Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
738
Pokis on Islom Respublikasi saylo izimi
Ilmiy ahba : Mama qulo S.H PhD
Mux o o Ab o Hamidulla o‘g‘li
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i 1-ku s a ix yo’nalishi, magis
O cid: h ps://o cid.o g/0009-0007-7627-5501
E-mail: [email p o ec ed]
Anno a siya: Pokis on Islom Respublikasi pa lamen a Respublikasi hisoblanadi.
Mamlaka ikki pala ali pa lamen ga asoslangan boʼlib, ushbu maqolada Milliy
Ansambleya, Sena a Viloya Ansambliyala ga boʼlib oʼ adigan saylo la a muqobil
saylo la (yaʼni Zimniy saylo la ) izimi, ula ni oʼz kazishdagi qonun-qoidala a
uning oʼziga hos jiha la i haqida ba a sil maʼlumo be iladi.
Kali soʻzla : Pokis on Islom Respublikasi, Milliy Assambleya, Sena , Saylo
komissiyasi, Oliy sud, FATA, muqobil saylo la , p eziden lik saylo la i, saylo
uchas kasi, O oz be ish kuni, Mu ahida Qaumi Ha aka i - Pokis on (MQM-P),
Pokis on Musulmon Ligasi (Q) a (PML-N), Is ehkam-e-Pokis on pa iyasi (IPP),
Balujis on A ami pa iyasi (BAP).
Elec o al Sys em o he Islamic Republic o Pakis an
Scien i ic Supe iso : Mama qulo S.H., PhD
Mux o o Ab o Hamidulla o‘g‘li
Tashken S a e Uni e si y o O ien al S udies,
1s -yea Mas e ’s s uden , His o y specializa ion
ORCID: h ps://o cid.o g/0009-0007-7627-5501
E-mail: mux o o ab o [email protected]
Anno a ion: The Islamic Republic o Pakis an is a pa liamen a y epublic. The coun y
is based on a bicame al pa liamen , and his a icle p o ides a de ailed o e iew o he
elec o al sys em and by-elec ions (i.e., in e im elec ions) o he Na ional Assembly,
he Sena e, and he P o incial Assemblies, as well as he ules and p ocedu es
go e ning hei conduc and hei dis inc i e ea u es.
Keywo ds: Islamic Republic o Pakis an, Na ional Assembly, Sena e, Elec ion
Commission, Sup eme Cou , FATA, by-elec ions, p esiden ial elec ions, polling
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
739
s a ion, polling day, Mu ahida Qaumi Mo emen –Pakis an (MQM-P), Pakis an
Muslim League (Q) and (PML-N), Is ehkam-e-Pakis an Pa y (IPP), Balochis an
Awami Pa y (BAP).
Pokis on Islom Respublikasi Kons i u siyasi 2 – bobi 222-226 - moddasida
umumiy saylo la qanday oʼ kazilishi, saylo aq i a saylo la qaysi doi ada
oʼ kazilishi belgilab qo’yilgan
1
.
Hech kim bi aq ning o'zida ikkala pala aning ( Milliy Assambleya a Sena )
yoki Viloya Assambleyala ining aʼzosi boʼla olmaydi
2
.
Milliy Assambleya yoki iloya majlisi a qa ib yubo ilganidan keyin o'qson kun
ichida Assambleyaga umumiy saylo o' kaziladi a saylo na ijala i o oz be ish
ugaganidan keyin o'n o' kundan kechik i may e'lon qilinishi ke ak.
Milliy Assambleyaga yoki Viloya Assambleyasiga umumiy saylo Assambleya
mudda i ugashi ke ak bo'lgan kundan boshlab ol mish kun ichida da hol o' kaziladi,
aga Assambleya ez oq a qa ib yubo ilmagan bo'lsa a saylo na ijala i shu kundan
o'n o' kundan kechik i may e'lon qilinishi ke ak.
Saylo la ni o' kazish majbu iya la i Pokis on Islom Respublikasi
Kons i u siyasida belgilab qo’yilgan. 1956-yilda ashkil e ilgan Pokis on Saylo
komissiyasi pa lamen pala ala iga, o' a iloya assambleyala iga saylo la o' kazish
a qonunda belgilanishi mumkin bo'lgan boshqa da la ido ala ini saylash yoki
pa lamen omonidan qonun qabul qilinmaguncha o' kazadi
3
. Saylo komissiyasi uning
aisi si a ida Bosh saylo komissa i ( Oliy sudning sudyasi yoki is e' odagi sudyasi
yoki kamida 20 yil xizma qilgan yoki na aqaga chiqqan yoki yuqo i la ozimli da la
xizma chisi)dan ibo a di
4
a ha oʻ iloya dan oʻ na a ayinlangan aʼzo, ula ning
ha bi i oʻ iloya ning oʻ a oliy sudining sudyasi a ba chasi kons i u siya bo'yicha
p eziden omonidan ayinlanadi.
P eziden o' a iloya oliy sudla i aisla i a bosh saylo komissiyasining
maslaha la ini ma'qullagandan so'ng, saylo komissiyasining ayinlangan a'zola ini
ayinlashni kons i u siya iy a ishda bo’lganligini asdiqlaydi
5
.Bosh saylo komissa i
p eziden omonidan o'z xohishiga ko' a, 3 yil mudda ga ayinlanadi. Pokis on
Kons i u siya komissa ga moliya iy a onomiyani ka ola laydi.
1
h ps://Cons i u ion_o _Pakis an. 15.12.2025
2
h ps://Na ional_Assembly_o _Pakis an. 14.12.2025
3
h ps://en.m.wikipedia.o g/wiki/Elec ions_in_Pakis an#ci e_no e-ELec ion_Commission-17. 14.12.2025
4
h ps://en.m.wikipedia.o g/wiki/Elec ions_in_Pakis an#ci e_no e-18. 15.12.2025
5
h ps://Elec ions_in_Pakis an#ci e_no e-Cons i u ion_o _Pakis an-2. 16.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
740
Pokis onda pa lamen izimi ma jud bo'lib , unda ij o e u chi a qonun chiqa u chi
hokimiya la o'g' idan- o'g' i saylo ok ugla ida bi inchi na ba dagi izim boʼyicha
yashi in o oz be ish yo'li bilan saylanadi. Pokis on Kons i u siyasining 222–226-
moddala i nomzodga bi aq ning o‘zida Milliy Assambleya a iloya majlisla i
a’zoligiga ki ishni aqiqlaydi.To'g' idan- o'g' i saylo la da saylo ok ugida eng ko'p
o oz olgan nomzod Milliy Majlis yoki iloya majlisi a'zosi e ib saylangan deb e'lon
qilinadi.
Milliy Assambleyadagi o' inla so'nggi asman e'lon qilingan aholini o'yxa ga
olish ma'lumo la iga ko' a o' a iloya , FATA a ede al poy ax ning ha bi iga aholi
soniga qa ab aqsimlanadi. Ayolla a musulmon bo‘lmaganla uchun aj a ilgan
depu a lik o‘ inla iga a’zola qonunga mu o iq siyosiy pa iyala o‘yxa la ining
p opo sional akillik izimi o qali Milliy assambleyaga yoki iloya assambleyaga ha
bi siyosiy pa iya omonidan qo‘lga ki i ilgan umumiy o‘ inla ning umumiy sonidan
kelib chiqib saylanadi. Milliy Assambleya 336 o' inga ega bo'lib, oda da besh yil
mudda ga saylanadi. Ammo aga Milliy Assambleya a qa ib yubo ilsa,
kons i u siyaga ko' a, o'qson kun ichida umumiy saylo la o' kazilishi ke ak
6
.
Viloya la dan
Milliy
Asambleyaga
o’ inla
Umumiy
o’ inla
Ayolla uchun
o’ inla
Jami o’ inla
Panjob
141
32
173
Sind
61
14
75
Xayba
Pax unx a
35
10
55
Balujis on
16
4
20
Milliy
Asambleyaga
ede al
hududla dan
o’ inla
Fede al
boshqa iladigan
-
-
-
6
h ps://pakis ani.o g/pakis an/cons i u ion/pa 8.ch1.h ml#566. 11.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
741
qabila
hududla dan7
Islomobod
poy ax
hududidan8
3
-
3
Belgilangan
o’ inla
Ozchilik uchun
aj a ilgan
o’ inla
Musulmon
bo’lmaganla
uchun o’ inla
10
-
10
Ta kibi
NAdagi o’ inla
266
60
336
Sena 100 a'zodan ibo a bo'lib, saylo kollegiyala i o qali bi ada o‘ kaziladigan
o oz be ish yo‘li bilan p opo sional akillik izimiga mu o iq Sena saylo ini
o‘ kazish a uni ashkil e ish Bosh saylo komissa ining zimmasidadi . Sena
aʼzola ining akola mudda i 6 yil. Shu bilan bi ga, Sena aoliya ining das labki 3 yili
ugaganidan keyin na aqaga chiqadigan sena o la ning bi inchi gu uhining akola
mudda i Bosh saylo komissiyasi omonidan qu ’a ashlash yo‘li bilan belgilanadi
9
.
Pokis on p eziden i p eziden lik saylo la i o qali saylanadi. Bil osi a
saylo la da g'olib saylo chila i omonidan be ilgan o ozla bilan aniqlanadi. P eziden
an anali la ozim, da la boshlig'i a aqa bosh azi ga Kons i u siya omonidan
be ilgan ij o e u chi hokimiya ga ega bo'lgan shaxsdi . Kons i u siya e kakla ga ham,
ayolla ga ham p eziden likka nomzod bo‘lish huquqini be adi. Ammo unda
ay ilishicha, p eziden likka nomzod musulmon boʻlishi a yoshi 45 dan kam
boʻlmasligi ke ak. P eziden 5 yil mudda ga saylanadi.
Pa lamen ning na ba dan ashqa i sessiyasida a ba cha iloya la majlisla ida
Kons i u siyaning ikkinchi ilo asi qoidala iga mu o iq P eziden la ozimiga
saylo la ni o‘ kazish Bosh saylo komissiyasining azi asidi .
Ma'mu iy a moliya iy hokimiya ni ma kazsizlash i ish, aholining quyi da ajadagi
ins i u sional ish i oki o qali sama ali boshqa u , xizma la ni sama ali aqdim e ish a
sha o qa o la qabul qilish uchun mahalliy da la hokimiya i o ganla iga hisobdo
7
h ps://Fede ally_Adminis e ed_T ibal_A eas14.12.2025
8
h ps://en.m.wikipedia.o g/wiki/Islamabad_Capi al_Te i o y. 16.12.2025
9
h ps://Sena e_o _Pakis an. 14.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
742
bo'lishi uchun ha o' yilda bi ma a mahalliy da la hokimiya i o ganla iga saylo la
o' kaziladi.
Muqobil saylo la (ya’ni Zimni saylo la i) egishli shaxsning is e' oga chiqishi,
disk ali ika siyasi yoki a o i munosaba i bilan bo'sh u gan o' inni egallash
munosaba i bilan o' kaziladi. Pokis on Saylo Komissiyasi ashkil e ilganidan be i
zimni saylo la ini o’ kazib keladi
10
.
Pokis on uqa osi bo'lgan shaxs, 1974-yildagi "Saylo o'g' isida"gi qonunga binoan
ha qanday saylo o'yxa iga saylo chi si a ida ki i ilgan a Milliy a Viloya
Assambleyala ida 25 yoshdan kam bo'lmagan a Sena da 30 yoshdan kam bo'lmagan
shaxs, yoshga o‘lgan, yaxshi xulq-a o ga ega bo‘lib, islom am la ini, islom
a’limo la i a u -oda la ini ye a li da ajada biladigan, Islom a z qilgan shuningdek,
ka a gunohla dan o‘zini saqlaydigan, dono, solih a haddan ashqa i ajo uzko
bo‘lmagan, halol, axloqiy buzuqlik bilan bog'liq jinoya uchun yoki yolg'on ko' sa ma
be ganligi uchun sudlanmagan a Pokis on ashkil e ilgandan keyin mamlaka
yaxli ligiga qa shi ishlamagan yoki Pokis on ma ku asiga qa shi chiqmagan bo'lsa,
saylo la da ish i ok e a oladi.
Pokis on uqa osi bo'lgan shaxs, yilning yan a oyining bi inchi kunida kamida
18 yoshga o'lgan bo'lsa, akola li sud omonidan aqli no aso deb e'lon qilinmasa a
saylo uchas kasining eziden i deb hisoblansa, saylo uchas kasida saylo chi si a ida
o'yxa ga olishi mumkin. Saylo a aqala ida o‘yxa ga olingan uqa ola aqa o‘zi
o oz be ish huquqiga ega.
Saylo uchas kala ida aislik qilu chi nomzodla , ula ning saylo akilla i a
saylo bo‘yicha akilla ish i okida o ozla sanab chiqiladi.
Saylo byulle enla ini sanab bo'lgach, aislik qilu chi nomzod omonidan
a'minlangan o ozla sonini ko' sa gan holda saylo ni ugashi haqida dalola nomasini
uzadi a uni saylo ma e ialla i, oydalanilmagan saylo byulle enla i, buzilgan
saylo byulle enla i, ende byulle enla i bilan bi ga qay ib kelgan komissiyaga
yubo adi. Shuningdek, aislik qilu chila o ozla ni sanab chiqish na ijala ini saylo
uchas kala ida e’lon qiladi a na ijaning nusxasini saylo uchas kasidan ashqa iga
joylash i adi.
Saylo chila saylo a aqala idagi ism-sha i la i bo‘yicha belgilangan saylo
uchas kala ida o oz be adila . Milliy a iloya majlisla i saylo ok ugla i uchun
saylo la bi kunda o‘ kazilganligi sababli, saylo chiga ha bi Milliy Assambleya a
Viloya majlisi saylo ok ugi uchun ikki a alohida byulle en be iladi.
10
h ps://Elec ion_Commission_o _Pakis an 16.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
743
Saylo chi saylo uchas kasiga o oz be ish uchun kelganida, aislik qilu chi
shaxsni asdiqlo chi gu ohnoma o qali saylo chining shaxsini asdiqlaganidan keyin
unga saylo byulle enini be adi.
O oz be ish kuni o‘qqiz soa da omida ana ussiz o‘ kaziladi.
O oz be ish yakunlanganidan so‘ng da hol saylo uchas kala ida aislik qilu chi
omonidan nomzodla , ula ning saylo akilla i a saylo bo‘yicha akilla ish i okida
o ozla sanab chiqiladi.
Saylo uchas kala i aisligidan o ozla ni sanab chiqish o‘g‘ isidagi a izani olgandan
so‘ng, qay ib kelgan xodim das labki no asmiy na ijani uzadi a na ijala ini bosma
yoki elek on omma iy axbo o osi ala ida e’lon qilish uchun saylo komissiyasiga
aks o qali yubo adi.
No asmiy na ijala e'lon qilingandan so'ng
11
, qay ib kelgan xodim ba cha
nomzodla ga a ula ning saylo bo'yicha akiliga na ijala ni bi lash i ish uchun
belgilangan kun, aq a joy o'g' isida xaba be adi. Saylo da ish i ok e ayo gan
nomzodla a saylo akilla i ish i okida qay ib kelgan komissiya aislik qilu chi
omonidan belgilangan a ibda sanab chiqish na ijala ini, shu jumladan, o oz be ish
kunigacha o‘zi olgan poch a byulle enini bi lash i adi. Bi lash i ilgan bayono ni
ayyo lagandan so'ng, qay ib kelgan mansabdo shaxs belgilangan shakldagi nusxasini
saylo komissiyasiga aqdim e adi, u nomzodla ning ismla ini asmiy gaze ada e'lon
qiladi.
Xulosa oʻ nida shuni ay ish mumkinki,hozi gi kungacha deya li ba cha boʻlib
oʻ gan sa lo la sox alash i ishda ayblangan, misol uchun 2024 yil 8 e al kuni
mamlaka boʻlib oʻ gan sa lo la ham sox alash i ishda abylandi. Saylo da PTI
omonidan qo'llab-qu a langan mus aqil nomzodla ning kamida 127 milliy
assambleya o' inla ini egallab u ganini ko' sa di, bu esa po en sial ko'pchilikni
ko' sa a di.Bi oq yakuniy na ijala ni e'lon qilish bi daniga o'x a ildi
12
.Keyinchalik
mus aqil nomzodla 103 umumiy oʻ inni qoʻlga ki i ishdi, shu jumladan PTI
omonidan qoʻllab-qu a langan 93 a, Pokis on Musulmon Ligasi (N) (PML-N) dan
75 a Pokis on Xalq pa iyasidan (PPP) 54 a. Panjob a Sind iloya la ida mos
a ishda PML-N a PPP eng yi ik pa iyala si a ida paydo bo'ldi. PTI omonidan
qo'llab-qu a langan mus aqil nomzodla Xaybe -Pax unx ada eng ko'p o' inla ni
qo'lga ki i di, Balujis on esa PPP a PML-N uchun eng yi ik pa iyala si a ida o oz
oldi. Keyinchalik PTIdan ashqa i ba cha pa iyala ga ayolla a ozchilikla uchun
11
h ps://Elec ion_Commission_o _Pakis an. 16.12.2025
12
h ps://en.m.wikipedia.o g/wiki/2024_Pakis ani_gene al_elec ion#ci e_no e-In e cep /9 eb24-15. 13.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
744
aj a ilgan o' inla be ildi.
PTI aisi Goha Ali Xon saylo la ni sox alash i ilganlikda aybladi a
aq inchalik saylo na ijala iga ko' a pa iya Milliy Assambleyada 180 o' inni qo'lga
ki i ganini da' o qildi
13
. PTI omonidan qo'llab-qu a langan mus aqil nomzodla
ko'pchilikni qo'lga ki i a olmadila , bi oq ula boshqa pa iyala ga qa aganda ko'p oq
o' inla ni qo'lga ki i ishga mu a aq bo'lishdi. Shuningdek, Im on Xon ham da' o
qilingan saylo la da sox alash i ishni ilga oldi a koali sion hukuma uzish uchun
boshqa pa iyala bilan i i oq uzishdan bosh o di a buning o' niga pa lamen da
muxoli a olini o'z zimmasiga olishni anladi
14
.
Shunday sha oi da 2024-yil 13- e alda boʻlib oʻ gan ma buo anjumanida
PML-N a PPP ye akchila i PML-N akili Shehbaz Sha i bilan bosh azi si a ida
koali sion hukuma uzishla i haqida eʼlon qilishdi
15
. Mu ahida Qaumi Ha aka i -
Pokis on (MQM-P), Pokis on Musulmon Ligasi (Q) (PML-N), Is ehkam-e-Pokis on
pa iyasi (IPP) a Balujis on A ami pa iyasi (BAP) ham hukuma koali siyasiga
qo'shilish niya ini bildi dila . 3 ma kuni Shehbaz Sha i PTI omonidan qo'llab-
qu a langan Uma Ayub Xon omonidan olingan 92 o ozga qa shi 201 o ozni
a'minlab, ikkinchi ma a Pokis on Bosh azi i la ozimiga qay a saylandi.
Assambleyada hech bi pa iya ko'pchilikni a'minlamaganligi sababli, Shehbaz PML-
N i i oqchila i, jumladan PPP, MQM-P, PML-Q, BAP, IPP a boshqa kichik pa iyala
ko'magida bosh azi bo'ldi
16
.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. "Vo e s' u nou emain 48 pe cen in elec ion: FAFEN epo ". The Exp ess T ibune.
10 Feb ua y 2024. A chi ed om he o iginal on 10 Feb ua y 2024. Re ie ed 10
Feb ua y 2024.
2. "Gene al Elec ions 2024 Pakis an Dashboa d". Gallup Pakis an Digi al Analy ics.
Re ie ed 6 Ap il 2024.
3. Hussain, Abid. "Pakis an pa liamen dissol ed o hold elec ion wi hou ex-PM Im an
Khan". Al Jazee a. A chi ed om he o iginal on 14 Feb ua y 2024. Re ie ed 4 Ma ch
2024.
4. "Elec ion Commission o Pakis an". A chi ed om he o iginal on 6 Janua y 2024.
Re ie ed 16 Feb ua y 2024.
13
h ps://www.dawn.com/news/1815228. 10.12.2025
14
h ps://www.bbc.com/news/wo ld-asia-68422821. 14.12.2025
15
h ps://apnews.com/a icle/pakis an-main-pa y-challenge-im an-khan-75 23a7abec21d385c129c7133a78665.
10.12.2025
16
h ps:// ibune.com.pk/s o y/2458242/pml-ns-shehbaz-sha i -elec ed-p ime-minis e - o -second- ime.15.12.2025
Vol.3 №12 (2025). Decembe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
745
5. "Fo me Pakis an PM Im an Khan ba ed om poli ics o 5 yea s". Al Jazee a. 8
Augus 2023. A chi ed om he o iginal on 8 Feb ua y 2024. Re ie ed 10 Feb ua y
2024.
6. h ps://Elec ion_Commission_o _Pakis an 16.12.2025
7. h ps://Fede ally_Adminis e ed_T ibal_A eas 14.12.2025
8. h ps://en.m.wikipedia.o g/wiki/Islamabad_Capi al_Te i o y 16.12.2025
9. h ps://Sena e_o _Pakis an.14.12.2025
10. h ps://Cons i u ion_o _Pakis an.15.12.2025
11. h ps://Na ional_Assembly_o _Pakis an.14.12.2025
