 zemalja (A -
gen ina, Aus alija, B azil, Kanada, Kina, Indonezija, Japan, Meksiko, Rusija, Južna A ika,
Saudijska A abija, Sjedinjene Ame iˇcke D ža e, Tu ska, Ujedinjeno K alje s o, Ko eja, F an-
Uloga k ali e e ins i ucija i inancijske pismenos i u p ih a´canju k ip o alu a 47
cuska, Njemaˇcka, I alija) za azdoblje od kolo oza 2015. do s ibnja 2022. godine.
Podaci ko iš eni u adu mogu se podijeli i u iše skupina. P a skupina odnosi se na
poda ke ezane uz p ih a´cenos go anja k ip o alu ama u pojedinoj zemlji. Podaci o p i-
h a´cenos i go anja k ip o alu ama su na mjeseˇcnoj azini i p euze i su iz baze Senso Towe
BIS (Aue i su .,2023). Podaci su dobi eni p ikupljanjem poda aka sa iše od 200 k ip o apli-
kacija. U analizi smo ko is ili indika o p ih a´cenos i go anja k ip o alu ama koji se odnosi
na mjeseˇcni p osjek dne no ak i nih ko isnika na 100 000 s ano nika. Ak i ni ko isnik je
de ini an kao onaj koji ima ba em jednu o o enu sesiju na aplikaciji ijekom od e ¯
denog e-
menskog azdoblja. P i om se u obzi uzimaju jedins eni ko isniˇcki aˇcuni (iOS ili Google
Play). Na aj naˇcin se izbjega a d os uko b ojanje u si uacijama kada ko isnik deins ali a i
pono no ins ali a aplikaciju na is om ili no om u e ¯
daju s is og ko isniˇckog aˇcuna.
D uga skupina odnosi se na poda ke ezane uz k ali e u ins i ucija pojedine zemlje.
Sedam komponen i poli iˇckog indeksa izika iz baze poda aka In e na ional Coun y Risk
Guide (ICRG) ko is e se kao pokaza elji ins i ucionalne k ali e e. Ko iš ene komponen e
su: s abilnos lade, socioekonomski u je i, in es icijski p o il, sukobi, ko upcija, in ol i a-
nos ojske u poli iku, zakon i ed, demok a ska odgo o nos i k ali e a bi ok acije. .Iako
je za go o o s e segmen e inancijskih žiš a po ¯
den pozi i an u jecaj ins i ucija, za žiš a
k ip o alu a u jecaj može bi i i nega i an. Razlog ome je š o se žiš a k ip o alu a ˇces o
po ezuju s p anjem no ca i ilegalnim ansakcijama (Aue i su .,2022;Gonzál ez–Gallego i
Pé ez–Cá celes,2021).
Nadalje ko is imo poda ke o inancijskoj pismenos i s ano niš a pojedine zemlje. Po-
daci o inancijskoj pismenos i su p ikupljeni iz ezul a a S&P Global Finli Su ey, globalne
anke e iz 2014. godine. Iako podaci ezani uz k ip o alu e obuh a´caju pe iod od 2015. do
2022. godine, na edeno is aži anje o inancijskoj pismenos i je jedino globalno is aži a-
nje koje omogu´cuje analizu zemalja p ema inancijskoj pismenos i u odnosu na p ih a´cenos
k ip o alu a. Naime, no ija is aži anja o inancijskoj pismenos i koja pe iodiˇcki p o odi
OECD ne obuh a´caju e´cinu zemalja koje domini aju u p ih a´cenos i k ip o alu a u s ije u
e bi ko išenje ih poda aka ezul i alo limi i anim skupom zemalja na kojima ne bi bilo mo-
gu´ce p o es i adek a nu analizu. Iako bi, s obzi m na az oj ob azo anja, moglo do´ci do
p omjena u inancijskoj pismenos i okom p oma anog azdoblja, no iji podaci o inancij-
skoj pismenos i zasada nisu dos upni. Anke a koju je 2014. p o eo S&P je obuh a´cala pi anja
koja ispi uju osno ne koncep e iz inancija, a es i aju znanja o kama nim s opama, in laciji,
iziku i složenom kama nom aˇcunu e se sma aju emeljnim znanjima za donošenje inan-
cijskih odluka (?). V ijednos i oznaˇca aju p ocijenjeni pos o ak od aslih koji su inancijski
pismeni u pojedinoj d ža i, j. da su oˇcno odgo o ili na i o ˇce i i pi anja. S obzi om na aj
poda ak, p oma ane zemlje podijeljene su u d ije skupine: zemlje s inancijski iše i zemlje
s inancijski manje pismenim s ano niš om. Za g anicu azdijeljena izme ¯
du ka ego ija je
uze a ijednos 50%.
S obzi om da su podaci o inancijskoj pismenos i za do oljan b oj zemalja za analizu
dos upni samo za 2014. godinu, u edena je doda na p o je a obus nos i u kojoj su ko iš eni
ecen niji podaci o inancijskoj inkluziji iz 2022. godine. Ti podaci p euze i su s web s anice
S je ske banke (h ps://da abank.wo ldbank.o g/). Indika o i inancijske inkluzije koji su
uze i u obzi su: ukupni p osjek pos o aka osoba (15+) koji: imaju aˇcun u banci ili nekoj
d ugoj inancijskoj ins i uciji, imaju debi nu ka icu, imaju k edi nu ka icu, su posudili no ac
u p e hodnoj godini, imaju zajam adi kupnje ku´ce, s ana ili zemljiš a, su ko is ili digi alno
pla´canje, su ko is ili digi alne usluge za p imanje upla e na aˇcun i/ili su š edjeli no ac iz bilo
48 Šk abi´c Pe i´c, Rimac Smiljani´c & M a ak
kojeg azloga na bilo koji naˇcin. P ilikom podjele zemalja na one s e´com i manjom azinom
inancijske inkluzije je ako ¯
de ko iš ena g anica 50%.
Kao kon olne a ijable u modelu uze e su one a ijable koje su se pokazale znaˇcajne u
p e hodnim is aži anjima o go anju k ip o alu ama, a o su VIX indeks, cijene Bi coina e
p ome na bu zi u pojedinoj zemlji. VIX indeks je mje a nesigu nos i i sklonos i in es i o a
p ema iziku. Podaci su p euze i s CBOE web s anice. Viša ijednos VIX indeksa znaˇci
da in es i o i oˇcekuju e´ce luk uacije cijena na bu zi š o ukazuje na po e´canu nesigu nos
odnosno iše azine globalnog izika na bu zo nom žiš u. Dakle, VIX indeks in es i o i
mogu ko is i i za p ocjenu žišnog izika i donošenje odluka o p ilagodbi s ojih po elja.
P e hodna is aži anja e´cinom su došla do zakljuˇcaka o pos ojanju nega i nog u jecaja VIX
indeksa na go anje Bi coinom (Bou i i su .,2017;Goodell i Gou e,2021) dok neka is aži-
anja p onalaze i pozi i nu ezu (Gho bel i Je ibi,2021;Šk abi´c Pe i´c i su .,2023). Podaci o
cijenama Bi coina p euze i su s web s anice In es ing (www.in es ing.com) i iz aženi su u
ame iˇckim dola ima. Sukladno p e hodnim is aži anjima, oˇcekujemo pozi i an u jecaj cijene
Bi coina na p ih a´cenos go anja k ip o alu ama (Šk abi´c Pe i´c i su .,2023).
Nadalje ko is imo ukupan p ome na bu zi. Podaci su p euze i s web s anice Wo ld
Fede a ion o Exchanges (www.s a is ics.wo ld-exchanges.o g). K ip o žiš a i adicionalna
žiš a kapi ala s e su iše me ¯
dusobno po ezana na globalnoj azini (Iye ,2022). Na az i-
jenijim žiš ima kapi ala možemo oˇceki a i e´ce ko iš enje k ip o alu a zbog njiho e uloge
u di e si ikaciji po elja, no ko iš enje k ip o alu a za di e si ikaciju suoˇca a se s izazo ima
na dob o eguli anim žiš ima (Lakshmi i su .,2021).
Tablica 1.
Opisi i iz o i ko iš enih a ijabli
Va ijabla Opis Iz o
KORISNICI P osjek dne no ak i nih ko isnika k ip o
aplikacija
Senso Towe BIS (Aue i su .,2023)
KORUP Razina ko upcije unu a poli iˇckog sis ema ICRG baza
VLADA S abilnos lade i sposobnos p o o ¯
denja
s ojih p og ama
ICRG baza
SOCIOEK Socioekonomski p i isci u d uš u ICRG baza
INV_PR Fak o i koji u jeˇcu na izik in es i anja ICRG baza
DEMOKR Demok a ska s abilnos ICRG baza
VOJSKA In ol i anos ojske u poli iku ICRG baza
ZAKONI Snaga i nep is anos p a nog sus a a i po-
š i anje zakona u d uš u.
ICRG baza
BIROKR K ali e a bi ok acije ICRG baza
SUKOBI P osjek unu ašnjih i anjskih sukoba zem-
lje
ICRG baza
BURZA Ukupan p ome na bu zi h ps://s a is ics.wo ld-exchanges.o g
BTC_C Cijena Bi coina h ps://www.in es ing.com
VIX V ijednos VIX indeksa h ps://www.cboe.com
U p om ko aku analize p o eden je p oši eni Dickey-Fulle o es jediniˇcnog ko ijena
s kons an om i doda nom opcijom cen i anja. Rezul a i upu´cuju na o da su ugla nom s e
a ijable s aciona ne u azinama. U Tablici 2. je p ikazana desk ip i na s a is ika ko iš enih
a ijabli s obzi om na inancijsku pismenos .
Iz Tablice 2. je idlji o je da je p ih a´cenos k ip a e´ca kod inancijski iše pismenih
Uloga k ali e e ins i ucija i inancijske pismenos i u p ih a´canju k ip o alu a 49
zemalja. Nadalje, idlji o je da su u zemljama s e´com inancijskom pismenoš´cu az ijenije i
ins i ucije. Razliku možemo p imije i i u go o o s im a ijablama osim u s abilnos i lade i
sukobima.
Tablica 2.
Desk ip i na s a is ika
Zemlje s nižom inancijskom pismenoš´cu Zemlje s išom inancijskom pismenoš´cu
Va ijabla P osjek S . de . Min Max P osjek S . de . Min Max
KORISNICI 198.16 505.27 0.01 5053.29 369.78 507.89 4.68 2748.59
KORUP 2.62 0.85 1.5 6 4.64 0.42 2 6
VLADA 7.43 1.14 3.5 10 7.09 1.04 4 9.5
SOCIOEK 7.08 1.57 3.5 12 9.13 0.77 5.5 11
INV_PR 8.43 1.43 5.5 11.5 11.33 0.99 7 12
DEMOKR 3.90 1.37 1 6 5.91 0.49 2 6
VOJSKA 3.97 1.16 1.5 6 5.47 0.82 2 6
ZAKONI 3.27 1.23 1 6 5.08 0.46 2 6
BIROKR 2.41 0.66 1 4 3.86 0.32 3 4
SUKOBI 8.98 1.03 6.5 10.75 9.96 0.53 7.75 10.75
BURZA 272773.5 638696.9 142.43 4530156 920369.3 1511076 13.22 6609252
Globalna a ijabla P osjek S . de . Min Max
BTC_C 13935.93 16935.26 229.5 61309.6
VIX 18.94841 7.831995 9.51 53.54
Analizu p o odimo ko is e´ci model iksnog e ek a:
KORISNICIi =γKORISNICIi, −1+β1INSTITUCIJEi, −1+β2BURZAi +
β3VIX +β4BTC_C +αi+ϵi ,i=1, . . . , N; =1, . . . , T(1)
p i ˇcemu je KORISNICIi za isna a ijabla koja p eds a lja dne ne ko isnike k ip o apli-
kacija, j. p ih a´cenos k ip o alu a me ¯
du populacijom. Od neza isnih a ijabli, INSTITUCIJEi
je ins i ucionalna a ijabla (jedna od: VLADAi ,SOCIOEKi ,INV_PRi ,SUKOBIi ,KORUPi ,
VOJSKAi ,ZAKONIi ,DEMOKRi ) ili BIROKRi ), BURZAi je p ome na bu zi, VIX je VIX
index i BTC_C je cijena Bi coina.
S obzi om na s ojs a uzo ka kojeg smo podijelili na d a mala uzo ka ebalo je odab a i
adek a ni panel p ocjeni elj za dinamiˇcke panel modele. Iako su u p aksi najpopula niji p o-
cjeni elji dinamiˇckih panel modela A ellano i Bond (1991)iBlundell i Bond (1998) p ocjeni elj,
oni nisu pogodni za p ocjenu uzo aka kao u našem kad imamo malen b oj jedinica p oma a-
nja i elik b oj azdoblja. Roodman (2009) je ˇcak is aknuo da o si anjem o ih p ocjeni eljima
u sluˇcaju kad je b oj azdoblja e´ci od b oja jedinica p oma anja, zbog elikog b oja ins-
umena a koji su po ebni na p ocjenu, oni uz okuju e´ci p is anos nego da je p oblem
zanema en. Naime, da bi se uklonila p is anos koja nas aje zbog lagi ane za isne a ijable
iαiA ellano i Bondo p ocjeni elj i Blundelo i Bondo p ocjeni elj ko is e ins umen alne
a ijable. B oj ins umena a se po e´ca a s b ojem azdoblja. Minimalan b oj ins umen a koji
je po eban za uklanjanje p is anos i lagi ane za isne je T−2 uz još ba em jedan doda ni ins-
umen za s aku neza isnu a ijablu. Naj e´ci doz oljeni b oj ins umena a za p ocjenu mo a
bi i ≤N. S obzi om da je u našem sluˇcaju Nmanji od To a d a p ocjeni elja nisu nikako
p ikladna za p ocjenu. Me ¯
du im simulacijske s udije su pokazale da upo ebom p ocjeni elja
iksnog e ek a p is anos zbog ko elacije izme ¯
du za isne lagi ane a ijable i αiišˇceza a kada
je T>40 (Beck i su .,2014). S oga je odab an p ocjeni elj s iksnim e ek om.
50 Šk abi´c Pe i´c, Rimac Smiljani´c & M a ak
4. Rezul a i
Tablice 3. i 4. p ikazuju ezul a e za inancijski manje i iše pismene zemlje. Zbog saže os i
su iz ablica izos a ljeni ezul a i za kons an u i lagi anu ijednos za isne a ijable koja je
oˇceki ano u ijek znaˇcajna i pozi i na.
Iz ezul a a je idlji o da ins i ucije imaju e´ci u jecaj na p ih a´cenos go anja k ip-
o alu ama me ¯
du s ano niš om u inancijski manje pismenim zemljama. Kod zemalja s
e´com inancijskom pismenoš´cu jedine ins i ucionalne a ijable koje imaju u jecaj su in es-
icijski p o il, demok a ska odgo o nos e zakon i ed. S e one imaju nega i ni u jecaj na
p ih a´cenos go anja Bi coinom. Ve´c iz desk ip i ne s a is ike (Tablica 2.), moglo se uoˇci i
da su kod zemalja s išom azinom inancijske pismenos i go o o s i indeksi dosegli s oju
go nju g anicu. S oga se može zakljuˇci i da kod dob o u e ¯
denih zemalja, slabos i ins i ucija
mo i i aju in es i o e za go inu k ip o alu ama. To je u skladu i s p e hodnim is aži anja
koja upu´cuju na po ezanos žiš a k ip o alu a s p anjem no ca i ilegalnim ansakcijama
(Aue i su .,2022;Gonzál ez–Gallego i Pé ez–Cá celes,2021). Dakle, in es i o i u inancij-
ski iše pismenim zemljama isko iš a aju e en ualne slabos i zakonoda s a kako bi p ik ili
po encijalne ilegalne ansakcije pu em go ine k ip o alu ama.
Tablica 3.
Rezul a i za inancijski manje pismene zemlje
Va ijabla KORUP VLADA SOCIOEK INV_PR DEMOKR VOJSKA ZAKONI BIROKR SUKOBI
KORUP −81.93*
(47.82)
VLADA −55.32***
(15.37)
SOCIOEK −52.08***
(19.41)
INV_PR −18.48
(22.48)
DEMOKR −235.77***
(56.05)
VOJSKA 156.79**
(70.45)
ZAKONI 114.29**
(70.45)
BIROKR
−251***
(80.22)
SUKOBI 161.14***
(53.44)
BURZA −0.0002*** −0.0002*** −0.0002*** −0.0002*** −0.0002*** −0.0001*** −0.0001*** −0.0002*** −0.0002***
(0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005) (0.00005)
BTC_C 0.01498*** 0.01453*** 0.015*** 0.01498*** 0.01503*** 0.01518*** 0.01454*** 0.01596*** 0.01421***
(0.00086) (0.00085) (0.00085) (0.00087) (0.00085) (0.00087) (0.00087) (0.00092) (0.00088)
VIX −0.06412 −0.08343 −0.27137 −0.07900 0.77012 −0.04637 −0.28264 0.97712 −1.18684
(1.81580) (1.80528) (1.81206) (1.81846) (1.81273) (1.81373) (1.81588) (1.84194) (1.84369)
Bilješka: ∗p<0.1, ∗∗ p<0.05, ∗∗∗ p<0.01; ijednos i u zag adama su s anda dne g eške
Kod zemalja sa nižom inancijskom pismenoš´cu u jecaj ins i ucija je aznolik. Kon ola
ko upcije, s abilnos lade, socioekonomski u je i, demok acija e k ali e a bi ok acije imaju
nega i an u jecaj š o pono o pokazuje da je go ina k ip o alu ama mo i i ana padom u
ins i ucijama. Ipak zakon i ed, in ol i anos ojske u poli iku i sukobi imaju pozi i an
