119
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a
lingüís ica e a polí ica
Xosé Luís Reguei a
Ins i u o da Lingua Galega
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Da a de ecepción: 23/09/2019 | Da a de acep ación: 05/12/2019
Resumo:
A p eocupación polos modelos de lingua, especialmen e os p esen es na ac i idade pública,
én sendo obxec o de discusión nos úl imos anos, baixo a e ique a de “calidade da lingua”
ou de “au en icidade”. Nes e a igo a gumén ase que o es udo da a iación, especialmen e
desde a pe spec i a da sociolingüís ica in e accional, esul a imp escindible pa a comp ende
o compo amen o das pe soas que es án a usa a lingua no espazo público. A pa i dese
coñecemen o a lingüís ica pode á ealiza algunhas con ibucións ú iles pa a que as pe soas
que p o agonizan eses espazos sociais poidan desen ol e as a iedades que lles pe mi an
alcanza os seus obxec i os comunica i os, mais, cando menos no ocan e á lingua o al, esas
a iedades non son suscep ibles dunha plani icación de a iba a abaixo como oco e con
ce os aspec os do es ánda esc i o.
Palab as cha e:
a iación lingüís ica, es ánda o al, plani icación lingüís ica, es e a pública, lingua galega.
Suma io:
1. In odución. 2. A lingua e a lingüís ica: a cues ión da a iación. 3. Va iación ónica
na lingua galega: da lingua “popula ” á lingua da es e a pública. 4. A lingua es ánda .
5. O es ánda o al e a p ocu a da “au en icidade” oné ica. 6. Conclusións.
Phone ic a ia ion, he language o he public sphe e, and o al s anda d:
be ween linguis ics and poli ics
Abs ac :
Conce n o e language models, especially hose p esen in public communica ion, has
been he subjec o discussion in ecen yea s, wi h he label o "language quali y" o
Re Gal Filo, 2019, 20: 119-147
DOI: h ps://doi.o g/10.17979/ g .2019.20.0.5922
Xosé Luís Reguei a
120
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
"au hen ici y." In his a icle i is a gued ha he s udy o a ia ion, especially om he
pe spec i e o in e ac ional sociolinguis ics, is needed o unde s and he beha io o people
who a e using he language in he public space. F om his knowledge, linguis s will be
able o make use ul con ibu ions so ha he people in hese social spaces can de elop he
a ie ies hey need o achie e hei communica i e goals, bu , as a as o al language is
conce ned, hose a ie ies canno be planned om op o bo om, as some pa s o he w i en
s anda d language do.
Key wo ds:
linguis ic a ia ion, o al s anda d, language planning, public sphe e, Galician language.
Con en s:
1. In oduc ion. 2. Language and linguis ics: he a ia ion issue. 3. Phonic a ia ion
in Galician: om adi ional language o he language o he public sphe e. 4. S anda d
language. 5. Spoken s anda d and he ques o phone ic "au hen ici y". 6. Conclusions.
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
121
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
1. In odución
Desde hai algún empo énse p oducindo unha discusión ele an e sob e a o ma da
lingua na es e a pública, unhas eces u ilizando o concep o de “calidade da lingua”
(F eixei o 2009, Sánchez Rei 2014, en e ou os) e ou as o de “au en icidade”
(Reguei a 1994, 2012). Tan o un concep o como ou o es án ca gados de con idos
ideolóxicos e non son inocuos, aínda que iso non que e dici que a u ilización des es
concep os sexa ilexí ima. De ei o, es e a igo es á baseado nunha p esen ación
que le aba o í ulo, suxe ido pola o ganización e acep ado po min, de “Foné ica
e au en icidade lingüís ica” e que i o luga den o do cu so de e án T aballando
na calidade da lingua, o ganizado polo Se izo de No malización Lingüís ica
da Uni e sidade da Co uña1. Vol emos, pois, encon a os e mos “calidade” e
“au en icidade” con i indo nun mesmo e en o.
Nes e aballo p e endo con ibuí á cla i icación dos p oblemas que se p esen an
cando di e en es pe soas (non só lingüis as) mos an a súa p eocupación po ce os
usos ou po ce os modelos de lingua, así como á comp ensión das esis encias que
a implan ación dun modelo de lingua es ánda , máis ou menos pu is a, encon a en
ce os sec o es da sociedade ou en ce os indi iduos.
Pa a ese in, de ende ei a necesidade de di e encia o achegamen o que podemos
ealiza desde a lingüís ica á a iación lingüís ica que se obse a na sociedade
ac ual do que podemos le a a cabo desde a pe spec i a da plani icación lingüís ica.
Es as dúas pe spec i as a miúdo apa ecen mes u adas e a lingüís ica u ilízase pa a
xus i ica eleccións que es án baseadas nou o ipo de azóns, como sinala Klaus
Zimme mann a espec o de ac i udes pu is as:
Man wi d soga sagen können, daß Sp achspezialis en, die sich dem
Pu ismusgedanken e sch eiben, dies nich als Linguis en so un, sonde n als
Mi gliede eine Sp achgemeinscha , obschon sie manchmal so un, als ob
es sp achimmanen e G ünde ü den Pu ismus gäbe, die sie als Spezialis en
he aus unden hä en2 (Zimme mann 2003: 323).
Nes e a igo non se ai a a de a aca nin de de ende o pu ismo ou a necesidade
de plani ica o es ánda da lingua, senón de dis ingui , no posible, os ámbi os de
1 O cu so i o luga no Fó umCa ballo os días 18 e 19 de xullo de 2018. Ag adezo ás pe soas que
o o ganiza on o con i e pa a pa icipa nel, así como ás pe soas asis en es os seus comen a ios e
discusións. Que o exp esa amén o meu ag adecemen o a Elisa Fe nández Rei polos seus comen a ios
e suxes ións a unha e sión p e ia des e aballo.
2 Mesmo se pode dici que os especialis as que asumen as ideas pu is as non ac úan como lingüis as senón
como memb os dunha comunidade lingüís ica, aínda que ás eces p e enden ace e que o pu ismo se
basea en azóns inmanen es á lingua que eles descub i on como especialis as ( adución miña).
Xosé Luís Reguei a
122
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
ac uación desde es as dúas pe spec i as. En p imei o luga a ase un achegamen o
desde a lingüís ica a iacionis a (da que se expoñen algunhas ideas eó icas na
sección 2) á si uación ac ual do galego, con algunha e e encia amén ao español de
Galicia, co oco nas ealizacións do sis ema ocálico, un dos p incipais elemen os
di e enciais do galego (sección 3). Na segunda pa e de ende ase que os es ánda es
das linguas son cons u os de na u eza undamen almen e polí ica (sección 4) e,
inalmen e, na sección 5 abo da anse algúns p oblemas dos modelos da lingua
galega da es e a pública e que es án elacionados coas cues ións de “au en icidade”
(ou, se se p e e i , de “calidade”) e coas esis encias que os modelos p opos os desde
ins ancias académicas encon an en sec o es da sociedade, incluídas moi as pe soas
que, en p incipio, p esen an unhas ac i udes máis a o ables e unhas ideoloxías
lingüís icas máis comp ome idas coa de ensa da lingua galega.
As ideas cen ais que se a a á de de ende nes e aballo son que a ins i ución
dunha lingua es ánda é is a como un obxec i o i enunciable, mais a exixencia
dunha a iedade de e minada pa a ce os usos comunica i os es ablece unha
desigualdade undamen al en e g upos sociais segundo a súa maio ou meno
p oximidade a esa a iedade ou o seu dominio deses ecu sos; cons i úe, po an o,
un elemen o de disc iminación social, o que, desde unha ideoloxía democ á ica,
supón unha con adición inelu able. No e e en e ao es ánda o al, debido ás súas
ca ac e ís icas di e enciais, sos e ase que as a iedades o ais equi idas na es e a
pública non poden se plani icadas po lingüis as, senón que debe án se elabo adas
e desen ol idas polas pe soas que p o agonizan os di e en es espazos públicos
(os medios de comunicación e a ac i idade polí ica e cul u al, p incipalmen e).
As pe soas especialis as en lingüís ica poden aseso a e apoia ese labo de
elabo ación mais, pa a pode en incidi de manei a signi ica i a e e icaz nos usos,
é p eciso que eñan unha onda comp ensión do papel que a a iación lingüís ica
cump e na sociedade e, especi icamen e, en cada un deses ámbi os.
2. A lingua e a lingüís ica: a cues ión da a iación
Na concepción dominan e na lingüís ica du an e o século XX as linguas son is as
como códigos de comunicación, como es u u as ou sis emas de oposicións en e
unidades de di e en es ni eis, que deu luga á amosa o mulación a ibuída a
Saussu e, “un sys ème où ou se ien ” (c . Reguei a 2016b: 25). Es a idea le a a
conside a as linguas, po unha banda, como en idades au ónomas, independen es
das pe soas que as alan, como se ai explíci o no Cou s de linguis ique géné ale:
“La langue, dis inc e de la pa ole, es un obje qu’on peu é udie sépa émen ”
(Saussu e 1995 [1916]: 31). As linguas son, pois, obxec os que se poden si ua
ó a das pe soas alan es, e de aí xo den pe cepcións como que as linguas es án
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
123
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
“con idas” en g amá icas e en diciona ios, de manei a que unha palab a que non
igu a no diciona io au o i a i o (p.e. pa a o español, o diciona io da RAE) non se
pode usa , ou simplemen e non exis e. Po ou o lado, as linguas son en endidas
como unidades sepa adas e cla amen e delimi adas. Nunha concepción bioloxis a
das linguas alamos de linguas “nais”, “ illas” ou “i más”, linguas que “nacen”, “se
desen ol en” ou “mo en”. As linguas, po an o, poden nume a se sepa adamen e,
e así con abilizamos as linguas que se alan no mundo (a edo de 6000?) ou as que
se alan nun e i o io de e minado.
Es a concepción das linguas en ou en c ise nas úl imas décadas do século XX,
especialmen e a pa i do desen ol emen o da sociolingüís ica, que se pode ía da a
a pa i dos aballos de Labo (p.e. Labo 1963, 1966). Tamén desde a lingüís ica
his ó ica se puxo en cues ión es a concepción, debido a que p esen a se ias di icul ades
pa a explica o cambio lingüís ico (c . Lass 1980; Ma ín Bu agueño 2002).
Podemos encon a exemplos da inadecuación des a idea das linguas en cues ións
co en es, como a coñecida discusión de se o galego e o po ugués son dúas a ian es
da mesma lingua ou dúas linguas di e en es. Ou a mos a encon ámola á ho a de
de e mina o núme o de linguas aladas na Península Ibé ica: a espos a pode se
cinco (galego, po ugués, español, ca alán e éusca o), seis (co a anés, coo icial no
Val de A án), se e (con ando o mi andés, que goza de ecoñecemen o o icial), oi o
(co as u iano, que en amén ce o ecoñecemen o o icial), no e (co a agonés).…
Mais o mi andés e o as u iano, que o man pa e do mesmo complexo lingüís ico
as u leonés, deben se con adas como linguas di e en es ou como o mas da mesma
lingua? O eona iego é unha a ian e do galego ou debe se conside ada unha lingua
di e en e, como de enden algunhas pe soas? E a “ ala” dos “ es luga is” de Cáce es?
A idea que p e endo de ende aquí é que a lingüís ica non pode esol e es e ipo
de cues ións, po que se a a de p oblemas dou a na u eza. Nou as palab as, á
lingüís ica non lle podemos p egun a se dúas a iedades empa en adas son unha
mesma lingua ou son dúas, xa que non pode da nos unha espos a. Desde o pun o
de is a da lingüís ica, den o do que conside amos “lingua galega” exis en a ios
sis emas de oposicións, dis in os conxun os de eg as ou di e en es xe a quías
de cons icións, segundo o ma co eó ico que es eamos a u iliza . É dici , a ias
g amá icas di e en es. A lingüís ica pode es uda cada unha desas g amá icas
ou compa alas en e si, mais non de e mina cales son os lími es e o alcance da
en idade que chamamos “lingua galega”. De ei o, é coñecido que a iedades
bas an e dis anciadas en e si son conside adas como dialec os dunha mesma
lingua (exemplos eco en es son as alas i alianas, en que as do no e o man
pa e lingüis icamen e da Romania Occiden al, men es que as do cen o e su da
Romania O ien al; ou os dialec os suízos do alemán, en e ou os); e po ou o lado,

Xosé Luís Reguei a
124
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
a iedades máis simila es e con al a in e comp ensión son conside adas linguas
di e en es (checo e polaco, danés e sueco, se bio e c oa a, en e ou os e só nos
idiomas eu opeos). Resul a cla o que os ac o es que le an a es a dispa idade de
si uacións non son lingüís icos, senón dou o ipo.
Nos úl imos decenios euse desen ol endo unha ap oximación á lingüís ica que
a ende ao uncionamen o eal da lingua nos ac os de comunicación. No can o de
es uda a lingua como un sis ema abs ac o ex e no ás pe soas que as alan, o oco
cén ase xus amen e en como as pe soas u ilizan os ecu sos lingüís icos en ac os de
comunicación conc e os pa a consegui de e minados obxec i os, en como as pe soas
se si úan e se cons úen socialmen e a a és de in e accións nas que u ilizan ecu sos
lingüís icos e semió icos (Bucholz & Hall 2005). Pa a en ende unha in e acción,
po an o, hai que a ende a quen ala, pa a quen ala, o con ex o no que ese ac o se
p oduce e os obxec i os que p e ende acada con ese ac o (Gumpe z 1982). Desde
es as pe spec i as non in e esan os “sis emas” abs ac os, senón os “ epe o ios
lingüís icos” pos os en uso (Blommae 2010) ou as “p ác icas locais” (Pennycook
2010) que as pe soas es án ealizando. A lingua se ía, po an o, unha unción dos
p ocesos de comunicación (Ha is 1990: 50). Des a manei a, a noción lingua, al
como se concibe na lingüís ica a pa i de Saussu e, é pos a en cues ión (Ha is 1990,
Pennycook 2010, Sabino 2018, en e ou os). Roy Ha is expono da seguin e manei a:
“[...] linguis ics does no need o pos ula e he exis ence o languages as
pa o i s heo e ical appa a us. Wha is called in ques ion, in o he wo ds, is
whe he he concep o ‘a language’, as de ined by o hodox mode n linguis ics,
co esponds o any de e mined o de e minable objec o analysis a all, whe he
social o indi idual, whe he ins i u ional o psychological” (Ha is 1990: 45)
A idea de que exis en sis emas g ama icais compa idos po unha comunidade de
indi iduos se ía unha ilusión p oducida po ce os p ocesos cogni i os (Sabino
2018). Desde unha posición menos allan e, pódese a güí , seguindo a Coulmas
(2018: 20), que non se a a de nega a exis encia de linguas, senón de en ende que
as pe soas que as alan “make use o hem in hei own ways, using hem as pa s
o hei linguis ic epe o ies wi hou asking pe mission be o e ansg essing any
bouda ies, eal o imagined”.
3. Va iación ónica na lingua galega: da lingua “popula ” á
lingua da es e a pública
O sis ema onolóxico da lingua galega ca ac e ízase po un sis ema de se e ogais
ónicas, con con as e en e ogais medias al as /ɛ, ɔ/ e medias baixas /ɛ, ɔ/, al como
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
125
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
se ecolle nas ob as de e e encia (F eixei o 1998, Ál a ez & Xo e 2002, en e ou as)
e como oi e i icado po di e en es es udos acús icos (González & Reguei a 1994,
Molinos 2002, Reguei a 2007, en e ou os). Tamén se en no ado que no sis ema das
ogais á onas se p oducen educións, especialmen e nas ogais inais, que p esen an
ealizacións máis ele adas (pechadas) e cen alizadas ca as co esponden es ás ogais
ónicas (Molinos 2002, Reguei a 2007). Ou as ca ac e ís icas que se desc iben como
xe ais (aínda que nalgunhas a iedades poden non es a p esen es) e di e enciais do
galego espec o dou as linguas (nomeadamen e do español) son o con as e en e a
nasal ela /ŋ/ e a al eola /n/ ([ˈuŋɐ] / [ˈunɐ]) e en e a ica i a sibilan e pos al eola
/ʃ/ e a ica i a sibilan e apicoal eola /s/ ([ʃuˈiθɐ] / [suˈiθɐ]), mais na desc ición que
segue oume cen a no que oca ao sis ema ocálico.
A ele ación (pechamen o) e a cen alización que apa ece nas ogais inais á onas das
a iedades galegas ai na mesma liña da edución ocálica des as mesmas ogais
nos ala es po ugueses, aínda que a ele ación no galego é meno , e non chegan a
p oduci se as ogais al as (pechadas) ca ac e ís icas do po ugués. Na Figu a 1 pode
e se un con as e en e as ogais dun g upo de alan es emininas da coma ca de
Vilalba e as mesmas ogais en alan es emininas da á ea de B aga (Reguei a 2007).
Nese cad o ap éciase que as es ogais inais do po ugués son máis ele adas ([ɨ, u])
ca as co esponden es galegas ([ɪ, ʊ]), mais amén que ambos os g upos de alan es
p esen an un compo amen o no ablemen e semellan e. Resul ados moi simila es o an
amén encon ados po Molinos (2002) en alan es emininas de Ou es e de Lousame.
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
3000 5001000150020002500
Vil-p ón
p -S1/S2
Vil-pS1/S2
p -p ón
Figu a 1. Vogais ónicas e á onas inais de palab a en in e io de g upo ónico en
alan es po uguesas (liña con inua) e alan es ilalbesas (liña descon inua) ( omado
de Reguei a 2007). Valo es de ecuencia non no malizados.
Xosé Luís Reguei a
126
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
Ce amen e exis e a iación indi idual e non que e dici se que odas as pe soas
que alan galego p esen en as mesmas ealizacións, mais si que o compo amen o
xe al ende a se o mesmo en odas as a iedades que denominamos comunmen e
como “popula es” ( undamen almen e de á eas u ais ou de ilas). Os esul ados
p esen ados na Figu a 1 (así como os de Molinos 2002) o on ob idos po medio
dun cues iona io de ases lidas, e debe e se en con a que en ac os de ala
di e en es os esul ados poden a ia pa cialmen e. Pode conside a se amén, a
modo de e e encia, o iángulo ocálico ( ogais ónicas e á onas inais de palab a
en posición inal e non inal de enunciado) ealizado a a és das medicións
dun núme o ele ado de ealizacións ocálicas da g a ación ealizada en 1975
pa a o cues iona io do A las Lingüís ico Galego ao in o man e de Moeche, que
con aba 76 anos de idade naquela al u a (V. Figu a 2)3. Nes e iángulo des acan
as 7 ogais ónicas, coas ogais medias al as e baixas ben sepa adas, así como as
ogais á onas inais de palab a en posición inal de enunciado e, de manei a máis
educida no cen o do cad o, as es ogais á onas inais de palab a en in e io de
g upo ónico.
250
200
300
400
450
500
550
350
600
650
700
2500 5007009001900 1700 1500 1300 110021002300
Figu a 2. Vogais ónicas e á onas inais de palab a en inal de enunciado (liña azul) e
inal de palab a en in e io de enunciado ónico (liña e de) no in o man e de Moeche
pa a o ALG. Valo es de ecuencia non no malizados.
3 A g a ación consé ase no Ins i u o da Lingua Galega.
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
127
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
A di e si icación social expe imen ada pola lingua galega nas úl imas décadas,
undamen almen e no ámbi o u bano, le ou á apa ición de no as a iedades que, no
ocan e á oné ica, se des ían dos modelos que acabamos de p esen a en aspec os
do sis ema ocálico, así coma en ce os azos de en oación ou en di e en es pun os
da g amá ica (nomeadamen e a colocación dos clí icos pe soais) (c . Vidal 1997,
Reguei a 1999, Dube 2002).
Tense asociado, de manei a especí ica, es e modelo de galego cos medios de
comunicación (“o galego da TVG”), mais es a exp esión non é co ec a nin axei ada.
Na Tele isión de Galicia, así coma nos es an es medios de comunicación o al en
galego, podemos encon a di e en es “galegos”, desde o pun o de is a oné ico:
desde p o esionais que u ilizan un sis ema de se e ogais ben di e enciadas a a
ou os que non dis inguen as ogais medias al as das baixas, oces que p onuncian
se e ogais ónicas mais que non educen as ogais inais á onas, en e ou as
a ias posibilidades. Nalgúns ámbi os, como o das dob axes, na Tele isión de
Galicia le ouse a cabo unha polí ica exixen e no e e en e á lingua, e aí podemos
encon a excelen es mos as do que pode iamos conside a un modelo de galego
es ánda , an o desde o pun o de is a oné ico coma g ama ical ou léxico. Mais no
es o da p og amación (in o ma i os, depo es, se ies, p og amas de a iedades,
concu sos e c.) a a iación en e di e en es oces é, xe almen e, ben pe cep ible.
Po ou o lado, a p osodia dos medios de comunicación a ás ase en di e en es
pun os da p osodia da lingua coloquial, e os modelos p osódicos dos medios
galegos es án moi in luídos polos medios que se exp esan en español. Todo iso
con igu a unha lingua que é pe cibida como di e en e pola poboación galego alan e
e, como es á nunha posición de p es ixio, é alo izada como socialmen e supe io ,
a pesa de que a lingua p opia siga gozando de “p es ixio encube o” (Quin ei o
2016).
Nos medios de comunicación alados non só se oen as oces do pe soal p o esional
deses medios, senón que neles apa ecen as oces das pe soas que con igu an a
es e a pública, e pa icula men e a es e a polí ica e a cul u al. Un epaso polos
discu sos, en e is as e ou as in e encións das di e en es igu as que lide an a
ac i idade polí ica, sindical e social pe mi e encon a igualmen e unha di e sidade
de modelos de galego, que no ocan e á oné ica non é meno ca nos medios.
Os modelos que se asemellan ao mos ado nas igu as 1 e 2 (V. máis a iba) son
escasos, e abundan en cambio os que non an dis inción en e as ogais medias.
Es a si uación encón ase en pe soas de di e en es g upos polí icos e ideolóxicos,
incluídas moi as que usan de manei a consis en e o galego na súa ida dia ia e an
de ensa explíci a da lingua galega. Is o inclúe amén pe soas que son ac i as na
de ensa de posicións ein eg acionis as (c . Reguei a 2016a e no p elo).
Xosé Luís Reguei a
134
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
ins i ución que en, segundo de ende ei aquí, un ca ác e undamen almen e polí ico.
Os es ados lexislan sob e as linguas e sob e as o mas es ánda , aínda que nalgúns
casos, coma no caso español e no galego, delegan en de e minadas ins i ucións
as compe encias pa a es ablece os aspec os coe ci i os das linguas “nacionais”
(o og a ía, mo oloxía, léxico). No caso galego esa delegación es á ei a nunha
disposición adicional da Lei de No malización Lingüís ica, ap obada polo
Pa lamen o de Galicia (Lei 3/1983 do15 de xuño). É, po an o, o Pa lamen o quen
es á en posesión da au o idade sob e o es ánda lingüís ico. A e o ma o og á ica
do alemán, aco dada en 1996, é un a ado in e nacional asinado polos gobe nos de
Alemaña, Aus ia, Suíza e Liech ens ein. Da mesma manei a o Aco do O og á ico
do po ugués é igualmen e un a ado in e nacional dos di e en es países de lingua
o icial po uguesa, que oi a i icado polos di e en es pa lamen os nacionais as
longos e con li i os deba es. Despois da en ada en igo dese aco do en Po ugal,
a p ensa ecollía as decla acións do p esiden e da Academia das Ciências de
Lisboa, A u Anselmo, quen a i maba: “Academia das Ciências ai e e Aco do
O og á ico” (Público, 12.12.20175). Despois de que a Academia ixese chega
ao gobe no a súa p opos a de e isión, o minis o dos Negócios Es angei os non
deixaba luga a dúbidas: “Go e no ejei a e e o Aco do O og á ico” (Diá io
de No ícias, 7.02.20186). Son os pa lamen os e os gobe nos quen decide sob e a
o og a ía e sob e a o ma do es ánda . E is o oco e po que a lingua es ánda é unha
ins i ución, un obxec o polí ico de p imei a impo ancia.
A “lingua nacional”, asociada ao es ado-nación (unha nación, un es ado, unha
lingua), é unha das ideoloxías máis po en es de odos os es ados eu opeos. É algo
que se pe cibe cada día no es ado español e que domina os deba es sob e as linguas
di e en es do español. Mais non é un enómeno exclusi amen e español, senón que
se pode encon a en calque a país eu opeo. En F ancia, a p opósi o da polémica
c eada ao exei a en as au o idades insc ibi un neno b e ón co nome de Fañch, po
se “ñ” unha le a allea ao ancés, o p esiden e Emmanuel Mac on chegou a a i ma
que o uso desa le a supo ía, segundo ecollía a p ensa española, “ ompe la olun ad
de nues o Es ado de de echo pa a man ene la unidad del país y la igualdad sin
dis inción de o igen” (El Con idencial 8.07.20187). Resul a signi ica i o que o uso
dunha le a sexa is o como un pe igo pa a a unidade da nación e pa a os de ei os
undamen ais dos cidadáns. Es a ideoloxía an en aizada ponse en e idencia nos
5 Accesible en: h ps://www.publico.p /2016/12/12/cul u aipsilon/en e is a/nos-conside amos-que-o-
no mal-e-o- espei o-pelas-o og a ias-nacionais-1754351 (cons. se emb o de 2019).
6 Accesible en: h ps://www.dn.p /po ugal/in e io /go e no- ejei a- e e -o-aco do-o og a ico-5654344.
h ml (cons. se emb o de 2019).
7 Accesible en: h ps://www.elcon idencial.com/mundo/2018-07-08/ ancia-le a-n-polemica-nomb e-
mac on- anch_1589445/ (cons. se emb o de 2019).

Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
135
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
p ocesos de ecoñecemen o e de no malización de linguas di e en es da es a al,
como ben se sabe no caso español.
As comunidades e nacións eme xen es, como é o caso de Ca aluña, Euskadi e
Galicia, asumen os esquemas undamen ais dos nacionalismos es a ais, coas súas
ideoloxías asociadas, e en e elas a idea de que exis e unha o ma mello , máis
pu a, de ala a “lingua nacional”. Po esa azón, Mey (1989) ad i e do isco de
os plani icado es lingüís icos se iden i ica en coa ideoloxía que a an de comba e .
Mais os p ocesos de es anda ización e de ex ensión social dos es ánda es lingüís icos
(a “no malización”) nes as comunidades subes a ais opezan con incon enien es
e obs áculos que eñen dados pola di e enza das si uacións polí icas, sociais e
his ó icas en que se p oducen es es p ocesos espec o da imposición dos es ánda es
es a ais. Se nun caso se con ou coa mona quía, o exé ci o e oda a adminis ación do
es ado absolu is a da e a mode na e nos séculos pos e io es, no ou o cón ase con
ins i ucións moi o menos pode osas nun con ex o polí ico e social moi di e en e.
En e as ideoloxías lingüís icas dominan es nas linguas es a ais, e asumidas amén
polas linguas non es a ais, es á a “ideoloxía do es ánda ”, que o sociolingüis a
danés To e K is iansen (1998: 127) de ine como “ he idea ha he e is one bes ,
co ec way o speaking he na ional language, and also he idea ha i is necessa y
o a mode n socie y o de elop a s anda d language and en o ce i s use in public,
in school, in business, e c.” (c . Reguei a 2005). Es a a iedade é is a como
supe io , aínda que, como a i ma Mo eno Cab e a (2000: 59) “la lengua es ánda
es una a iedad an pe ec a o impe ec a como cualquie o a a iedad lingüís ica
[...] y [...] cualquie a iedad lingüís ica puede da o igen a una lengua es ánda ”.
Ine i ablemen e, es a ideoloxía le a á disc iminación das pe soas que alan
a iedades di e en es, e ha de e se en con a que a disc iminación lingüís ica non
deixa de se unha o ma de disc iminación social. Como ad i en James e Lesley
Mil oy, e e índose ao inglés,
hose who do use so-called ‘unaccep able’ g amma and p onuncia ion
gene ally belong o he lowe social g oups; he e o e, such a i udes o
language can be in e p e ed as a kind o social-class disc imina ion, and i
may be ha poli ical powe a ou ing ce ain éli e g oups is exe cised in pa
h ough hese shibbole hs. Al hough public disc imina ion on he g ounds
o ace, eligion and social class is no now publicly accep able, i appea s
ha disc imina ion on linguis ic g ounds is publicly accep able, e en hough
linguis ic di e ences may hemsel es be associa ed wi h e hnic, eligious and
class di e ences (Mil oy & Mil oy, 1999: 3)
O obxec o da disc iminación non son os usos lingüís icos, senón as pe soas que
u ilizan as o mas lingüís icas non acep adas.
Xosé Luís Reguei a
136
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
Non hai que esquece que os es ánda es lingüís icos dos es ados-nación da nosa
con o na es án baseados nas linguas das a is oc acias e das co es dos di e en es
einos, e cons i uí onse de manei a undamen al na Idade Mode na. Como di
Fe nando Vázquez Co edoi a pa a o po ugués:
Elabo ado o modelo de língua, a sociedade (os dez mil de cima) econhece
em base a ele o p óp io e conside a es anho ou bá ba o o que não conco da
[…] Longe da apologia da “língua popula ”, longe do concei o omân ico
de “a língua se ei a pelo po o que a ala’’, o ideal de língua classicis a é
abe amen e capi alino e a is oc á ico (Vázquez Co edoi a 1988: 62)
Nese p oceso, po an o, as clases baixas e, de manei a xe al, as mulle es,
queda on excluídas das a e as de “pu i icación” da lingua e do pensamen o, e esa
“incapacidade” pa a o pensamen o e a exp esión “ele adas” oi conside ado unha
alla mo al e in elec ual que xus i icaba a súa p opia si uación de some emen o
(Bauman & B iggs 2003). A es as manob as de “na u alización” da desigualdade
social é ao que se e i e No man Fai clough (1989: 57) cando a i ma que “[ ]
he es ablishmen o he dominance o s anda d English and he subo dina ion o
o he social dialec s was pa and pa cel o he es ablishmen o he dominance o
he capi alis class and he subo dina ion o he wo king class”. Es e p oceso de
exclusión lingüís ica das clases popula es o ma pa e do que Dipesh Chak aba y
(2000: 44) denomina as “undemoc a ic ounda ions o ‘democ acy’”.
Con odas as cues ións sinaladas mais a iba en men e, a necesidade da elabo ación
dun es ánda pa a o galego xus i ícase pola p esenza na sociedade dunha ideoloxía
do es ánda moi a aigada, di ixida a impoñe o español como lingua de máis
al o p es ixio e que é inculcada undamen almen e desde o es ado español po
di e en es medios (educación, medios de comunicación, adminis ación e c). Nes a
si uación, a exis encia dunha a iedade es ánda pe mi e si ua o galego nunha
mello posición pa a o a ance social, en que debe asumi as uncións que iña
desen ol endo o es ánda español (c . Mo eno 2000: 59). Po ou a pa e, den o
do p oceso de cons ución nacional que se én desen ol endo desde o século XIX,
pa a os mo emen os nacionalis as e galeguis as a elabo ación do es ánda é unha
necesidade i enunciable. Is o se ía o que xus i ica ía a necesidade de emp ende
algún ipo de pu ismo p oac i o (Zimme mann 2003: 324), undamen almen e
o ien ado á elabo ación de no as a iedades de lingua pa a necesidades especí icas.
Desde es e pun o de is a, pode a i ma se o de ei o a elabo a unha a iedade
es ánda da lingua nacional. Nese p oceso as pe soas especialis as en lingüís ica,
e máis conc e amen e en plani icación lingüís ica, poden ou deben oma un
papel ac i o, mais sen esquece que se a a dun p oceso social e polí ico, e non
es i amen e lingüís ico.
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
137
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
Un pun o ele an e a e en con a é que os es ánda es o ais non eñen o ca ác e
coe ci i o dos es ánda es esc i os e non eñen o mesmo g ao de o malización e de
ixidez. Dicíamos máis a iba que os pa lamen os deciden sob e as o mas esc i as
das linguas, mais non o an, cando menos di ec amen e, sob e a o ma o al da lingua.
De ei o, nas linguas es ánda dos es ados do noso ámbi o non exis en no ma i as
que p esc iban de e minadas p onuncias, de manei a pa alela as p esc icións
o og á icas, g ama icais ou léxicas. Os modelos de p onuncia “co ec a” son
p esen ados como desc icións de de e minados modelos de lingua es ánda . Así
oco e nos casos do po ugués, do ancés, inglés ou alemán (c . Reguei a 2010:
10-11). É ben indica i o des e p ocede o que ai o español, no olume da Nue a
g amá ica de la lengua española dedicado á oné ica e á onoloxía (RAE 2011), no
que se desc ibe o p ocedemen o le ado a cabo:
“se p ocedió a una selección igu osa de in o man es, i ulados uni e si a ios
p oceden es de las capi ales de odos los países del mundo hispánico. T as
analiza las g abaciones lib es en ídeo de una selección de muje es y homb es
ep esen a i os del habla cul a de cada país, se eligió a los que esul a on más
adecuados como in o man es con is as a ob ene los ma e iales necesa ios”
(RAE 2011: xx)
Eses in o man es o on g a ados en Ba celona e en Mad id, e po an o posiblemen e
se a e de esiden es en España. Po ou a pa e, e ec úase unha cla a segmen ación
social: i ulados uni e si a ios p oceden es das capi ais dos espec i os países,
conside ados “ ep esen a i os” da ala cul a. Non se explica ampouco cales o on
os c i e ios pa a elixi os que se conside a on máis “adecuados”. Non se a a,
po an o, de modelos neu os de ala, senón que se seleccionan uns modelos moi
conc e os, que son os que logo se desc iben.
En con as e coa o mación e a ex ensión dos es ánda es o ais das linguas es a ais,
xu didos en medios a is oc á icos e di undidos a a és dos e i o ios po medio de
odo o apa ello es a al, o galego e a unha lingua undamen almen e u al, e en odo
caso e a a lingua das clases des a o ecidas e ca en es de pode . Os p omo o es do
galego pe encían maio i a iamen e ás clases medias u banas, que, como di Ma iño
(1998: 405), e an “indi iduos pe encen es a camadas sociais que colec i amen e
xa o exei a an”.
Non exis ía, po an o, unha “es e a pública” en galego a a empos ecen es, xa
que é nos ambien es u banos e bu gueses en que es e espazo social e lingüís ico se
desen ol e (Habe mas 1962). Non puido con o ma se, po an o, unha a iedade de
lingua que alcanzase unha acep ación social ampla. Pode conside a se que a es e a
pública en galego se inicia nos anos das I mandades, mais oi desman elada polo
golpe de es ado de 1936 e polo anquismo, e non eapa eceu a a os anos 1970. Así
Xosé Luís Reguei a
138
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
que cando se con o ma es a es e a pública a maio ía dos seus in eg an es p oceden
das clases medias u banas que xa non alan galego, aínda que amén hai p o esionais
p oceden es do mundo u al, debido ao acceso c ecen e das clases medias e baixas
aos es udos uni e si a ios. Inco pó anse amén mulle es, aínda sen alcanza co as de
pa idade, e is o ma ca ou o ei o di e encial espec o dos p ocesos que i e on luga
en séculos an e io es, nos que as mulle es es aban excluídas. O ambien e social e
cul u al amén é moi di e en e, de e minado polas no as o mas de capi alismo e a
globalización, a cul u a de masas, a sociedade de consumo e, nos úl imos empos,
as edes sociais. Todos es es elemen os, enume ados aquí moi esquema icamen e,
con igu an o con ex o e es ablecen condicionan es pa a a con o mación da a iedade
es ánda do galego, e nomeadamen e pa a o es ánda o al.
5. O es ánda o al e a p ocu a da “au en icidade” oné ica
Nunha si uación coma a desc i a, os c i e ios que o ien en a o ma da lingua o al
es ánda debe ían se cohe en es cos que se en de guía pa a o es ánda esc i o, e
que son, en esquema (No mas 2012: 9-11):
a) con inuidade coa lingua alada pola comunidade
b) ac i ude pu is a on e á in luencia do español
c) a ención á ex ensión xeog á ica e demog á ica das o mas conside adas
d) p e e encia polas o mas conse ado as on e ás inno ado as
e) ha monía coas demais linguas omances e co po ugués en pa icula ,
especialmen e pa a a adap ación de e mos no os
O c i e io (e) implica segui o compo amen o dos es ánda es eu opeos, ou cando
menos os das linguas eciñas, en e o que se a opa a dependencia do es ánda o al
espec o da lingua esc i a e a co espondencia coas a iedades aladas polas eli es
u banas. No caso do galego, o p oblema eside na inexis encia de eli es u banas
p es ixiosas que alen galego. Unha al e na i a se ía o modelo das eli es cul u ais e
o modelo maio i a io da es e a pública, que de ac o ende a ocupa ese luga . Mais
eses modelos a miúdo p esen an azos oné icos máis semellan es ao español ca aos
modelos desc i os pa a o galego (c . máis a iba sección 3).
Non obs an e, os c i e ios (a, b, c, d), e en boa pa e amén (e), no ocan e á
ap oximación ao es ánda po ugués, le an a de ende un modelo oné ico que
esponda ao que pe cibimos como “acen o galego”, que euni ía ca ac e ís icas
como a p onuncia de se e ogais ónicas (colle [ɔ] / colle [o]), ogais á onas
educidas (máis pechadas e cen alizadas ca as ónicas: boni o [bʊˈni ʊ]), con as e
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
139
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
en e /s/ e /ʃ/ (unha xuíza suíza), nasal ela [ŋ] (unha, cen, un home, en Ou ense),
así como unha p osodia cong uen e con eses modelos de galego (c . Fe nández
Rei 2005). Es e modelo xa oi de endido en aballos an e io es (Reguei a 2005,
2012), e asén ase en c i e ios como e i a os elemen os omados do español, a
con inuidade coa lingua adicional e mais a ap oximación ao po ugués, que son
amplamen e compa idos en e a comunidade de pe soas usua ias do es ánda
galego e que, po an o, cons i úen bases sólidas de lexi imidade pa a a súa de ensa.
Tamén son cong uen es coas posicións de endidas po F eixei o (2009, 2014) e
Sanma ín (2009) ou Sánchez Rei (2014), aínda que os pos ulados ideolóxicos dos
que se pa e sexan pa cialmen e di e en es. En Reguei a (2005, 2012) pa íase do
concep o de “au en icidade”, en endida undamen almen e como con inuidade coa
lingua his ó ica (Ei a & S ebbins 2008; Coupland 2003), men es que en F eixei o
(2009, 2014) u ilízase o concep o de “calidade” da lingua, “no sen ido de a lingua
se iel a si p opia e de p ese a os azos his ó icos básicos que a singula izan
como al” (F eixei o 2014: 49). Mais, a pesa de que ambas pos u as ep esen an
ideoloxías lingüís icas pa cialmen e di e en es, os modelos oné icos p opos os son
coinciden es no undamen al.
Un p oblema non meno é que ese modelo oné ico posúe os azos ca ac e ís icos do
galego alado polas clases popula es e que é pe cibido como “ u al”. Sabemos que
es e modelo de galego é o que goza de meno p es ixio na sociedade ac ual, como
concluía o aballo sob e as ac i udes da xu en ude galega dian e das a iedades
lingüís icas ci ado máis a iba (González 2003), en que o acen o galego, an o nas
oces que alan galego coma nas que alan español, e a pe cibido como p opio de
pe soas con pouco éxi o social, men es que as que alaban con “acen o cas elán”
e an is as como inno ado as e compe en es. O galego pe cibido como “no ma i o”
e a asociado aos “neo alan es u banos” (p. 186).
Os p exuízos con a as a iedades u ais es án p esen es en odo o p oceso de
ecupe ación do galego como lingua esc i a (Recalde 2018). Xa desde os p imei os
anos des e p oceso son ecuen es as oposicións en e o galego “ osco y udo” da
xen e do campo e o “cul o y pulido” das “ illas y ciudades ci ilizadas”, como
es ablecía Vicen e de Tu nes en 1860 (c . Kaba ek 1992). As excepcións son moi
escasas, e en e elas cómp e menciona a Juan An onio Saco A ce, quen na súa
g amá ica de ende a ala dos “ ús icos” como a máis pu a, on e á “abiga ada
mezcla de gallego y cas ellano” que se usa nas cidades (Saco 1868: iii). Es e
p exuízo de u alidade segue es ando p esen e na sociedade ac ual e a inxe sob e odo
a de e minados aspec os oné icos que se des ían da lingua das eli es u banas. En e
eles es án algúns enómenos que son discu idos (coma a gheada e o seseo), mais
sob e odo a p onuncia de ogais medias moi baixas (abe as), ogais á onas moi

Xosé Luís Reguei a
140
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
ele adas (pechadas) ou en oacións que son sen idas como moi dis an es da lingua
desas clases u banas (e do español). P ecisamen e algunhas desas ca ac e ís icas
son as que achegan máis o galego ao po ugués e que pe mi i ían que o galego
non ose pe cibido como p onunciado con oné ica española (c . máis a iba
sección 3). Po ou a pa e, es e p exuízo, baseado nunha oposición que concibe
o u al como pe i é ico e a asado on e ao u bano como cen al e mode no, xa
non se co esponde coa ealidade ac ual, pois é no medio u al onde se es án a
p oduci inno acións que le an á apa ición de p o esionais mode nos e in eg ados
na economía da globalización, moi as eces en maio medida do que oco e nas
cidades (c . Fe nández Rei & Reguei a 2019).
As ac i udes lingüís icas p esen es na sociedade ac ual, non obs an e, pa ecen
con i ma que as a iedades que nos aspec os ónicos coinciden cos modelos que
se p opoñen como “au én icos” ou de “calidade” son as que eñen meno p es ixio
social. Nas conclusións dos es udos sob e as ac i udes ecollidos en González
(2003) p opoñíase “que se di undan modelos de p es ixio asociados á oné ica
galega” (p. 186) e en Reguei a (2012) sinalábanse os medios de comunicación e a
ac i idade pública (especialmen e a linguaxe polí ica) como dous ámbi os nos que
debe ía cen a se a a ención pa a consegui a p esenza p og esi a de modelos con
esas ca ac e ís icas.
Nes e úl imo aballo insis íase na necesidade de con a co coñecemen o de modelos
comunica i os equi alen es do po ugués, como on e imp escindible de ecu sos e
de modelos lingüís icos e comunica i os. Mais es a me a es á lonxe de se alcanzada,
pos o que o con ac o cos modelos discu si os do po ugués, an o no xo nalismo
coma na polí ica, é moi educidos ou inexis en e. En Galicia o po ugués con a cun
p es ixio social educido, po máis que sexa unha lingua in e nacional. Así a odo,
o achegamen o ao po ugués é is o de manei a a o able pola maio ía das pe soas
que u ilizan a lingua es ánda e, ademais, igu a explici amen e en e os c i e ios
do es ánda esc i o o icial. O achegamen o ao po ugués pa ece imp escindible
pa a e i a , ou cando menos educi , a dependencia excesi a dos modelos alados
en español que se obse a ac ualmen e nes es dous ámbi os. Es a dependencia é
especialmen e no able na linguaxe polí ica, na que se oman ou se calcan do discu so
polí ico español elemen os léxicos, exp esións, me á o as e modelos discu si os
comple os (c . Reguei a 2016a).
Can o ás oces que pode ían inco po a eses “modelos de p es ixio”, nos
medios de comunicación exis en p o esionais que gozan de ecoñecemen o e
que o on desen ol endo unha conciencia cla a da impo ancia do seu papel e
que xa emp ende on de manei a máis ou menos decidida ese camiño. Pode ían
menciona se un núme o impo an e de xo nalis as da Radio Galega, da Tele isión
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
141
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
de Galicia, da Tele isión Española en Galicia e dalgúns ou os medios, que se
inc emen a ía no ablemen e co núme o de ac o es e ac ices e de p o esionais da
dob axe, que le an anos aballando na mello a dos modelos comunica i os das
súas á eas. Unha compa ación en e as oces des es medios dos anos 1990 e das
que se oen ac ualmen e pode se escla ecedo a nes e sen ido. Mais, po con a,
no ámbi o polí ico a si uación é ben di e en e, xa que non se con a con oces que
inco po en de manei a cla a e decidida un modelo semellan e ao que se p opón
aquí.
En odo caso, no e e en e aos modelos lingüís icos e comunica i os da lingua o al
pa a os medios e pa a o discu so público, son as pe soas expe as en cada un deses
campos as que eñen a esponsabilidade de asumi a elabo ación das a iedades
lingüís icas que an u iliza no desen ol emen o das súas ac i idades. Non se ía
uncional nin adecuado que eses modelos osen elabo ados po pe soas expe as en
lingüís ica en calque a ámbi o académico, pe o alleo á ac i idade de que se a e.
De ei o, is o xa es á sucedendo, po que non pode se dou a manei a. Pénsese na
lingua dun mi in polí ico ou a dunha ansmisión depo i a, po poñe dous exemplos
di e en es. Sen dúbida as pe soas expe as en lingüís ica podemos con ibuí , mais o
noso papel non é o de p o agonis as, senón o de consellei os (no sen ido p opio do
e mo) ou de aseso es. As p o agonis as des e p oceso deben se as p o esionais que
es án a u iliza , e a elabo a , esas a iedades coa súa ac i idade e co seu aballo.
Nos medios de comunicación xa pa ece habe un ce o núme o de p o esionais
que eñen unha mi ada sob e es a cues ión di e en e da que iña sendo habi ual en
empos pasados, mais non pa ece se así aínda no ámbi o polí ico.
6. Conclusións
A elabo ación de modelos de lingua es ánda é unha a e a asociada aos p ocesos
de “no malización” das linguas, e na medida en que o galego p e enda con e e se
nunha lingua “no mal” (i.e. u ilizada en si uacións de o malidade en que se
equi e un modelo codi icado e ins i ucionalizado de lingua) en que con a
con esa a iedade. A lingua es ánda é un modelo de lingua p es ixiada pa a
de e minados usos, o que Bou dieu (1982) denominaba a “lingua lexí ima”. Mais
ha de e se en men e que os es ánda es son cons u os ideoloxicamen e ca gados,
que ine i ablemen e ep esen an en maio g ao a lingua de de e minados g upos
sociais e que, en consecuencia, supón a exclusión ou a ma xinación dos g upos
que u ilizan a iedades di e en es. Na medida en que se p opoñan c i e ios pu is as
(i.e., que seleccionen de e minadas o mas como “au én icas” ou como ma cas de
“calidade”) có ese o isco de conside a “inau én icas” ou de “baixa calidade” a
odas as pe soas que se des íen deses equisi os (p.e. pe soas que es án a ap ende
Xosé Luís Reguei a
142
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
a lingua, “neo alan es”, alan es menos escola izados e c.). Po an o, desde unha
pe spec i a democ á ica, debe ac ua se con eno me cau ela pa a non inco e en
disc iminacións e ep oduci ideoloxías de supe io idade dunhas a iedades sob e
ou as que ep oducen, nou o ni el, aquelas que se es á a comba e .
Eina Haugen (1966: 26) ad e ía que “Language planning is […] s ill mo e o an
a han a science. Like poli ics, o which i is a pa , i is he a o he possible”.
A plani icación lingüís ica é semp e unha cues ión polí ica, e es á mediada
ine i ablemen e pola ideoloxía (lingüís ica, social, polí ica) das pe soas que a
le an a cabo. Non hai posibilidade, po an o, de es ablece “cien i icamen e” un
es ánda . A lingüís ica pode se unha e amen a que axude a oma decisións,
mais es as obedece án semp e a c i e ios de na u eza di e sa. Como ad i e Klaus
Zimme mann na ci a que se ep oduce na in odución des e a igo, os lingüis as
que es án implicados en ope acións des e ipo ac úan sob e odo como memb os da
comunidade de alan es máis ca como especialis as.
Desde o pun o de is a da lingüís ica non exis en c i e ios que indiquen a
supe io idade dunha a iedade sob e ou a nin dunhas o mas espec o dou as, e
así o seu papel cen a ase en comp ende o que as pe soas que alan es án a ace
coa lingua nas súas in e accións. No caso do galego, como se iu, a a iación é moi
ica, e moi os dos ecu sos ónicos, g ama icais e léxicos es án a se emp egados po
di e en es pe soas en si uacións comunica i as conc e as pa a cons uí e negocia
iden idades sociais, polí icas e ideolóxicas de e minadas.
En boa pa e da sociedade ac ual, e sob e odo en e as pe soas que u ilizan de
manei a ecuen e a lingua es ánda , especialmen e na ac i idade pública, pa ece
es endida a idea de que é p eciso un ce o “pu ismo p oac i o” (no sen ido que
lle dá Zimme mann 2003) que con ibúa a c ea modelos de lingua que man eñan
a idelidade ás a iedades his ó icas do galego (se p e e i mos, “au én icos”) e
que asemade pe mi an c ea no as iden idades sociais ligadas á mode nidade e á
inno ación cul u al e social. Mais calque a plani icación que se p e enda ealiza
debe pa i dos coñecemen os p opo cionados polo es udo deses usos e a a de
comp ende a súa uncionalidade na in e acción social.
U xe, po an o, di ixi os es o zos da lingüís ica galega a es uda a a iación que
se pode obse a ao noso a edo , nas úas das nosas cidades, en e o alumnado das
nosas aulas, nos medios de comunicación ou nas nosas comunidades de p ác ica.
Só en endendo as uncións que os di e en es elemen os lingüís icos e os di e en es
epe o ios es án a cump i , así como as ideoloxías que subxacen nesas p ác icas,
se á posible a a de ealiza p opos as con posibilidades de e algún e ec o.
Va iación oné ica, a lingua da es e a pública e es ánda o al: en e a lingüís ica...
143
Re is a Galega de Filoloxía, 2019, 20: 119-147
ISSN 1576-2661 / e-ISSN 2444-9121
Re e encias
Abuín So o, Manuel (1970). El cas ellano hablado en las Rías Bajas. Tese de dou o a-
men o. Uni e sidad de O iedo.
Ague e, Alba (2017). “Fac o es ex e nos na a iación do ocalismo galego. Es udo pe cep-
i o”. En X. L. Reguei a & E. Fe nández Rei (eds.), Es udos sob e o cambio lingüís ico
no galego ac ual. San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega, 63-97.
Ál a ez, Rosa io & Xo e, Xosé (2002). G amá ica da lingua galega. Vigo: Galaxia.
Amengual, Ma k & Pila Chamo o (2015). “The e ec s o language dominance in he pe -
cep ion and p oduc ion o he Galician mid owel con as s”. Phone ica 72, 207-236.
Bauman, Richa d & B iggs, Cha les L. (2003). Voices o mode ni y: language ideologies
and he poli ics o inequali y. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess.
Blommae , Jan (2010). The sociolinguis ics o globaliza ion. Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess.
Bou dieu, Pie e (1982). Ce que pa le eu di e: l’économie des échangemen s
linguis iques. Pa is: Faya d.
Buchol z, Ma y & Ki a Hall (2005). “Iden i y and in e ac ion: a sociocul u al linguis ic
app oach”. Discou se S udies 7, 585-614.
Coulmas, Flo ian (2018). “U banisa ion and linguis ic mul i ude”. En D. Smakman
& P. Hein ich (eds.), U ban sociolinguis ics. The ci y as a linguis ic p ocess and
expe ience. London / New Yo k: Rou ledge, 12-24.
Coupland, Nikolas (2003). “Sociolinguis ic au hen ici ies”. Jou nal o Sociolinguis ics
7, 3, 417-430.
Chak aba y, Dipesh (2000). P o incializing Eu ope: pos colonial hough and his o ical
di e ence. P ince on / Ox o d: P ince on Uni e si y P ess.
Dube , F ancisco (2002). “Os sociolec os galegos”. Cade nos de Lingua 24, 5-27.
Ei a, Ch is ina & S ebbins, Tonya N. (2008). “Au hen ici ies and lineages: e isi ing
concep s o con inui y and change in language”. In e na ional Jou nal o he
Sociology o Language 189, 1-30.
Fai clough, No man (1989). Language and powe . Ha low: Longman.
Fe nández Rei, Elisa (2005). “O es ánda p osódico”. En R. Ál a ez & H. Mon eagudo
(eds.), No ma lingüís ica e a iación, 97-125. San iago de Compos ela: Consello da
Cul u a Galega.
Fe nández Rei, Elisa & Reguei a, Xosé Luís (2019). “Cambio lingüís ico, u alidade
e c eación de no as iden idades sociais”. Rela o io p esen ado no IV Simposio
In e nacional EDISO (San iago de Compos ela, 5-7 de xuño de 2019).