Facul ade de Xeog a ía e His o ia
G ao en His o ia da A e
Pis oia e San iago de Compos ela:
elación e cul o ao Após olo.
Ma ía Rod íguez Sen a
Tu o a:
Ma a Cendón Fe nández
Depa amen o de His o ia da A e An iga e Medie al
Cu so 2022/2023
Índice
Resumo ............................................................................................................................. 1
Resumen ........................................................................................................................... 1
Abs ac ............................................................................................................................. 2
1. In odución ................................................................................................................ 3
2. O após olo San iago .................................................................................................. 5
2.1 A lenda do após olo San iago ............................................................................ 8
2.1.1 Passio maio ............................................................................................... 9
2.1.2 T ansla io ................................................................................................. 10
2.2 Rep esen acións iconog á icas de San iago o Maio ....................................... 11
2.2.1 Após olo ................................................................................................... 11
2.2.2 Pe eg ino ................................................................................................... 12
2.2.3 Cabalei o ................................................................................................... 13
3. O cul o a San iago o Maio en Compos ela............................................................. 15
4. A pe eg inación dende I alia ................................................................................... 17
5. De San iago a Pis oia............................................................................................... 23
5.1 O cul o a San iago na cidade de Pis oia ........................................................... 24
5.1.1 Ope a di San Jacopo ................................................................................ 29
5.1.2 Pa ón da cidade........................................................................................ 30
5.1.3 O al a de San Jacopo ............................................................................... 31
5.2 Iconog a ía de San iago o Maio en Pis oia ..................................................... 34
5.3 As adicións popula es .................................................................................... 36
6. Conclusións ............................................................................................................. 38
7. Fon es p ima ias e bibliog a ía ................................................................................ 39
8. Anexos ..................................................................................................................... 44
1
Resumo
A pa i do século XII, ala chegada dunha eliquia ósea do após olo San iago e dunha
copia incomple a do Codex Calix inus, a cidade de Pis oia consag ouse como a
“Compos ela I aliana”, quedando baixo o pad oado do san o e me gullada no seu cul o.
O acon ecemen o esul ou an ele an e, que a cidade oscana quedou ixada coma unha
das e apas undamen ais da pe eg inación i aliana a San iago, xa que conseguiu
con o ma un no o luga de de oción ao após olo no al a de San Jacopo da ca ed al
pis oiense. Todos os in e cambios sociocul u ais ealizados nas pe eg inacións i alianas a
Compos ela o on os que axuda on a adop a na cidade unha iconog a ía p opia nas a es
isuais e na a qui ec u a local, ademais de inco po a un cul o xacobeo pa icula que
es aba adap ado ao con ex o p opio da cidade, e que semp e se iu in luído pola
haxiog a ía, as adicións e a cul u a local compos elá. A c eación des e no o cen o de
pe eg inación c is iá en I alia oi iniciado hai no e séculos, e con inúa ixen e na
ac ualidade coa p esen e i mandade de ambas cidades.
Palab as cha e: Pis oia, San iago, Reliquia, Pe eg inación, Cul o.
Resumen
A pa i del siglo XII, as la llegada de una eliquia ósea del após ol San iago y de una
copia incomple a del Codex Calix inus, la ciudad de Pis oya se consag ó como la
“Compos ela I aliana”, quedando bajo el pa ona o del san o y sume gida en su cul o. El
acon ecimien o esul ó an ele an e, que la ciudad oscana quedó ijada como una de las
e apas undamen ales de la pe eg inación i aliana a San iago, ya que consiguió con o ma
un nue o luga de de oción al após ol en el al a de San Jacopo de la ca ed al pis oyense.
Todos los in e cambios sociocul u ales ealizados en las pe eg inaciones i alianas a
Compos ela ue on los que ayuda on a adop a en la ciudad una iconog a ía p opia en las
a es isuales y en la a qui ec u a local, además de inco po a un cul o jacobeo pa icula
que es aba adap ado al con ex o p opio de la ciudad, y que siemp e se io in luido po la
hagiog a ía, las adiciones y la cul u a local compos elana. La c eación de es e nue o
cen o de pe eg inación c is iano en I alia ue iniciado hace nue e siglos, y con inúa
igen e en la ac ualidad con la p esen e he mandad de ambas ciudades.
Palab as cla e: Pis oya, San iago, Reliquia, Pe eg inación, Cul o.
2
Abs ac
F om he 12 h cen u y onwa ds, ollowing he a i al o a bone elic o he Apos le S .
James and an incomple e copy o he Codex Calix inus, he own o Pis oia was
consec a ed as he "I alian Compos ela", coming unde he pa onage o he sain and
imme sed in his cul . The e en was so impo an ha he Tuscan own became one o he
undamen al s ages o he I alian pilg image o San iago, as i succeeded in c ea ing a new
place o de o ion o he apos le on he al a o San Jacopo in Pis oia's ca hed al. All he
socio-cul u al exchanges ha ook place du ing he I alian pilg images o Compos ela
we e wha helped he ci y o adop i s own iconog aphy in he isual a s and in local
a chi ec u e, as well as inco po a ing a pa icula Jacobean cul ha was adap ed o he
ci y's own con ex , and which was always in luenced by he hagiog aphy, adi ions and
local Compos elan cul u e. The c ea ion o his new cen e o Ch is ian pilg image in I aly
was ini ia ed nine cen u ies ago, and con inues o his day wi h he p esen winning o
he wo ci ies.
Key wo ds: Pis oia, San iago, Relic, Pilg image, Cul .
3
1. In odución
O e mo “pe eg inación” asóciase, nun p imei o momen o, coas máis p imi i as
o mas de desp azamen o humano
1
a a a chegada da espi i ualidade paleoc is ián, onde
os sepulc os de san os e má i es comézanse a con e e no cen o da ida eclesiás ica das
exións, pe mi indo así, que, xa no Al o Medie o da Eu opa Occiden al, os bispos
puidesen basea o seu pode en o no á o ganización des es, a aendo o in luxo da
pe eg inaxe ca a os luga es sac os, como é o caso de San iago de Compos ela e Pis oia
2
.
A o ixe da pe eg inación a San iago de Compos ela, e da c eación do coñecido
Camiño, en luga no século IX, co descub imen o dos es os do após olo San iago o
Maio , illo de Zebedeo
3
, e a pos e io cons ución do san ua io elixioso que os
albe gaba. No caso de Compos ela, o enómeno da pe eg inación c ea unha u a que pode
es ende se máis alá das mo i acións elixiosas
4
, con e éndose nunha das pe eg ina io
maio , xun o a Xe usalén e Roma
5
.
O eme xen e cul o ao após olo San iago, e o ei o da pe eg inación, adop ouse con
impo ancia na cidade i aliana de Pis oia ao longo do século XII, cando se consag ou, no
in e io da Ca ed al, o al a de p a a que ga da a eliquia do co po do após olo, doada anos
a ás polo a cebispo compos elán Diego Xelmí ez ao bispo i aliano A o, o 25 de xullo de
1144
6
. A pa i des a da a é cando se da comezo ao cul o xacobeo en Pis oia, consag ando
a San iago coma pa ón da cidade a a hoxe en día, e elacionando á cidade coma unha das
1
Lopez, L. (2012). La imagen de San iago de Compos ela y del Camino en I alia. Una ap oximación desde
la geog a ía cul u al. [Tesis de Doc o ado, Uni e sidad de San iago de Compos ela]. Reposi o io
ins i ucional – Uni e sidad de San iago de Compos ela, p. 15
2
Gai, L. (1988). Il Cammino di San iago: S o ia della de ozione medioe ale pe l’apos olo Giacomo il
maggio e, p o e o e della Spagna e pa ono di Pis oia. Comi a o di S. Jacopo, Pis oia, p. 2
3
San os Solla, X. M. (2006). El Camino de San iago: u is as y pe eg inos hacia Compos ela. Cuade nos
de Tu ismo, (18), 135-150, p. 136
4
Ibidem.
5
Plö z, R. (2006). “El Camino de San iago. Puen e his ó ico de comunicación en e las naciones eu opeas
y signo de la nue a Eu opa”, en Ac as del VII Cong eso In e nacional de Asociaciones Jacobeas (pp. 35-
54). Cen o de Es udios Jacobeos, p. 5
6
D’Ap uzzo, A. (2016). Il cul o di San Giacomo Maggio e e l’immagine iacobea a Pis oia. [Tesis de
maes ía no publicada]. Alma Ma e S udio um, Uni e sidad de Bologna, p. 1

4
e apas undamen ais da pe eg inación en I alia ao acolle aos pasaxei os da ía
F ancíxena
7
.
A chegada da eliquia á cidade oscana acompañouse amén dunha copia
incomple a do Libe Sanc i Jacobi, coñecido popula men e coma Codex Calix inus, do
que se ala po p imei a ez no me iculoso es udio de Lucia Gai: L’al a e a gen eo di san
Jacopo nel duomo di Pis oia
89
. O códice é conside ado o documen o haxiog á ico
compos elán máis impo an e dedicado á ida do san o e es á di ec amen e elacionado
co Camiño de San iago e co cul o xacobeo
10
, e a súa lec u a conseguiu in luí de xei o
di ec o en Pis oia, na o ganización a qui ec ónica no espazo dedicado ao após olo
San iago den o da súa ca ed al e na súa haxiog a ía local
11
.
Des e xei o, aínda que o nacemen o do cul o xacobeo en Pis oia es i ese
di ec amen e ligado á cidade de San iago, cos anos es a puido desen ol e unha
iconog a ía e cul u a xacobea p opia, adap ándose á ealidade local e es ablecendo unhas
adicións e unha haxiog a ía local semellan e á compos elá
12
.
Con es e aballo p e éndese ealiza unha ex ensa e isión bibliog á ica que
pe mi a un achegamen o á elación exis en e en e as cidades de San iago de Compos ela
e Pis oia a a és da igu a do após olo San iago e a súa de oción. Pa a elo, expoñe ase
unha análise na que se deliña á a igu a do após olo pa a pode explica a súa lenda e o
conseguin e cul o na cidade galega. E nunha segunda pa e, p ocu a ase e isa a chegada
do cul o a San iago o Maio a I alia, cen ándose especialmen e na cidade oscana de
Pis oia, pa a así pode ealiza unha análise da in luencia do cul o xacobeo nela, na
7
D’Ap uzzo, A. (2019). “Pelleg inaggio iacobeo e commi enza ancescana: il caso di Pis oia”, en V Ciclo
di S udi Medie ali (pp. 227-233). NUME, Nuo o Medioe o, g uppo di ice ca sul Medioe o la ino, p. 9
8
Gai, L. (1984). L’al a e a gen eo di San Iacopo nel Duomo di Pis oia. Con ibu o alla s o ia
dell’o e ice ia go ica e inascimen ale i aliana. Umbe o Allemandi & C., To ino.
9
Díaz y Díaz, M. (1984). “El ex o y la adición ex ual del Calix ino”, en A i del Con egno
In e nazionali di S udi. Pis oia e il Cammino di San iago: Una dimensione eu opea nella Toscana
medioe ale, Pis oia 28-30 se emb e, 1984 (pp. 23-56). Edizioni Scien i iche I aliane, p. 23
10
Tempe án Villa e de, E. (1997). La li u gia p opia de San iago en el Códice Calix ino. Xun a de Galicia,
San iago de Compos ela, p. 7
11
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 1
12
Ibidem.
5
e olución da iconog a ía nas a es isuais e na a qui ec u a da cidade e nas p opias
adicións popula es alo es ablecemen o do san o coma pa ón da cidade.
Abo da ase a ealización do aballo dende as on es p ima ias ales coma o Codex
Calix inus, xa nomeado, e as Sag adas Esc i u as, así coma dende as súas in e p e acións
e aducións máis mode nas. Po ou a pa e, a ase uso da máis ex ensa ecompilación
bibliog á ica posible que abo de o ema a a a nas di e en es linguas: cas elán, galego,
inglés e i aliano, pa a así explicalo con de emen o dende unha pe spec i a analí ica e
c í ica con empo ánea.
2. O após olo San iago
San iago, illo de Zebedeo e Ma ía Salomé, e i mán de Xoán E anxelis a, oi un
dos doce após olos que na p ima e a do ano 28 d.C. decidiu enuncia a odo pa a segui
ao Seño
13
. “Máis adian e a opou ou os dous i máns: San iago e mais Xoán, illos de
Zebedeo, que es aban co seu pai na ba ca a anxando o apa ello. Tamén os chamou, e eles
coa mesma deixa on a ba ca e mais a seu pai e seguí ono.” (M , 4:21-22).
Foi comunmen e chamado San iago o Maio pa a así pode dis inguilo do ou o
após olo chamado San iago de Al eo, máis coñecido coma San iago o Meno
14
, e po que,
ademais, oi o p imei o dos após olos en segui a C is o, o p imei o en su i o ma i io,
e o máis que ido e pa ecido a Xesús
15
, segundo sinala Caucci on Saucken.
Segundo o E anxeo de san Ma cos, amén se lle coñece coma “Boane xes”, é
dici , illo do ono: “Es es o on os Doce que designou: Simón, a quen lle puxo de nome
Ped o; San iago, o illo de Zebedeo e mais o seu i mán Xoán, ós que lles puxo de
sob enome Boane xes, que que e dici illos do T ebón.” (Mc, 3:16-17). Is o débese
13
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Il Cammino I aliano a Compos ela. Il pelleg inaggio a San iago di
Compos ella e l’I alia. Uni e si à degli s udi di Pe ugia, p. 9
14
Ra anelli, F. (2015). San Giacomo Apos olo. Diocesi di Pis oia. h ps://www.diocesipis oia.i /san-
giacomo-apos olo/?p e iew= ue&p e iew_id=4104, p.1
15
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 9
6
p obablemen e ao seu ehemen e e impe uoso ca ác e e ao seu a án de di usión da e
16
,
aínda que pode elaciona se amén co episodio na ado no E anxeo de san Lucas:
Cando se ía cump i o empo de que o le an ase des e mundo, decidiu en
i me i a Xe usalén. Mandou mensaxei os po dian e. En ando es es
nunha aldea de sama i anos, pa a lle p epa a en pousada, non o ecibi on,
po que lle coñece on que ían ca a a Xe usalén. O e en is o, os discípulos
San iago e Xoán dixe on: Seño , ¿que es que digamos que baixe do ceo
un aio que os pa a? Pe o el ol euse e i oulles. E o on pa a ou a
aldea. (Lc, 9:51-56).
Ademais, amén no Codex Calix inus, álase des e sob enome u ilizado polo
Mesías pa a nomea aos i máns e enxalza as súas i udes e o seu o undo ca ác e coma
e anxelizado es de xudeus
17
:
San iago e San Xoan, debido a que es aban ligados po ínculos de
i mandade de ca ne e de espí i o, non eciben nomes indi idualmen e,
senón en común, po azón da súa i meza na e e magnanimidade son
chamados Boane xes, is o é, illos do ono. ¿E que ono é es e, cuxos
illos o on ei os San iago e Xoán? Indubidablemen e, o que e umbou
dende a nube sob e C is o [...] ¡Oh admi able benignidade do Sal ado ,
que con e e as do es na u ais de San iago e San Xoán en dons da g aza!
[...] O ono e e as nubes, emi e lós egos, ai eme a e a e égaa coa
choi a. Is o, en sen ido igu ado, concedeullo o Seño a San iago e a San
Xoán en maio abundancia que aos demais. E debido a que San iago e a
o de máis idade, po iso a o de esixía que empezase a ona o p imei o.
Po an o, despois da Ascensión do Seño , San iago, cheo do Espí i o
San o, e iu as nubes xudaicas coa súa p edicación. A acou a malicia dos
xudeus, bo oulles en ca a a du eza do seu co azón e con undiu a súa
en exa. A malicia, po que debendo a e goña se dos seus pecados, non
16
Rod íguez, M. F. (2010). “Boane ges”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de
San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 3). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 99
17
Ibid., p. 100
7
só non se co ixían, senón que pe seguían aos que os amoes aban, con
odio implacable. (Codex Calix inus, Lib o I, Capí ulo XV pp. 163-
164)
18
.
É nos E anxeos e nos Fei os dos Após olos onde se ecollen as p imei as
e e encias ao san o, e onde se ecollen as súas i encias coma discípulo de Xesús,
despois de esponde á chamada des e men es pescaba no lago Tibe íades xun o a Xoán,
Ped o e And és
19
.
A igu a de San iago oi moi des acable den o do conxun o apos ólico, o que lle
pe mi iu pode asis i , xun o aos após olos Ped o e Xoán, a algúns dos momen os máis
impo an es da ida do Mesías
20
; en e eles des aca a esu ección da illa de Xai o: “E
non pe mi iu que ninguén o acompañase, ó a de Ped o, San iago e Xoán, o i mán de
San iago [...] Colleuna pola man e díxolle: Tali ha, qumi (que que e dici : “ apaza,
é gue e”). A apaciña e gueuse de con ado, e bo ouse a anda .” (Mc, 5:37-42); a
ans igu ación de C is o: “Seis días despois, colleu Xesús a Ped o, a San iago e a Xoán
seu i mán, e subiu con eles sós a un mon e al o. Alí ans igu ouse dian e deles [...]” (M ,
17:1-2); e a agonía no Ge semaní an es de se a es ado: “E, le ando consigo a Ped o e
mais ós dous illos do Zebedeo, empezou a poñe se is e e a sen i se ondamen e
angus iado. E díxolles: Mo o de is u a; quedade aquí, e ixiade comigo.” (M , 26:37-
38).
T as as palab as de Xesús p e ias á súa Ascensión aos ceos: “Pe o ecibi edes a
o za do Espí i o San o, que i á sob e ós e se edes as miñas es emuñas en Xe usalén,
en oda Xudea e Sama ía e a a os con íns da e a.” (Fei os, 1:8), o após olo San iago
ecibiu a súa pe en o ia iluminación o día do Pen ecos és, e deu así comezo á súa misión
coma e anxelizado xun o ao es o dos após olos
21
.
18
Libe Sanc i Iacobi. Codex Calix inus. (2004), Mo alejo, A., To es, C. e Feo Ga cía, J. ( ad.), Conselle ía
de Cul u a, Comunicación social e Tu ismo, Xe encia de P omoción do Camiño de San iago, San iago de
Compos ela. En adian e LSI. T adución p opia do ex o o ixinal.
19
Rod íguez, M. F. (2010). “San iago el Mayo ”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino
de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 16). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p.
9
20
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 19
21
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 10
14
e a un p elado de o ixe g ega que ecibiu a apa ición do san o as egaña a uns ieis que
chamaban ao após olo “bo cabalei o” e non pescado
56
:
[...] E o san o home de Deus le ando a mal que os aldeáns chamasen ao
Após olo cabalei o inc epoulles dicindo: <<Aldeáns pa os, xen e necia,
a San iago debedes chama lle pescado e non cabalei o>>. [...] Pe o na
noi e do mesmo día en que o home lemb a a is o de San iago,
apa ecéuselle el mesmo es ido de b anquísimas oupas e non sen cingui
a mas que sob esaían en b illo aos aios do sol, como un pe ec o
cabalei o, e ademais con dúas cha es na man. E chamándoo es eces
aloulle así: <<Es e o, se o de Deus, que mandaches que non me
chamasen cabalei o, senón pescado ; po iso apa ézocheme des a o ma,
pa a que non dubides máis de que mili o ao se izo de Deus e son o seu
campión e na loi a con a os sa acenos p ecedo aos c is iáns e salgo
encedo po eles. [...] E pa a que c eas is o máis i memen e con es as
cha es que eño na man ab i ei mañá ás no e as po as da cidade de
Coimb a que le a se e anos asediada po Fe nando, ei dos c is iáns, e
in oducindo a es es nela de ol e eilla ao seu pode >>. Di o is o
des aneceuse aos seus ollos. (LSI, Lib o II, Capí ulo XIX, pp. 373-
374)
57
.
Xu diu, polo an o, unha no a iconog a ía p opia do san o cabalei o, que máis
a de, a pa i do século XV, no con ex o da caída de Cons an inopla, da culminación da
conquis a do eino naza í, e da ale a cons an e con a o mundo musulmán, denominouse
como San iago Ma amou os
58
. Es a ep esen ación ca ac e ízase pola apa ición do san o
sob e un cabalo b anco, que suxei a cunha man a bandei a b anca coa c uz e mella, e
coa ou a unha g an espada desen aiñada
59
. (Figu a 3)
56
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 45
57
T adución p opia do ex o o ixinal.
58
Ba al Ri adulla, M. D. (2023). “San iago miles-San iago Ma amo os. Caminos de su imagine ía en
Galicia”, en Mon ei a A ias, I. (coo d.), Almanzo y Ca lomagno. El Camino de San iago an e el islam en
época medie al (pp. 161-184). Ediciones T ea, Gijón, p. 174
59
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 28

15
3. O cul o a San iago o Maio en Compos ela
A lenda e a de oción polo após olo sob epóñense pa a c ea un luga sag ado
aco de ás necesidades dos ieis, e no caso de San iago, o mi o da súa o ixe eside no século
IX, na in en io do seu sepulc o
60
, e de dous dos seus discípulos chamados Teodo o e
A anasio
61
, en Compos ela. Es e descub imen o oi ecollido po p imei a ez nunha
na a io incluída na Conco dia de An eal a es do ano 1077
62
:
No ano 813 o e mi án Paio, dicía os o icios sag ados aos poboado es
p óximos á Ig exa de San Fiz de Solo ío p e o de Amaía nun luga
chamado “Libe um Donum”, Lib edón, cando en días sucesi os iu
b illa unha es ela sob e un al o ca ballo no medio do bosque, no
momen o de achega se ao luga escoi ou cán icos espi i uais. Paio
comunicou os ei os ao bispo de I ía Fla ia, Teodomi o, onde pe encía
ese e i o io, o bispo acudiu acompañado dou os sace do es
comp obando o suceso, co ouse a maleza a a chega a unha co a na que
había un en e amen o omano coas umbas que a ibuí on ao Após olo
San iago e aos seus discípulos. Pos e io men e o bispo comunicou o
achado ao ei As u iano Al onso II o Cas o quen chegou a Lib edón pa a
obse a o ei o, o denando que se cons uíse unha ig exa sob e o mesmo
si io do achado, conside óuselle a p imei a Ca ed al, á que doou unha
supe icie de es millas ao seu edo . Es e descub imen o púxose en
coñecemen o do Papa León III, quen o ixo coñece á humanidade
median e unha bula, ao mesmo empo comunicouse ao empe ado de
Eu opa Ca lomagno (788-816) na súa sede de Aquisg án. (Conco dia de
An eal a es, 1077)
63
.
60
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 81
61
Ga cía Iglesias, J. M. (2011). Op. Ci ., p. 14
62
Rod íguez, M. F. (2010). “Conco dia de An eal a es”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del
Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 5). Ediciones Bolanda, San iago de
Compos ela, p. 166
63
T adución p opia do ex o o ixinal.
16
Recóllense amén di e en es e sións da chamada in en io nou as on es
medie ais, coñecidas coma o C onicón I iense ( inais do s. XI), a p imei a pa e da
His o ia Compos elá (ca. 1110) e o ca ula io nomeado como Tombo A (ca. 1129)
64
.
Ademais, na His o ia Tu pini do Codex Calix inus, ná ase po p imei a ez, de xei o
p e io á in en io, a p esencia da umba do após olo en Galicia, median e a desc ición dun
soño do empe ado Ca lomagno, que iaxaba dende Ronces alles a a Galicia
65
:
E enseguida iu no ceo (Ca lomagno) un camiño de es elas que
empezaba no ma de F isia e, es endéndose en e Alemaña e I alia, en e
Galia e Aqui ania, pasaba di ec amen e po Gascuña, Vasconia, Na a a
e España a a Galicia, onde en ón se ocul aba, descoñecido, o co po de
San iago. [...] E men es con g an in e ese pensaba is o, un cabalei o de
apa encia espléndida e moi o máis e mosa do que pode dici se,
apa ecéuselle nun soño du an e a noi e, dicíndolle: [...] Eu son –
con es ou- San iago após olo, discípulo de C is o [...] O camiño de
es elas que iches no ceo signi ica que desde es as e as a a Galicia has
de i cun g an exé ci o a comba e ás pé idas xen es pagás, e a libe a o
meu camiño e a miña e a, e a isi a a miña basílica e sa ego. E despois
de i i án alí pe eg inando odos os pobos, de ma a ma , pedindo o
pe dón dos seus pecados e p egoando os encomios do Seño , as súas
i udes e as ma abillas que ob ou. E en e dade que i án desde os eus
empos a a o in da p esen e idade. (LSI, Lib o IV, Capí ulo I, pp. 411-
412)
66
.
Aínda con pequenas a ian es, causadas pola expansión do cul o ao após olo e da
necesidade dunha sede episcopal na cidade, es as on es semp e emi en ao mesmo
nacemen o do cul o xacobeo en Compos ela baixo os einados de Teodomi o e Al onso
64
López Alsina, F. (1994). “La in ención del sepulc o de San iago y la di usión del cul o jacobeo”, en El
Camino de San iago y la A iculación del Espacio Hispánico (pp. 59-83). Gobie no de Na a a, Pamplona,
p. 65
65
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 82
66
T adución p opia do ex o o ixinal.
17
II
67
, e é a pa i des e momen o, coa c eación da no a ig exa ománica que albe ga os
es os do após olo, cando comeza o enómeno da pe eg inación a San iago de
Compos ela.
Des a manei a, o ei o da in en io con e euse no ac o elemen al da expansión
do cul o xacobeo, xa que se expuso coma unha no a posibilidade de pe eg ina ao
sepulc o dun dos após olos de Occiden e
68
, e polo an o, conle ou amén, á c eación de
no os san ua ios dedicados a San iago o Maio pa a aqueles que non puide an iaxa a a
Compos ela
69
, pe o quixe an ende lle cul o ao após olo. Po es e mo i o, en empos do
a cebispo Xelmí ez, en iá onse a dis in os si ios unha se ie de eliquias co po ais que
iñan como obxec i o ealza o cul o apos ólico
70
. Exemplo dis o a ópase no caso que se
a a á no p esen e aballo co legado da cidade oscana de Pis oia.
4. A pe eg inación dende I alia
A pe eg inación á umba do após olo San iago iniciouse enseguida, despois do
descub imen o dos seus es os, polo que Compos ela comezou a c ece en o no aos
camiños de en ada á cidade ao mesmo empo que se expandiu con moi a apidez a
cons ución de hospi ais pa a pe eg inos ao longo das di e sas ías que le aban ca a
Compos ela, acili ando así, a apidez da di usión do enómeno po odo o mundo
71
.
No caso de I alia, as súas e apas máis esenciais xa e an coñecidas en San iago de
Compos ela dende inicios do século XII, como é ecollido no Capí ulo XVII, do Lib o I
do Codex Calix inus
72
: “Hainos quen p ocu an que os seus se os ap endan es es enganos,
e en íanos a [...], a Piacenza, a Lucca, a Roma, a Ba i e a Ba le a.” (LSI, Lib o I, Capí ulo
XVII, p. 212)
73
.
67
Ibid., p. 79
68
Ibid., p. 82
69
Ibid., p. 84
70
Ga cía Iglesias, J. M. (2011). Op. Ci ., p. 17
71
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 77
72
Gai, L. (1988). Op. Ci ., p. 37
73
T adución p opia do ex o o ixinal.
18
Os pe eg inos i alianos que que ían di ixi se a Compos ela u ilizaban as p incipais
ías p eexis en es e con ibuían á cons ución dou as no as u as que se achegaban máis
aos no os san ua ios e hospedaxes p óximos ás es adas
74
, buscando unha maio
comodidade e isi a a cen os de espi i ualidade xu didos ao longo da súa pe eg inación.
Es as u as es aban condicionadas pola es u u a mo olóxica da xeog a ía
e es e e o ien ábanse no sen ido do cu so da auga, aínda que omando semp e coma
e e encia unidi eccional, ás cidades ou os cen os de maio o za expansi a
75
.
É na His o ia Compos elá, onde se e i e po p imei a ez a un pe eg ino i aliano
en San iago. Es e acudiu a Compos ela dende Roma no ano 1121 pa a exp esa unha
ecomendación do papa Calis o ao bispo Xelmí ez
76
ala súa solución ás ensións
exis en es en e a sede papal de Roma e San iago pola hexemonía da “capi al” da
con esión ca ólica
77
: “Es e iel soldado noso iña o desexo de isi a ao bena en u ado
San iago Após olo.” (His o ia Compos elá, ca. 1110)
78
.
Fálase amén dos p imei os ieis xacobeos que chegaban a Compos ela dende
I alia na Ac a Sanc o um e na biog a ía dalgúns san os
79
. Exemplo é o de san Guille me
de Ve celli, que se pensa que no século XI pe eg inou descalzo a a San iago de
Compos ela con an só quince anos, e que xun o con san Theobaldo de Mondo i, oi o
p imei o san o i aliano en chega á ca ed al compos elá
80
.
A maio pa e de pe eg inos i alianos o on exis ados na li e a u a odepó ica de
época enacen is a, xa que es es ecompilaban as es emuñas das súas expe iencias nas
pe eg inacións xacobeas a Compos ela en o ma de li e a u a de iaxes. O maio exemplo
des e ipo de pe eg inos odepó icos, é o de Domenico La i, un clé igo bolognés que
pe eg inou un o al de ca o eces a San iago de Compos ela e a Fis e a, co obxec i o de
74
Ibidem.
75
Ibidem.
76
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 78
77
Ou ei al B ión, S. (2010). “I alia”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago,
Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 10). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 185
78
T adución p opia do ex o o ixinal.
79
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 79
80
Iglesias Villa e de, X. (2010). “Guille mo de Ve celli, San”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia
del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 9). Ediciones Bolanda, San iago de
Compos ela, p. 120
19
e e coñece no os luga es, e de segui a súa mo i ación pola de oción c is iá que o
acompañaba
81
. Na súa segunda iaxe, ealizada no ano 1670, esc ibiu Viaggio in Ponen e
a San Giacomo di Gali ia e Finis e e pe F ancia e Spagna, onde na ou de idamen e os
de alles do seu pe iplo, da hospi alidade ecibida ao longo des e, e onde e a ou o
i ine a io seguido polo mesmo. Ademais, es a ob a des acou po se unha das máis
ex ensas no e e ido á pe eg inación polo cul o xacobeo, e oi publicada en Bolonia no
ano 1673
82
.
É coñecido que o século XII oi o de maio de oción xacobea en I alia,
especialmen e na cidade oscana de Pis oia, na que a pe eg inación a Compos ela oi an
ecuen e que se chegou a es ablece unha co espondencia en e o bispo da cidade, A o,
e o a cebispo Diego Xelmí ez
83
. Nes e momen o oi cando se comeza on a unda o maio
núme o de ig exas dedicadas ao cul o do após olo, cando se ealiza on no os hospedaxes,
e cando se anexiona on aos emplos elixiosos hospi ais pa a pe eg inos. Toda es a no a
in aes u u a cons i uíuse o máis p e o posible das p incipais ías que conducían a
Galicia ao longo do Camiño de San iago, como un ei o a o able á pe eg inación ao
sepulc o do san o
84
.
O quin o lib o do Codex Calix inus, coñecido popula men e como Guía do
Pe eg ino, i o unha cla a in luencia á ho a de es ablece e ixa as u as xacobeas de
pe eg inación dende F ancia a a Compos ela, e oi unha das on es máis comple as de
in o mación ace ca do I e Sanc i Jacobi, ou Camiño de San iago:
Son ca o os camiños a San iago que en Puen e la Reina, xa en e as de
España, eúnense nun só. Vai un po Sain -Gilles, Mon pellie , Toulouse
e o Sompo ; pasa ou o po San a Ma ía del Puy, San a Fe de Conques
e San Ped o de Moisaac; un e cei o di íxese alí po San a Ma ía de
Vézelay, po San Leona do de Limoges e pola cidade de Pé igueux;
ma cha o úl imo po San Ma ín de Tou s, San Hila io de Poi ie s, San
81
Ou ei al B ión, S. (2010). Op. Ci ., p. 189
82
Ibidem.
83
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 80
84
Ibidem.

20
Juan d’Angély, San Eu opio de Sain es e Bu deos. O que ai po San a
Fe e o de San Leona do e o de San Ma ín eúnense en Os aba e, pasado
po Po de Cize, en Puen e la Reina únense ao camiño que a a esa o
Sompo e desde alí o man un solo camiño a a San iago. (LSI, Lib o V,
Capí ulo I, pp. 523-524)
85
.
En I alia xo de a pa i do século X, a coñecida ac ualmen e como ía F ancíxena,
que pe mi ía a unión e a ácil inse ción dos pe eg inos i alianos ás ca o ías xa nomeadas
no Codex Calix inus: a ía Tolosana, que pasaba po Toulouse; a ía Podense, que pa ía
do san ua io de Nô e Dame de Puy; a ía Lemo icense, que a a esaba Limoges; e a ía
Tu onense, que debe o seu nome á cidade de Tou s
86
. Adeline Rucquoi conside a que
ealmen e an só exis ían dúas u as a San iago, a Tolosana e a Tu onense, e as ou as dúas
e e ían a san ua ios con eliquias impo an es que non chegaban a con igu a un azado
a a Compos ela
87
.
Es a ía F ancíxena, inculada ao camiño a lesiano ou olosano, cons i uíu, ao
longo de odo o Medie o, o eixo p incipal de comunicación en e I alia e F ancia como
ía na u al pa a o pe eg ino xacobeo
88
.
A F ancíxena o ixinouse a pa i da denominada ía Romea, que consis ía nun
sis ema de camiños que a a esaba Eu opa de no e a su a a unha das p incipais me as
de pe eg inacións c is iás, Roma. Es e camiño cambiou o seu nome cando oi eco ido
omando a cidade de Roma como pun o de saída e non só como me a inal do camiño
89
,
unindo así, os g andes cen os de espi i ualidade cun dob e eco ido, que iña coma
inalidade alcanza a Ca ed al Compos elá ou a basílica de San Pie o do Va icano
90
,
ademais de pe mi i a súa unión co San o Sepulc o de Xe usalén, sendo I alia, des e xei o,
85
T adución p opia do ex o o ixinal.
86
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., pp. 213-214
87
Rucquoi, A. (2019). The Way o Sain James: A sac ed space?. In e na ional Jou nal o Religious
Tou ism and Pilg image, 7(5), 41-47, p. 46
88
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 69
89
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., pp. 217
90
Ou ei al B ión, S. (2010). Op. Ci ., p. 186
21
un pun o de encon o ob iga o io en e os i ine a ios i alianos ca a Compos ela e os que
chegaban a Te a San a
91
.
En ealidade, a ía F ancíxena non e a ou a cousa que a ía Romea cambiada de
di ección, e a suma de odo o sis ema de camiños ( ía Emilia, ía Cassia, ía Apia, ía
Apia-T ajana...)
92
que desembocaban nela, os cales o an emp azados na Al a Idade
Media sob e a an iga es u u a ia ia omana
93
.
Os pe eg inos i alianos que camiñaban a a San iago cunha in ención espi i ual,
acos umaban a oma a ía F ancíxena e, unha ez supe ados os Alpes, enlazábanse coa
ía Tolosana con inuando polo denominado Camiño a a o sepulc o do após olo,
con o mando así, o de inido polo expe o i aliano en es udios xacobeos, Paolo Caucci on
Saucken, como “Camiño I aliano a San iago”
94
.
Es e Camiño I aliano pa ía, en di ección No e, dende Roma e con inuaba ca a
Vi e bo, Siena e Lucca, c eando un amo de ía in e na que pasaba polos Apeninos, o
Mon e Bondone a a és de Fidenza, Piacenza e Pa ia, e polos Alpes no G an San
Be na do. A maio pa e dos pe eg inos i alianos di ixíanse a a Piacenza, seguindo a
an iga ía Romea
95
, e alí omaban camiño ca a Milano ou To ino pa a pode a a esa os
Alpes no úl imo amado chamado Vía dos Alpes, no paso do Mongine o, e uni se,
inalmen e, con algunha das ías ancesas do Camiño, especialmen e coa Tolosana
96
,
que ac uaba coma a súa p olongación
97
. (Figu a 4)
A pe eg inación i aliana a Compos ela podía ealiza se amén en ba co unha ez
o a pe co ida a ía F ancíxena dende Roma a a o po o de Luni, pa a despois
91
S opani, R. (1995). “La ia F ancigena: <<Camino>> i aliano pe Compos ela e pun o d’incon o degli
i ine a i delle <<pe eg ina iones maio es>>, en Ac as del Cong eso de Es udios Jacobeos, San iago de
Compos ela, 4 al 6 de no iemb e de 1993 (pp. 665-672). San iago de Compos ela, Di ección Xe al de
P omoción do Camiño de San iago, p. 665
92
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 219
93
Gai, L. (2003). “El Camino I aliano de San iago”, en Caucci on Saucken, P. G. (ed.), San iago. La
Eu opa del Pe eg inaje (pp. 299-319). Lunwe g, Ba celona, p. 300
94
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 75
95
Gai, L. (2003). Op. Ci ., p. 299
96
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 217
97
S opani, R. (2001). Il <<Camino >> I aliano pe San iago de Compos ela. Le on i i ine a ia di e à
medie ale. Le Le e e, Fi enze, p.23
22
desemba ca na ila ancesa de Aigues Mo es, e emp ende o Camiño pola ía Tolosana
en Mon pellie a a San iago
98
. Es as pe eg inacións ma í imas o on e e enciadas
nalgunhas ob as li e a ias, como é o caso do Lib o do Rei Rugge o, esc i o a me ade do
século XII polo xeóg a o chamado Al-Id isi, onde expoñía con exac i ude a u a cos ei a
que pa ía de Luni e pa aba en Geno a, Sa ona, Albenga, Hyè es e Ma sella
99
. (Figu a 5)
A ía ma í ima modi icouse no século XIV ao cambia o no o pun o de pa ida
da u a ao po o cos ei o de Pisa, acéndoo así coincidi co des inado á pe eg inación a
Te a San a, e coincidindo cun no o cambio da u a e es e coa anexión de Fi enze á ía
F ancíxena, e a conseguin e c eación dun no o camiño al e na i o chamado “ u a exia
omana”
100
. Finalmen e, o po o de Pisa oi subs i uído polo de Li o no coma luga de
emba que de pe eg inos xacobeos ao comezo da Idade Mode na
101
.
O p oceso e olu i o da ía F ancíxena desen olado no século XIV no e i o io da
Toscana con ou con ou as modi icacións, as cales coincidi on coa expansión da ama
polo cul o a San iago o Maio na cidade de Pis oia
102
. Es e ei o p o ocou a anexión á
u a da “ ía F ancesca della Sambuca”, que pa ía da cidade oscana pa a chega a a o
e i o io bolognés c uzando os Apeninos oscano-emilianos, e así ol e a e oma a u a
da ía o ixinal que se di ixía ca a o no e de I alia e encamiña se ca a Compos ela
103
.
A c eación des e no o camiño p o ocou que moi os dos pe eg inos que pa ían
ca a San iago de Compos ela seguindo a u a F ancíxena, ou aqueles que se di ixían a
Roma, oma an o des ío pa a pa a se en Pis oia a ene a ao san o, aumen ando así a
ama da cidade e o in luxo de pe eg inos xacobeos ao se es a unha no a me a de
pe eg inación en I alia, que chegou a se conside ada baixo a exp esión de “Compos ela
I aliana”
104
. Des e xei o, a cidade e odo o e i o io en o no a ela consegui on o azado
dunha e dadei a e p opia ia pe eg inalis, ep esen ada polos hospicios dedicados ao
após olo San iago o Maio , e pola p esencia de opónimos como “Giacche ino”, que se
98
Ibidem.
99
Ibid., p. 22
100
Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 220
101
Ibidem.
102
Gai, L. (1988). Op. Ci ., p. 38
103
Ibidem.
104
D’Ap uzzo, A. (2019). Op. Ci ., p. 11
23
a opa ao oes e da cidade sendo o luga dende onde se pode ap ecia a p imei a isión de
Pis oia dende a ía F ancíxena
105
.
5. De San iago a Pis oia
A inais do século XII, a cidade oscana de Pis oia e a xa conside ada o cen o de
cul o do após olo San iago en I alia ao posuí a única eliquia au én ica do san o
106
. Es e
ei o apa ece ecollido nun dos manusc i os conse ados no A chi io di S a o di Pis oia,
e co espóndese cunha copia de inais do século XV dun dos “dous lib os de legenda
sanc i Iacobi apos oli”, os cales cons i uían, a inicios do século XIII, o p imei o
documen o haxiog á ico xacobeo esc i o en Pis oia
107
: “A capela de San iago oi
cons uída no ano 1145 [...] o seño bispo A o consag ou con g an de oción [...] o al a
de San iago, o 25 de xullo, o mesmo día da es i idade do após olo.” (Dous lib os de
legenda sanc i Iacobi apos oli, s. XV)
O cul o a San iago o Maio , polo an o, iniciouse o icialmen e en Pis oia o 25 de
xullo do 1145, e xun o coa impo an e de oción xacobea, a anexión da “ ía F ancesca
della Sambuca” á p eexis en e ía F ancíxena, e a consag ación do al a maio de p a a
que cus odiaba a eliquia do san o, en poucos anos, ixe on que o após olo San iago
con e é ase no pa ón da cidade a a hoxe en día, e es a, oi conside ada como a “Piccola
Compos ela”, es ablecendo así un no o cen o de pe eg inación c is iá xacobeo.
105
Gai, L. (1984). “Tes imonianze jacobee e i e imen i compos ellani nella s o ia di Pis oia dei secoli XII-
XIII”, en A i del Con egno In e nazionali di S udi. Pis oia e il Cammino di San iago: Una dimensione
eu opea nella Toscana medioe ale, Pis oia 28-30 se emb e, 1984 (pp. 119-230). Edizioni Scien i iche
I aliane, p. 189
106
Ibid., pp. 119-120
107
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 48
30
municipio de Pis oia, es ando elegada po comple o ao con ol des e
143
. A medida que
p oli e aba a impo ancia da ins i ución, o núme o de Ope ai oi aumen ando
sucesi amen e a a chega a seis, dos cales debían de in eg a a un no a io, a un
adminis ado e a un cama lengo, e amén se amplia on as a e as des es, elacionándoos
co desen ol emen o da ida da cidade, das uncións ins i ucionais e do axus e de p ezos
no me cado, ademais da xa nomeada adminis ación dos bens e do cul o a San iago
144
.
O p imei o documen o que ai unha mención explíci a da Ope a di San Jacopo
ecóllese no ano 1163, onde o p opie a io dunha can ei a de ped a concédelle o de ei o a
u ilizala ao “p esbí e o de Bondie, ao ec o da ig exa e á Ope a di San Jacopo, e ice e sa
pa a a ig exa e ob as an es mencionadas”
145
.
Finalmen e no ano 1777, en pleno esplendo da Ope a di San Jacopo, o mona ca
Pie o Leopoldo, da dinas ía dos Medici, debido á súa educación ilus ada, aboliu po
comple o a p incipal ins i ución do cul o xacobeo, e delegou así, as súas a e as, aos
unciona ios de nomeamen o g an ducal
146
.
5.1.2 Pa ón da cidade
O após olo San iago asumiu o papel de pa ón de Pis oia e da súa comunidade de
cidadáns pouco despois da chegada das eliquias á cidade oscana na segunda me ade do
século XII, as un p oceso de ap opiación des e compoñen e de o za ideolóxica e polí ica
po pa e do municipio de Pis oia, que ansco ía en pa alelo á exp opiación de odo o
pode da au o idade episcopal na cidade
147
. P oba dis o o on as es ei as elacións
desen ol idas en e cul o xacobeo e o pode ci il ao longo dos séculos, as cales queda on
e idenciadas nos cos umes popula es que mos aban como nes a segunda me ade do
1100, as es ipulacións con ac uais e as débedas anuais, coincidían a p opósi o coa es a
143
Fe ali, S. (1979). Op. Ci ., p. 99
144
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., pp. 179-181
145
Diplomá ico, S. Jacopo, 15 xullo 1163, ci ado en D’Ap uzzo, A. (2016), p. 55
146
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 182
147
Gai, L. (2020). “San iago el Mayo pa ono di Pis oia: pe una ile u a s o iog a ica”, en Caucci on
Saucken, P. G. (coo d.), Jacobus Pa onus. X Cong eso In e nacional de Es udios Jacobeos (pp. 329-399).
Xun a de Galicia, San iago de Compos ela, p. 331

31
pa onal es ablecida o 25 de xullo: “O cos ume de ixa a da a de encemen o das débedas
anuais pa a o es um S. Jacobi, o 25 de xullo”
148
.
Es a imaxe do san o desen ol euse coma unha iconog a ía p opia que des acou
sob e odo na ca ac e ización de San iago como pa ón dos pe eg inos
149
, e coa
ep esen ación de pa ón dos cidadáns pis oieses, asociada a a inais do século XIV co
copa ón da cidade, san Zeno
150
, a quen se lle dedicou hono i icamen e a ca ed al da
cidade.
Dende o es ablecemen o de San iago coma pa ón de Pis oia, a cidade pasou a
es a in eg ada comple amen e na ede de i ine a ios xacobeos e de pe eg inación que
a a esaba a Toscana medie al
151
, como xa se ci ou an e io men e no p esen e aballo,
coa apa ición da “ ia F ancesca della Sambuca”, con e éndose, polo an o, nunha das
máis impo an es es emuñas en Eu opa do cul o e da pe eg inación polo após olo
San iago.
5.1.3 O al a de San Jacopo
Coa chegada da sag ada cápsula que con iña o agmen o do óso do san o após olo
á cidade oscana de Pis oia, le ouse a cabo, a mans do bispo A o, a cons ución dun al a
de p a a que albe gou a eliquia, e que oi dispos o o ixina iamen e na capela de San
Jacopo, si uada en e os dous p imei os amos da na e de ei a da ca ed al pis oiese, a cal
oi consag ada no ano 1145 polo bispo, o día do ma i io de San iago o Maio , é dici , o
25 de xullo
152
. Na ac ualidade o al a a ópase si uado na no a capela dedicada ao san o,
coñecida como Capella del Giudizio, xa que a an e io oi demolida no ano 1785
153
.
148
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 54
149
D’Ap uzzo, A. (2020). The impo ance o apoc yphal sou ces in S . James he G ea e iconog aphy.
T i en Publishing, Uni e si à Ca olica del Sac o Cuo e, Milano, p. 8
150
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 77
151
Cas iñei as González, M. A. (2019). Lucia Gai, L’al a e a gen eo di San Iacopo a Pis oia. Ad Limina, 10
(10), 191-192, p. 191
152
Gai, L. (2018). Un’immagine del pelleg inaggio u a d’a gen o: l’al a e di San Jacopo nel duomo di
Pis oia. Compos ela, (39), 5-36, p. 5
153
Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 191
32
An igamen e, no luga onde se a opaba o ixina iamen e o al a , só iñan pe mi ido
o acceso os Ope a i di San Jacopo, p ohibíndolle así a en ada aos pe eg inos e ieis que
acudían á ca ed al a admi a e ene a as eliquias do san o
154
. Es es, an só podían
con emplalo a a és das eixas que pechaban o ecin o nas p incipais es as li ú xicas, xa
que o es o do ano pe manecía cube o, xe ando un e ec o de sac alidade e de mis e io
155
.
O al a e a o luga de celeb ación do sac amen o da Euca is ía e, segundo a expe a
Lucia Gai, uncionaba amén coma un “pun o de con ac o me a ísico en e a dimensión
me ahis ó ica da Xe usalén celes e e a con igu ación como es u u a asimilada a unha
umba apos ólica (median e a eliquia xacobea do seu in e io ).” (Lucia Gai, 2018, p. 5)
Foi ealizado en e os anos 1287 e 1456 en p a a dou ada epuxada, polas mans de a ias
xe acións de di e en es ou i es, que ealiza on as di e en es pa es que hoxe con é eno
nunha es u u a uni a ia
156
.
O núcleo o ixinal da peza es aba cons i uído pola “ a ola a gen ea” da ada no ano
1287, a cal ep esen aba a imaxe da Vi xe co Neno sendo lanqueada polos doce
após olos, simbolizando así, a alego ía da Ma e Ecclesia
157
. O an ependium oi saqueado
na noi e de ca na al do ano 1293 a mans de Vanni Fucci, como ecolleu Dan e no Can o
XXIV do In e no
158
: “Vida de bes a p aceume, non de home, como o mulo que un: Son
Vanni Fucci bes a, e Pis oia oime boa cuad a [...] Eu non podo ocul a o que p egun as:
aquí es ou po que un na sanc is ía lad ón dos e mosos o namen os, e acusa on a ou o
home alsamen e.” (La Di ina Comedia, 1472)
159
.
No decemb o do ano 1316, o ou i e pis oies And ea di Jacopo d’Ognabene,
ealizou un no o an ependium (Figu a 8) des inado a ado na o on al in e io do al a
de San Jacopo
160
. Es e es aba compos o po quince ecad os ado nados po un p og ama
iconog á ico baseado no No o Tes amen o e na His o ia de San iago, e posuía unha
154
Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 7
155
Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192
156
Ibid., pp. 191-192
157
Gai, L. (1984). Op. Ci ., pp. 46, 48-71.
158
Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 8
159
Dan e Alighie i (1472). La di ina comedia. Lua na Ediciones, Mad id.
T adución p opia do ex o o ixinal.
160
Ibid., p. 10
33
lec u a da secuencia na a i a de esque da a de ei a, e de a iba a abaixo, como un ex o
esc i o, a cal íase in e ompida no ecad o do medio da p imei a ila, pola ep esen ación
dun c is o en maxes ade con Ma ía e San iago
161
.
En e os anos 1330 e 1340 ealizouse a p imei a ampliación do dosel, e no ano
1361, iniciouse a ealización dos on ais la e ais do al a , no que des aca o lado esque do,
o cal con en a ep esen ación dun ex enso ciclo xacobeo ealizado po Leona do di se
Gio anni
162
. O lado de ei o, pola súa con a, ep esen a a his o ia do An igo Tes amen o,
e oi le ado a cabo polos ou i es lo en inos F ancesco Niccolai e, o mesmo Leona do di
se Gio anni
163
.
Pos e io men e, a ob a ampliouse co e ablo de Pie o d’A igo Tedesco (1380-
1390) , que oi enma cado no cen o cun amplo nicho que ga daba a g ande es a ua de
San Jacopo in ono (Figu a 9), es ido de pa ón, e ealizado po Giglio Pisano en e os
anos 1349 e 1353
164
.
O dosel oi co oado polas ep esen acións de C is o bendicindo en e co os
anxelicais, le adas a cabo polos ou i es No i di Bu o e A o di Pie o B accini, e
comple ado nos seus lados coas igu as dos P o e as, dos Dou o es da Ig exa, dos
E anxelis as e dalgúns ou os san os
165
, anos despois de se consag ado en 1399
166
.
Nun p incipio es aba p e is o que o monumen al Reliquia io di S. Jacopo (Figu a
10), ealizado no ano 1407 polo alle de Lo enzo Ghibe i, ose colocado co oando o
e ablo a xén eo, pe o o p oxec o non oi le ado a cabo, e es e a ópase na ac ualidade en
on e ao al a
167
.
161
Ibid., p. 11-15
162
Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192
163
Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 18
164
Gai, L. (1984). Op. Ci ., pp. 96-100
165
Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 27
166
Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192
167
Ibid., p. 192
34
5.2 Iconog a ía de San iago o Maio en Pis oia
As ep esen acións iconog á icas máis an igas da igu a de San iago o Maio
a opadas en Pis oia, pe encen aos anos sesen a do século XII, é dici , pouco empo
despois da chegada da eliquia compos elá á cidade e da consag ación do al a dedicado
ao san o no in e io da súa ca ed al, co espondéndose p incipalmen e coa iconog a ía
apos ólica do san o
168
.
O p imei o caso a ópase no a qui abe da po a maio da ig exa de San Ba olomeo
in Pan ano, onde se ep esen a a San iago xun o aos demais após olos na escena da
Inc edulidade de San o Tomás (Figu a 11). A segunda imaxe, coe ánea á an e io , ol e
a plasma ao san o den o do g upo apos ólico na Úl ima Cea, nun ele o do a qui abe
da po ada p incipal da ig exa de San Gio anni Fuo ci i as
169
. (Figu a 12)
Non oi a a os úl imos anos do século XII cando apa eceu, po p imei a ez, a
ep esen ación indi idual do após olo San iago sen os ou os discípulos que o
acompañaban. Foi o caso dunha es a ua de má mo e p o enien e da ig exa de San Jacopo
in Cas ella e, que se c e que simboliza a Misión de C is o a San iago, pola simili ude que
p esen an ambos pe sonaxes
170
. (Figu a 13)
Ademais da ep esen ación apos ólica do san o, que oi a máis eco en e na
iconog a ía local, San iago adop ou un imaxina io máis amplo que aba caba a simboloxía
de pa ón, e pe eg ino, que o on plasmadas na a e pis oiense ao longo dos séculos.
No caso da iconog a ía de San iago como pa ón, o após olo adop ou unha dob e
uncionalidade ao ep esen a simul aneamen e ao pa ón da cidade e ao pa ón dos
pe eg inos. Un dos exemplos máis emblemá icos, debido á súa a día da ación no cul o
xacobeo no ano 1582, é o que se a opa baixo o pó ico on e á po ada de ei a da ca ed al
da cidade (Figu a 14). Nes e caso, o san o apa ece cunha man en ac i ude de bendici , e
coa ou a sos én unha maque a da cidade (pa ón da cidade); ademais, es á lanqueado a
ambos lados po anxos que sos eñen o bo dón e o somb ei o de ala ancha, que son cla as
168
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 65
169
Ibidem.
170
Ibidem.
35
insignias da pe eg inación (pa ón dos pe eg inos). Es as dúas conno acións man i e on
ao longo dos séculos unha impo ancia p opia aínda que o on ep esen adas en conxun o,
axudando a e o za se mu uamen e
171
.
O após olo case semp e apa ece ep esen ado con algún a ibu o que ai alusión á
pe eg inación, e non oi a a o úl imo cua o do século XIII, en Pis oia, cando se comezou
a ep esen a unha iconog a ía p opia que simbolizaba ao san o como pe eg ino en se
mesmo. O p imei o de odos os exemplos oi o dunha es a ua de ped a, p obablemen e
p o enien e do Monas e o delle Salesiane, que ep esen a a un pe eg ino, cos seus
a ibu os p opios (somb ei o, iei a, bo dón...), e sos endo un lib o na man esque da, o
cal pe mi e di e encia e asocia á igu a coa do san o
172
. (Figu a 15) Ac ualmen e a peza
a ópase no pa io in e io do concello, e é u ilizado como lapida io
173
. Es a iconog a ía
omou o za na cidade de Pis oia ao longo dos séculos, e oi no s. XIV cando se p esen ou
o maio exemplo des a simboloxía do após olo, coa xa ci ada es a ua de p a a do al a de
San Jacopo, na que o san o apa ece sen ado no ono po ando a ibu os de pe eg ino:
sandalias, bo dón con zu ón sob e o que apa ece unha iei a e somb ei o de ala ancha
174
.
No caso de Pis oia, non exis en es emuñas explíci as sob e a iconog a ía de
San iago cabalei o a pesa da elación da cidade oscana coa acción an isa acena do
san o. Is o débese, p obablemen e, á impo an e conno ación ibé ica e á ele ancia de
España no con ex o que o ixina e desen ol e a ep esen ación do San iago Ma amou os,
a cal o a sancionada en I alia no ano 1559 coa Paz de Ca eu-Camb ésis, que cas igaba o
dominio español sob e o e i o io i aliano
175
. Po is o, as e e encias a ís icas á
conno ación mili a do san o esúmense en simples hipó eses, como é o caso da Madonna
della Pe gola de Be na dino De i, do 1523 (Figu a 16), que ep esen a no ondo da
composición, á esque da do pomo do bo dón de San iago, a un a mei o e a un mou o,
acendo alusión á signi icación cabalei esca do após olo
176
. (Figu a 17)
171
Ibid., p. 77
172
D’Ap uzzo, A. (2017). Op. Ci ., p. 65
173
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 90
174
Ibid., p. 92
175
Ibid., pp. 102-103
176
Ibid., p. 110

36
5.3 As adicións popula es
As es as pa onais dedicadas a San iago o ma on pa e da adición xacobea
pis oiense dende o oc a o decenio do século XII, pouco despois da chegada da eliquia á
cidade, a a hoxe en día, coa súa celeb ación o 25 de xullo de cada ano
177
.
Non oi a a a apa ición da Ope a di San Jacopo no século XIII, cando se e ela on
as es emuñas máis impo an es ace ca das disposicións ela i as á es a do pa ón,
expoñendo a ealización das ce imonias elixiosas le adas a cabo nos días máis ele an es
da celeb ación
178
. Exemplo é, o da g an p ocesión que, ao igual que na ac ualidade,
conducía ao cle o e aos ieis, dende a p aza si uada dian e da ig exa de San F ancesco, á
capela dedicada a San iago do in e io da ca ed al de Pis oia
179
, ou o da o enda, po pa e
da Ope a, de seis elas ao bispo da cidade, as cales se ían pa a ilumina os candelab os
que daban luz aos edi icios sac os e ás capelas dende o século XI
180
. Ademais, en
ecollido nun documen o do ano 1246, a ealización do “pa iglione dell’Ope a”, unha
g ande es u u a con o mada dian e da ca ed al a a és dun pano deco ado con moi as
co es, que se ía pa a cub i do sol aos cidadáns, e axudaba a e o za a impo ancia do
espazo u bano no que se acía hon a ao san o
181
.
No ámbi o laico da es i idade xacobea do século XIII, mencionase po p imei a
ez o e mo “palio”, que e e ía ao man o hono í ico co que se endía homenaxe ao al a
de San iago, e ás ca ei as de cabalos que se le aban a cabo na p aza da ca ed al
182
. A
Ope a di San Jacopo e a a enca gada de ealiza dous palios di e en es, un pa a o
encedo da ca ei a e ou o pa a o al a xacobeo, que e a colocado sob e es e, xun o ao
de ou as ins i ucións que que ían ende lle cul o ao pa ón ao inal da p ocesión, e que
debía de ep esen a a impo ancia do san o pa a oda a comunidade
183
.
177
Gai, L. (1987). Le es e pa onali di S. Jacopo e il palio a Pis oia. Socie à pis oiese di s o ia pa ia,
Pis oia, p. 4
178
D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 119
179
Gai, L. (1987). Op Ci ., p. 5
180
Ibid., pp. 5-6
181
Ibid., p. 6
182
Ibidem.
183
Ibid., p. 14
37
A ele ancia da es i idade euse e lexada no 1296, nun documen o que a es aba
o cos ume de libe a a algúns ca ce a ios quince días an es da p imei a celeb ación
xacobea, pa a así se p esen ados na capela de San Jacopo o día da éspe a po ene ación
ao san o, e, as eces, pa a pa icipa na p ocesión que chegaba á ca ed al: “os que lle o on
“o ecidos” a el, homes e mulle es a a seis pe soas, i e on que saí da p isión en ilas de
dous, con eas e ci ios acesos na man”
184
.
Así mesmo, comeza on a xu di unha se ie de cos umes ligadas ás comidas
amilia es dos días das es as de San iago, nas que os p a os p incipais ca ac e izábanse
po se os doces ípicos da zona (be lingozzo e b igidine)
185
, algunhas das oi as xa
madu as, comunmen e chamadas “u a saiacopa” e “mazá saiacopa” polo seu pe íodo de
madu ación e alimen o en da as xacobeas, e sob e odo, os maca óns da comida do 25 de
xullo, cuxa in luencia chegou ás campás de mediodía, que “sonaban a maca ón”
186
.
A pa i de aquí, a es a pa onal ai pe dendo pa e da súa au onomía e da súa
espi i ualidade o ixinal a medida que a anzan os séculos, a a chega a ac ualidade, onde
es a elacionase p incipalmen e co espec áculo de ogos a i iciais da noi e da éspe a de
San iago e coa “gios a dell’o so”, a cal p e endía ecupe a a adición municipal
medie al das ca ei as de cabalos, a as ándose así da espi i ualidade, pa a da paso á
simple celeb ación es i a
187
.
184
Gai, L. (1990). I i lessi della de ozione jacobea nei compo amen i sociali. Socie à pis oiese di s o ia
pa ia, Pis oia, p. 4
185
Ra anelli, F. (2015). Op. Ci ., p. 5
186
Fe ali, S. (1979). Op. Ci ., p. 123
187
Gai, L. (1987). Op Ci ., p. 22
38
6. Conclusións
No aballo ealizado a ouse de expoñe a elación exis en e en e as cidades
xacobeas de San iago de Compos ela e Pis oia a a és dunha ex ensa análise bibliog á ica
da igu a do san o, do seu cul o e da súa iconog a ía en ambos luga es, á ez que se
p ocu ou ealiza unha explicación do con ex o his ó ico que p o ocou a chegada da
eliquia á cidade oscana, e como in luíu es a nos aspec os an e io es e na con o mación
dunha “Compos ela I aliana”.
A si uación de c ise eclesiás ica e ci il que es aba a a esando Pis oia no ano 1138
encon ou unha solución na implan ación do no o cul o dedicado a San iago a a és do
ing eso da eliquia ósea do após olo e da copia incomple a do Codex Calix inus, doados
polo a cebispo compos elán Diego Xelmí ez á ca ed al pis oiense. A e acidade des e
suceso a opou on es su icien es que axuda on a con as alo e a chega á conclusión de
que o acon ecemen o esul ou unha simple es a exia polí ica po pa e do bispo i aliano
A o pa a esol e as di icul ades pe inen es, que ema ou conle ando á consag ación
dun no o cen o de pe eg inación c is iá xacobeo en I alia.
Pis oia enlazouse a San iago a a és dun camiño que conec aba coa ecoñecida
ía F ancíxena, con e endo a cidade nun no o luga de cul o ao san o, e nunha pa ada
ob iga o ia na u a do Camiño ca a Compos ela; e adop ou, a a és des a se ie de
in e cambios, unha iconog a ía e cul u a xacobea p opia adap ada ao con ex o local, que
p esen a g andes simili udes coa ealidade compos elá.
Ambas cidades compa en unha g an iqueza cul u al que e o za aínda máis a
ap eciación das súas simili udes, xes ando unha i mandade en e as dúas que comezou
hai máis de 870 anos, e que con inúa na ac ualidade, compa indo adicións, pad oado e
haxiog a ía local a a és do cul o a San iago o Maio , illo de Zebedeo.
39
7. Fon es p ima ias e bibliog a ía
Fon es p ima ias
Dan e Alighie i (1472). La di ina comedia. Lua na Ediciones, Mad id.
Sag ada Biblia. (1979), Náca Fus e , E. e Colunga, A. (ed.), La Edi o ial Ca ólica,
Mad id.
Libe Sanc i Iacobi. Codex Calix inus. (2004), Mo alejo, A., To es, C. e Feo
Ga cía, J. ( ad.), Conselle ía de Cul u a, Comunicación social e Tu ismo, Xe encia de
P omoción do Camiño de San iago, San iago de Compos ela.
Sal i, M. (1656). Delle his o ie di Pis oia e azioni d’I alia. (Tomo I). Roma.
San iago de la Vo ágine (1982). La leyenda do ada (J. M. Macías, T ans.). Alianza
Fo ma Edi o ial. (T aballo o ixinal do s. XIII)
Bibliog a ía
Ba al Ri adulla, M. D. (2023). “San iago miles-San iago Ma amo os. Caminos
de su imagine ía en Galicia”, en Mon ei a A ias, I. (coo d.), Almanzo y Ca lomagno. El
Camino de San iago an e el islam en época medie al (pp. 161-184). Ediciones T ea,
Gijón.
Caucci on Saucken, P. G. (1984). Il Cammino I aliano a Compos ela. Il
pelleg inaggio a San iago di Compos ella e l’I alia. Uni e si à degli s udi di Pe ugia.
Ca ajal González, H. (2015). San iago Pe eg ino. Re is a Digi al de Iconog a ía
Medie al, VII (14), 63-75.
Cas iñei as González, M. A. (2019). Lucia Gai, L’al a e a gen eo di San Iacopo a
Pis oia. Ad Limina, 10 (10), 191-192.
D’Ap uzzo, A. (2016). Il cul o di San Giacomo Maggio e e l’immagine iacobea a
Pis oia. [Tesis de maes ía no publicada]. Alma Ma e S udio um, Uni e sidad de
Bologna.
D’Ap uzzo, A. (2017). The In luence o Pilg image Rou es on Local Cul u e and
Imagina ion: he “I alian Compos ela” as a Case S udy. Alma ou ism, Jou nal o Tou ism,
Cul u e and Te i o ial De elopmen , (16), 59-79.
46
Figu a 1: Mes e Ma eo,
San iago Após olo, San iago de
Compos ela, Pó ico da Glo ia
da Ca ed al de San iago de
Compos ela, s. XII.
Figu a 2: Juan de Juanes,
San iago Pe eg ino, San iago de
Compos ela, Museo das
Pe eg inacións e de San iago,
1560-1570.

47
Figu a 4: Rena o S opani,
A ía F ancíxena, o
azado base dos
pe eg inos i alianos
di ec os a San iago de
Compos ela, Fi enze, en Il
<<Camino >> I aliano
pe San iago de
Compos ela. Le on i
i ine a ia di e à medie ale
(p. 21), 2001.
Figu a 3: José Gambino,
San iago Ma amou os, San iago
de Compos ela, Cama ín de
San iago Caballe o de la Ca ed al
de San iago de Compos ela,
1775.
48
Figu a 5: Rena o S opani,
A ía F ancíxena e os
po os de emba co a
Compos ela, Fi enze, en Il
<<Camino >> I aliano
pe San iago de
Compos ela. Le on i
i ine a ia di e à medie ale
(p. 24), 2001.
Figu a 6: A qui ec o anónimo, Ig exa de San Jacopo in Cas ella e, Pis oia, s. X
49
Figu a 7: Pin o oscano anónimo, Pin u as mu ais da ig exa de San Jacopo in Cas ella e, Pis oia,
in e io da na e cen al da ig exa de San Jacopo in Cas ella e, s. X.
Figu a 8: And ea di Jacopo d’Ognabene, F ancesco Niccolai, Leona do di se Gio anni, Pie o d’A igo
Tedesco e ou os, Al a de San Jacopo, Pis oia, in e io da Ca ed al de san Zeno, 1287-1456.
50
Figu a 9: Giglio Pisano,
San Jacopo in ono,
Pis oia, al a da Ca ed al de
san Zeno, 1349-1353.
Figu a 10: Lo enzo Ghibe i,
Reliquia io di S. Jacopo,
Pis oia, Ca ed al de san Zeno,
1407.
51
Figu a 11: Mes e p o enzal, Inc edulidade de san o Tomás, Pis oia, a qui abe da ig exa de San
Ba olomeo in Pan ano, 1160-1170.
Figu a 12: G uamon e, Úl ima cea, Pis oia, a qui abe da ig exa de San Gio anni Fuo ci i as, 1167 ca.

52
Figu a 13: Escul o oscano
anónimo, Misión de C is o a
San iago, Pis oia, Museo Cí ico,
an e io men e na ig exa de San
Jacopo in Cas ella e, inais do s.
XII.
Figu a 14: Ba is a Naldini e Gio anni Ba is a Balducci, San iago pa ón da cidade de Pis oia, Pis oia,
Ca ed al de san Zeno, pó ico de ing eso, 1582.
53
Figu a 15: Escul o
lomba do anónimo, San iago
pe eg ino, Pis oia, Palacio
Comunal, úl imo cua o do s.
XIII.
Figu a 16: Be na dino di
An onio De i, Madonna della
Pe gola, Pis oia, Museo Cí ico,
1523.
54
Figu a 17: Be na dino di
An onio De i, Madonna della
Pe gola (de alle), Pis oia, Museo
Cí ico, 1523.