UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
FACULTADE DE CIENCIAS DA EDUCACIÓN
PEDAGOXÍA XERONTOLÓXICA: A
ATENCIÓN XERONTOLÓXICA
CENTRADA NA PERSOA (AXCP)
DENDE A EDUCACIÓN SOCIAL
GRAO EN EDUCACIÓN SOCIAL
TRABALLO FIN DE GRAO (TFG)
AUTORA: Rod íguez Rod íguez, Lau a
TITORA: Mª del Ca men Gu ié ez Moa
Cu so Académico 2017-2018
Xuño 2018
TÍTULO: «PEDAGOGÍA GERONTOLÓGICA: LA ATENCIÓN
GERONTOLÓGICA CENTRADA EN LA PERSONA (AGCP) DESDE LA
EDUCACIÓN SOCIAL»
TÍTULO: «PEDAGOXÍA XERONTOLÓXICA: A ATENCIÓN
XERONTOLÓXICA CENTRADA NA PERSOA (AXCP) DENDE A
EDUCACIÓN SOCIAL»
TITLE: «GERONTOLOGICAL PEDAGOGY: PERSON-CENTRED CARE
(PCC) FROM THE SOCIAL EDUCATION»
Ag adecemen os
Fo on moi as as pe soas que nos p es a on os seu apoio e comp ensión
incondicional pa a que es e T aballo Fin de G ao (TFG) puide a ealiza se.
Foi un camiño eple o de imp e is os e di icul ades que se o on supe ando a
medida que a anzabamos no empo, con moi o es o zo e dedicación. Semp e dende o
ca iño e a ilusión que es e no o p oxec o signi icou pa a min como u u a p o esional da
Educación Social. Houbo moi as ganas in e idas nel e amén un amplo olume de ho as
nas que i emos que aballa du amen e pa a que es e p oxec o académico puidese e
inalmen e a luz.
En p imei o luga necesi o ag adece llo a Ma y Gu ié ez Moa , sen a cal (a día de
hoxe podo dici con segu idade) me se ía imposible habe chegado a a aquí. G azas pola
mo i ación e apoio dia io, pola úa comp esión e dedicación. En in, g azas po
alumea me o camiño «es eliña da o una».
En segundo luga a meus pais, pola educación que me b inda on. Po c ia me
dende a máis p o unda humildade e ensina me alo es esenciais que me le a on ó
mundo da Educación Social, buscando semp e como obxec i o axuda ós demais. Como
eles acían comigo e con calque a pe soa que se lles c uzase polo camiño. Papá, es ás
semp e p esen e.
A meus i máns, po apoia me en odo o momen o e ende me unha man semp e
que me acía al a. Po escoi a me e comp ende me.
Ás miñas compañei as e amigas da acul ade, po es a ao meu ca ón en odo
momen o e po odo o que me apo a on ó longo do meu de i académico. Polas isas e
polos cho os. Polos aba os, semp e acompañados de ecompensas. G azas.
E pa a inaliza , g azas á Uni e sidade de San iago po da me es a opo unidade
que conside o que souben ap o ei a moi ben.
«PEDAGOXÍA XERONTOLÓXICA: A ATENCIÓN XERONTOLÓXICA
CENTRADA NA PERSOA (AXCP) DENDE A EDUCACIÓN SOCIAL»
Índice
INTRODUCIÓN..............................................................................
1
1. FUNDAMENTACIÓN TEÓRICO-CONCEPTUAL………………………….………………
3
1.1. In odución……………….………………………………………………………………….........…………...….
3
1.2. Que é a ellez? e o a ellen amen o ac i o……….......….…………………………………………..
3
1.3. Como en ende a Xe on oloxía no ámbi o da educación: Dúas pe spec i as. A
Pedagoxía Xe on olóxica e a Xe on oloxía Educa i a..............................................
6
1.4. Dimensións cla e na a ención ás pe soas maio es no século XXI: Pe sonalización e
in eg idade……………………………………………………………………………………..........……………...
10
1.4.1. A ención In eg al (AI)………………........……………………………………………………...…..…….
11
1.4.2. Concep ualización da A ención Xe on olóxica Cen ada na Pe soa (AXCP)….........
12
1.5. Conclusións………………………………….........……………………………………………………..…………
13
2. CARACTERIZACIÓN DO MODELO DA AXCP………………………..…..…..………….
14
2.1. In odución……………………………………………………………………........…..………………………....
14
2.2. A AXCP: E olución his ó ica e si uación ac ual….......………………….………………..………..
15
2.3. A dignidade da pe soa como pun o de pa ida……………………..……………………………….
17
2.4. Sen idos e signi icados den o da AXCP……………………………….………………………….…….
19
2.5. Conclusións…………………………………………........…………………………………………………..……
21
3. O PAPEL DA EDUCACIÓN SOCIAL NA AXCP………..……………..…………..….....
22
3.1. In odución…………………………………….......…………………………..………………………………....
22
3.2. Educación pe manen e/Educación ao longo da ida……..………………....…..……………..
23
3.3. A AXCP e o Educado Social: Obxec i os e uncións..................................................
26
3.4. Accións dende a Animación Sociocul u al (ASC) e o empo de lece pa a omen a
a AXCP......................................................................................................................
28
3.5. Conclusións…………………………………………………………………………………………………..........
32
CONCLUSIÓNS..………………......………..……………………………..…………………..……
33
BIBLIOGRAFÍA…..……......……….....................…………….…….……………….…......
35
ANEXOS…………………………………………………………………….......……..………..……..
41
En ellece comigo! O mello es á aínda po chega .
Robe B owning (1812-1889)
i
Poe a inglés.
Unha bela ancianidad é, o dina iamen e, a ecompensa dunha bela ida.
Pi ágo as de Samos (582 AC-497 AC) Filóso o e ma emá ico g ego
ii
.

Resumen
TÍTULO: «PEDAGOGÍA GERONTOLÓGICA: LA ATENCIÓN
GERONTOLÓGICA CENTRADA EN LA PERSONA (AGCP) DESDE LA
EDUCACIÓN SOCIAL»
El obje i o p incipal de es a in es igación documen al es mos a la A ención
Ge on ológica Cen ada en la Pe sona (AGCP) como un modelo pa a o ien a la mejo a de la
calidad de ida de las pe sonas mayo es, donde se conside an alo es nuclea es la
sal agua da de la dignidad de la pe sona, el espe o a su singula idad y el de echo al con ol
de su p opia ida. Den o de la AGCP, la au onomía se econoce como un asun o cla e en la
a ención co idiana, donde la Educación Social juega un papel impo an e pa iendo de la
Animación Sociocul u al (ASC), el iempo de ocio y la educación a lo la go de la ida hacia el
log o de un Desa ollo Comuni a io (DC).
Desde el ámbi o de la educación, econocemos la acción ge on ológica p o esional bajo el
concep o de la Pedagogía Ge on ológica, donde la AGCP se con ie e en un amplio campo
de abajo pa a el/la Educado /a Social, jun o con el es o de p o esionales que puedan
con o ma el equipo in e disciplina , cuya acción es e la ejez y el en ejecimien o de la
población man eniendo los p incipios de es e nue o modelo.
PALABRAS CLAVE: Pedagogía Ge on ológica, A ención Ge on ológica Cen ada en la
Pe sona (AGCP), Vejez, En ejecimien o, Educación Social y Educado /a Social.
Resumo
TÍTULO: «PEDAGOXÍA XERONTOLÓXICA: A ATENCIÓN
XERONTOLÓXICA CENTRADA NA PERSOA (AXCP) DENDE A
EDUCACIÓN SOCIAL»
O obxec i o p incipal des a in es igación documen al é mos a a A ención Xe on olóxica
Cen ada na Pe soa (AXCP) como un modelo pa a o ien a a mello a da calidade de ida das
pe soas maio es, onde se conside an alo es nuclea es a sal aga da da dignidade da pe soa,
o espec o a súa singula idade e o de ei o ao con ol da súa p opia ida. Den o da AGCP, a
au onomía ecoñécese como un asun o cla e na a ención co iá, onde a Educación Social
xoga un papel impo an e pa indo da Animación Sociocul u al (ASC), o empo de lece e a
educación ao longo da ida ca a ao log o dun Desen ol emen o Comuni a io (DC).
Dende o ámbi o da educación, ecoñecemos a acción xe on olóxica p o esional baixo o
concep o da Pedagoxía Xe on olóxica, onde a AXCP con é ese nun amplo campo de aballo
pa a o/a Educado /a Social, xun o co es o de p o esionais que podan con o ma o equipo
in e disciplina , cuxo acción é e a ellez e o a ellen amen o da poboación man endo os
p incipios des e no o modelo.
PALABRAS CHAVE: Pedagoxía Xe on olóxica, A ención Xe on olóxica Cen ada na
Pe soa (AXCP), Vellez, Educación Social e Educado /a Social.
Abs ac
TITLE: «GERONTOLOGICAL PEDAGOGY: PERSON-CENTRED CARE
(PCC) FROM THE SOCIAL EDUCATION»
The main objec i e o his documen a y esea ch is o show he Pe son Cen e ed
Ge on ological Ca e (PCGC) as a model o guide he imp o emen o he quali y o li e o he
elde ly, whe e nuclea alues a e conside ed o sa egua d he digni y o he pe son, Respec
o hei uniqueness and he igh o con ol hei own li es. Wi hin he PCGC, au onomy is
ecognized as a key issue in day- o-day ca e, whe e Social Educa ion plays an impo an ole
s a ing om he Sociocul u al Anima ion (SCA), leisu e ime and educa ion h oughou li e
owa ds he achie emen o a Communi y De elopmen (CD).
F om he ield o educa ion, we ecognize he p o essional ge on ological ac ion
unde he concep o Ge on ological Pedagogy, whe e he PCG becomes a wide ield o wo k
o he Social Educa o , along wi h he es o he p o essionals ha can make up he eam
in e disciplina y, whose ac ion is o see he aging and aging o he popula ion main aining
he p inciples o his new model.
KEY WORDS: Ge on ological Pedagogy, Pe son Cen e ed Ge on ological Ca e (PCGC),
Old Age, Aging, Social Educa ion and Social Educa o .
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-1-
In odución
Co p esen e TFG, denominado Pedagoxía Xe on olóxica: A A ención Xe on olóxica
Cen ada na Pe soa (AXCP) dende a Educación Social, maio i a iamen e encad ámolo nun
aballo de iniciación á in es igación documen al xa que adop a como base a busca,
selección e análise de on es documen ais a edo des a emá ica especí ica.
Es e p ocedemen o cien í ico de in es igación esponde ó modelo sis émico de
indagación, ecolección, o ganización, análise e in e p e ación de in o mación ecompilada a
a és de dis in as on es, an o páxinas web como on es imp esas (lib os, e is as,
diciona ios, en e ou os).
Es e TFG a ende ós obxec i os es ablecidos na ma e ia, a a és da elabo ación,
p esen ación e de ensa dun aballo o ixinal median e o cal log a emos:
- In eg a os coñecemen os eó ico-p ác ico adqui idos ao longo da ca ei a.
- Demos a as compe encias pa a plani ica , a alia e inno a a p ác ica
p o esional.
- Desen ol e de o ma sis emá ica un aballo o ixinal que inclúa como mínimo:
delimi ación do ema, o mulación de obxec i os, selección, análise e a amen o
de in o mación e elabo ación de conclusións e p opos as de aballo
No p oceso de descub imen o da in o mación oi p eciso a consul a e lec u a de
di e en es on es documen ais imp esas, elec ónicas na Biblio eca da Uni e sidade de
San iago, bases de da os como Dialne ou Google Académico e dis in as publicacións de
o ganismos o iciais a opadas nas súas páxinas web, son as que dan o ma a es a
in es igación.
As ma e ias cu sadas que i e on un maio peso á ho a da elabo ación des e TFG,
debido á súa elación coa emá ica o on: Acción Socioeduca i a con Pe soas Adul as e
Maio es, Teo ía da Educación, Me odoloxía de In es igación en Ciencias Sociais e da
Educación e Documen ación e In o mación Educa i a.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-8-
ou ben, dende a p ác ica pódese cues iona a aplicabilidade do sabe especializado e
especí ico aos casos conc e os. A cues ión ele an e é que os p o esionais da educación,
dende es a pe spec i a, son quen de c ea un coñecemen o eó ico ou Teo ías Subs an i as
(SABER: ap i udes e coñecemen o écnico), pe mi e dispo de e amen as (Tecnoloxías
Especí icas) pa a sabe como in e i baseadas na compe encia do sabe (SABER FACER:
sabe es p ác icos: habilidades e des ezas) e nas decisións écnicas omadas como
especialis as a in de xe a p ocesos de In e ención Pedagóxica (P ác ica) pa a esponde ás
necesidades do colec i o das pe soas maio es, é dici , ealizando o axus e das ecnoloxías
aos casos conc e os.
As modi icacións que poden da se en e a eo ía, ecnoloxía e a p ác ica na
Pedagoxía Xe on olóxica son esponsabilidade dos especialis as da educación en exclusi a.
Ademais o p o esional da educación pon en ma cha as compe encias de SABER SER:
p oxec o i al, imaxe p opia e pe soal, ac i udes, alo es e c enzas pa a a o ganización e
in e acción e inalmen e o SABER ESTAR que une o compo amen o indi idual e g upal.
G ado de au onomía, pa icipación e iabilidade nunha espos a écnica in eg al e aco de co
aballo dou os p o esionais que es udan a ellez, o a ellen amen o en xe al e pa a
o ien a , aseso a e es imula aos maio es en pa icula .
En Requejo (2003) de ende que Pe e son (1976) acuñou po ez p imei a o e mo
«Educa ional Ge on ology» aducido como Xe on oloxía Educacional ou Xe on oloxía
Educa i a xun o as súas bases cien í icas. Nes e ma co eó ico como indican Colom e O e
(2001) e O e e Ma ch (2007) as o ixes encón anse na Xe on oloxía ab indo campo dende a
medicina pa a paula inamen e amplia se ca a a ou as disciplinas (psicoloxía da educación,
an opoloxía da educación) con igu ando un «espazo cien í ico híb ido», que aspi a ao
benes a o al do indi iduo. Es a o mulación eó ica si úa o campo de ac i idade en e as
ciencias da educación e a xe on oloxía. Posiciona á xe on oloxía como ealmen e subs an i o
e p incipal, sendo os e mos educa i o, ecolóxico, psicolóxico, sociolóxico,... adxec i os
imp escindibles pa a acada me as conxun as que o p imixenio coñecemen o xe on olóxico
equi e pa a o log o único e común da calidade de ida. Cabe acla a que se pa e dunha
ciencia aplicada que a a de delimi a un espazo cien í ico que equilib a os con idos
xe on olóxico e pedagóxico na educación «de», «con» e «pa a» as pe soas maio es a in de
c ea unha in e ención educa i a e/ou pedagóxica
ii
pa a es es des ina a ios. Dende a
epis emoloxía ecoñécese coma unha pos u a eó ica subal e nada do coñecemen o da

Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-9-
educación; po que o incapé asén ase nas edes socioeduca i as pa a ocupa se de como o
coñecemen o xe on olóxico se aplica á ealidade educa i a do colec i o adul o e maio .
A Xe on oloxía Educa i a, xa dende os anos sesen a se in e esou po conside a
p io i a ia a dimensión educa i a do a ellen amen o. Colom e O e (2001) cen an o
en oque educa i o da Xe on oloxía en es g andes liñas de ac uación, que son as seguin es:
- Domina o medio social, his ó ico, económico, polí ico, cul u al e ecnolóxico no
que as pe soas maio es i en, é dici , inc emen a os seus sabe es e
coñecemen os.
- Desen ol e a capacidade de ap endizaxe dende o pun o de is a cognosci i o,
ins umen al e ac i udinal, é dici , inc emen a os sabe es p ác icos, o sabe ace ,
o ap ende a segui ap endendo.
- Sa is ace as p eocupacións de o de mo al, es é ico e cul u al des e colec i o, é
dici , desen ol e o sabe se , o desen ol emen o pe soal e solida io, o
c ecemen o con inuo, as elacións sociais e a pa icipación social (Se dio Sánchez,
2008, 2009 y 2015).
A Xe on oloxía Educa i a es á na on ei a en e a xe on oloxía e a educación o que
nos indica que o coñecemen o eó ico en ma cado polas eo ías in e p e a i as e é xe ado
polos Xe on ólogos. Nes a si uación os p o esionais da educación son os enca gados de
a alia a aplicación dese coñecemen o á pa cela educa i a, po que a in e ención esól ese
coa p esc ición de eg as alidadas polas eo ías in e p e a i as.
Aínda que an o dende a Xe on oloxía Educa i a coma a Pedagoxía Xe on olóxica
poida de ende se que a inalidade úl ima da educación das pe soas adul as e maio es sexa
log a suxei os esponsables, independen es, ac i os, dignos, con inicia i a e comp omisos,
con máis capacidade de p odución e análise en odos os sen idos, e c. Pa a a Xe on oloxía
Educa i a o eixo p incipal é cons uí coñecemen o dende un desen ol emen o
in e disciplina io onde a educación ca ece de sis ema concep ual p opio e es u u a eó ica
consolidada; men es que pa a a Pedagoxía Xe on olóxica ou Xe on agoxía, o de e minan e
é a educación xa non é o adxec i o senón o subs an i o coma coñecemen o especializado e
especí ico que apo an os écnicos da educación, po e olución do coñecemen o da
educación. Exis e un sis ema concep ual p opio e unha es u u a eó ica consolidada no
p opio ámbi o da educación, como calque a ou o coñecemen o.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-10-
En de ini i a, es as co en es xe an un discu so pedagóxico cien í ico es ablecendo
unha elación eó ico-p ác ica e o mas de con igu a a unción pedagóxica e in e ención
pedagóxica dis in as. A DIFERENZA es á no posicionamen o eó ico dende o que se c ea o
coñecemen o, é dici , se son eo ías subs an i as ou in e p e a i as o que implica á a
cons ución de ecnoloxías especí icas no p imei o caso e eo ías p ác icas no segundo
(Gu ié ez e Ol ei a, 2012).
1.4. Dimensións cla e na a ención ás pe soas maio es no século XXI: Pe sonalización e
in eg idade
Cando alamos da «é ica do coidado»
iii
(Al a ado Ga cía, 2004; Comins Mingol, 2015;
Da is, 2007; Gilligan, 2013) sabemos que é necesa ia pa a i i , con i i , sa is ace
necesidades, cons uí p oxec os de ida e benes a indi idual e p oxec os comuni a ios e
cidadáns en o no ó ben común, a igualdade e a solida iedade. O seu campo de acción
cén ase an o no mundo ín imo e p i ado como no público, con igu ando indicado es que
pe mi en alo a a o ma en que as pe soas poden oma as súas p opias decisións e como
unha sociedade abo da o ecoñecemen o da dignidade humana, ga an e da unión en e
de ei os e debe es así como in es i socialmen e, en e mos de cus os e e ec i idade.
Camps (1998) ecolle as ca ac e ís icas da é ica do coidado baixo os pun os
seguin es:
1) É unha é ica elacional, onde o ele an e é o ínculo coas pe soas.
2) Non se limi a só a cump i a lei, senón que lle in e esa unha aplicación si uacional.
3) Conside a que a acionalidade debe mes u a se coa emo i idade.
4) O cen o es á na implicación e comp omiso di ec o e pe soal cos demais.
5) Engade un en oque pa icula izado cunha isión do se humano como indi iduo
au ónomo e lib e con necesidades e capacidades especí icas. Un Eu que ai asociado
cos ou os (igualdade o mal e ecip ocidade complemen a ia).
6) Busca supe a a b echa en e o público e o p i ado.
A cla e asén ase na econs ución dun suxei o a aigado nun con ex o sociocul u al,
educa i o e polí ico, cunha his o ia pe soal e iden idade xun o á expe iencia a ec i o-
emocional conc e a. A in eg ación des es elemen os equi e que se desen ol a cun en oque
global e local (glocal
ix
) á ez que diac ónico das necesidades que esixen se a aliadas
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-11-
con inuamen e po mo dos cambios que an xu dindo ó longo do espazo e empo, é dici ,
ao longo da ida do se humano.
A p io idade eside no ecoñecemen o de cada pe soa como un se singula e alioso,
a o ecendo a au onomía das pe soas maio es e a in e dependencia des as co seu en o no
social sen esquece a posibilidade dun apoio na coope ación coidadosa que con igu a ía
unha cidadanía glocal.
1.4.1. A ención In eg al (AI)
A AI é cla e na con igu ación do con ido des e TFG. A ele ancia do ocablo en
ma cada, na ac ualidade, po se obxec o de es udo desde dis in as pa celas da ealidade.
Po exemplo: Sani a ia, educa i a e social. Dende os dis in os se izos eclámase
colabo ación e apoio coo dinado en e ni eis e sis emas. Es a con igu ación sis émica
iníciase coa de inición que a OMS (2002a) p onuncia ó ecoñece a AI como aquela que
eúne in e sións, p es acións, xes ión e o ganización de se izos de diagnose, coidado,
a amen o, ehabili ación e p omoción da saúde
x
. En de ini i a, busca mello a os se izos
en elación ó acceso, e iciencia, calidade e sa is acción dos usua ios e p o esionais que o
execu an.
Pola súa pa e Rod íguez Rod íguez (2013, p. 25) ala da AI nos seguin es e mos:
“aquela que se log a cando, á ho a de plani ica se izos e p og amas di ixidos a pe soas con
necesidades de apoio, se con emplan de xei o holís ico odos os ámbi os que nos cons i úen
como pe soas e as necesidades anexas ós mesmos”.
Ga an i a p ác ica da AI no modelo de AXCP implica pa i dos seus p incipios
ei o es. Pa a Rod íguez Rod íguez (2013) un des es denomínase como «in eg idade», é
dici , aquel que concibe á pe soa coma un se muldimensional, no que in e ac úan aspec os
biolóxicos, psicolóxicos, educa i os, sociais e ambien ais, e c.
Como u u a p o esional da Educación, Educado a Social, dende o ámbi o da
educación p egun ámonos: que signi ica ala de in eg idade? Pode habe máis dunha
espos a, pe o dende o coñecemen o da educación e a Pedagoxía Xe on olóxica como
ámbi o implica cen a nos nunha pedagoxía das dimensións xe ais de in e ención (ámbi o
xe al de educación) que nos pe mi a c ea un p oceso de ensinanza-ap endizaxe aco de coa
necesidade de a ende a odas as dimensións do se humano (In elec ualidade: in elixencia-
cognición = pensa , Von ade- oli i a = que e , A ec i o-emocional = sen i , Ope a i a-
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-12-
in encional = elixi e ace , P oxec i a-mo al = decidi e ac ua e C ea i a= c ea ) na
con igu ación que o home ealiza do seu p oxec o de ida. Ademais, dende o ámbi o de
educación xe al damos con a dos alo es (expe iencia axiolóxica) educa i os e as
compe encias
xi
pa a a ida pe soal, educa i a, social e p o esional Tou iñan e Longuei a
(2016).
1.4.2. Concep ualización da A ención Xe on olóxica Cen ada na Pe soa (AXCP)
A AXCP é un modelo anco ado na pe sonalización e in eg idade da a ención
en endendo que cada indi iduo é cons uído como pe soa en p ocesos de ape u a e
comunicación cos demais. Con é ese en axen e cen al e ac i o da súa ida. O obxec i o
non consis e exclusi amen e en indi idualiza a a ención, senón en empode a á pe soa
dende a elación social, pa a que ela mesma poida segui xes ionando o seu de i i al e
omando decisións; pois ecoñecemos no indi iduo o de ei o a p o agoniza a oma de
decisións que a ec an ó desen ol emen o i al.
Pa a pode uni e saliza que debemos en ende po AXCP é p eciso e como pun o
de pa ida a dignidade da pe soa, un a ibu o que nos é in ínseco a odos en cada unha das
e apas i ais e que é o eixo sob e o que se undamen a es e pa adigma. De aí a ob iga de
p ese alo na súa in eg idade debendo cen a se nos aspec os máis sensibles, como poden
se : o espec o absolu o pola in imidade, as c enzas, a iden idade e imaxe, o de ei o a
desen ol e o seu p oxec o de ida, e c.
O espec o á dignidade pa e da p emisa de que odos somos iguais
xii
, en de ei os e
debe es, e odos me ecemos un bo a o (SEGG, 2002; SEGG, 2006; SEGG, 2011 e SEGG,
2012a). Polo an o, os p incipios da é ica deben p esidi an o a p ác ica p o esional
(deon oloxía p o esional) como a de odos os axen es que deseñan e plani ican accións na
a ención ás pe soas maio es (Xun a de Galicia, 2012 e Xun a de Galicia, 2016a).
O modelo da AXCP en como undamen o unha se ie de p incipios e de ei os
e e idos ás pe soas ás que se di ixe a a ención e uns c i e ios me odolóxicos que an posible
o seu cump imen o [Ve Táboa 1, Anexo 2].
Non exis e unha de inición única e consensuada da AXCP debido á di e sidade e ó
alcance que aba ca o concep o, de al xei o que nos a opamos con múl iples achegamen os
ó e mo que a ían en unción da pa cela da ealidade na que se aplica. Incluso den o dun
mesmo espazo écnico- p o esional os e mos emp egados adqui en di e en es ma ices.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-13-
Ma ínez Rod íguez (2011, p. 39) p opón o e mo AXCP sinalando que é “un en oque
onde a pe soa, dende a súa au ode e minación na busca da calidade de ida, é o eixo cen al
das in e encións p opias e p o esionais”.
Nes a liña, O IMSERSO (2015). sinala que, coida ás pe soas maio es non consis e
exclusi amen e en o ece unha se ie de se izos e a encións. Implica da espos a a moi as
si uacións e necesidades aco des cos cambios asociados á mode nidade. T á ase de acili a
apoios e no as opo unidades de ida. A AXCP é unha p opos a no log o do benes a do
xe on e dende a a ención p o esional e con ou os axen es ( amilia, amigos,...); un modelo
que nos pe mi e gaña na calidade de ida das pe soas que necesi an axudas e apoios, pe o
amén na dos p o esionais que se comp ome en día a día cunha boa p axe écnica.
Na guía de AXCP elabo ada po Ma ínez Rod íguez (2011) con igu a os ca o
elemen os básicos que se in eg an nes e ma co eó ico pa a in e i :
a) Os p incipios ei o es, que o ien an de o ma xené ica os obxec i os das
in e encións e os c i e ios écnicos.
b) Os asun os impo an es e conside acións en que se conc e an os p incipios
ei o es en elación cos axen es e con ex os de in e ención co iá.
c) As opcións me odolóxicas aco des ós p incipios e conside acións.
d) As pau as e con idos pa a a boa p axe, incluíndo a iden i icación dos iscos no día a
día.
Rod íguez Rod íguez (2013, p. 74) ai e e encia nos seus esc i os á A ención In eg al
Cen ada na Pe soa (AICP), o ien ada ca a ás pe soas que se a opan nunha si uación de
discapacidade ou dependencia, e de ínea como aquela que “p omo e as condicións
necesa ias pa a a consecución de mello as en odos os ámbi os da calidade de ida e
benes a da pe soa, pa indo do espec o pleno á súa dignidade e de ei os, dos seus
in e eses e p e e encias e con ando coa súa pa icipación e ec i a”.
1.5. Conclusións
T as a inalización des e p imei o apa ado do TFG debemos e cla as as ideas cha e,
que esumimos do seguin e xei o:
- A ellez é o esul ado dun p oceso de a ellen amen o con modi icacións e
ans o macións ine i ables e i e e sibles que se p oducen nos se es i os, sendo o

Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-14-
inal a mo e. Debe se en endida baixo os seguin es pun os de is a: o gánico-
biolóxico, psicolóxico, uncional, labo al, demog á ica ou poboacional e social.
- En ellece non debe se conside ado como algo nega i o, pois á ase de algo na u al
e ine i able. A a ención especializada e especí ica dos maio es cen a ase en mello a
a saúde, a au onomía e a p odu i idade dos cidadáns de máis idade. De aí a
ob iga o iedade de adop a o e mo «a ellen amen o ac i o» pa a exp esa o
p oceso polo que se consigue es a idea.
- A Xe on oloxía Educa i a cons úe coñecemen o dende un desen ol emen o
in e disciplina io onde a educación ca ece de sis ema concep ual p opio e es u u a
eó ica consolidada; men es que pa a a Pedagoxía Xe on olóxica, o de e minan e é
a educación xa non é o adxec i o xe on olóxico/a, senón o subs an i o coma
coñecemen o especializado e especí ico que apo an os écnicos da educación, po
e olución do coñecemen o da educación.
- A AXCP busca a pe sonalización e in eg idade da a ención en endendo que cada
indi iduo é cons uído como pe soa en p ocesos de ape u a e comunicación cos
demais. P e ende que cada pe soa sexa axen e cen al e ac i o do seu exis i .
2. CARACTERIZACIÓN DO MODELO DA AXCP
Nes e segundo pun o aden ámonos na A ención Xe on olóxica Cen ada na Pe soa
(AXCP) como unha boa p ác ica p o esional xe on olóxica encamiñada a coida e p o exe
aos maio es sen esquece empode alos dende o man emen o e desen ol emen o das súas
capacidades (es ean limi adas ou non) a in de e con ol da súa ida co iá pa a ga an i o
seu benes a e a calidade de ida dende a dignidade.
2.1. In odución
Algo que é p eciso ecalca nes e apa ado, aínda que poida se conside ado
e iden e, é que as pe soas dende o mesmo momen o do nacemen o iniciamos o p oceso do
a ellen amen o. Todos en ellecemos e ao longo do ciclo i al dámoslle dis in as
conside acións á ellez a medida que ansi amos po il. Debido ó aumen o da espe anza de
ida conseguiuse i i máis anos (benes a e calidade de ida) e amén que cada ez sexan
máis as pe soas que log an acada unha idade a anzada (cambios impo an es na pi ámide
poboacional). Des e xei o, é de e minan e ace mención ós dis in os se izos que p es an
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-15-
coidados de longa du ación ás pe soas maio es (en moi os casos en si uación de axilidade
e/ou dependencia), achegándose e explo ando os di e en es ma cos de a ención e
ins umen os que pe mi an en ellece e ecibi coidados semp e espec ando a dignidade, a
p ese ación de de ei os e debe es e, sob e odo, aumen ando a calidade de ida e o
benes a an o ísico como men al e emocional das pe soas que eciben asis encia
p o esional.
O que p e endemos median e a AXCP (Ma ínez Rod íguez, 2016) é si ua á pe soa
usua ia no cen o do se izo, o ganización e p oceso de a ención, pa indo do
ecoñecemen o da súa singula idade e do espec o á súa au onomía uncional e pe soal, é
dici , dende o seu p opio modo de ida incluíndo, e iden emen e, os seus desexos e
p e e encias que acili en elixi a mello opción. Es e ma co de acción pe mi e desen ol e
di e en es medidas no en o no ísico, social e o ganiza i o, co in de p omo e a calidade de
ida das pe soas que p ecisan coidados e ap ende o au ocoidado.
Es e modelo é unha o ma de en ende a elación asis encial na que a pe soa é
p o agonis a ac i a, e an o o en o no como a o ganización se con e en nos seus apoios
pa a desen ol e os p oxec os de ida e asegu a o seu benes a .
Den o de odos os se izos que dispensan coidados de longa du ación en España, a
AXCP é un modelo que es á escasamen e implan ado, aínda que nos úl imos anos an o o
modelo coma os seus en oques es án sendo obxec o de g ande in e ese no sec o , debido á
c ecen e consis encia de que o modelo ac ual p edominan e é sen dúbida mello able; pois
as pe soas maio es a pesa es de que moi as p ecisan duns coidados especí icos, deben
segui i indo segundo as súas decisións e desexos, podendo eles mesmos/as e con ol
sob e a súa a ención e ida co iá.
A con inuación, p ocede emos a ca ac e iza o modelo da AXCP, mos ando o
pe co ido his ó ico, dende os seus inicios a a a si uación ac ual.
2.2. A AXCP: E olución his ó ica e si uación ac ual
No lib o de Ma ínez Rod íguez (2016a) i ulado La A ención Cen ada en la Pe sona
en los se icios ge on ológicos: Modelos de a ención y e aluación, explica que no ela i o á
AXCP é moi ecuen e a ibuí a súa o ixe a Ca l Roge s, o psico e apeu a que o mulou a
Te apia Cen ada no Clien e (Roge s, 1980 e 1996). Di a e apia pa e da hipó ese cen al de
que o indi iduo posúe en si mesmo os medios pa a a au ocomp ensión e pa a o cambio do
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-16-
concep o de si mesmo, das ac i udes e do compo amen o au odi ixido (Roge s y S e ens,
1980 e Roge s e F eibe g, 1996).
Roge s (2012) apos a pola denominación de «Clien e» on e a «Pacien e»; pois o
clien e pe manece coa esponsabilidade e libe dade sob e o p oceso e apéu ico como un
axen e ac i o, men es que o pacien e adop a unha posición doen e e máis pasi a.
Tendo en con a as ecomendacións an e io es es e psico e apeu a insis e na
impo ancia das ac i udes e as calidades nunha boa e apia, des acando p e e en emen e
es (Roge s, 1980 e 1996):
a) Acep ación incondicional e posi i a da pe soa na busca de axuda.
b) A empa ía, é dici , a capacidade de en a no mundo do ou o, de poñe se no seu
luga e chega a comp ende as súas i encias e expe iencias.
c) A au en icidade ou cong uencia, que pe mi en o diálogo since o e cons u i o cos
demais.
As achegas de Roge s o on asladándose a di e en es campos de in e ención onde
dis in os p o esionais man eñen elacións de axuda como é o caso da educación, onde se
ala de a ención cen ada no alumno; a saúde, onde se emp egan e mos de medicina ou
saúde cen ada no pacien e; ou a discapacidade, onde se ai e e encia á plani icación
cen ada na pe soa (A ias Gallegos, 2015; Nye, 2002; Palacios, 1984; Pezzano de
Vengoechea, 2001 e Tho ne, 2003).
Den o des es espazos de in e ención, pola súa p oximidade e in e ese pa a a
xe on oloxía, de e émonos na aplicación des e en oque ás pe soas con discapacidade
xiii
.
Nes e campo xo de en o no ós anos 70 a Plani icación Cen ada na Pe soa como un
mo emen o de ei indicación dos de ei os das pe soas con discapacidade e, especialmen e,
en o no á no malización en países como Canadá, EEUU e Reino Unido. O seu p incipal
p opósi o e a, e é, a de ensa da au ode e minación e a isibilización das capacidades des e
g upo social, na p ocu a de ins umen os e p ocedemen os que pe mi an acada di os
obxec i os.
Dende a eo ía humanis a xun o ao en oque cen ado na pe soa de Ca l Roge s
sus én ase unha Plani icación Cen ada na Pe soa en endida como unha me odoloxía
acili ado a pa a que a p opia pe soa poida planea as me as que quei a acada pa a
mello a a súa o ma de i i , au ocoida se e se coidado. Pa a is o é p eciso, se a pe soa
p esen a unha a ec ación g a e, posibili a o exe cicio da súa au ode e minación de xei o
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-17-
indi ec o; é dici , mediada po ou os, o ecendo un g upo social e e encial así coma os
apoios que a di e sidade uncional que padece o equi a.
Ou a igu a a des aca nos inicios da AXCP é Tom Ki wood (Ki wood y B edin, 1992),
o cal como undado dun g upo especializado en demencia denominado B ad o d Demen ial
G oup encá gase de deseña p incipios de a ención especializada pa a busca o axus e a
inalidade de: cen ada na pe soa. É dici , conse a en odo momen o a condición de
pe soa, aínda que as súas capacidades cogni i as non sexan co ec as. Ki wood emp ega o
concep o de «Condición de pe soa» (pe sonhood) ó conside a que o es a us de se humano
é ou o gado polos demais nas elacións in e pe soais que acon ecen no medio social. Di a
condición de pe soa esúmese no ecoñecemen o que lle ou o gamos a calque a suxei o con
espec o e con ianza.
Conside ando as ideas an e io es, Ma ínez Rod íguez (2011), no que acon ece á
a ención ás pe soas maio es que p ecisan coidados, ecoñece que o modelo da AXCP se iu
en iquecido dende achegamen os que p oceden de es on es: as decla acións e consensos
in e nacionais sob e como a o ece un a ellen amen o posi i o, a é ica do coidado e os
a ances do coñecemen o cien í ico cada ez con máis ca ác e in e disciplina e/ou
mul ip o esional.
A AXCP alíñase coas no ma i as nacionais e in e nacionais que p e enden des aca o
espec o á dignidade e a p o ección de de ei os como a in imidade, a au onomía mo al ou a
inclusión social. Es e modelo oma como e e en e esencial a bioé ica
xi
e os seus p incipios
(non male icencia, xus iza, au onomía e bene icencia) como ma co esencial pa a de ini a
calidade asis encial e as boas p ác icas p o esionais, esul ando de especial alo como
mé odo delibe a i o an e as si uacións co iás onde se p oducen con li os de alo es e é
p eciso a opa solucións.
2.3. A dignidade da pe soa como pun o de pa ida
Como xa omos a ando ó longo des e documen o, é p eciso esal a e insis i en
que a AXCP é un modelo que apos a po unha isión da calidade de ida asis encial, onde a
dignidade da pe soa, “o espec o á súa singula idade e o de ei o ó con ol da súa p opia ida
son alo es nuclea es” (Ma ínez Rod íguez, 2013a, p. 6).
Nes as conside acións p e ias B ooke (2013) iden i ica ca o ac o es ou á eas da
AXCP. Pa a es e au o o modelo en ca o ac o es igual de impo an es odos eles, con
independencia da súa o de po que es ablece que cada un deles suma unha pa e ó seu o al,
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-24-
Asume que a capacidade de ap ende non desapa ece nunca e con inúa du an e oda a
ida do indi iduo, podéndose ac ualiza a calque a idade e en calque a si uación. O que si
se modi ica é a necesidade de que os écnicos de educación adap en os con idos ás
demandas que eñen as pe soas maio es (Pe sonalización do p oceso de
ensinanza/ap endizaxe).
As azóns que his o icamen e impulsa on a de ensa do p incipio educa i o da
Educación Pe manen e a eo de di e en es ámbi os son os que ecolle Requejo Oso io
(2003) cando a i ma as seguin es pun ualizacións, que en algún momen o amén omos
ac ualizando cos cambios que se de on en e 2003 e a ac ualidade:
1) Razóns epis emolóxicas: e olución dos coñecemen os, a súa ápida
ans o mación demanda unha ap endizaxe cons an e que se con e e na
necesidade de «ap ende a ap ende ».
2) Razóns ecnolóxicas e labo ais: endo en con a o cambio dos sis emas de
emp egabilidade co p og eso cons an e que imp imen as no as ecnoloxías, e
unido ás econcep ualizacións do e mo aballo que le a án asociado os
axus es ás no as cuali icacións e ó es ilo de o mación con inua, es amos en
disposición de a i ma que as accións ans o mado as an dende o século XXI
en dian e (Valca ce, Rego e Rial, 2016).
3) Razóns sociocul u ais: o noso pun o de pa ida é a ansmisión da cul u a
dunha xe ación a ou a, ademais de es ablece espazos pa a a pa icipación
popula . Es es e mos eñen cabida en odos os p ocesos educa i os ( o mais,
non o mais e in o mais) a a aba ca p ac icamen e a in eg idade da ida.
Des e xei o, dende unha pedagoxía que en en con a as dimensións xe ais de
in e ención, a ogamos po ala dunha educación in eg al que ecoñeza a educación de
odas as dimensións dos indi iduos [In elixencia-In elec ual-Cognición (pensa ), Von ade-
oli i a (que e ), A ec i idade-Emocións (sen i ), Ope a i a-in encional (elixi , ace ),
P oxec i a-mo al (decidi , ac ua ) e C ea i a (c ea , cons uí )] (Tou iñán, 2015, 2016a y b y
Gu ié ez 2016) que ai es u u a a sociedade ac ual e a u u a na medida en que a
educación, a o mación e a ap endizaxe an a se os p incipais ec o es de iden i icación,
pe enza e p omoción social.

Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-25-
A Educación Pe manen e/ao Longo da Vida debe ma e ializa se en di e sas o mas
de ensinanza-ap endizaxe de ca ác e plu idimensional. Debe pe mi i ás pe soas oma
conciencia de si mesmas e do seu medio, desempeña a unción social no mundo do aballo
e na ida pública po medio do «sabe », «sabe ace », «sabe se e es a » e «sabe
con i i » (Delo s, 1996).
Foi na década dos no en a, as a publicación do In o me Delo s (1996) cando xu diu
o concep o de «Educación ao Longo da Vida» como éplica dos des íos da Educación
Pe manen e (Muñoz Galiano, 2012). Con es e concep o p e éndese da unha no a
cosmo isión á comp ensión e á p axe do que a educación debe se hoxe en día. A Educación
ao Longo da Vida non só se cen a na ins ución ou na exclusi a ap endizaxe de
coñecemen os, senón que amén especialmen e no o ma i o e no educa i o. T á ase dunha
no a concep ualización da educación que e alo iza aspec os é icos e cul u ais, o
coñecemen o dun mesmo e do en o no pa a ace do indi iduo un memb o máis dunha
amilia, dunha comunidade educa i a e social, un cidadán, pe o amén un p odu o de
coñecemen o e alguén que colabo a cos demais (O ega Es eban, 2005).
A Educación ao Longo da Vida é un «con inuum» que aba ca dende que o se
humano nace a a que mo e, e non se a a só dun espazo o al, global e i al, senón amén
dun cons uc o concep ual que anscende a idea da educación ci cunsc i a a un espazo e
empo delimi ado da ida que, ao menos dende a Ilus ación, enma cábase no ámbi o
ins i ucional da escola, pe o na ac ualidade con é ese nun concep o amplo onde ins au a
as expe iencias de ensino-ap endizaxe.
A Comisión Eu opea de ine a Educación ao Longo da Vida coma “ oda ac i idade
de ap endizaxe ú il, con ca ác e pe manen e, encamiñada a mello a os coñecemen os,
as ap i udes e a compe encia” (Eu idyce-Cede op, 2001, p. 107).
A Educación ó Longo da Vida debe o mula se como p oxec o eminen emen e
ac i o, pa icipa i o e cons u i o, median e o cal se disciplinan expec a i as, op imizan
capacidades e se omen a a libe dade e a au onomía (Muñoz Galiano, 2012). Nes e
sen ido, a educación das pe soas maio es, ó igual que a ellez, debe conduci a
cons ucións baseadas no pa adigma da expe iencia, o diálogo e a anscendencia.
Após ase pois, po unha no a concepción de educación que log e espe a e
es imula as no as posibilidades de desen ol emen o pe soal, social e cul u al, as cales
i án exp esadas a dis in os i mos.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-26-
3.3. A AXCP e o Educado Social: Obxec i os e uncións
Na AXCP a in e ención do/a Educado /a Social esponde ós p incipios xa ecollidos
nou o apa ado des e TFG (2.4. Sen idos e signi icados den o da AXCP), es a a ención
especializada de ende o desen ol emen o do seu p oxec o i al, cuxa o ien ación é pe mi i
que os nosos maio es dean con a da súa his o ia pe soal e emocional, amilia , educa i a e
sociocul u al.
No ano 2017 o slogan do día In e nacional da Educación Social dedicouse á
«Educación Social, un comp omiso coas pe soas». Fei o que nós, nes e caso, si uamos no
colec i o das pe soas maio es.
Como xa se plasma no documen o «Comp omiso de Se illa 2016
x ii
» dende a
p omoción de alo es solida ios e a po enciación do comp omiso c í ico e au oc í ico
[Re is a de Educación Social (RES), 24, 189-190 (2017)]: “As o ganizacións que ep esen an a
nosa p o esión o ien a anse á mello a da ida das cidadanías e a di undi a u ilidade social
do exe cicio p o esional, sendo un ins umen o pa a o ecoñecemen o da Educación Social”
(RES, 2017, p. 190).
Segundo a Asociación Es a al de Educación Social (ASEDES, 2007, p. 12) e o Colexio de
Educado as e Educado es Sociais de Galicia (CEESG, 2008, p. 37), iden i ican a Educación
Social coma un de ei o do capi al humano, si uado nun espazo e nun empo que
ecnicamen e a p esen an coma unha p o esión de ca ác e pedagóxico xe ado a de ínculos
en e os con ex os educa i os e as accións mediado as. O seu ámbi o compe encial
posibili a:
“- A inco po ación do suxei o da educación á di e sidade das edes sociais, en endida
coma o desen ol emen o da sociabilidade e da ci culación social.
- A p omoción sociocul u al, ecoñecida como a ape u a ás no as posibilidades da
adquisición de bens cul u ais, que amplíen as pe spec i as educa i as, labo ais, de
ocio e pa icipación social.”
Algúns dos obxec i os p incipais do Educado Social á ho a de aballa coas pe soas
maio es son os que Pino (2001) iden i icou nun de e minado momen o, pe o dada a
di e enza empo al oi necesa ia unha mello a que nos ace case ao momen o ac ual. Di a
au o a ecolle os seguin es elemen os:
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-27-
- Mello a o benes a ísico, men al e emocional
x iii
do ancián eliminando hábi os e
cos umes noci as e modi icándoas en hábi os saudables. Diminuí os ac o es de
isco exis en es no medio, así como omen a o au ocoidado.
- Es imula uncións e habilidades cogni i as e emocionais a a és de ac i idades:
ísicas, men ais, e de co e a ec i o-emocional, sociocul u ais e ec ea i as coa
inalidade de omen a o seu ni el de pe cepción, a ención e memo ia.
- Fomen a os lazos de comunicación, pa icipación e a con i encia dende a
con igu ación de unhas boas elacións in a e in e pe soais.
- Valo a a impo ancia do diálogo pa a a esolución pací ica de con li os.
- Desen ol e a ecupe ación e ehabili ación do adul o maio que poida es a
en e mo, op imizando as súas posibilidades de ecupe a a au onomía an o a ni el
ísico, psíquico, social e emocional.
- Face que o empo de lece das pe soas maio es adqui a un pleno sen ido educa i o
e de desen ol emen o humano no p opio gozo de ealiza a ac i idade [pedagoxía do
lece , ocio humanis a] (Cuenca Cabeza, 2001).
- Desen ol e a capacidade lúdica e c ea i a con espazos onde os nosos maio es
poidan goza das súas cos umes e do seu empo de lece axei adamen e sen
esquece a posibilidade de ealiza ac i idades in e xe acionais con nenos e mozos a
a és dos xogos ( adicionais, mode nos …) Sánchez e Díaz (2005).
Pa a que as pe soas poidan e un a ellen amen o ac i o e/ou exi oso é p eciso
aballa dende os concep os de au oxes ión, au ode e minación, au oimaxe, au oconcep o,
au oes ima e au onomía pe soal en e ou os, apoiando o desen ol emen o e man emen o
das compe encias
xix
de cada unha das pe soas, e in en ando ea a pe da des as cunha
in e ención dende a animación es imula i a que apo e con inuidade ós p ocesos de
habili ación e ehabili ación en con ex os no malizados (Eduso, 2006).
Nes a liña, o papel do/a Educado /a Social é moi ele an e e signi ica i o, semp e
enma cado no aballo in e disciplina , asegu ando a calidade de ida das pe soas maio es.
As súas liñas de ac uación son as que o ien an, encamiñan e di ixen a súa labo :
- Deseño de p og amas de es imulación e man emen o de capacidades pa a o
desen ol emen o de des ezas na ida co iá da pe soa maio .
- Deseño de apoios indi iduais na consecución do p oxec o de ida.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-28-
- Acompañamen o e elación de axuda á pe soa a endida e á súa amilia no p oceso
de a ellen amen o
- In e ención e a ención nas habilidades básicas da ida dia ia, nas habilidades
ins umen ais e na mobilidade co in de mello a a súa au onomía, as elacións
sociais e a a ec i idade.
- Desen ol emen o de p og amas p e en i os e habili ado es.
O ámbi o da ellez é, pa a o educado social, un campo no que pode desen ol e
plenamen e o seu pe il p o esional, que aba ca unha in e ención en odas as dimensións
da pe soa dende a animación, a es imulación, a p e ención, a elación de axuda e a
habili ación.
3.4. Accións dende a Animación Sociocul u al (ASC) e o empo de lece pa a omen a a
AXCP
Á ho a de ala de empo de lece , é p eciso explica que é algo que en de e minado
pola ac i ude, o signi icado e a i encia pe soal. T á ase dunha p ác ica elixida e desexada,
inhe en e ao desen ol emen o humano, onde se c ean no as ap endizaxes coas que se
man eñen ínculos co mundo da emo i idade (Felpe o, 2015).
A ocupación do empo de lece es á moi condicionada, an o po ac o es sociais
como po ac o es xe acionais. A educación ecibida, a di e enciación de ac i idades en e
homes e mulle es, as condicións de saúde de i ada en e ou as cousas dos es e eo ipos
sociais … odo is o son ac o es moi impo an es na ho a de indaga en como ocupan o seu
empo lib e as xe acións ac uais de pe soas maio es.
No que se e i e á colec i o dos maio es, o lece pasa a e unha unción supe io ás
ou as e apas da ida po que xa non es á inculado ó aballo emune ado e adoi an, en
xe al, e menos ca gas amilia es.
Fai uns anos dicíase que as pe soas que dispoñían de maio empo lib e e an os
nenos e os xubilados. Se po empo lib e en endemos un empo sen necesidade de ealiza
ningunha ac i idade ob iga o ia como o aballo ou a o mación, é p obable que es eamos
no ce o. De aí a necesidade de acla a a di e enza en e empo lib e e empo de lece .
O lece iden i ícase con oda ac i idade gus osa que es a iamos dispos os a ealiza
sen que nos pagasen nada, sendo un modo de exp esión e desen ol emen o aco de coa
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-29-
pe sonalidade de cada un. Goza do lece non é ma a o empo, senón i ilo (Cuenca
Cabeza, 2001).
Se alamos dun concep o de lece humanis a onde se aba ca un desen ol emen o
in eg al (cul u al, social, ecolóxico..) es a expe iencia i al de lece non acon ece nun espazo
balei o, acon ece nun en o no e nunha con o na; polo an o es a dimensión social é o que
une es e empo xubiloso coa Animación Sociocul u al (ASC) e o Desen ol emen o
Comuni a io (DC) que iden i ican as dis in as comunidades onde se poida mo e o suxei o (
amilia-ba io, cidade, concello …). En amos nunha elación de pa icipación do en o no que
se con e e en axen e educa i o dese empo de lece (pedagoxía do lece ).
Conside amos ecnicamen e a ASC como a acción comuni a ia que en como unción
busca que os indi iduos ou g upos pa icipen no seu p opio desen ol emen o pe soal e
social.
A ASC busca desen ol e as ap i udes da pe soa no g upo, de ca a a pa icipa no seu
en o no social e ans o malo (Ande -Egg, 2000).
A ac i idade é un cla o indicado da calidade de ida global das pe soas maio es. O
ei o de se unha pe soa ac i a implica di ec amen e e saúde
xx
, elacións sociais,
independencia e au onomía, e c. Pa icipa de xei o ac i o na amilia e na ida comuni a ia
do en o no(ba io, cidade, concello, …) eñen signi icados di ec os co benes a e a calidade
de ida.
Os nosos maio es na ac ualidade o on med ando e desen ol éndose emp egando o
seu empo sen o mulacións. A cul u a do ocio que impe a ac ualmen e es á moi lonxe da
ealidade sociohis ó ica na que i i on as pe soas maio es, med ando es es nun ambien e
no que o aballo e a o único medio e in das súas idas. Sendo is o unha pequena
di icul ade pa a que ago a na ellez se poidan adap a a i i o empo de lece (IMSERSO,
2007). Cabe dici que dende o ano 2015 a a a ac ualidade es á a muda conside ablemen e o
pe il do colec i o das pe soas maio es, así coma a súa o ma de goce do lece .
A ASC, pa a acada o expos o nas liñas an e io es, p ecisa de ende os seguin es
p incipios (Ca ide, 2005):
- Un conxun o de p ác icas sociais e cul u ais abe as á pa icipación de indi iduos,
g upos, comunidades, asociacións, ins i ucións, e c.

Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-30-
- Con e e ao público-espec ado en p o agonis a-ac o , a ianzando a súa condición de
cidadán.
- De ende unha me odoloxía ac i a e que p omo a a implicación, con p ocesos
asen ados na comunicación e no diálogo social.
- Recoñece posi i amen e as iden idades cul u ais de cada comunidade ou país, da súa
di e sidade e do plu alismo que ca ac e iza ás pe soas (a di e sidade como un alo ).
- Dende o ámbi o da educación a icula unha isión pedagóxica do p oceso que
desen ol e, man endo unha capacidade de análise,así como a o ganización,
exp esión e alo ación dos seus log os.
- Nunha sociedade en con inuo cambio acon ecen di e sas uncións no conxun o do
medio social ac ual. Exemplos des a ans o mación son: a in eg ación e adap ación
dos indi iduos e g upos sociais, o desen ol emen o cul u al de g upos e indi iduos,
e c.
O papel que ocupa a Educación Social na ASC e no DC é TRANSFORMAR as condicións
que impiden e/ou limi an a ida das pe soas no seu medio social, median e a p omoción
dunha mello a signi ica i a do seu benes a e calidade de ida, e a in eg ación do educa i o
na sociedade e do pedagóxico no aballo social.
Dende a ASC, a Educación Social p esén ase como un axen e de cambio e
dinamización social. A ela e í ense as polí icas e p og amas que buscan unha maio
pa icipación e p omoción dos di e en es sec o es da poboación e das súas cul u as,
chamados a se suxei os ac i os na e eb ación e cohesión social (Muñoz Galiano, 2008).
Nes a liña, o/a Educado /a Social asume así a unción de p omo e a pa icipación do
indi iduo en cues ións an o pe soais como colec i as da ealidade social ca a a mello a da
calidade de ida; é dici , aqueles que lle a ec an como en e indi idual e as que con i en o seu
ca ác e de se social.
Tendo en con a o pe il p o esional do/a Educado /a Social que se es ablece nos
documen os legais (AIEJI, 2003, ANECA, 2005a y b; ASEDES, 2007 e CEESG, 2008) e as
ca ac e ís icas do modelo da AXCP, podemos eadap a ambos elemen os pa a con igu a un
no o espazo p o esional no ámbi o da Educación Social. Po an o, as uncións cla e que
odo bo p o esional da Educación Social debe cump i á ho a de aballa den o do modelo
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-31-
da AXCP, pa a des e xei o pode acada un cambio posi i o na ida dos nosos maio es e do
seu en o no son as seguin es:
- Sensibiliza e in o ma ás pe soas maio es, ós p o esionais e ás amilias, acendo
incapé nos bene icios e cambios que supón es e modelo de a ención.
- A ende ás necesidades e p oblemá icas dos suxei os, p omo endo o seu
desen ol emen o (madu ación da pe soa, cons ución da iden idade pe soal e
au onomía) con dedicación, en ega e implicación pe soal e p o esional (Piñei o
Fe nández, 2016).
- Log a un lide ado do cambio in e no e compa ido, esul ando imp escindible o
es o zo po pa e do equipo in e disciplina (Educado /a Social, Te apeu a
Ocupacional, Psicoxe on ólogo/a, Xe on ólogo/a, Médicos e En e mei os/as,
Auxilia es de En e me ía, Xe ocul o es/as, e c). É p eciso ademais, con a cun
lide ado dos esponsables das o ganizacións e dos seus ecu sos pa a eo ien a es e
concep o de a ención a in de le a a cabo as modi icacións o ganiza i as p ecisas (no
caso de que o maio es ea ins i ucionalizado). Ou a o ma de man e es e sis ema
de ac uación pode se es ablecido coa adminis ación local nos p og amas de
A ención Domicilia ia.
- A alia e e isa a nosa p ác ica p o esional dia ia; pois é p eciso coñece ben a
si uación de pa ida pa a así pode cons a a ecnicamen e o impac o dos cambios
(ac uación ans o mado a). Di a a aliación debe se deseñada endo en con a ás
pe soas maio es, ós p o esionais e ás amilias, e debemos con empla semp e con
p io idade odas as a iables elacionadas co benes a e calidade de ida.
- Aco da po consenso as medidas e os cambios que se an le a a cabo, sendo
lexibles e abe os ca a a no as p opos as que aian xu dindo , asegu ando que sexan
aco des ó modelo de a ención es ablecido. O concep o de cambio man én un
mo emen o cíclico adap ado ao des ina a io, ao espazo , ao empo e aos dis in os
écnicos p o esionais.
- Iden i ica pe iodicamen e o p oceso a alia i o do modelo que mida log os e
mello as a in de acili a o a ance e a consolidación do mesmo na A ención
Pe sonalizada dos maio es. A busca de mello as con inua implica sabe compa i o
coñecemen o xe ado, pa a des e xei o pode apoia o a ance e a consolidación des e
no o modelo de a ención ás pe soas maio es.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-32-
- Media no p oceso de acompañamen o co in de acili a as elacións in e pe soais,
minimiza as si uacións de con li o/duelo e p opicia no as e amen as pa a o
desen ol emen o pe soal, social e cul u al.
As compe encias p o esionais básicas, é dici , os sabe es e ac i udes que odo
Educado /a Social debe e á ho a de aballa no modelo de in e ención da AXCP, e
de i ando das uncións que acabamos de ci a , son as seguin es:
- Se capaz de analiza as necesidades e p oblemas dos maio es pa a des e xei o pode
axuda no seu desen ol emen o in eg al (cons ución pe soal e au ónoma).
- Pe icia pa a iden i ica os di e en es luga es que xe an e posibili an un
desen ol emen o da sociabilidade, a ci culación social e a p omoción social e cul u al
no en o no do adul o maio .
- Capacidade pa a po encia as elacións in a e in e pe soais, plani icando a acción
sob e o suxei o e os di e en es g upos que con o man a comunidade.
- Sabe cons uí e amen as e ins umen os pa a en iquece e mello a os p ocesos
educa i os e sociocul u ais.
Pa a que o Educado /a Social poida le a a cabo es a no a in e ención é p eciso
unha ac i ude lexible e coa capacidade de adap a se ás necesidades dos maio es,
apos ando po unha isión de e minada de calidade asis encial, onde a dignidade de cada
pe soa, o espec o á súa singula idade e o de ei o ó con ol da p opia ida son alo es
nuclea es.
3.5. Conclusións
Nes e e cei o e úl imo apa ado do p esen e TFG, é p eciso des aca a impo ancia
que o Educado Social en no ámbi o da A ención Xe on olóxica cen ada na Pe soa como
axen e ac i o que a o ece e omen a a ans o mación das condicións que an que as
pe soas maio es non poidan desen ol e se no seu medio social e cul u al de xei o adecuado.
O que a Educación Social p e ende é a PROMOCIÓN da pa icipación do indi iduo na
ealidade social que o odea; ealizando accións socioeduca i as di ixidas ó seu
desen ol emen o in eg al e p omo endo des e xei o o p incipio de educación ó longo da
ida; dándolle des e xei o o p o agonismo e luga que me ecen ás pe soas maio es.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-33-
Conclusións
Facendo unha análise do con ido dos di e en es apa ados des e TFG, as ideas
o za que se con e en en ma co eó ico e p incipios de acción esponden ás seguin es
conside acións:
- En endemos a e apa da ellez como uni e sal, na u al e endóxena; o que implica
que o a ellen amen o debe es a anclado nunha ca ac e ización simila ecibindo
adxec i os como exi oso ou ac i o. Tecnicamen e, a ellez é un log o impo an e
na medida en que esixe a e olución ós campos do sabe e ós ámbi os de
in e ención. No noso caso cén ase na elación en e a Pedagoxía e Xe on oloxía.
O sabe pedagóxico p esen a dúas acepcións cien í icas pa a esponde á a ención
educa i a dos nosos maio es: a Xe on oloxía Educa i a e a Pedagoxía
Xe on olóxica.
- Nun p oceso de in e ención é ele an e deixa cla as as ca ac e ís icas do
modelo a segui . Pa a nós é a AXCP dende as súas o ixes e eminiscencias eó icas
a a o p opio p oceso de in e ención onde é nuclea a elación en e o p o esional
e o maio , baixo os pa áme os de pe sonalización, in eg idade e espec o
- O/A Educado/a Social, como écnico da educación especializado na ellez, debe
acolle de bo g ado os p incipios da AXCP na súa ac uación p o esional asen ada
na educación ó longo da ida, na Animación Sociocul u al e no Tempo de Lece
aco des co seu pe il p o esional.
Coa ealización do p esen e TFG, c emos e cump idos os obxec i os
académicos p opos os na ma e ia G3081425 T aballo Fin de G ao que se indican na
súa p og amación, al como se ecolle na in odución: omos quen de in eg a
coñecemen os eó icos e unha p oxección p ác ica da AXCP nas dis in as ma e ias que
con o man o plan de es udos de Educación Social. Acadando un ni el p ác ico de
acción social xe ando p ocesos de plani icación, a aliación e inno ación dende as
compe encias p opias da educación das pe soas maio es.
Pedagoxía Xe on olóxica... TFG-40-
h p://webspe soais.usc.es/expo /si es/de aul /pe soais/josemanuel. ou inan/desca gas
/RIPEME_Tex o_In oduc o io_Red_x3x.pd
Tou iñan, J. M. (2014b). Dónde es á la educación. Ac i idad común in e na y elemen os
es uc u ales de la in e ención. A Co uña: Ne biblo.
Tou iñan, J. M. (2014c). Dónde es á la educación: de ini e os y comp ende es a egias. A
p opósi o de un lib o de 2014. Re is a de in es igación en educación, 12 (1), 6-31.
Tou iñan, J. M. (2014d). Conoce , enseña y educa no son lo mismo desde la mi ada pedagógica.
El e o de la cons ucción de ámbi os en educación. Bole ín Vi ual Redipe, 3(3), 1-28.
Recupe ado en  h p://issuu.com/ edipe/docs/bole in_832
Tou iñan, J. M. (2015). Pedagogía Mesoaxiológica y Concep o de Educación. San iago de
Compos ela: Anda i a Edi o a.
Tou iñan, J. M. (2016a). Pedagogía Mesoaxiológica y Concep o de Educación. San iago de
Compos ela: Anda i a Edi o a. (2ª edición. Re isada y ac ualizada).
Tou iñan, J. M. (2016b). Pedagogía gene al. P incipios de educación y p incipios de
in e ención pedagógica. A Co uña: BelloyMa ínez.
Tou iñan, J. M. y Longuei a, S. (Coo ds.) (2016). Pedagogía y cons ucción de ámbi os de
educación. La unción de educa . Colombia, Cali: REDIPE.
Valca ce, M.; Rego, L. y Rial, A. (Coo ds.) (2016). Ac as do XVII Cong eso In e nacional de
Galicia e No e de Po ugal de Fo mación pa a o T aballo. «A o mación, a o ien ación
e o Emp ego no ecoñecemen o, a aliación e ce i icación de compe encias
p o esionais adqui idas en con ex os o mais, non o mais e in o mais». Celeb ado en
San iago de Compos ela del 18, 19 e 20 de no emb o de 2015. Uni e sidade de
San iago de Compos ela. San iago de Compos ela: Campusnanube. Se izo de
Rep og a ía, edición e imp esión dixi al da USC
Velázquez González, H. J.; Pie i Gómez, L. e Maldonado San iago, N. (2013). De la incapacidad
a la di e sidad uncional: Una mi ada a la e olución his ó ica de los concep os,
signi icados e implicaciones pa a la in e ención psicológica. In o mes Psicológicos,
13(2), 79-101.
Vidal Ga cía, J. (2015). De echos humanos de las pe sonas con di e sidad uncional. To desillas
Re is a de In es igación Mul idisciplina (TRIM), 8, 27-46.
Villa , F. y Se a , R. (2017). Hable con ellos: cuidados na a i os en el ma co de una a ención
cen ada en la pe sona. Re is a Española de Ge ia ía y Ge on ología. 4 (52), 216-222.
Xun a de Galicia (2012). Decálogo de De ei os das Pe soas Maio es. Recupe ado en 
h ps://benes a .xun a.es/web/po al/po ada;jsessionid=09AE4C4CB20B0D61A7CB0E
B23160FD98 y Recupe ado en 
h p://benes a .xun a.es/expo /si es/de aul /Benes a /Biblio eca/Documen os/Guias
/decalogo_web.pd
Xun a de Galicia (2016a). Código deon olóxico pa a p o esionais da Xe on oloxía. San iago de
Compos ela: Conselle ía de Polí ica Social e Conso cio Galego de Se izos de Igualdade
e Benes a .
Zama ón Cassinello, Mª D. (2013). En ejecimien o ac i o: un e o indi idual y social. Sociedad
y U opía. Re is a de Ciencias Sociales, 41, 449-463.
Ze ina Lozano, M. G. (1999). Concep ualización del p oceso de en ejecimien o. Papeles de
Población, (5)19, 23-41. [Ve Anexo 7].
Imaxe 1 Po ada:  h p://www.in ocoponline.es/im/051208_manos3.jpg
Imaxe 2 Po ada:  h p://elexp esso.com/el-alzheime -pod ia-es a -p o ocado-po -hongos
Imaxe 3 Índice:  h p://www.poe y ounda ion.o g/uploads/au ho s/ obe -
b owning/448x/ obe -b owning.jpg
Imaxe 4 Índice:  h p://www. iloso ia.mx/images/uploads/quienespi ago as1.jpg

Anexos
Anexo Nº 1: Figu a 1: De e minan es do a ellen amen o ac i o.
Anexo Nº 2: Táboa 1: P incipios e c i e ios da A ención Cen ada na Pe soa
Táboa 1: P incipios e c i e ios da A ención Cen ada na Pe soa.
P incipio de au onomía
C i e ios de di e sidade e empode amen o
As pe soas des ina a ias da a ención amén
eñen de ei o a man e o con ol sob e a súa
p opia ida e, po an o, a ac ua lib emen e.
Requi i de apoios, con independencia da
in ensidade de es es, non conle a a me ma no
de ei o á au onomía, que non se pe de nunca.
Pe o si pode e se diminuída a capacidade pa a
exe cela cando se en unha si uación de
dependencia impo an e, especialmen e po
de e io o cogni i o, casos nos que a
au ode e minación pode se exe cida de xei o
indi ec o a a és dun g upo de apoio ou, no seu
caso, ep esen an e legal.
A concep ualización, plani icación e o denación
dos p og amas, p es acións económicas e
se izos, así como a p ác ica p o esional deben
con empla unha o e a di e si icada de
espos as de xei o que se compoña un abanico
amplo de posibilidades que acili e a elección e a
posibilidade de exe ce os de ei os e a
au onomía dos seus des ina a ios.
As ca ac e ís icas, biog a ía e en o no da pe soa
deben se idos en con a á ho a de plani ica de
manei a pe sonalizada cada caso e de deseña
os apoios p ecisos pa a desen ol elo.
P incipio de indi idualidade
C i e ios de pe sonalización e lexibilidade
Todas as pe soas son iguais en can o a se
deposi a ias dos seus de ei os, pe o cada unha
delas é única e di e en e ó es o
A a ención e os plans de apoio deben deseña se
de xei o pe sonalizado pa a que poidan
adap a se ás necesidades especí icas de cada
caso e e i a así que sexan as pe soas as que
deban adap a se ós p og amas ou se izos.
P incipio de in eg alidade
C i e io de globalidade
A pe soa é un se mul idimensional no que
in e ac úan aspec os biolóxicos, psicolóxicos e
sociais, cuxo bo uncionamen o é de e minan e
pa a a súa calidade de ida. Tales dimensións
son dinámicas e, polo an o, cambian es ó longo
do ciclo i al
A o ganización dos se izos así coma as
in e encións e plans de apoio deben conside a
o en oque da in eg alidade e pe mi i que poida
ac ua se en odos os ámbi os elacionados coa
calidade de ida das pe soas a endendo á
sa is acción das súas necesidades básicas,
emocionais e sociais.
Táboa 1 (Con inuación).
P incipio de independencia
C i e ios de p e ención e isibilización de
capacidades
Aínda que se eñan necesidades de apoio e
a ención, odas as pe soas posúen capacidades
que deben se iden i icadas, ecoñecidas e
es imuladas.
Deben e acceso a p og amas, se izos e apoios
di ixidos á p e ención ou minimización das
si uacións de discapacidade ou de dependencia
así como a ecibi os apoios axei ados pa a
a o ece a máxima independencia no
desen ol emen o da súa ida co iá
En e os p og amas que se plani iquen deben
con e se aqueles di ixidos á p e ención p ima ia,
secunda ia e e cia ia, segundo os g upos de
pe soas ós que se di ixen. Exis e e idencia
cien í ica cuan iosa que demos a os excelen es
esul ados da p e ención e da ehabili ación. Polo
an o, na plani icación deben con empla se
obxec i os e ac uacións con es e en oque.
P incipio de pa icipación
C i e ios de accesibilidade e
in e disciplina iedade
As pe soas con discapacidade e/ou dependencia
eñen de ei o a pa icipa na súa comunidade, a
goza de in e accións socias su icien es e
accede ó pleno desen ol emen o dunha ida
pe soal e social plena e lib emen e escollida
( i enda, aballo, ocio, sexualidade, ida de
pa ella, elacións sociais …)
Hai que plani ica e in e i pa a que nos
di e en es con ex os se inclúan elemen os
acili ado es que mello en o uncionamen o e
eduzan a discapacidade (p odu os de apoio,
domó ica, sopo es in o má icos, eleasis encia e
de i ados …), así como p omo e ac i udes sociais
que sexan p oac i as e in eg ado as e exei en os
es e eo ipos.
P incipio de inclusión social
C i e io de p oximidade e
en oque comuni a io
As pe soas que p ecisan de apoios son memb os
ac i os da comunidade e cidadáns/ás con
idén icos de ei os ca o es o. Po iso, incluso
nunha si uación de dependencia impo an e,
deben e posibilidade de pe manece e
pa icipa no seu en o no e e acceso e
posibilidade de goza dos bens sociais e
cul u ais, en igualdade co es o da poboación,
con independencia de que i an no seu
domicilio ou nunha esidencia ou ou o ipo de
aloxamen o.
Os ecu sos de apoio deben si ua se no en o no
p óximo das pe soas des ina a ias; amén cando
se a a de aloxamen os ou esidencias, que
deben se conside ados, coma o es o dos
ecu sos, de ca ác e comuni a io.
P omo e ase a pa icipación ac i a das pe soas
que equi an de apoios nos ecu sos comuni a ios
xa exis en es, e i ando así os e ec os nega i os do
illamen o nos seus domicilios ou das ac i idades
seg egadas que se ealizan en cen os des inados
exclusi amen e a pe soas maio es ou con
discapacidade.
Táboa 1 (Con inuación).
P incipio de con inuidade de a ención
C i e ios de coo dinación e con e xencia
As pe soas con discapacidade e aquelas que se
a open en si uación de axilidade ou
dependencia deben e acceso ós apoios que
p ecisan de xei o con inuado, coo dinado e
adap ado pe manen emen e ás ci cuns ancias
do seu p oceso
Hai que con empla nas no ma i as e
plani icacións mecanismos es u u ados e
es ables de coo dinación e complemen ación
pa a que os ecu sos se adap en ás necesidades
das pe soas que os equi en.
A coo dinación debe da se en e os di e en es
p og amas, p es acións e ni eis dos se izos
sociais, así coma en e os di e en es sis emas.
Fon e: Elabo ado a pa i de Rod íguez Rod íguez (2013).
Anexo Nº 3: Figu a 2: Á eas da AXCP.
Figu a 2: Á eas da AXCP
Fon e: B ooke (2013, p. 17).
V = Conxun o de alo es que lle ou o gan alo absolu o á ida humana con independencia da
idade ou das dimensións educables do se humano ( ísica, in elec ual ou cogni i a, a ec i a-
emocional, es é ica, sociocul u al, ambien al, cí ico. polí ica, é ica e mo al e elixiosa).
I = A ende ó p opio concep o de indi idualización, polo que se ecoñece a singula idade de cada
pe soa no anscu so da súa ida.
P = O eixo do se izo ós maio es é in e p e a o mundo e a a ención ó maio dende a
pe spec i a de cada usua io.
S = O en o no sociocul u al debe o ien a se ás necesidades psicopedagóxicas dos xe on es.
Cada pe soa i e unhas ci cuns ancias, con unhas necesidades de coidados conc e as e,
ademais, en as súas p opias p e e encias, expec a i as e desexos polo simple ei o de que cada un
de nós somos di e en es e emos a nosa p opia o ma de i i .
AXCP = V + I + P + S
Anexo Nº 4: Acepcións da AXCP
A AXCP como en oque de a ención: Fai e e encia á iloso ía da a ención, na cal a AXCP
comp ende un conxun o de p incipios que o ien an a mesma. Como xa dixemos con
an e io idade, a dignidade da pe soa, o ecoñecemen o á súa singula idade e o espec o ás
súas decisións e ó seu modo de ida son enunciados que se epi en nos dis in os ma cos
den o do en oque da AXCP. De ei o, no Anexo 5 ecóllense as dez acepcións que
Ma ínez Rod íguez (2013a) p opón a modo de decálogo pa a ca ac e iza es e en oque
aplicado á a ención xe on olóxica [Ve Anexo 5].
A AXCP como modelo de a ención: Tendo en con a oda a mul idimensionalidade e
complexidade que hai en o no á AXCP, Ma ínez Rod íguez (2011) c ee máis co ec o
e e i nos e ala en plu al dos dis in os en oques que ca ac e izan es e modelo. As dúas
dimensións a des aca son: a a ención pe sonalizada ou di ixida á pe soa e a elación que
man én co seu en o no de coidado e a encións.
Na p imei a inclúense ac o es cen ados no ecoñecemen o de cada indi iduo coma un
se singula e alioso, o coñecemen o da súa biog a ía e do seu modo de ida (his o ia
i al), a au onomía pe soal, a súa pe sonalidade e os ínculos que man én coa ealidade
social (comunidade social de e e encia) (Ma ínez Rod íguez, 2016c). Na segunda opción
ocupámonos do en o no dos coidados ou da a ención, polo an o des acan ac o es como
o espazo ísico, a ac i idade co iá signi ica i a ou di e en es a iables da o ganización no
oga (a ención domicilia ia) ou ins i ucional (cen os xe on olóxicos).
A AXCP como in e encións e me odoloxías a íns: Na bibliog a ía especializada
(Fundación San F ancisco de Bo ja, 2007; Ma ínez Rod íguez, 2011; Rod íguez Rod íguez,
2010) enumé anse as p ác icas, es a exias ou écnicas máis a íns a es e modelo. Nos
emas elacionados coas boas p ác icas ou cambios desen ol os nos no os aloxamen os
pa a pe soas maio es que es án en p oceso de cambio, Bowe s e al (2007); iden i ican
inicia i as no idosas que se o on inco po ando inicialmen e en cen os no eame icanos.
Algúns exemplos des as inicia i as que se implan a on an o en España (Ga cía Lan a ón,
2015, 2015-2016) como na nosa Comunidade Au ónoma son: a eo ganización do cen o
en unidades de con i encia a modo de g upos de eciños que coexis en nun espazo ísico
e cun modo de ida máis casei o e amilia (casas esidenciais, cen os de día, oga es
esidenciais, i endas u eladas, cen os con eniados coa adminis ación pública, cen os
asociados a en idades como La Caixa, Abanca … e os mesmos se izos de ca ác e p i ado).
No idea io da a ención xe on olóxica de moi os des es cen os búscase a lexibilidade pa a
axus a se ás u inas que a pe soa desexa man e ; a ealización de ac i idades

espon áneas, non p og amadas en ho a io p ede e minado no cen o e en endidas como
goce e non só como e apia. Po ou a banda, na p o esionalización do sabe ace dos
coidado es p o esionais é de e minan e que se inculen emocional e a ec i amen e cos
usua ios (é ica do coidado), pe o onde a implicación pe soal se man eña nuns lími es
é icos cos usua ios do cen o sen comp ome e o seu compo amen o p o esional no
exe cicio da empa ía. Es e e mo da In elixencia Emocional (IE) aplicado ó colec i o que
nos ocupa é de inido po Iba ola (2014 p. 3) do seguin e modo: “Capacidade de cap a os
sen imen os e os pun os de is a dou as pe soas e in e esa se ac i amen e polas cousas
que p eocupan ós demais. P e e , an icipa se no ecoñecemen o e sa is acción das
necesidades dos que dependen de cada pe soa. Cul i a e ap o ei a as opo unidades que
o ecen di e en es ipos de pe soas.”
Anexo Nº 5: Decálogo da A ención Cen ada na Pe soa (ACP).
1. Todas as pe soas eñen dignidade. A dignidade implica que oda pe soa polo ei o de se humana
é aliosa, é un in en si mesma e non pode se a ada coma un medio. Con independencia da idade,
as en e midades, o es ado cogni i o ou o g ao de discapacidade ou dependencia as pe soas maio es
son posuido as de dignidade. Polo an o, deben se a adas con igual conside ación e espec o que
os demais.
2. Cada pe soa é única. Ningunha pe soa maio é igual a ou a. Cada pe soa en o seu p opio
p oxec o i al. Po an o, la a ención pe sonalizada es imp escindible.
3. A biog a ía é a azón esencial da singula idade. A biog a ía é o que con e e en única a cada
pe soa maio . Polo an o, es a con e ese no e e en e básico do plan de a ención e ida.
4. As pe soas eñen de ei o a con ola a súa p opia ida. A pe soa maio conside ase como un
axen e ac i o e p o agonis a do seu p oceso de a ención. Polo an o, espec ase a au onomía das
pe soas e búscanse opo unidades e apoios pa a que es as eñan con ol sob e o seu en o no e a súa
ida co iá.
5. As pe soas con g a e a ec ación cogni i a amén eñen de ei o a exe ce a súa au onomía. A
au onomía non é unha capacidade única e ixa senón que depende da si uación e dos apoios que a
pe soa eña. E ademais de como capacidade pa a oma decisións, a au onomía concíbese coma un
de ei o. Polo an o, non se enuncia a aballa desde a au onomía coas pe soas g a emen e
a ec adas, iden i ícanse opo unidades e apoios e exé cese desde a ep esen ación ou exe cicio
indi ec o.
6. Todas as pe soas eñen o alezas e capacidades. As pe soas maio es eñen o alezas e
capacidades. Polo an o, a mi ada p o esional non só en en con a os dé ici s e limi acións, se non se
pa e das o alezas e capacidades de cada pe soa pa a elaciona se desde elas e o alecelas nas
in e encións.
7. O ambien e ísico in lúe no compo amen o e no benes a subxec i o das pe soas.
Especialmen e nas pe soas en si uación de dependencia, o ambien e ísico en g an impo ancia no
seu benes a ísico e subxec i o. Polo an o, é p eciso log a en o nos accesibles, con o ables,
segu os e signi ica i os.
8. A ac i idade co iá en unha g an impo ancia no benes a das pe soas. O co iá, o que sucede no
día a día, as ac i idades que ealizan as pe soas maio es in lúe de o ma de e minan e no seu
benes a ísico e subxec i o. Polo an o p ocú anse ac i idades plenas de sen ido que ademais de
se i de es ímulo e acili a as in e encións e apéu icas esul en ag adables e agan sen i ben ás
pe soas.
9. As pe soas son in e dependen es. Desen ol émonos e i imos en elación social e odos
necesi amos dos demais pa a con i i e ealiza nos plenamen e. Man e elacións sociais en e ec os
posi i os na saúde e no benes a das pe soas. Is o sucede a lo longo de oda a ida, e especialmen e
cando as pe soas encón anse en si uación de dependencia. Polo an o, os ou os -os p o esionais, a
amilia, os amigos ou os olun a ios- son esenciais no desen ol emen o ol p oxec o i al das pe soas
e eñen un papel cla e no exe cicio da au ode e minación e o log o de benes a ísico e subxec i o.
10. As pe soas son mul idimensionais e es án suxei as a cambios. Nas pe soas maio es in e ac úan
aspec os biolóxicos, psicolóxicos e sociais. Requi en de apoios di e sos e axus ados ás di e en es
si uacións. Polo an o, é p eciso o ece a ención desde in e encións in eg ais, coo dinadas e
lexibles.
Fon e: Recupe ado en  h p://www.acpge on ologia.com/acp/decalogodocs/sudecalogo.h m
Anexo Nº 6: Pia es da AXCP
1. Dende a é ica do coidado hai
que pe sonalizalo nos dis in os
se izos.
2. A his o ia de ida da pe soa
maio debe ía se o ío condu o
que no que se sus en e o coidado.
3. O coidado ha de da no as
expe iencias á pe soa c eando
espazos e empos compa idos cos
demais.
4. Ga an i o de ei o a di e enza
dende a igualdade de a o que a
xe on oloxía, psicoloxía
xe on olóxica e pedagoxía
xe on olóxica poidan es ablece
ecnicamen e (decisións écnicas
do sabe ace especializado e especí ico, así como a acción in e disciplina que se poida xe a en e
elas.
5. O suxei o conse a as súas señas de iden idade, pe o ó i i / elaciona se en dis in os g upos
( amilia, compañei os de esidencia, amigos …) man én a ep esen ación colec i a da ealidade pa a
ecoñece se coma un elemen o dinamizado da pa icipación.
6. Os Educado es Sociais ea i man en 2017 o comp omiso coas pe soas dende a acción p o esional.
No noso caso ás pe soas maio es que p o agoniza án os p ocesos de in e ención socioeduca i a.
Pia es da AXCP
Anexo Nº 7: Bibliog a ía Complemen a ia
Agudo P ado, S. (2008). La Educación Social y las pe sonas mayo es: econs uyendo iden idades. La
in e ención en Educación Social. Re is a Eduso, 8 [Tex o Online]. Recupe ado en 
h p://www.eduso.ne / es/?b=11&c=100&n=314
Aldana González, G., Fonseca He nández, C. e Ga cía Gómez, L. (2013). El signi icado de la ejez y su
elación con la salud en ancianas y ancianos in eg ados a un p og ama de en ejecimien o
ac i o. Re is a Digi al Uni e si a ia, (14)4, 1-19. Recupe ado en 
h p://www. e is a.unam.mx/ ol.14/num4/a 37/a 37.pd
Be mejo Ga cía, L. (2006). P omoción del En ejecimien o ac i o. Re lexiones pa a el desa ollo de
P og amas de P epa ación a la Jubilación En J. Gi ó (Coo d.), En ejecimien o ac i o y
en ejecimien o posi i o (pp. 65-78). Log oño: Uni e sidad de la Rioja.
Be mejo Ga cía, L. (2012). En ejecimien o ac i o, pedagogía ge on ológica y buenas p ác icas
socioeduca i as con pe sonas adul as mayo es. Educación Social. Re is a de In e ención
Socioeduca i a, 51, 27-44. Recupe ado en 
h p:// edined.mecd.gob.es/xmlui/bi s eam/handle/11162/96342/00920123018186.pd ?se
quence=1
Ca ide Gómez, J. A. (2002). La Pedagogía Social en España. En V. Núñez (Coo d.), La educación en
iempos de ince idumb e: la espues a de la Pedagogía Social (pp. 81-112). Ba celona:
Gedisa.
Ca ide Gómez, J. A. (2003). Las iden idades de la Educación Social. Cuade nos de Pedagogía, 321,48-
51.
Ca ide Gómez, J. A. e T illo Alonso, F. (Di s.) (2010). Diciona io galego de Pedagoxía. Guías A-Z. Vigo:
Xun a de Galicia e Edi o ial Galaxia.
Cid, X. M. e Pe es, A. (Eds.) (2007). Educación social, animación sociocul u al y desa ollo
comuni a io. Vigo: Uni e sidade de Vigo, Facul ade de Ciencias da Educación; Po ugal:
Uni e sidade de T ás-os-Mon es e Al o Dou o y Sociedad Ibe oame icana de Pedagogía
Social.
Cuenca Cabeza, M. (1995). Temas de Pedagogía del Ocio. Bilbao: Uni e sidade de Deus o.
Cuenca Cabeza, M. (2000). Ocio humanis a: dimensiones y mani es aciones ac uales del ocio.
Colección de Documen os de Es udios de Ocio. Bilbao: Uni e sidad de Deus o.
Cuenca Cabeza, M. (2004). Pedagogía del ocio: Modelos y P opues as. Bilbao: Uni e sidad de Deus o.
Cuenca Cabeza, M. (2011). El ocio como ámbi o de Educación Social. Educación Social. Re is a de
In e ención Socioeduca i a, 47, 25-40.
Esca bajal de Ha o, A. e Ma ínez de Miguel López, S. (2009). La animación sociocul u al como
al e na i a pa a las pe sonas mayo es. Recupe ado en 
h p://www. edadul osmayo es.com.a /buscado / iles/EDUCA009.pd .
Gianella, A. E. (1986) La elación de la epis emología en la ciencia. Re is a de Filoso ía y Teo ía
Polí ica, 26-27, 261-266. Recupe ado en 
h p://www.memo ia. ahce.unlp.edu.a /a _ e is as/p .1309/p .1309.pd
Genua Goena, Mª I. e Ou os (2015). Modelo de a ención cen ada en la pe sona mayo ágil
ins i ucionalizada. Conseje ía de Empleo y Asun os Sociales del Gobie no Vasco y la
Fundación Ins i u o Ge on ológico Ma ia (Fundación Ingema). Recupe ado en 
h p://www.zuzenean.euskadi.eus/con enidos/in o macion/es adis icas_ss/es_es adis /adju
n os/p oyec o_pilo o_ins i uciones_memo ia_ inal.pd
Gu ié ez Moa , Mª C. (2013). Las a ugas de la c isis. Cambios que a on an los mayo es y los
educado es sociales. En S. To io; O. Ga cía Pé ez; J. V. Peña y C. M. Fe nández (Coo ds.) La
c isis social y el Es ado de Bienes a : Las espues as de la Pedagogía Social (pp. 460-468).
O iedo: Ediciones de la Uni e sidad de O iedo. Recupe ado en 
h p://dialne .uni ioja.es/se le /lib o?codigo=544351.