O legado dos Ele an ás icos:
unha iaxe épica ca a a unha
no a e a ma emá ica.
SARA MONTERO FERNÁNDEZ
Facul ade de Ciencias da Educación
Xuño 2023
T aballo Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación da Uni e sidade de San iago de
Compos ela pa a a ob ención do G ao en Mes e/a de Educación P ima ia.
TRABALLO FIN
DE GRAO
[G3141424] [2022/2023]
Ti o izado po : C is ina Núñez Ga cía
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe
épica ca a a unha no a e a ma emá ica.
El legado de los Ele an ás icos: un iaje épico
hacia una nue a e a ma emá ica.
The legacy o he Elephan eas ics: an epic
jou ney owa ds a new ma hema ical e a.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Ag adecemen os
En p imei o luga , g azas ó Colexio Manuel Pele ei o pola ma abillosa expe iencia que
me pe mi iu i i , pola con ianza deposi ada en min e po ace me sen i unha docen e máis
pe mi índome pa icipa e axuda en odo o que ose necesa io.
En segundo luga , ag adece lle á miña i o a, C is ina Núñez Ga cía, a súa implicación
e p eocupación e odos os aliosos consellos que me b indou nas i o ías, guiándome dende
o p imei o momen o. Ela oi capaz de conec a comigo e sabe as ecomendacións e ánimos
que p ecisaba escoi a en cada momen o.
En e cei o luga , á miña i o a do Colexio Manuel Pele ei o, Raquel Ga aba os
Rod íguez. Ca isma, sensibilidade, dozu a, dedicación, implicación, ocación,
esponsabilidade, c ea i idade, obse ación, adap ación, disciplina, p udencia, paciencia,
solida iedade ou empa ía son só algunhas das palab as que se me oco en pa a desc ibila, a
ela e ao g an labo que ai cada día. É odo un o gullo e unha inspi ación con a con
p o esionais no campo da docencia coma Raquel. Só lle podo da as g azas po pe mi i me
e e sen i o alo da educación desde p e o e ace posible que c ea que o cambio ca a a
ou o ipo de ensino, con amo , dedicación e es o zo, é posible. Po se an p óxima e humana
e ace me sen i alumna e mes a ao mesmo empo. Po ace me pa ícipe de cada momen o
e des ela me algúns dos seus seg edos de mes a, acolléndome e pe mi índome me gulla me
de cheo na expe iencia. E po ace da miña ilusión unha ealidade, acéndome e que o
comp omiso e o amo son esenciais pa a esponde an e calque a di icul ade; e a paciencia,
o es o zo e a cons ancia os ing edien es necesa ios pa a abo da a complexa a e a de
educa .
En úl imo luga , pe o non menos impo an e, g azas a eses “locos baji os” que me
egala on as súas mi adas, so isos e ab azos máis since os e log a on ace me sen i moi
especial. G azas po odo o que me ensina on, po coida me, pola súa lealdade, hones idade,
espon aneidade, inocencia, con ianza, aleg ía e aga imo. Hoxe, do mesmo xei o que ixen o
úl imo día que es i en no cen o, que o menciona unha das miñas ases a o i as que espe o
que ga den e usen semp e que a necesi en: "As cousas máis impo an es da ida non se
ocan nin en, son as que sen en co co azón". E xus o aí, no co azón, é onde os le o a eles/as
e le a einos semp e.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Resumo
A in odución da esolución de p oblemas nas aulas é un dos maio es e os da educación.
Explica de que a an as ma emá icas é unha das maio es di icul ades ás que nos
en on amos os docen es.
No p esen e T aballo Fin de G ao mós ase a elación en e o desen ol emen o do
pensamen o lóxico-ma emá ico, a c ea i idade e a esolución de p oblemas ma emá icos po
medio dunha p opos a de inno ación didác ica que segue un en oque STEAM. As di icul ades
de ec adas nos discen es ao edo des e aspec o, an necesa ia a e isión do seu ensino. O
dogma p esc i i o de “ aise así” ou “ es que pensa así”, sen ca ác e cien í ico algún, segue
p imando nas aulas ampa ado baixo p o ocolos descon ex ualizados como consecuencia da
al a de o mación e de on ade de supe ación do p o eso ado. Así, a a és dunha
me odoloxía in e disciplina ia, cons uc i is a, coope a i a, pa icipa i a e manipula i a, es a
p opos a en como obxec i o some xe se na p ocu a de ideas inno ado as e ealis as que
sexan posibles le a ás aulas a a és da in ención e esolución de p oblemas. Só así
consegui ase un alumnado mo i ado, compe en e, conscien e das súas ap endizaxes e capaz
de esol e as si uacións p oblemá icas que se lle aian p esen ando ao longo da súa ida.
Palab as cla e: in ención e esolución de p oblemas, pensamen o lóxico-ma emá ico,
en oque STEAM, ap endizaxe in e disciplina ia, ap endizaxe coope a i a.
Resumen
La in oducción de la esolución de p oblemas en las aulas es uno de los mayo es e os de la
educación. Explica de qué a an las ma emá icas es una de las mayo es di icul ades a las
que nos en en amos los docen es.
En el p esen e T abajo Fin de G ado se mues a la elación en e el desa ollo del pensamien o
lógico-ma emá ico, la c ea i idad y la esolución de p oblemas ma emá icos po medio de una
p opues a de inno ación didác ica que sigue un en oque STEAM. Las di icul ades de ec adas
en los discen es al ededo de es e aspec o hacen necesa ia la e isión de su enseñanza. El
dogma p esc ip i o de “se hace así” o “ ienes que pensa así”, sin ca ác e cien í ico alguno,
sigue p imando en las aulas ampa ado bajo p o ocolos descon ex ualizados a consecuencia
de la al a de o mación y de olun ad de supe ación del p o eso ado. Así, a a és de una
me odología in e disciplina ia, cons uc i is a, coope a i a, pa icipa i a y manipula i a, es a
p opues a iene como obje i o sume gi se en la búsqueda de ideas inno ado as y ealis as
que sean posibles lle a a las aulas a a és de la in ención y esolución de p oblemas. Solo
así se consegui á un alumnado mo i ado, compe en e, conscien e de sus ap endizajes y
capaz de esol e las si uaciones p oblemá icas que se le ayan p esen ando a lo la go de su
ida.
Palab as cla e: in ención y esolución de p oblemas, pensamien o lógico-ma emá ico,
en oque STEAM, ap endizaje in e disciplina io, ap endizaje coope a i o.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Abs ac
In oducing p oblem sol ing in he class oom is one o he bigges challenges in educa ion.
Explaining he na u e o ma hema ics is one o he g ea es di icul ies aced by eache s.
This Final Deg ee P ojec shows he ela ionship be ween he de elopmen o logical-
ma hema ical hinking, c ea i i y, and ma hema ical p oblem sol ing by means o a didac ic
inno a ion p oposal ha ollows a STEAM app oach. The di icul ies de ec ed in he s uden s
a ound his aspec make i necessa y o e iew hei eaching. The p esc ip i e dogma o " his
is how i is done" o "you ha e o hink like his", wi hou any scien i ic basis, s ill p e ails in he
class oom unde decon ex ualised p o ocols as a esul o he lack o aining and he
willingness o eache s o imp o e. Thus, h ough an in e disciplina y, cons uc i is ,
coope a i e, pa icipa o y, and manipula i e me hodology, his p oposal aims o del e in o he
sea ch o inno a i e and ealis ic ideas ha can be b ough in o he class ooms h ough
in en ion and p oblem sol ing. The goal is o os e mo i a ed, compe en s uden s who a e
awa e o hei lea ning and capable o sol ing he p oblema ic si ua ions ha a ise h oughou
hei li es.
Key wo ds: in en ion and p oblem sol ing, logical-ma hema ical hinking, STEAM app oach,
in e disciplina y lea ning, coope a i e lea ning.

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Índice
1. In odución. .....................................................................................................................1
2. Fundamen ación eó ica. .................................................................................................2
2.1. A apos a pola o mulación e esolución de p oblemas na Educación P ima ia. ........2
2.2. O pensamen o lóxico-ma emá ico e a esolución de p oblemas. ..............................3
2.3. A compe encia STEAM. ...........................................................................................5
2.4. A in odución da gami icación nas aulas. ..................................................................7
2.5. A in odución da Ap endizaxe Baseada en P oblemas nas aulas. ............................8
3. Deseño da p opos a de inno ación pedagóxica. .............................................................9
3.1. In odución. ..............................................................................................................9
3.2. Con ex o. ................................................................................................................10
3.3. Con idos. ................................................................................................................10
3.4. Obxec i os. ............................................................................................................11
3.5. Compe encias cla e. ..............................................................................................12
3.6. Me odoloxía. ...........................................................................................................12
3.7. Tempo alización. ....................................................................................................13
3.8. Desc ición das sesións. ..........................................................................................13
3.9. A aliación. ..............................................................................................................28
4. Desc ición e alo ación da pos a en p ác ica da p opos a. ............................................28
5. Conclusións e con ibución á mello a das compe encias p o esionais. ..........................34
Re e encias bibliog á icas.....................................................................................................36
Anexos. ................................................................................................................................41
Anexo I: empo alización da p opos a de inno ación “Ele an ás icos”. ..............................41
Anexo II: dossie de aballo da p opos a “Ele an ás icos”. ................................................43
Anexo III: úb ica de a aliación do alumnado. ...................................................................44
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Índice de ab e ia u as
Ab e ia u a
Signi icado
ABP
Ap endizaxe Baseada en P oblemas
ABP
Ap endizaxe Baseada en P oxec os
CC
Compe encia Cidadá
CCEC
Compe encia en Conciencia e Exp esións Cul u ais
CCL
Compe encia en Comunicación Lingüís ica
CD
Compe encia Dixi al
CE
Compe encia Emp endedo a
CP
Compe encia Plu ilingüe
CPSAA
Compe encia Pe soal, Social e de Ap ende a Ap ende
DOG
Dia io O icial de Galicia
EDS
Educación pa a o Desen ol emen o Sos ible
EUA
Es ados Unidos de Amé ica
NSF
Na ional Science Founda ion
ODS
Obxec i os de Desen ol emen o Sos ible
STEAM
Do inglés Science, Technology, Enginee ing, A s and Ma hema ics
STEM
Do inglés Science, Technology, Enginee ing and Ma hema ics
TDAH
T as o no po Dé ici de A ención e Hipe ac i idade
TFG
T aballo Fin de G ao
TIC
Tecnoloxías da In o mación e da Comunicación
UNESCO
O ganización das Nacións Unidas pa a a Educación, a Ciencia e a
Cul u a
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Índice de áboas
Táboa 1. Con idos a aballa na p opos a STEAM “Ele an ás icos”. ....................................11
Táboa 2. Obxec i os a acada median e a p opos a STEAM “Ele an ás icos”. .....................11
Táboa 3. Compe encias cla e desc i as no DECRETO 155/2022 aballadas na p opos a. .12
Táboa 4. Tempo alización da p opos a de inno ación “Ele an ás icos” ................................41
Táboa 5. Rúb ica de a aliación sob e o desempeño do alumnado na p opos a ...................44
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
Índice de igu as
Figu a 1. Di icul ades no p oceso de esolución de p oblemas e solución p opos a po Ayllón
e al. (2016), Fe nández-B a o (2010b) e Fe nández-B a o e Ba ba án (2016) .....................3
Figu a 2. Ou as o mas de desen ol e as compe encias STEAM p opos as po Cille uelo e
Zubiaga (2014) .......................................................................................................................7
Figu a 3. Bene icios da ABP desc i os po Thomas (2000) ....................................................9
Figu a 4. Láminas de elabo ación p opia emp egadas pa a con a a his o ia de “Elme ” e bu ai.
.............................................................................................................................................14
Figu a 5. Cap u a de pan alla do blog de elabo ación p opia “Ele an ás icos” ......................16
Figu a 6. Blue-Bo e pe co idos sinxelos pa a comeza a p og ama ..................................17
Figu a 7. Ma e ial emp egado nas sesións 7 e 8 .................................................................18
Figu a 8. T ampas e cuad ícula de p og amación da sesión 9 .............................................20
Figu a 9. Exemplo de cues ión o mulada e cuad ícula de p og amación ............................20
Figu a 10. Imaxes emp egadas pa a esol e as ac i idades na sesión 11 .........................21
Figu a 11. Si uacións e imaxes amosadas ao alumnado na sesión 12 ................................22
Figu a 12. Modelos de elabo ación p opia con policubos das pezas do xad ez e balanza
emp egada. ..........................................................................................................................23
Figu a 13. Se ies e igu as p opos as pa a cons uí co Tang am ........................................24
Figu a 14. Si uacións de p og amación amosadas ao alumnado na sesión 16 ....................25
Figu a 15. Figu a de elabo ación p opia c eada a pa i dos da os ex aídos de h ps://clima-
u is ico.com/ anzania/se enge i/june coa que comple a a p esen e áboa de ecuencias........25
Figu a 16. Re os da escape oom e mapa coa u a pe co ida pola manada. ......................27
Figu a 17. Au oa aliacións e coa aliacións emp egadas na p opos a. ................................28
Figu a 18. Con acon os en inglés de “Elme ” e deco ación de elabo ación p opia c eada pa a
a p opos a. ...........................................................................................................................29
Figu a 19. O aballo en equipo du an e a p opos a. ............................................................31
Figu a 20. Ac i idades de p og amación da p opos a. .........................................................31
Figu a 21. Ac i idades con ma e ial manipula i o. ...............................................................32
Figu a 22. Si uacións obse adas nas di e en es ac i idades de medida de lonxi ude da
p opos a. ..............................................................................................................................33
Figu a 23. E en os obse ados en ac i idades de medida de capacidade, lonxi ude, masa e
á ea. .....................................................................................................................................33
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
7
Figu a 2. Ou as o mas de desen ol e as compe encias STEAM p opos as po Cille uelo e Zubiaga
(2014). Fon e: elabo ación p opia.
Pese á ampla bibliog a ía en apoio des e en oque, pódense a opa pe spec i as
di e xen es de au o es/as como o ensaio elabo ado po Ga cía (2020). Nes e caso,
cues iónase se esul a ac ible e p agmá ico le a a cabo es a me odoloxía nas aulas ou se,
pola con a, abo da es e en oque cons i úe unha u opía elegada á ensinanza
compa imen alizada das ma e ias in oluc adas nes a es a exia con pequenos azos dou as
á eas de coñecemen o a p imei a is a implicadas. Ademais, es udosos como Sánchez (2019)
des acan es impo an es limi acións do mé odo: a escaseza de ecu sos, a de icien e
o mación do p o eso ado no coñecemen o das ecnoloxías e na capacidade de ans e saliza
os con idos, e as esis encias de i adas da o ganización do noso sis ema educa i o.
2.4. A in odución da gami icación nas aulas.
Nos úl imos anos obse ouse un aumen o da popula idade do e mo gami icación,
especialmen e en con o nas dixi ais e educa i as (Gai án, 2013) como unha incues ionable
acep ación do e o da inno ación educa i a (Rod íguez-To es e al., 2022). Pa do e al. (2020)
compa en que es a me odoloxía de ensino STEAM omen a a ap endizaxe a a és da
in odución do xogo en con ex os non lúdicos, xe ando mo i ación e desencadeando emocións
posi i as. Ma ín (2018) pun ualiza que es e mé odo non se a a do simple ei o de in oduci
xogos na aula ou de u iliza es es como unha e amen a pa a ace o es udo máis p acen ei o,
senón que e sa sob e si ua o xogo no cen o do p oceso de ensino-ap endizaxe e ap o ei a
a súa capacidade “pa a ab i a men e do alumnado e do p o eso ado” (p.3).
Os bene icios do xogo educa i o son múl iples e moi des acados polos au o es/as dende
hai un século. Piage (1932) subliñou a impo ancia do xogo nos p ocesos de
desen ol emen o. Pola súa pa e, B i on (2001), de aco do con Ma ía Mon esso i, p opón
emp ega o xogo como o elemen o undamen al pa a omen a a ap endizaxe baseada no
descub imen o. Pa a iso, esal a a impo ancia da c eación de ma e iais especí icos que
ap o ei en es a ac i idade na u al. Ou os máis ac uais como Iza Salaza (2019) an unha

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
8
ecompilación de e e encias que e idencian o ecoñecemen o po pa e dos docen es dos
bene icios da in odución da gami icación na aula. Pa icipa en con o nas sociais abe as,
oma decisións, ad e i dos p og esos pe soais, asumi no os e os e ecibi eedback
inmedia o son algúns dos bene icios que sinala Bo ás (2015) des a écnica. Al a ado e A ias-
Méndez (2018), dende a súa pe spec i a, engaden o pode da gami icación pa a p omo e o
desen ol emen o de habilidades como a c ea i idade, a cu iosidade, o a án de ap ende e
“unha maio in e acción e asimilación do alumnado coas ap endizaxes” (Pa do e al., 2020, p.
87). Todo is o, con ibúe á mo i ación do alumnado e á mello a da súa au oes ima e
endemen o po medio da xe ación de elacións pe soais de calidade a a és do aballo en
g upo (Rod íguez-To es e al., 2022). Feld (2016) po encia o pode pedagóxico do xogo na
elación en e emoción e ap endizaxe, des acando os xogos de escape como unha expe iencia
moi in e esan e na que e i ica di a conexión.
2.5. A in odución da Ap endizaxe Baseada en P oblemas nas aulas.
A ABP oi alo ada como unha me odoloxía p i ilexiada pa a a pos a en ma cha dos
obxec i os STEAM en o ma de ac i idades nas que pa icipan dúas ou máis ma e ias des e
en oque (Ga ido e al., 2022). A a és do seu es udo, Tapia-Vélez e al. (2020), busca on
conciencia aos docen es sob e a impo ancia de desen ol e o pensamen o lóxico po medio
da es a exia me odolóxica da ABP, con ibuíndo así amén ao desen ol emen o do
pensamen o c í ico e e lexi o.
Xu dida en 1969 na acul ade de medicina da Uni e sidade de MacMas e en Canadá,
es e modelo oi in oducido coa inalidade de axuda aos es udan es a desen ol e as súas
habilidades de análise po medio do aballo con p oblemas es u u ados (T a ieso e O iz,
2018). Dende ese momen o, es e e mo oi cen o de di e en es de inicións como a p opos a
po To p e Sage (1999), que sinalan es a como unha expe iencia pedagóxica ou unha
es a exia de ensino o ganizada coa inalidade de in es iga e esol e p oblemas. Así mesmo,
ou os es udosos dé onlle ao concep o múl iples de inicións coma no caso de Sánchez e
Ramis (2004), os cales ano an que se basea na “u ilización de p oblemas, adecuadamen e
o mulados, pa a mo i a aos es udan es a iden i ica e ap ende os concep os e p incipios que
eles necesi an coñece pa a esol elos” (p.102). Pola súa pa e, Hidalgo e al. (2014), de ende
que a Ap endizaxe Baseada en P oblemas pe sigue a mello a das habilidades de
comunicación e de esolución de p oblemas con ex ualizados, a capacidade de abs acción e
de adquisición de in o mación, a comp ensión e a ap endizaxe signi ica i a.
En e os seus bene icios, Thomas (2000), po medio da súa in es igación exhaus i a
sob e es e mé odo, salien a o desen ol emen o de habilidades cogni i as de pensamen o
c í ico, de esolución de p oblemas e da c ea i idade e o o alecemen o de des ezas
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
9
socioemocionais, de aballo en equipo e de comunicación ( e Figu a 3). Ademais, os es udos
mencionados coinciden na capacidade des a me odoloxía pa a aumen a a mo i ación e o
comp omiso dos es udan es, di ec amen e elacionado co omen o da mo i ación in ínseca.
Des e xei o, pa e de si uacións eais pa a espe a no alumnado a inicia i a, a c ea i idade e
a esponsabilidade (Ve ga a, 2015). Ou os es udos cien í icos e idencian a independencia
gañada polos es udan es po medio da implemen ación da ABP (Tippel e Lindemann, 2001).
Na mesma liña, in es igacións máis ecen es como a ei a po Jaén e Es e e (2021), en e as
con ibucións da ABP des acan: p omo e a e lexión c í ica, o in e ese e a c ea i idade dos
es udan es; omen a a esolución de p oblemas a a és aballo en g upo; e expandi a
ap endizaxe dos/as alumnos/as es ablecendo conexións en e concep os e des ezas.
Figu a 3. Bene icios da ABP desc i os po Thomas (2000). Fon e: elabo ación p opia.
Con odo, a pesa des e amplo abanico de bene icios, a ealidade nas aulas é ben dis in a
segundo apun a Ve ga a (2015). No es udo desen ol o po Ma x e al. (1997) a opá onse
di icul ades no empo, no manexo do g upo-clase, no con ol e uso das TIC e na a aliación
e ec i a dos p oxec os. Es e úl imo aspec o é compa ido po Thomas (2000), quen sinala
amosa a adquisición de des ezas e habilidades po pa e do alumnado como un g an desa ío.
3. Deseño da p opos a de inno ación pedagóxica.
3.1. In odución.
Es a p opos a de inno ación didác ica p esén ase baixo o nome de “Ele an ás icos”. A
a és dela abó dase unha das des ezas máis impo an es na sociedade ac ual, a esolución
de p oblemas, po medio do maio desa ío ac ual a ni el mundial, o cambio climá ico. Todo
is o aise dende un en oque STEAM que engloba as ma e ias de Ma emá icas, Inglés, Lingua
Galega, Educación en Valo es Cí icos e É icos, Educación A ís ica, Ciencias da Na u eza e
Ciencias Sociais. Pa a is o pá ese da lec u a do clásico in an il “Elme ”, pola g an acilidade
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
10
dos lib os, e des e con o en conc e o, pa a sensibiliza ás c ianzas sob e calque a emá ica.
Des a o ma, in olúc ase aos es udan es no coñecemen o dunha si uación eal que os in i a á
a pa icipa en ac i idades nas que debe án poñe en xogo capacidades de pensamen o lóxico
e c í ico po medio do aballo en equipo e da esolución e in ención de p oblemas,
con ibuíndo así a desen ol e a súa au onomía.
Na explicación da p opos a comeza anse de allando os con idos, os obxec i os e as
compe encias que se desen ol e án g azas á implemen ación do p oxec o pa a,
pos e io men e, de ini a me odoloxía emp egada, ala da súa empo alización, desc ibi as
dezano e sesións que a compoñen xun o cos ma e iais que se p ecisan pa a le a a cabo
cada unha delas e, inalmen e, os p ocedemen os de a aliación emp egados.
3.2. Con ex o.
A p esen e p opos a de in e ención oi deseñada pa a a aula de 2ºB de Educación
P ima ia do Colexio Manuel Pele ei o, si uado a an só dez minu os do cen o da capi al galega.
A clase es á o mada po 24 discen es, 11 nenos e 13 nenas de 6 e 7 anos. Aínda que cada
es udan e en a súa pe sonalidade, des aca po se un g upo bas an e homoxéneo no ela i o
a gus os e p e e encias en e as que des acan os animais. Así mesmo, en xe al, amosan g an
in e ese po no icias e emas con o e idos de ac ualidade como o cambio climá ico e sen en
g an cu iosidade po descub i o mundo que os odea. En e as c ianzas que con o man o
g upo-clase con én des aca dous casos: un neno diagnos icado de Aspe xe e ou o que
p esen a unha dislexia onolóxica e un T as o no po Dé ici de A ención e Hipe ac i idade
(TDAH). Is o non supón ningún p oblema pa a o bo uncionamen o das dinámicas da aula e o
es o dos/as compañei os/as mos an unha ac i ude de espec o ca a eles b indándolles a súa
axuda semp e que o p ecisan. Así, omando po bandei a e alo ando a impo ancia dunha
educación inclusi a adap ada ás necesidades de cada neno/a, es a p opos a pa e das
demandas e equi imen os des es dous pequenos pa a que podan o ma pa e e desen ol e
con au onomía e disposición ca a ó éxi o as ac i idades desc i as a con inuación.
3.3. Con idos.
Tomando como e e encia os con idos cu icula es es ablecidos no DECRETO
155/2022, do 15 de se emb o, polo que se es ablecen a o denación e o cu ículo da educación
p ima ia na Comunidade Au ónoma de Galicia, a Táboa 1 ecolle os con idos que se aballa án
nes a p opos a STEAM, de ca ác e polo an o in e disciplina io, elacionados coas á eas de
Ma emá icas, Inglés, Lingua Galega, Educación en Valo es Cí icos e É icos, Educación
A ís ica, Ciencias da Na u eza e Ciencias Sociais:
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
11
Táboa 1. Con idos a aballa na p opos a STEAM “Ele an ás icos”.
CONCEPTUAIS
Au ocoñecemen o. Iden i icación das ca ac e ís icas pe soais e azos de iden idade, e das capacidades e
necesidades indi iduais.
Emocións. Iden i icación, ecoñecemen o, exp esión e e balización en lingua inglesa.
O con inen e a icano e Tanzania: si uación xeog á ica.
O ele an e a icano: hábi a , ca ac e ís icas, alimen ación, compo amen o, pe igos e cu iosidades.
O cambio climá ico: causas, consecuencias e o seu impac o na Te a.
Iden i icación de pa óns pa a con inua se ies.
Desc ición de posicións no p imei o cuad an e do sis ema de coo denadas ca esiano.
PROCEDIMENTAIS
Resolución de p oblemas con ex ualizados.
Resolución de p oblemas en equipo median e o emp ego de es a exias sinxelas pa a a ecollida, clasi icación e
econ o de da os cuan i a i os e cuali a i os en mos as pequenas po medio de áboas de ecuencias simples.
Rep esen ación de da os ob idos a a és de econ os median e g á icos es a ís icos simples con ecu sos
manipula i os (policubos).
Fo mulación de p oblemas que se esol an con ope acións de suma e es a baseados en si uacións habi uais.
Capacidade de exp esión e bal e g á ica dos p ocedemen os ma emá icos emp egados.
Compa ación e o denación de núme os ca dinais (a a o 999) como solución de p oblemas de si uacións co iás.
Rep esen ación dunha can idade (a a 999) de o ma manipula i a, g á ica e simbólica segundo equi a cada
si uación, e o ou p oblema.
Emp ego de unidades de medida non con encionais pa a medi as magni udes lonxi ude, capacidade, masa e á ea.
Compa ación di ec a e indi ec a pa a as magni udes lonxi ude, á ea, masa e capacidade.
Desen ol emen o de habilidades isualización espacial po medio da obó ica e di e en es ma e iais manipula i os
(policubos, Tang am e poliminós).
Iniciación á p og amación median e o uso de obo s sinxelos.
Cons ución dunha maque a.
Comunicación cohe en e e cla a de esul ados.
ACTITUDINAIS
Valo ación do cambio climá ico como un g a e p oblema a ni el mundial, desen ol endo a inicia i a de desen ol e
ac i udes espec uosas co medio.
Respec o, ole ancia e alo ación dun mesmo e dos demais.
Au onomía e inicia i a pa a esol e as ac i idades e os p oblemas que se p esen en.
In e ese po ap ende máis sob e Tanzania e os ele an es a icanos.
3.4. Obxec i os.
De aco do aos obxec i os xe ais es ablecidos no DECRETO 155/2022 pa a a e apa de
educación p ima ia, a Táboa 2 aglu ina os obxec i os especí icos que se p e enden acada
median e es a p opos a:
Táboa 2. Obxec i os a acada median e a p opos a STEAM “Ele an ás icos”.
Recoñece e iden i ica as emocións p opias e alleas po medio da lingua inglesa.
Valo a e espec a as di e enzas indi iduais, en endendo que son es as as que nos an especiais, únicos/as e
insubs i uíbles.
Recoñece compo amen os a o ables e des a o ables pa a o desen ol emen o dunha con i encia sa que nos
pe mi a i i a nosa indi idualidade en libe dade.
Adqui i es u u as o acionais en inglés po medio do seu uso en con ex o.
Sabe si ua Á ica e Tanzania nun mapa do Mundo.
Coñece aspec os elacionados co hábi a , as ca ac e ís icas, a alimen ación, o compo amen o e ou as
cu iosidades sob e o ele an e a icano.
Se conscien e dos p oblemas que en on an os ele an es debido ao cambio climá ico e á caza u i a
desen ol endo empa ía e esponsabilidade ca a o coidado do medio e a p o ección dos se es i os do plane a.
En on a p oblemas e desa íos con con ianza nun/nunha mesmo/a a a és da e lexión e discusión en g upo
sob e posibles solucións.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
12
Desen ol e o pensamen o lóxico-ma emá ico a a és da esolución de p oblemas de o ma c ea i a e
inno ado a acendo uso de es a exias p opias.
A alia , compa a e elixi en e di e en es solucións a a és da e lexión c í ica.
Emp ega es a exias sinxelas pa a a ecollida, clasi icación e econ o de da os cuan i a i os e cuali a i os en
mos as pequenas po medio de áboas de ecuencias simples.
Rep esen a da os ob idos a a és de econ es median e g á icos es a ís icos simples con ecu sos manipula i os
(policubos).
Iden i ica un pa ón pa a con inua unha se ie dada.
Iden i ica o alo posicional do noso sis ema de nume ación decimal.
Emp ega unidades de medida non con encionais pa a medi as magni udes lonxi ude, capacidade, masa e á ea.
Recoñece a impo ancia das coo denadas pa a si ua obxec os no plano.
Inicia se na p og amación c eando u as con obo s sinxelos.
Desen ol e habilidades de isualización espacial g azas á obó ica e a di e en es ma e iais manipula i os
(policubos, Tang am e poliminós).
Comunica esul ados de manei a cohe en e e cla a.
3.5. Compe encias cla e.
A Táboa 3 ecolle as compe encias cla e de inidas no DECRETO 155/2022 que se
aballa án en cada unha das sesións des a p opos a de inno ación didác ica:
Táboa 3. Compe encias cla e desc i as no DECRETO 155/2022 aballadas na p opos a.
COMPETENCIAS
SESIÓNS
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
CCL
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CP
X
X
X
STEM
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CD
X
X
X
X
X
X
X
CPSAA
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CC
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CE
X
X
X
X
X
X
X
X
X
CCEC
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
3.6. Me odoloxía.
Es a p opos a didác ica cons a de dezano e sesións cun cla o en oque in e disciplina .
Pa a a súa pos a en p ác ica segui ase unha me odoloxía STEAM e de ABP. A a és dun
ambien e de aballo abe o, lúdico, lexible e mo i ado , no que odas as emocións eñan
cabida, busca ase desen ol e a au onomía dos es udan es pa a a esolución de p oblemas
po medio do aballo en equipo. A al in, a aula di idi ase en seis g upos de ca o discen es.
Cada un deles/as e á un ol de inido den o do mesmo. Seguindo a Fe o (2013) nomea ase
un coo dinado /a enca gado/a de dis ibuí as a e as e asegu a se de que cada memb o
cump e as súas esponsabilidades, un ela o que exis a á po esc i o as espos as e un
enca gado/a de ma e ial. Ademais des es es, habe á un po a oz. Ao longo das semanas da
p opos a, os discen es i án o ando es es ca o oles den o do equipo. A pesa des a
epa ición, odo o alumnado debe á colabo a e coope a pa a esol e os desa íos p opos os.
As es p imei as sesións segui án unha me odoloxía AICLE (Ap endizaxe In eg ada de
Con idos e Linguas Es anxei as). Así, aballa anse con idos p opios da ma e ia de “Valo es
Cul u ais e Cí icos” po medio da lingua inglesa. Pa a iso, segui ase un en oque comunica i o,

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
13
cen ado na comunicación o al e esc i a, median e ac i idades lúdicas e dinámicas que
p omo an a in e acción na u al en inglés en e os es udan es.
Conside o undamen al que os discen es se sen an cómodos/as e mo i ados/as pa a
en on a se a no os e os, descub i , ap ende po eles/as mesmos/as e mo e se con
libe dade e así pode log a os seus obxec i os. É po is o, e pola impo ancia dunha boa
deco ación á ho a de desen ol e as habilidades sociais, emocionais e in elec uais do
alumnado, que es a p opos a i á acompañada dunha ambien ación da aula encad ada na
emá ica ao edo da cal xi a odo o p oxec o.
3.7. Tempo alización.
Es a p opos a le a ase a cabo as úl imas ca o semanas do pe íodo do P ac icum II nas
sesións das ma e ias de Inglés e Ma emá icas. A elección des as da as oi debida ao
impo an e que conside o coñece aos nosos discen es pa a adap a as p opos as didác icas
aos seus in e eses e necesidades e así acada uns esul ados sa is ac o ios que aian na liña
dos nosos obxec i os. No anexo I, p esén ase un esumo das sesións e ac i idades que
con o man a p opos a acompañadas da súa dis ibución empo al.
3.8. Desc ición das sesións.
An es de da comezo ao p oxec o, en ega ase un dossie de elabo ación p opia (Dossie
complemen a io p opos a “Ele an ás icos”_Mon e o_Sa a.pd , anexo II) a cada g upo. Es e
da á unha isión global da p opos a aos es udan es, pois nel se ecollen odos os p oblemas
que e án que esol e ao longo da mesma. Ademais, pe mi i alles le a a cabo un exis o do
aballo g upal ealizado en cada unha das sesións. Di a e amen a axuda á a ace un
seguimen o da ap endizaxe do alumnado, con igu ando así o ins umen o p incipal de
a aliación. Así mesmo, es e dossie cons a dun dia io de ap endizaxe no que indica án, de
xei o indi idual, aquilo que ap ende on en cada sesión e que lles pa eceu a mesma po medio
dun código de ca as (aleg e-se ia- is e).
Sesión 1: Le ’s mee Elme !
→ Ma e iais: un bu ai e as láminas de c eación p opia do con o “Elme ”.
A p imei a ac i idade consis i á na lec u a en inglés de “Elme ” a a és da écnica do
“ ea o de papel” ou Kamishibai emp egando as láminas de elabo ación p opia amosadas nas
Figu as 4a e 4b. Pa a iso empeza ase p esen ando á pe sonaxe p incipal da his o ia, Elme .
Fei o is o, p ocede ase á lec u a do con o en lingua inglesa acendo unhas pausas conc e as
nas láminas indicadas a con inuación du an e a mesma pa a o mula e xe a pequenos
deba es ao edo de no e p egun as. Todas elas i án acompañadas de linguaxe isual e
xes ual de ácil comp ensión pa a que odos/as acaden os obxec i os ma cados:
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
14
1. Wha colou is Elme ? (Lámina 1)
2. Why do you hink Elme decides o lea e? (Lámina 5)
3. Whe e is Elme ? (Lámina 6)
4. Wha do you hink is going o happen? (Lámina 7)
5. Why did Elme wan o pain himsel g ey? (Lámina 8)
6. Wha colou is Elme now? Do you hink ha when Elme e u ns o he he d
hey will ecognise him? Why? (Lámina 10)
7. How is Elme ? Is he sad? (Lámina 11)
8. Wha do you hink is going o happen? (Lámina 12)
9. How a e he o he elephan s? A e hey ang y? (Lámina 13)
As es úl imas p egun as pe mi i án achega aos pequenos/as á segunda ac i idade da
sesión na que se e lexiona á en g an g upo sob e as emocións que expe imen an as
pe sonaxes da his o ia ao longo da mesma e das azóns des as a a és das p egun as:
1. How was Elme ? Happy o sad?
2. Why is Elme di e en ?
3. Wha did Elme do?
4. How a e Elme ’s iends? Happy o sad?
5. And you? Ha e you e e el like Elme ?
A espos a á úl ima p egun a i á acompañada da es u u a o acional “I eel like Elme
when…”. P opo ciona es e apoio axuda á a educi os ni eis de ansiedade no alumnado e
mo i alos a pa icipa á ez que adqui i en es u u as o acionais simples en inglés.
Figu a 4. Láminas de elabo ación p opia emp egadas pa a con a a his o ia de “Elme ” e bu ai.
a)
b)
Sesión 2: Le 's make o he s eel be e !
→ Ma e iais: o denado con acceso a In e ne pa a ep oduci a canción de Elme ('Be A
Rainbow' - YouTube), a xe as imp esas e plas i icadas, e es u u as o acionais
(“language o ”) que o alumnado debe á segui nas ac i idades 2 e 3 des a sesión.
Comeza ase a sesión coa ep odución da canción de Elme acompañada dunha
pequena co eog a ía. Así, a a és des a ac i idade de Respos a Física To al, in oluc a ase a
odas as c ianzas e axuda áselles a elaciona o que es a án a escoi a co que es a án a ace .
A con inuación, le a ase a cabo a ac i idade “Emo-explo e ”. Es a es á o ien ada a aballa a
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
15
iden i icación e exp esión emocional en inglés, omen a a empa ía e a solida iedade ca a os
demais e p ac ica a comp ensión e a exp esión o al en inglés. Os discen es i án saíndo á
on e da clase pa a colle unha a xe a cunha emoción e p esen ala ao es o do g upo
indicando unha si uación na que se sen i an así seguindo a ase “When I... I am...”. O
es udan e sen ado a con inuación do que saia, debe á busca a o ma de e o za di a emoción
no seu compañei o/a, no caso de que sexa posi i a, ou busca unha solución pa a que es e/a
se sin a mello , no caso con a io, seguindo a es u u a “I he/she is... I can...”.
A ac i idade “Kind wo ds” pecha á a sesión. Es a consis e en mo e se pola clase ao son
da canción de Elme pa a, cando es a deixe de soa , dici lle ao compañei o/a que se eña
en on e nese momen o algo que o/a aga di e en e e especial seguindo a es u u a “I like...”.
Sesión 3: Di e si y is powe . Le ’s make a pos e !
→ Ma e iais: ma e iais eciclados (le ados polos discen es das súas casas), ma e iais
a ís icos, e a es u u a o acional (“language o ”) imp esa e plas i icada “Ou elephan
is... I is special because...”.
T as epa i unha silue a dun ele an e de papel a cada g upo, os discen es debe án
deco alas e modi icalas como desexen, acendo apo acións indi iduais e g upais e
deixándolles expe imen a con odos os ma e iais eciclados e a ís icos da aula. Fei o is o, os
discen es p ocede án a exhibi ao seu ele an e po g upos e explica que calidades o an
especial con inuando a o ación “Ou elephan is... I is special because...”. Con o me aian
amosándoos, i án pegándoos nun pós e no que se ecolle án as c eacións dos seis g upos e
palab as oi o das súas p esen acións. Así, a áselles e o doado que esul a ace unha
c eación a ís ica eciclando e epensando obxec os que emos ao noso dispo e non usamos.
Sesión 4: Coñecemos Tanzania.
→ Ma e iais: Ch omebooks, acceso a blog “Ele an ás icos” (ele an as icos.blogspo .com),
un mapa do Mundo (en ísico), e un mapa de Tanzania (p oxec ado no abolei o dixi al).
Pa a coñece o que o alumnado sabe sob e o cambio climá ico le a ase a cabo unha
pos a en común. G azas ás ideas e coñecemen os p e ios das c ianzas, cons ui ase en e
oda a clase a de inición des e concep o. Unha ez ei o is o, di ixi ase a a ención ca a o
con inen e a icano e, conc e amen e, a Tanzania como exemplo de país no que es e p oblema
es á sendo cada ez máis p eocupan e. Pa a localizalo axuda émonos dun mapa do Mundo
en o ma o ísico e dou o dixi al do p opio país. O ei o de si ua espacialmen e a in e ención
didác ica en Á ica débese a que nes e con inen e habi a unha poboación impo an e dos
p o agonis as da p opos a, os ele an es, ob igados a mig a en busca da súa p opia
supe i encia a causa do cambio climá ico.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
16
Cen ada a a ención en Tanzania, p esen a anse di e en es ca ac e ís icas des es país
como poden se algúns dos animais (cuxas o os se ecollen na páxina 3 do dossie de aballo,
anexo II) que i en alí, sendo uns dos máis ep esen a i os os ele an es a icanos. Pa a
a onda no coñecemen o des es animais, o mula emos ao alumnado unha se ie de p egun as
ás que debe án da espos a po medio do uso das TIC. Pa a iso, eco e án ao blog de
elabo ación p opia “Ele an ás icos”: ele an as icos.blogspo .com ( e Figu a 5). Nel a opa án a
in o mación necesa ia pa a, en g upos de expe os, especializa se nun aspec o conc e o sob e
es es animais (hábi a , ca ac e ís icas, alimen ación, compo amen o, pe igos ou
cu iosidades). Pos e io men e, a ase unha pos a en común con oda a in o mación ecadada
polos g upos pa a que sexan odos/as coñecedo es/as da mesma. Unha ez ei o is o, cada
g upo debe á exis a no seu dossie , dando espos a a unha se ie de cues ións, os da os
ap endidos. Des a o ma po anse en xogo habilidades de comunicación o al e esc i a.
Figu a 5. Cap u a de pan alla do blog de elabo ación p opia “Ele an ás icos”.
Sesión 5: Que oco e?
→ Ma e iais: mapa de Tanzania con u a mig a o ia, os Blue-Bo s e a cuad ícula de
p og amación de elabo ación p opia.
Conec ando odo o is o nas sesións an e io es, es a clase comeza á coa na ación
dunha his o ia na que Elme o ma pa e dunha manada de ele an es a icanos que, a causa
do cambio climá ico, ese ob igada a mig a . Pa a iso, segui án a G an Ru a de Mig ación do
Ele an e que se es ende desde o Pa que Nacional Ta angi e a a o Pa que Nacional Se enge i.
Emp ega ase un mapa que acili e a localización des es dous luga es co in de que se agan á
idea da axec o ia que segui án.
No que segue, e ao longo das p óximas sesións, os discen es acompaña án á manada
na súa u a. Nese pe co ido, a opa anse con di e en es p oblemas que debe án esol e pa a
pode a anza e chega ao seu des ino. Algúns des es consis i án en guia aos ele an es po
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
23
Facendo especial mención ao úl imo desa ío, es e consis i á en cons uí unha
ec eación das pezas do xad ez seguindo os modelos da Figu a 12a emp egando policubos.
Is o con ibui á ao desen ol emen o de habilidades de isualización espacial. Cada igu a
es a á compos a polo mesmo núme o de policubos que o seu alo nes e xogo.
Pos e io men e, emp ega ase a balanza da Figu a 12b co obxec i o de aballa a equi alencia
en e a magni ude masa e o alo numé ico das pezas acendo di e en es combinacións en e
as igu as cons uídas p e iamen e co ma e ial es u u ado dos policubos.
Figu a 12. Modelos de elabo ación p opia con policubos das pezas do xad ez e balanza emp egada.
a)
b)
Sesión 14: Un luga segu o pa a o gando dos I aqw.
→ Ma e iais: eg as, me os, a ias co das e os obxec os p esen es na aula.
Es a sesión comeza á coa p esen ación da ibo I aqw (un g upo de ag icul o es e
gandei os que dependen da collei a e do gando pa a sob e i i ) coa que se a opa on os
ele an es as a ias semanas de u a. O p oblema o mulado xi a á en o no aos danos
causados nas súas casiñas polos animais do gando que andaban sol os. Así, explica ase aos
discen es que, pa a p o exe á súa comunidade e ga da o gando, os memb os da ibo
decidi on cons uí un alo de madei a coas mesmas dimensións que a clase de 2ºB. O
alumnado debe á ag upa se en pa ellas e busca algún ipo de es a exia pa a comunica lle á
ibo as medidas da súa aula. Unha ez ei o is o, le a ase a cabo unha pos a en común pa a
discu i an o os esul ados ob idos como os ins umen os emp egados. Así, os es udan es
e lexiona án sob e o po que das di e en es medidas cando o que es án a medi é o mesmo,
se indo is o de in odución da necesidade do uso de unidades de medida compa idas. Is o
a á que se uni iquen os esul ados acadados na aula e acili a á a comunicación e a
comp ensión des as medidas po pa e da ibo.
Sesión 15: P o exendo aos animais dos Bosquimanos.
→ Ma e iais: Tang ams.
Nes a sesión con inua ase coa u a seguida pola manada de ele an es. A modo de con o,
na a ase que, na súa andaina, men es c uzaban a sel a, os nosos p o agonis as en á ibo
dos Bosquimanos cazando. Así mesmo, engadi ase que os ele an es quedan ab aiados ao
obse a a súa o ma de comunica se. Es a ibo des aca pola súa pa icula lingua,
pe encen e ás chamadas linguas joisanas, a cal consis e no uso de es alos coa boca.
Seguindo coa his o ia, con a áselle ao alumnado que no seu i ual de caza a ibo emp ega

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
24
dúas chamadas ca ac e ís icas que seguen uns pa óns conc e os. Os es udan es debe án
iden i ica es es pa óns pa a pode comple a as dúas se ies da Figu a 13a. Así, aballa án o
desen ol emen o da súa capacidade lóxica e do pensamen o di e xen e.
Pa a con inua es a sesión, ala ase da is u a que sen iu Jumbo, o ele an e máis sabio
e ancián da manada, ao e odos os animais que co ían pe igo. Así, engadi ase que es e
ad e iulles que debían e moi o coidado xa que es a ibo es aba cazando con a cos e echas
en elenadas que cons uían eles mesmos. Os animais da sel a es án en pe igo e o alumnado
se á o enca gado de sal alos. Pa a iso, e án que combina as pezas do Tang am pa a
ep esen a os es animais da Figu a 13b con es e ma e ial es u u ado e pode c ea paneis
que lles si an como mu o ou e uxio de ás do que agocha se. Es as es si uacións de
cons ución se án p esen adas en o de c ecen e de di icul ade, sendo a úl ima a que equi i á
unha maio capacidade de abs acción e isualización espacial po pa e das c ianzas.
Figu a 13. Se ies e igu as p opos as pa a cons uí co Tang am. Fon e: elabo ación p opia.
a)
b)
Sesión 16: En busca da lagoa.
→ Ma e iais: os Blue-Bo s e a cuad ícula de p og amación co camiño pa a chega á
lagoa.
A his o ia con inua á nes a sesión in oducindo que, as a ias semanas de u a, Elme
e os demais ele an es es án moi cansos e seden os e p ecisan chega a unha lagoa can o
an es pa a pode colle o zas pa a ace o úl imo amo do pe co ido. Con a áselle ao
alumnado que un deles, con algo de expe iencia nesa u a mig a o ia, lemb ou que p e o do
luga no que se a opaban había unha pequena lagoa. Amosando o plano p esen ado ao
alumnado na Figu a 14a p esen a áselles o camiño que segui on os ele an es pa a chega a
es a. O alumnado debe á exis a po esc i o as indicacións que deben da ao obo pa a logo
p og amalo. Pedi ase amén que c een dous camiños al e na i os ao expos o pa a chega ao
mesmo luga . Pos e io men e, solici a ase que o denen de meno a maio lonxi ude as es
u as, aballando así a compa ación de can idades des a magni ude.
Fei o is o, os discen es debe án aza ou os camiños al e na i os pasando po unha
se ie de pun os conc e os ( e Figu a 14b). Des e xei o, aumen a ase a complexidade da
a e a. No caso de e empo a maio es, o alumnado pode á p og ama es es axec os acendo
uso das súas habilidades de p og amación e obó ica.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
25
Figu a 14. Si uacións de p og amación amosadas ao alumnado na sesión 16. Fon e: elabo ación p opia.
a)
b)
Sesión 17: De ec i es do clima.
→ Ma e iais: policubos.
Pa a es a sesión cada un dos g upos de alumnos/as con e e ase nunha consul a ía
enca gada de decidi se a zona do Pa que Nacional Se enge i é un luga segu o pa a cons uí
un e uxio no que os ele an es poidan i i en libe dade os meses de seca da exión. Pa a
oma es a decisión, e án que analiza as condicións clima olóxicas do luga . Pa a iso,
dispo án dun exis o do empo en Tanzania do mes de Xuño do ano 2022 ( e Figu a 15a) co
que le a a cabo un es udo es a ís ico. As ac i idades da sesión implica án a o ganización de
da os nunha áboa de ecuencias ( e Figu a 15b), a ep esen ación g á ica en 3D dos
mesmos emp egando policubos, o es udo de medidas de endencia cen al e a in e p e ación
de esul ados. Con odo iso, cada g upo p esen a á an e o es o da clase a súa decisión inal
a gumen ada, poñendo en xogo a súa compe encia lingüís ica e a o ecendo a adquisición de
habilidades pa a o a amen o de da os.
Figu a 15. Figu a de elabo ación p opia c eada a pa i dos da os ex aídos de h ps://clima-
u is ico.com/ anzania/se enge i/june coa que comple a a p esen e áboa de ecuencias.
a)
b)
Sesión 18: Cons uíndo un u u o pa a os ele an es.
→ Ma e iais: ma e iais eciclados.
Pa indo da conclusión da sesión an e io e sabendo que a zona do Pa que Nacional
Se enge i é segu a pa a que a especie p o agonis a i a du an e os meses de seca, nes a
sesión os/as pequenos/as debe án plani ica o deseño e a cons ución da maque a dun e uxio
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
26
pa a os ele an es. Con is o, os discen es desen ol e án a p ác ica cien í ica da modelización
conxugándoa coa c ea i idade e poñendo en xogo as súas habilidades a ís icas. Así mesmo,
po ase en alo a po encialidade do ma e ial eciclado na a e. Ao inal da sesión cada g upo
p esen a á o seu modelo aos/ás compañei os/as.
Sesión 19: Escape oom “A g an uga”.
→ Ma e iais: música de ambien e, iPads, ca eis con código QR, sob es de pis as e de
e os, caixas, obxec os das ibos (a co e echas dos Bosquimanos, pezas do xad ez
dos Da oga, anaco de madei a dos I aqw e cola de co es dos Masai), os Blue-Bo s, a
cuad ícula de p og amación e cadeado.
Es a úl ima sesión consis e no desen ol emen o dunha escape oom o mada po cinco
e os que se i á pa a e o za odo o aballado a a o momen o. O ío emá ico da mesma
coincide co inal da his o ia na ada. O seu obxec i o se á ab i un cadeado pa a b inda o
paso aos ele an es ca a unha zona segu a do luga p o exida da in luencia dos cazado es e
con abundan e auga e alimen o. An es de comeza a ac i idade a isa ase aos discen es de
que o comodín das mes as es a á semp e ao seu dispo e de que debe án se ápidos, aínda
que coidadosos na u ilización do seu enxeño e lóxica, pe o sob e odo, pasalo moi ben. Ao
en a na aula, cada equipo ocupa á o seu pos o no que es a á o seu dossie de aballo, un
iPad e un sob e cunha a xe a que se lles sela á con o me aian supe ando os di e en es e os.
Tan só consegui án ab i o cadeado se odos os equipos esol en as cinco p obas an es de
que soe a se ea que anuncia o cambio de clase. T as cada desa ío, a opa án unha igu a
xeomé ica plana cun núme o esc i o no seu in e io que debe án o dena ao concluí os e os
pa a ob e a combinación que ab a o cadeado inal.
A escape oom comeza á cun p imei o de onan e animado po ca eis dispos os ao edo
da clase. Po medio des es a isos p e éndese cap a a a ención e aumen a a mo i ación do
alumnado, o cal debe á usa os iPad pa a escanea o código QR neles p esen es. Es e
conduci á ás c ianzas ao ídeo de p esen ación da a en u a: BENDIV@S Á ESCAPE ROOM
A GRAN FUGA.MOV. Nel a opa án a p imei a pis a que os le a á á explicación do p imei o
e o ( e Figu a 16a). Pa a esol elo, debe án c ea unha se ie seguindo un pa ón xeomé ico
dado. Ob ida a solución, chega án a unha caixa pechada que ab i á no momen o no que,
seguindo unhas pis as, in oduzan a cla e co ec a in e p e ando o alo posicional do noso
sis ema de nume ación. No seu in e io a opa án unha adi iña que os le a á ao segundo e o.
O segundo e o comeza á cunha sopa de le as sob e a que e án que coloca , na
o ien ación adecuada, unha cuad ícula con ocos balei os pa a chega a a o lib o de Elme .
Os/as pequenos/as debe án ab i o con o pola páxina que esul e de acha o núme o 3 nunha
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
27
sopa de núme os aballando así a disc iminación isual ( e Figu a 16b). Nel acha án unha
adi iña que os guia á a a a mesa da mes a, luga onde se a opa a explicación ao e cei o e o.
Co e cei o e o e o za án o uso das coo denadas xa que, po medio do plano dado na
Figu a 16c, debe án a opa os ca o obxec os das ibos de Tanzania agochados na aula. Cada
un deles dispo á dun núme o que lles pe mi i á ob e as coo denadas do pun o do plano da
aula no que se a opa o seguin e e o. O cua o e o ( e Figu a 16d) basea ase nunha
ac i idade de p og amación pa a conduci aos obo s po un camiño dado que en como
des ino a úl ima adi iña pa a acada o quin o e o, a esou ado pola mes a. A esolución des e
equi i á que o alumnado iden i ique e poña en xogo di e en es pa óns que se dan na es u u a
in e na do noso sis ema de nume ación posicional decimal seguindo unha se ie de pis as que
lles da án un con asinal ( e Figu a 16e). Supe ado o mesmo, xa es a án en condicións de
esol e con éxi o es a ac i idade e saí da escape oom.
T as esol e os enigmas e ab i o alo, os ele an es pode án accede ao oasis pa a
bebe e alimen a se. A mig ación e mina á nese momen o e inalmen e a manada pode á
descansa segu a e eliz no seu no o oga as unha longa iaxe dende o Pa que Nacional
Ta angi e ao Pa que Nacional Se enge i. Nes e momen o in i a ase aos alumnos/as a e a
u a que segui on es es g andes mamí e os ao longo das semanas p e ias ( e Figu a 16 ).
Figu a 16. Re os da escape oom e mapa coa u a pe co ida pola manada.
a)
b)
c)
d)
e)
)
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
28
3.9. A aliación.
A a aliación da p opos a desc i a se á con inua, o ma i a e in eg ado a. Ao longo das
sesións le a anse a cabo dúas au oa aliacións e coa aliacións que e án un alo do 25% da
no a inal (12,5% cada unha). A p imei a delas e á luga as as es p imei as sesións e a
segunda ao inal da p opos a. Ambas cons a án dunha lis a de con ol e de ca o p egun as de
ácil comp ensión cen adas en cues ións ac i udinais ecollidas na Figu a 17a e 17b. A
docen e, pola súa pa e, pa a a alia a po cen axe es an e co esponden e ao 75%,
emp ega á a úb ica incluída no anexo III. Pa a comple a a mesma a opa á apoio nos dossie
de aballo, nas súas obse acións e nas ano acións que aga no seu cade no du an e as
clases. Así, men es o dossie apo a unha isión do aballo g upal, os ou os dous
ins umen os mencionados dan unha pe spec i a máis indi idualizada.
Figu a 17. Au oa aliacións e coa aliacións emp egadas na p opos a.
a)
b)
4. Desc ición e alo ación da pos a en p ác ica da p opos a.
Es a p opos a le ouse a cabo in eg amen e du an e o P ac icum II do G ao de Mes e/a
de Educación P ima ia do cu so 2022/23. Desen ol e es e p oxec o signi icou poñe en alo
moi as das ap endizaxes que, a a ago a na Uni e sidade, nos es i e an a ansmi i como a
impo ancia da in e disciplina iedade, do aballo en equipo, do omen o do pensamen o c í ico
e do desen ol emen o de p opos as de inno ación que impliquen p oblemas sociais
ele an es, o uso do pensamen o di e xen e ou que equi an a aplicación de p ác icas
cien í icas coma a a gumen ación e modelización, en e ou os. De aco do con Acuña (2017),
o docen e debe se quen de ans e saliza os coñecemen os a o ecendo ap ende a
ap ende e implemen ando es a exias didác icas que incen i en a pa icipación e o aballo en
equipo. Así, po medio des e p oxec o aballá onse con idos de di e sas disciplinas poñendo

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
29
en xogo habilidades de odas elas, ademais dou as ans e sais, e in eg ando odo is o nunha
p opos a de ca ác e coope a i o e inno ado dende un en oque STEAM.
O p oxec o “Ele an ás icos” nace oi o da disonancia en e as posibilidades académicas
e o uso eal da esolución de p oblemas. Así, xo de co obxec i o de abandona a manei a
descon ex ualizada e ca en e de signi icado coa que se abo da a esolución de p oblemas nas
aulas de educación p ima ia e e idencia a posibilidade da c eación e pos a en p ác ica de
p opos as con ex ualizadas e ealis as que con ibúan a acada os obxec i os da e apa e
o ma cidadáns c í icos, au ónomos e esponsables. Nas escolas os p oblemas acos uman
con undi se con exe cicios u ina ios de p ác ica de p ocedemen os, sendo is o unha comple a
p i ación ao con ido dunha necesidade lóxica (Fe nández-B a o, 2001). Pa a e i a is o,
p opuxé onse p oblemas omando como pun o de pa ida a lec u a do clásico in an il “Elme ”
( e Figu a 18a). O ei o de que os p o agonis as do p oxec o o an animais, xe ou nos
es udan es g an sen imen o de empa ía, es ablecendo así elacións in e pe soais que
bene icia on o poñe se no luga do p óximo e xe a espazos de ape u a e e lexión
undamen ais no p oceso de ensino-ap endizaxe (Ba ía, 2016). Is o, xun o coa deco ación da
aula ( e Figu as 18b, 18c e 18d) e o ío condu o que inculou e acompañou aos discen es ao
longo das di e en es sesións; o on cla e pa a que a implicación e ac i ude de odas as c ianzas
o a excelen e, con ibuíndo no ablemen e ao éxi o da mesma ao incidi di ec amen e na súa
mo i ación (Fu ió e Vilches, 1997). Nes e sen ido, cabe menciona a a mos e a c eada na
sesión da Escape Room. A a és da ambien ación do inal da his o ia (TODO LISTO PARA
COMEZAR A GRAN FUGA), a pesa de non es a amilia izados coa dinámica da mesma e
pode esul a con uso nun comezo, os discen es in oluc á onse dende o p imei o minu o po
en ende o seu uncionamen o e oma pa e da mesma.
Figu a 18. Con acon os en inglés de “Elme ” e deco ación de elabo ación p opia c eada pa a a p opos a.
a)
b)
c)
d)
Pola súa banda, a na ación o al dos di e en es desa íos qui ou moi o peso ao aballo
do alumnado, pe mi indo que se cen a an na aplicación dos seus coñecemen os e es a exias
pa a a esolución dos p oblemas e non se bloqueasen ao e que non e an quen de
comp ende uns enunciados in ini os. A pesa de que a súa a ención non decaeu en ningún
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
30
momen o, nas p imei as sesións houbo dúas c ianzas que se amosa on e icen es a acep a
que os exe cicios da p opos a non e an como os que es án acos umadas a esol e . Is o oi
un cla o indicado de descon ianza polo no o, acos umadas a a e as u inei as nas que an
só debían aplica uns pa óns men ais de e minados cos que da lles espos a, e no que
amosaban g an e icacia, sen necesidade de e que busca as súas p opias es a exias pa a a
súa esolución e e que exis en nume osas o mas de chega a un mesmo esul ado
(Fe nández-B a o, 2010a). Pola con a, aqueles es udan es que de cos ume se bloqueaban
cos exe cicios p opos os habi ualmen e, amosa on unha ac i ude p oac i a e ené xica ca a a
esolución dos desa íos p opos os e o desen ol emen o do pensamen o lóxico-ma emá ico.
Nes e sen ido, o dia io de ap endizaxe oi un ins umen o undamen al xa que b indou ao
alumnado a opo unidade de exp esa as súas emocións, sen imen os e sensacións das
clases. Es as, aínda que nun comezo es aban ligadas ás di icul ades e ao que ían eles/as
como “e os” que i e an nas sesións, o on desligándose pouco a pouco, ob endo esul ados
cada ez máis sa is ac o ios no anscu so da p opos a. Is o oi, en pa e, g azas á miña
in e ención na que, de aco do con Guillén (2012), i en en con a a impo ancia do papel do
e o como pa e na u al do p oceso de ap endizaxe e ansmi inlla ao alumnado.
O deba e g upal do que o alumnado oi p o agonis a o ganizado an es de comeza a
p opos a sen ou as bases comúns pa a o aballo en equipo ecollidas no mu al da Figu a 19a,
o cal c eei pos e io men e coas ideas comen adas. Is o, xun o coa dis ibución de oles,
con ibuíu a aumen a a au onomía e libe dade dos discen es. Así mesmo, as ac i idades das
p imei as sesións mello a on o au ocoñecemen o dos/as pequenos/as e con ibuí on a
o alece as elacións en e os axen es da aula, endo is o un cla o e ec o posi i o no es o da
p opos a. Aínda que o aballo en equipo oi un dos aspec os que máis cus ou, ap eciei
no ables p og esos, sendo ao inal o aspec o que a maio pa e deles/as ano a on como aquilo
do que es aban máis o gullosos/as. Es e oi des acado sob e odo nas a e as de plani icación
e naquelas que implicaban ce o dominio das habilidades de mo icidade ina nas que
in en aban aballa en conxun o pa a ap o ei a os pun os o es de cada un deles/as e en e
odos/as consegui os obxec i os ma cados ( e Figu a 19b). Es a e oalimen ación en e os
memb os do equipo pe mi iu que odos os discen es se sen i an cómodos/as pa a e baliza
den o do g upo as súas ideas e opinións, desembocando en mul i ude de es a exias pa a a
esolución dos p oblemas o mulados. Incluso a ias c ianzas in o e idas amosa on po
esc i o na au oa aliación o seu o gullo po pa icipa ao longo da p opos a. Nas sesións nas
que se equi iu a cons ución dalgún elemen o, como no caso da cha ca ou da maque a,
con e xe on es a exias pa a o ma os lados do es anque ou man e en pé o modelo ( e
Figu as 19c e 19d) que acili a on ao alumnado e a exis encia de múl iples camiños pa a
chega a unha solución. O mesmo oco eu nos p oblemas de p obabilidade e es a ís ica nos
cales cada es udan e conside ou unha es a exia pa a o ganiza a in o mación di e en e.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
31
Figu a 19. O aballo en equipo du an e a p opos a.
a)
b)
c)
d)
A con e xencia de es a exias di e en es amén se ap eciou nas ac i idades de
p og amación, as cales o on p ecedidas po un xogo po pa ellas ( e Figu a 20a) que
uncionou de o ma moi posi i a pa a acili a o momen o no que as c ianzas en a on en
con ac o cos obo s. Así mesmo, as áboas p opos as pa a que, as debuxa a u a que
segui ía o obo , esc ibi an os comandos que ían a in oduci no obo , o on unha p og esión
moi ú il pa a diminuí o ni el de abs acción da ac i idade ( e Figu a 20b). Os obs áculos cos
que se a opa on os es udan es nas p imei as sesións de p og amación es i e on elacionados
p incipalmen e coa al a de conciencia de que oda a in o mación que se lle me e ao obo é
lemb ada a non se que lle dean á “x” (bo ón que signi ica “elimina ”) e coa escaseza de
comp ensión dos con ois “xi a á esque da” e “xi a á de ei a” do obo , os cales an só
pe mi en xi a , non a anza ca a adian e. Todas es as di icul ades o on co ixíndose po medio
da e balización e discusión das mesmas ( e Figu a 20c), a cal con ibuíu a ace conscien e
aos es udan es des as, mais houbo ou as que dende un comezo esul a on máis di ícil de
emenda , como oi o caso das de isualización espacial. Os/as pequenos/as amosa on
complicacións pa a di e encia de ei a e esque da. Algo que uncionou moi ben pa a soluciona
is o oi a localización dun dos/as nenos/as do equipo de ás do obo ( e Figu a 20c e 20d)
pa a, ao empo que lle in oducían as o des, i acéndoas coma se llas es i e an ing esando a
el/ela. Os p og esos ao longo das sesións o on ales ( e Figu a 20e) que, nas úl imas
sesións, houbo g upos que se i on coa sol u a e a habilidade su icien e pa a p og ama o
obo emp egando o bo ón de “ma cha a ás” pa a co ixi e os e e i a e que elimina odas
as o des in oducidas a a o momen o no obo ou simplemen e pola on ade de expe imen a .
Figu a 20. Ac i idades de p og amación da p opos a.
a)
b)
c)
d)
e)
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
32
En conco dancia co expos o po Alsina (2015), o emp ego de ma e ial manipula i o
(policubos, poliminós, Tang am e ábaco) pa a o desen ol emen o da in elixencia lóxico-
ma emá ica oi un aliado pa a da solución aos p oblemas o mulados ( e Figu a 21a e 21b).
Os policubos o on unha g an axuda no caso das ac i idades de medida como ins umen o de
au o egulación da p opia ap endizaxe ( e Figu a 21c) xa que lles pe mi iu a i ica as súas
espos as ou de ec a os e os po eles/as mesmos/as, conducíndoos/as a no as conxec u as
e, po conseguin e, a no os descub imen os, es imulando así unha p odu i idade cognosci i a,
o que coincide co es udo de Zapa a (2014). A pesa dis o, amén de on luga a con usións nas
p imei as sesións nas que un deles decidiu compa a o peso de 50 policubos co da pesa de
50 g que aía a balanza de se ie ( e Figu a 21d). Is o se iume pa a pensa en qui a es es
pesos pa a e i a es a mes u a de unidades de medida en u u as ac i idades.
Figu a 21. Ac i idades con ma e ial manipula i o.
a)
b)
c)
d)
Seguindo cos desa íos de medida, podo dici que en xe al os discen es o on capaces
de le a a cabo p ocesos de medida co ec os e bas an e p ecisos xun ando adecuadamen e
as unidades de medida ( e Figu a 22a), mais oco e on si uacións que me gus a ía expoñe .
No caso da lonxi ude, como os/as nenos/as xa coñecían os ins umen os de medida
con encionais, a pesa de non emp egalos co ec amen e ( e Figu a 22b), oilles di ícil
imaxina que calque a obxec o podía se emp egado como unidade de medida. Nes e sen ido,
púidose ap ecia a g an in luencia de expe iencias an e io es na p ác ica da aula que
condiciona on o desen ol emen o da ac i idade. So p endeume o caso dun g upo que, pa a
medi a aula po medio de obxec os non con encionais, non se p eocupou en xun a as
unidades de medida, a pesa de si elo ei o na sesión ealizada an e io men e de cons ución
da cha ca ( e Figu a 22c). Os pasos amén amosa on se ou o obs áculo á ho a do seu
emp ego como unidades de medida xa que os es udan es mani es a on non se conscien es
da impo ancia de que es es o an iguais ( e Figu a 22d). Ou o dos e os de ec ados oi na
exp esión po esc i o dos esul ados de medición nos que algúns g upos ansmi i on as
can idades ob idas en me os en luga de nas unidades de medida non con encionais elixidas
( apas e des, co das b ancas, pasos...). Is o ga da elación co comen ado po Chamo o e
Belmon e (2000) en o no á elección e ada da unidade de medida axei ada sen e en con a
que a equi alencia dos obxec os que se es án a u iliza co sis ema mé ico non e a a mesma.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
39
La go, J. J., Ma in, J., & Mejía, A. (2017). Es a egias educa i as pa a gene a mo imien os
educa i os ju eniles en o no a las compe encias STEAM. Vi ualEduca, 1(1), 1-10.
Libow, S., & S age , G. (2013). In en o Lea n: Making, Tinke ing, and Enginee ing in he
Class oom. Syl ia Libow Ma inez.
López, M., Có doba, C., & So o, J. (2020). Educación STEM/STEAM: Modelos de
implemen ación, es a egias didác icas y ambien es de ap endizaje que po encian las
habilidades pa a el siglo XXI. La in Ame ican Jou nal o science educa ion, 7(1), 1-16.
Ma ín, I. (2018). ¿Jugamos?. Paidós.
Ma x, R. W., Blumen eld, P. C., K ajcik, J. S., & Soloway, E. (1997). Enac ing p ojec -based
science. The elemen a y school jou nal, 97(4), 341-358.
Nie es, S., Ca aballo, C., & Fe nández, C. (2019). Me hodology o he de elopmen o he
logical ma hema ical hough om he demons a ion by comple e induc ion. Mendi e -
Re is a de educación, 17(3), 393-408. Me odología pa a el desa ollo... (sld.cu)
Pa do, A., T i iño, M., & Mo a, B. (2020). A ención a la di e sidad en un sis ema educa i o
inclusi o: la gami icación como me odología de ap endizaje. Ediciones Pi ámide.
Pé ez, J. (2015). STEM, STEAM… ¿pe o eso qué es?. Didac alia.
Piage , J. (1932). El c i e io mo al en el niño. Edi o ial Fon anella.
Piage , J. (1964). Cogni i e De elopmen in Child en: De elopmen and Lea ning. Jou nal o
Resea ch in Science Teaching, 2, 176-186. h p://dx.doi.o g/10.1002/ ea.3660020306
Polya, G. (1992). Cómo plan ea y esol e p oblemas. T illas.
Quigley, C. F., & He o, D. (2016). Finding he joy in he unknown: implemen a ion o STEAM
eaching p ac ices in middle school science and ma h class ooms. Jou nal o Science
Educa ion and Technology, 25(3), 410-426. h ps://doi.o g/10.1007/s10956-016-9602-z
Rod íguez-To es, Á. F., Caña -Lei on, N. V., Gualo o-And ango, O. M., Co ea-Eche e y, J.
E., & Mo ales-Tie a, J. V. (2022). Los bene icios de la gami icación en la enseñanza de la
Educación Física: e isión sis emá ica. Domino de las Ciencias, 8(2), 662-681.
Rosales, J., Vicen e, S., Chamoso, J. M., Muñez, D., & O an ia, J. (2012). Teache –s uden
in e ac ion in join wo d p oblem sol ing. The ole o si ua ional and ma hema ical knowledge
in mains eam class ooms. Teaching and eache educa ion, 28(8), 1185-1195.
Sánchez, E. (2019). La educación STEAM y la cul u a «make ». Jou nal o Pa en s and
Teache s, 379, 45-51. h ps://doi.o g/10.14422/pym.i379.y2019.008

O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
40
Sánchez, I. R., & Ramis, F. J. (2004). Ap endizaje signi ica i o basado en
p oblemas. Ho izon es educacionales, 9(1), 101-111. ABP (ubiobio.cl)
Sil a-Ho mazábal, M., Je e son, R. S., Alsina, Á., & Salgado, M. (2022). In eg ando
ma emá icas y ciencias: una ac i idad STEAM en Educación P ima ia. Unión- e is a
Ibe oame icana de Educación Ma emá ica, 18(66).
S ohlmann, M., Moo sc, T. E., & Roch ig, G. (2012). Conside a ions o Teaching In eg a ed
STEM Educa ion. Jou nal o P e-College Enginee ing Educa ion Resea ch, 2(1), 28-34.
Suñé, M. (2020). Impo ancia de la compe encia lógico-ma emá ica en los es udian es del
G ado en Educación In an il. Núme os, 103, 49-64.
Tapia-Vélez, J. J., Ga cía-He e a, D. G., E azo-Ál a ez, J. C., & Na áez-Zu i a, C. I. (2020).
Ap endizaje Basado en P oblemas como es a egia didác ica pa a el desa ollo del
azonamien o lógico ma emá ico. Re is a Koinonía, 5(1), 753-772.
Thomas, J. W. (2000). A e iew o esea ch on p ojec -based lea ning. Au odesk Founda ion.
Tippel , R., & Lindemann, H. (2001). El mé odo P oyec os. Minis e io de Educación, 1(2), 1-14.
To p, L., & Sage, S. (1999). El ap endizaje basado en p oblemas. Amo o u.
T a ieso, D., & O iz, T. (2018). Ap endizaje basado en p oblemas y enseñanza po p oyec os:
al e na i as di e en es pa a enseña . Re is a Cubana de Educación Supe io , 37, 124-133.
UNESCO. (2015). La UNESCO y los Obje i os de Desa ollo Sos enible (ODS). UNESCO.
Valien e, S., He nández, F., & So iano, E. (2001). Enseñanza y ap endizaje de las ma emá icas
en educación p ima ia. Educación Ma emá ica, 13(1), 119-123.
Vázquez, E., & Se illano, M. L. (2022). La gami icación como ecu so educa i o en Educación
P ima ia. Dykinson.
Ve ga a, J. J. (2015). Ap endo po que quie o. Edi o ial SM.
Villalba, J. V., & Robles, F. J. (2021). “Del á bol al cuad o”: Un p oyec o didác ico STEAM pa a
Educación P ima ia. Educación, 30(59), 275-293.
Yao, S., & Moh -Sch oede , M. J. (2019). In o mal Lea ning in STEM Educa ion. En A. Sahin e
M. J. Moh -Sch oede (Eds.), My hs and T u hs – Wha Has K-12 STEM Educa ion
Resea ch Taugh Us? (pp. 143-152). B ill.
Zapa a, G. P. (2014). El desa ollo del pensamien o espacial a a és del ap endizaje po
descub imien o [T abajo in de g ado, Uni e sidad de An ioquia]. Reposi o io Ins i ucional
Uni e sidad de An ioquia. h ps://biblio ecadigi al.udea.edu.co/handle/10495/22838
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
41
Anexos.
Anexo I: empo alización da p opos a de inno ación “Ele an ás icos”.
Táboa 4. Tempo alización da p opos a de inno ación “Ele an ás icos” p esen ada nes e aballo. Fon e:
elabo ación p opia.
SESIÓNS
TEMPORALIZACIÓN
SESIÓN 1. LET’S MEET ELMER!
50 minu os
Ac i idade 1: Lec u a do lib o “Elme ”
30 minu os
Ac i idade 2: Re lexión sob e a lec u a
20 minu os
SESIÓN 2. LET’S MAKE OTHERS FEEL
BETTER!
50 minu os
Ac i idade 1: “Be a ainbow”
5 minu os
Ac i idade 2: “Emo-Explo e ”
30 minu os
Ac i idade 3: “Kind wo ds”
15 minu os
SESIÓN 3. DIVERSITY IS POWER.
LET’S MAKE A POSTER!.
100 minu os
Elabo ación do pós e
80 minu os
P esen ación dos ele an es
20 minu os
SESIÓN DE AVALIACIÓN DAS TRES PRIMEIRAS SESIÓNS.
35 minu os
SESIÓN 4. COÑECEMOS TANZANIA.
50 minu os
P esen ación cambio climá ico
10 minu os
P esen ación Tanzania e como a ec a o cambio climá ico aos animais des e luga
40 minu os
SESIÓN 5. QUE OCORRE?
50 minu os
P esen ación da his o ia
10 minu os
Xogo de iniciación á p og amación
15 minu os
Ac i idade de iniciación á p og amación con obo s
25 minu os
SESIÓN 6. COMEZA A CONTA ATRÁS.
50 minu os
P esen ación da sesión e esolución de p oblema ma emá ico
10 minu os
Ac i idade de medida
40 minu os
SESIÓN 7. ABANDONANDO O FOGAR.
50 minu os
P esen ación da sesión e c eación das igu as dos ele an es
30 minu os
Re lexión a pa i da expe iencia
20 minu os
SESIÓN 8. ELEFANTES EN PERIGO.
50 minu os
P esen ación da sesión, plani icación de es a exias e o mación de pa ellas de
ele an es
20 minu os
Deba e e e lexión g upal e comp obación de esul ados
30 minu os
SESIÓN 9. ATRAPADOS NA SELVA.
60 minu os
P esen ación da sesión e esolución da ampa 1
7 minu os
T ampa 2
10 minu os
T ampa 3
20 minu os
Ac i idade inal de p og amación
23 minu os
SESIÓN 10. LIBEREMOS AOS NOSOS
AMIGUIÑOS!
50 minu os
P esen ación da sesión e ope ación “ab i o cadeado”
20 minu os
Ac i idade de p og amación e esolución do p oblema ma emá ico
30 minu os
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
42
SESIÓN 11. DESCUBRINDO AOS
MASAI.
50 minu os
Xogando cos Masai: in odución á p obabilidade
20 minu os
Descub indo aos Masai: ac i idade de p obabilidade
30 minu os
SESIÓN 12. EXPLORANDO OS
TESOUROS CULINARIOS DOS MASAI.
50 minu os
In odución ás coo denadas
20 minu os
Ac i idade de coo denadas e esolución dun p oblema ma emá ico sinxelo
10 minu os
Ac i idade de p og amación
20 minu os
SESIÓN 13. A TRIBO DATOGA RETA
AOS MASAI.
60 minu os
P esen ación da sesión e esolución do desa ío 1
5 minu os
Desa íos 2 e 3
5 minu os
Desa ío 4
10 minu os
Desa ío 5
40 minu os
SESIÓN 14. UN LUGAR SEGURO
PARA O GANDO DOS IRAQW.
50 minu os
P esen ación da sesión e ase de medida con ins umen os non con encionais
25 minu os
Re lexión en g an g upo
10 minu os
Fase de medida con ins umen os con encionais
15 minu os
SESIÓN 15. PROTEXENDO AOS
ANIMAIS DOS BOSQUIMANOS.
50 minu os
P esen ación da sesión e ealización da ac i idade das se ies
10 minu os
Familia ización co Tang am
10 minu os
Ac i idade p incipal cos Tang ams
30 minu os
SESIÓN 16. EN BUSCA DA CHARCA.
50 minu os
P esen ación da sesión e ac i idade de p og amación
35 minu os
Resolución de p oblemas de compa ación de lonxi udes
15 minu os
SESIÓN 17. DETECTIVES DO CLIMA.
50 minu os
P esen ación da sesión e o ganización de da os nunha áboa
10 minu os
Ac i idade da ealización dunha g á ica de ba as con policubos e esponde ás
p egun as
20 minu os
Re lexión en g upos e oma e xus i icación an e a clase da decisión inal
20 minu os
SESIÓN 18. CONSTRUÍNDO UN
FUTURO PARA OS ELEFANTES.
Dob e sesión: 100 minu os
Plani icación da maque a e ealización dun bosquexo da mesma
5 minu os
Cons ución da maque a
85 minu os
P esen ación da maque a an e o es o de g upos
10 minu os
SESIÓN 19. ESCAPE ROOM “A GRAN
FUGA”.
60 minu os
Realización da escape oom: “A g an uga”
60 minu os
SESIÓN DE AVALIACIÓN FINAL DA
PROPOSTA.
35 minu os
Re lexión e deba e inal sob e a p opos a
20 minu os
Realización da au oa aliación e coa aliación inal
15 minu os
* A pa i da sesión 4, ao inal da clase, deixa anse uns minu os pa a cub i o dia io de ap endizaxe.
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
43
Anexo II: dossie de aballo da p opos a “Ele an ás icos”.
Es e anexo con én o dossie de aballo comple o de elabo ación p opia que oi
emp egado pa a a pos a en p ác ica do p oxec o “Ele an ás icos”. Es e amén pode consul a se
no seguin e enlace: Dossie complemen a io p opos a “Ele an ás icos”_Mon e o_Sa a.pd
O legado dos Ele an ás icos: unha iaxe épica ca a a unha no a e a ma emá ica
Sa a Mon e o Fe nández
44
Anexo III: úb ica de a aliación do alumnado.
Tendo en con a os obxec i os sinalados pa a es a p opos a, a úb ica que cub i á o 75%
da no a inal se á a seguin e:
Táboa 5. Rúb ica de a aliación sob e o desempeño do alumnado na p opos a. Fon e: elabo ación
p opia.
ASPECTOS
EXCELENTE (4)
BEN (3)
REGULAR (2)
INSUFICIENTE (1)
PUNTOS
CAMBIO CLIMÁTICO
Recoñece o cambio climá ico
como un g a e p oblema
mundial, e ese pa e da súa
solución.
Recoñece o cambio climá ico
como un g a e p oblema, mais
non se p eocupa ao non elo
“p óximo”.
Recoñece o cambio climá ico
como un g a e p oblema, e
conside a que es e non en
solución.
Non ecoñece o cambio
climá ico como un p oblema.
CAMBIO
CLIMÁTI
CO
TRABALLO
EN GRUPO
COLABORACIÓN
Colabo a co seu equipo,
cump indo o ol asignado
pa a cada ac i idade.
Colabo a co seu equipo, mais
cús alle cump i o ol asignado
pa a cada ac i idade.
Non semp e colabo a co seu
equipo nin cump e o ol
asignado pa a cada
ac i idade.
Non colabo a co seu equipo
nin cump e o ol asignado
pa a cada ac i idade.
COMUNICACIÓN
Comunícase de manei a
cla a exp esando as súas
ideas e escoi ando as dos
demais.
Comunícase de manei a cla a,
pe o amosa di icul ades pa a
exp esa as súas ideas e
escoi a as dos demais.
Comunícase de manei a
adecuada, pe o non é capaz
de exp esa as súas ideas e
escoi a as dos demais.
Non se comunica cos demais
memb os do g upo.
RESPECTO
Valo a e espec a as
di e enzas.
Respec a as di e encias, pe o
non as ecoñece como algo
que nos ai únicos/as.
En ocasións non espec a as
di e enzas nin as ecoñece
como algo que nos ai
únicos/as.
Non espec a as di e enzas.
PARTICIPACIÓN
Pa icipou ac i amen e e
compa iu os seus
coñecemen os.
Pa icipou nas clases, pe o
amosa descon ianza á ho a de
compa i algúns dos seus
coñecemen os.
Pa icipou moi poucas eces.
Non pa icipou.
RESOLUCIÓN DE
PROBLEMAS
COMPRENSIÓN
Sabe iden i ica o obxec i o
do p oblema e localiza e
explica con cla idade os
seus da os.
Sabe iden i ica o obxec i o do
p oblema e localiza os seus
da os, pe o es es non os
explica de o ma cla a.
Non sabe iden i ica o
obxec i o do p oblema pe o
localiza os da os.
Non sabe iden i ica o
obxec i o do p oblema nin
localiza os seus da os.
ESTRATEXIAS
Selecciona e aplica
es a exias e ec i as e
c ea i as pa a esol e os
p oblemas.
Selecciona es a exias
adecuadas pa a esol e os
p oblemas.
Selecciona es a exias
adecuadas, pe o non as
aplica co ec amen e.
Bloquéase cada ez que e
un p oblema e é incapaz de
pensa es a exias pa a a
súa esolución.
TENACIDADE
NA
RESOLUCIÓN
Busca di e en es camiños
pa a chega á solución e non
se ende acilmen e.
Amosa algunhas di icul ades
pa a busca camiños di e en es
pa a chega á solución, pe o
non se ende acilmen e.
P esen a di icul ades pa a
chega á solución, pe o
in en a non ende se.
Non é capaz de chega á
solución e éndese
acilmen e an e as
di icul ades.
RAZOAMENTO
LÓXICO-
MATEMÁTICO
Cla as e idencias do
desen ol emen o do
pensamen o lóxico-
ma emá ico po medio de
azoamen os complexos e
so is icados.
E idencias do
desen ol emen o do
pensamen o lóxico-ma emá ico
po medio de azoamen os
e ec i os.
Escasas e idencias o
desen ol emen o do
pensamen o lóxico-
ma emá ico.
Nula e idencia o
desen ol emen o do
pensamen o lóxico-
ma emá ico.
MEDIDA
LONXITUDE
Emp ega co ec amen e
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
axei adamen e compa acións
di ec as e indi ec as.
Emp ega unidades de medida
non con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
compa acións di ec as e
indi ec as.
Come e e os no emp ego de
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións, e es ablece
compa acións di ec as.
Non emp ega unidades de
medida non con encionais
pa a ealiza medicións nin
es ablece compa acións.
MASA
Emp ega co ec amen e
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
axei adamen e compa acións
di ec as e indi ec as.
Emp ega unidades de medida
non con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
compa acións di ec as e
indi ec as.
Come e e os no emp ego de
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións, e es ablece
compa acións di ec as.
Non emp ega unidades de
medida non con encionais
pa a ealiza medicións nin
es ablece compa acións.
CAPACIDADE
Emp ega co ec amen e
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
axei adamen e compa acións
di ec as e indi ec as.
Emp ega unidades de medida
non con encionais pa a ealiza
medicións e es ablece
compa acións di ec as e
indi ec as.
Come e e os no emp ego de
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións, e es ablece
compa acións di ec as.
Non emp ega unidades de
medida non con encionais
pa a ealiza medicións nin
es ablece compa acións.
ÁREA
Emp ega co ec amen e
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións.
Emp ega unidades de medida
non con encionais pa a ealiza
medicións.
Come e e os no emp ego de
unidades de medida non
con encionais pa a ealiza
medicións.
Non emp ega unidades de
medida non con encionais
pa a ealiza medicións.
ROBÓTICA
Emp ega co ec amen e os
Blue-Bo s e mos a inicia i a
nes e ipo de ac i idades.
Emp ega co ec amen e os
Blue-Bo s, mais non amosa
inicia i a nes e ipo de
ac i idades.
P esen a algunhas
di icul ades no uso dos Blue-
Bo s e non amosa inicia i a
nes e ipo de ac i idades.
Non emp ega os Blue-Bo s e
amosa unha ac i ude
e icen e nes e ipo de
ac i idades.
HABILIDADES
VISUALIZACIÓN
Posúe habilidades de
isualización espacial ao
manipula os obo s e ou os
ma e iais es u u ados.
Posúe habilidades de
isualización espacial ao
manipula ma e iais
es u u ados, pe o p esen a
algunha di icul ade cos obo s.
Amosa ce as habilidades de
isualización espacial ao
manipula algúns ma e iais
es u u ados, mais hai ou os
xun o cos obo s nos que
p esen a no ables
di icul ades.
Non posúe habilidades de
isualización espacial nin
amosa on ade po
desen ol elas.
PUNTUACIÓN TOTAL