Pistoia e Santiago de Compostela : relación e culto ao Apóstolo

Facul ade de Xeog a ía e His o ia G ao en His o ia da A e Pis oia e San iago de Compos ela: elación e cul o ao Após olo. Ma ía Rod íguez Sen a Tu o a: Ma a Cendón Fe nández Depa amen o de His o ia da A e An iga e Medie al Cu so 2022/2023 Índice Resumo ............................................................................................................................. 1 Resumen ........................................................................................................................... 1 Abs ac ............................................................................................................................. 2 1. In odución ................................................................................................................ 3 2. O após olo San iago .................................................................................................. 5 2.1 A lenda do após olo San iago ............................................................................ 8 2.1.1 Passio maio ............................................................................................... 9 2.1.2 T ansla io ................................................................................................. 10 2.2 Rep esen acións iconog á icas de San iago o Maio ....................................... 11 2.2.1 Após olo ................................................................................................... 11 2.2.2 Pe eg ino ................................................................................................... 12 2.2.3 Cabalei o ................................................................................................... 13 3. O cul o a San iago o Maio en Compos ela............................................................. 15 4. A pe eg inación dende I alia ................................................................................... 17 5. De San iago a Pis oia............................................................................................... 23 5.1 O cul o a San iago na cidade de Pis oia ........................................................... 24 5.1.1 Ope a di San Jacopo ................................................................................ 29 5.1.2 Pa ón da cidade........................................................................................ 30 5.1.3 O al a de San Jacopo ............................................................................... 31 5.2 Iconog a ía de San iago o Maio en Pis oia ..................................................... 34 5.3 As adicións popula es .................................................................................... 36 6. Conclusións ............................................................................................................. 38 7. Fon es p ima ias e bibliog a ía ................................................................................ 39 8. Anexos ..................................................................................................................... 44 1 Resumo A pa i do século XII, ala chegada dunha eliquia ósea do após olo San iago e dunha copia incomple a do Codex Calix inus, a cidade de Pis oia consag ouse como a “Compos ela I aliana”, quedando baixo o pad oado do san o e me gullada no seu cul o. O acon ecemen o esul ou an ele an e, que a cidade oscana quedou ixada coma unha das e apas undamen ais da pe eg inación i aliana a San iago, xa que conseguiu con o ma un no o luga de de oción ao após olo no al a de San Jacopo da ca ed al pis oiense. Todos os in e cambios sociocul u ais ealizados nas pe eg inacións i alianas a Compos ela o on os que axuda on a adop a na cidade unha iconog a ía p opia nas a es isuais e na a qui ec u a local, ademais de inco po a un cul o xacobeo pa icula que es aba adap ado ao con ex o p opio da cidade, e que semp e se iu in luído pola haxiog a ía, as adicións e a cul u a local compos elá. A c eación des e no o cen o de pe eg inación c is iá en I alia oi iniciado hai no e séculos, e con inúa ixen e na ac ualidade coa p esen e i mandade de ambas cidades. Palab as cha e: Pis oia, San iago, Reliquia, Pe eg inación, Cul o. Resumen A pa i del siglo XII, as la llegada de una eliquia ósea del após ol San iago y de una copia incomple a del Codex Calix inus, la ciudad de Pis oya se consag ó como la “Compos ela I aliana”, quedando bajo el pa ona o del san o y sume gida en su cul o. El acon ecimien o esul ó an ele an e, que la ciudad oscana quedó ijada como una de las e apas undamen ales de la pe eg inación i aliana a San iago, ya que consiguió con o ma un nue o luga de de oción al após ol en el al a de San Jacopo de la ca ed al pis oyense. Todos los in e cambios sociocul u ales ealizados en las pe eg inaciones i alianas a Compos ela ue on los que ayuda on a adop a en la ciudad una iconog a ía p opia en las a es isuales y en la a qui ec u a local, además de inco po a un cul o jacobeo pa icula que es aba adap ado al con ex o p opio de la ciudad, y que siemp e se io in luido po la hagiog a ía, las adiciones y la cul u a local compos elana. La c eación de es e nue o cen o de pe eg inación c is iano en I alia ue iniciado hace nue e siglos, y con inúa igen e en la ac ualidad con la p esen e he mandad de ambas ciudades. Palab as cla e: Pis oya, San iago, Reliquia, Pe eg inación, Cul o. 2 Abs ac F om he 12 h cen u y onwa ds, ollowing he a i al o a bone elic o he Apos le S . James and an incomple e copy o he Codex Calix inus, he own o Pis oia was consec a ed as he "I alian Compos ela", coming unde he pa onage o he sain and imme sed in his cul . The e en was so impo an ha he Tuscan own became one o he undamen al s ages o he I alian pilg image o San iago, as i succeeded in c ea ing a new place o de o ion o he apos le on he al a o San Jacopo in Pis oia's ca hed al. All he socio-cul u al exchanges ha ook place du ing he I alian pilg images o Compos ela we e wha helped he ci y o adop i s own iconog aphy in he isual a s and in local a chi ec u e, as well as inco po a ing a pa icula Jacobean cul ha was adap ed o he ci y's own con ex , and which was always in luenced by he hagiog aphy, adi ions and local Compos elan cul u e. The c ea ion o his new cen e o Ch is ian pilg image in I aly was ini ia ed nine cen u ies ago, and con inues o his day wi h he p esen winning o he wo ci ies. Key wo ds: Pis oia, San iago, Relic, Pilg image, Cul . 3 1. In odución O e mo “pe eg inación” asóciase, nun p imei o momen o, coas máis p imi i as o mas de desp azamen o humano 1 a a a chegada da espi i ualidade paleoc is ián, onde os sepulc os de san os e má i es comézanse a con e e no cen o da ida eclesiás ica das exións, pe mi indo así, que, xa no Al o Medie o da Eu opa Occiden al, os bispos puidesen basea o seu pode en o no á o ganización des es, a aendo o in luxo da pe eg inaxe ca a os luga es sac os, como é o caso de San iago de Compos ela e Pis oia 2 . A o ixe da pe eg inación a San iago de Compos ela, e da c eación do coñecido Camiño, en luga no século IX, co descub imen o dos es os do após olo San iago o Maio , illo de Zebedeo 3 , e a pos e io cons ución do san ua io elixioso que os albe gaba. No caso de Compos ela, o enómeno da pe eg inación c ea unha u a que pode es ende se máis alá das mo i acións elixiosas 4 , con e éndose nunha das pe eg ina io maio , xun o a Xe usalén e Roma 5 . O eme xen e cul o ao após olo San iago, e o ei o da pe eg inación, adop ouse con impo ancia na cidade i aliana de Pis oia ao longo do século XII, cando se consag ou, no in e io da Ca ed al, o al a de p a a que ga da a eliquia do co po do após olo, doada anos a ás polo a cebispo compos elán Diego Xelmí ez ao bispo i aliano A o, o 25 de xullo de 1144 6 . A pa i des a da a é cando se da comezo ao cul o xacobeo en Pis oia, consag ando a San iago coma pa ón da cidade a a hoxe en día, e elacionando á cidade coma unha das 1 Lopez, L. (2012). La imagen de San iago de Compos ela y del Camino en I alia. Una ap oximación desde la geog a ía cul u al. [Tesis de Doc o ado, Uni e sidad de San iago de Compos ela]. Reposi o io ins i ucional – Uni e sidad de San iago de Compos ela, p. 15 2 Gai, L. (1988). Il Cammino di San iago: S o ia della de ozione medioe ale pe l’apos olo Giacomo il maggio e, p o e o e della Spagna e pa ono di Pis oia. Comi a o di S. Jacopo, Pis oia, p. 2 3 San os Solla, X. M. (2006). El Camino de San iago: u is as y pe eg inos hacia Compos ela. Cuade nos de Tu ismo, (18), 135-150, p. 136 4 Ibidem. 5 Plö z, R. (2006). “El Camino de San iago. Puen e his ó ico de comunicación en e las naciones eu opeas y signo de la nue a Eu opa”, en Ac as del VII Cong eso In e nacional de Asociaciones Jacobeas (pp. 35- 54). Cen o de Es udios Jacobeos, p. 5 6 D’Ap uzzo, A. (2016). Il cul o di San Giacomo Maggio e e l’immagine iacobea a Pis oia. [Tesis de maes ía no publicada]. Alma Ma e S udio um, Uni e sidad de Bologna, p. 1 4 e apas undamen ais da pe eg inación en I alia ao acolle aos pasaxei os da ía F ancíxena 7 . A chegada da eliquia á cidade oscana acompañouse amén dunha copia incomple a do Libe Sanc i Jacobi, coñecido popula men e coma Codex Calix inus, do que se ala po p imei a ez no me iculoso es udio de Lucia Gai: L’al a e a gen eo di san Jacopo nel duomo di Pis oia 89 . O códice é conside ado o documen o haxiog á ico compos elán máis impo an e dedicado á ida do san o e es á di ec amen e elacionado co Camiño de San iago e co cul o xacobeo 10 , e a súa lec u a conseguiu in luí de xei o di ec o en Pis oia, na o ganización a qui ec ónica no espazo dedicado ao após olo San iago den o da súa ca ed al e na súa haxiog a ía local 11 . Des e xei o, aínda que o nacemen o do cul o xacobeo en Pis oia es i ese di ec amen e ligado á cidade de San iago, cos anos es a puido desen ol e unha iconog a ía e cul u a xacobea p opia, adap ándose á ealidade local e es ablecendo unhas adicións e unha haxiog a ía local semellan e á compos elá 12 . Con es e aballo p e éndese ealiza unha ex ensa e isión bibliog á ica que pe mi a un achegamen o á elación exis en e en e as cidades de San iago de Compos ela e Pis oia a a és da igu a do após olo San iago e a súa de oción. Pa a elo, expoñe ase unha análise na que se deliña á a igu a do após olo pa a pode explica a súa lenda e o conseguin e cul o na cidade galega. E nunha segunda pa e, p ocu a ase e isa a chegada do cul o a San iago o Maio a I alia, cen ándose especialmen e na cidade oscana de Pis oia, pa a así pode ealiza unha análise da in luencia do cul o xacobeo nela, na 7 D’Ap uzzo, A. (2019). “Pelleg inaggio iacobeo e commi enza ancescana: il caso di Pis oia”, en V Ciclo di S udi Medie ali (pp. 227-233). NUME, Nuo o Medioe o, g uppo di ice ca sul Medioe o la ino, p. 9 8 Gai, L. (1984). L’al a e a gen eo di San Iacopo nel Duomo di Pis oia. Con ibu o alla s o ia dell’o e ice ia go ica e inascimen ale i aliana. Umbe o Allemandi & C., To ino. 9 Díaz y Díaz, M. (1984). “El ex o y la adición ex ual del Calix ino”, en A i del Con egno In e nazionali di S udi. Pis oia e il Cammino di San iago: Una dimensione eu opea nella Toscana medioe ale, Pis oia 28-30 se emb e, 1984 (pp. 23-56). Edizioni Scien i iche I aliane, p. 23 10 Tempe án Villa e de, E. (1997). La li u gia p opia de San iago en el Códice Calix ino. Xun a de Galicia, San iago de Compos ela, p. 7 11 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 1 12 Ibidem. 5 e olución da iconog a ía nas a es isuais e na a qui ec u a da cidade e nas p opias adicións popula es alo es ablecemen o do san o coma pa ón da cidade. Abo da ase a ealización do aballo dende as on es p ima ias ales coma o Codex Calix inus, xa nomeado, e as Sag adas Esc i u as, así coma dende as súas in e p e acións e aducións máis mode nas. Po ou a pa e, a ase uso da máis ex ensa ecompilación bibliog á ica posible que abo de o ema a a a nas di e en es linguas: cas elán, galego, inglés e i aliano, pa a así explicalo con de emen o dende unha pe spec i a analí ica e c í ica con empo ánea. 2. O após olo San iago San iago, illo de Zebedeo e Ma ía Salomé, e i mán de Xoán E anxelis a, oi un dos doce após olos que na p ima e a do ano 28 d.C. decidiu enuncia a odo pa a segui ao Seño 13 . “Máis adian e a opou ou os dous i máns: San iago e mais Xoán, illos de Zebedeo, que es aban co seu pai na ba ca a anxando o apa ello. Tamén os chamou, e eles coa mesma deixa on a ba ca e mais a seu pai e seguí ono.” (M , 4:21-22). Foi comunmen e chamado San iago o Maio pa a así pode dis inguilo do ou o após olo chamado San iago de Al eo, máis coñecido coma San iago o Meno 14 , e po que, ademais, oi o p imei o dos após olos en segui a C is o, o p imei o en su i o ma i io, e o máis que ido e pa ecido a Xesús 15 , segundo sinala Caucci on Saucken. Segundo o E anxeo de san Ma cos, amén se lle coñece coma “Boane xes”, é dici , illo do ono: “Es es o on os Doce que designou: Simón, a quen lle puxo de nome Ped o; San iago, o illo de Zebedeo e mais o seu i mán Xoán, ós que lles puxo de sob enome Boane xes, que que e dici illos do T ebón.” (Mc, 3:16-17). Is o débese 13 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Il Cammino I aliano a Compos ela. Il pelleg inaggio a San iago di Compos ella e l’I alia. Uni e si à degli s udi di Pe ugia, p. 9 14 Ra anelli, F. (2015). San Giacomo Apos olo. Diocesi di Pis oia. h ps://www.diocesipis oia.i /san- giacomo-apos olo/?p e iew= ue&p e iew_id=4104, p.1 15 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 9 6 p obablemen e ao seu ehemen e e impe uoso ca ác e e ao seu a án de di usión da e 16 , aínda que pode elaciona se amén co episodio na ado no E anxeo de san Lucas: Cando se ía cump i o empo de que o le an ase des e mundo, decidiu en i me i a Xe usalén. Mandou mensaxei os po dian e. En ando es es nunha aldea de sama i anos, pa a lle p epa a en pousada, non o ecibi on, po que lle coñece on que ían ca a a Xe usalén. O e en is o, os discípulos San iago e Xoán dixe on: Seño , ¿que es que digamos que baixe do ceo un aio que os pa a? Pe o el ol euse e i oulles. E o on pa a ou a aldea. (Lc, 9:51-56). Ademais, amén no Codex Calix inus, álase des e sob enome u ilizado polo Mesías pa a nomea aos i máns e enxalza as súas i udes e o seu o undo ca ác e coma e anxelizado es de xudeus 17 : San iago e San Xoan, debido a que es aban ligados po ínculos de i mandade de ca ne e de espí i o, non eciben nomes indi idualmen e, senón en común, po azón da súa i meza na e e magnanimidade son chamados Boane xes, is o é, illos do ono. ¿E que ono é es e, cuxos illos o on ei os San iago e Xoán? Indubidablemen e, o que e umbou dende a nube sob e C is o [...] ¡Oh admi able benignidade do Sal ado , que con e e as do es na u ais de San iago e San Xoán en dons da g aza! [...] O ono e e as nubes, emi e lós egos, ai eme a e a e égaa coa choi a. Is o, en sen ido igu ado, concedeullo o Seño a San iago e a San Xoán en maio abundancia que aos demais. E debido a que San iago e a o de máis idade, po iso a o de esixía que empezase a ona o p imei o. Po an o, despois da Ascensión do Seño , San iago, cheo do Espí i o San o, e iu as nubes xudaicas coa súa p edicación. A acou a malicia dos xudeus, bo oulles en ca a a du eza do seu co azón e con undiu a súa en exa. A malicia, po que debendo a e goña se dos seus pecados, non 16 Rod íguez, M. F. (2010). “Boane ges”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 3). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 99 17 Ibid., p. 100 7 só non se co ixían, senón que pe seguían aos que os amoes aban, con odio implacable. (Codex Calix inus, Lib o I, Capí ulo XV pp. 163- 164) 18 . É nos E anxeos e nos Fei os dos Após olos onde se ecollen as p imei as e e encias ao san o, e onde se ecollen as súas i encias coma discípulo de Xesús, despois de esponde á chamada des e men es pescaba no lago Tibe íades xun o a Xoán, Ped o e And és 19 . A igu a de San iago oi moi des acable den o do conxun o apos ólico, o que lle pe mi iu pode asis i , xun o aos após olos Ped o e Xoán, a algúns dos momen os máis impo an es da ida do Mesías 20 ; en e eles des aca a esu ección da illa de Xai o: “E non pe mi iu que ninguén o acompañase, ó a de Ped o, San iago e Xoán, o i mán de San iago [...] Colleuna pola man e díxolle: Tali ha, qumi (que que e dici : “ apaza, é gue e”). A apaciña e gueuse de con ado, e bo ouse a anda .” (Mc, 5:37-42); a ans igu ación de C is o: “Seis días despois, colleu Xesús a Ped o, a San iago e a Xoán seu i mán, e subiu con eles sós a un mon e al o. Alí ans igu ouse dian e deles [...]” (M , 17:1-2); e a agonía no Ge semaní an es de se a es ado: “E, le ando consigo a Ped o e mais ós dous illos do Zebedeo, empezou a poñe se is e e a sen i se ondamen e angus iado. E díxolles: Mo o de is u a; quedade aquí, e ixiade comigo.” (M , 26:37- 38). T as as palab as de Xesús p e ias á súa Ascensión aos ceos: “Pe o ecibi edes a o za do Espí i o San o, que i á sob e ós e se edes as miñas es emuñas en Xe usalén, en oda Xudea e Sama ía e a a os con íns da e a.” (Fei os, 1:8), o após olo San iago ecibiu a súa pe en o ia iluminación o día do Pen ecos és, e deu así comezo á súa misión coma e anxelizado xun o ao es o dos após olos 21 . 18 Libe Sanc i Iacobi. Codex Calix inus. (2004), Mo alejo, A., To es, C. e Feo Ga cía, J. ( ad.), Conselle ía de Cul u a, Comunicación social e Tu ismo, Xe encia de P omoción do Camiño de San iago, San iago de Compos ela. En adian e LSI. T adución p opia do ex o o ixinal. 19 Rod íguez, M. F. (2010). “San iago el Mayo ”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 16). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 9 20 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 19 21 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 10 14 e a un p elado de o ixe g ega que ecibiu a apa ición do san o as egaña a uns ieis que chamaban ao após olo “bo cabalei o” e non pescado 56 : [...] E o san o home de Deus le ando a mal que os aldeáns chamasen ao Após olo cabalei o inc epoulles dicindo: <<Aldeáns pa os, xen e necia, a San iago debedes chama lle pescado e non cabalei o>>. [...] Pe o na noi e do mesmo día en que o home lemb a a is o de San iago, apa ecéuselle el mesmo es ido de b anquísimas oupas e non sen cingui a mas que sob esaían en b illo aos aios do sol, como un pe ec o cabalei o, e ademais con dúas cha es na man. E chamándoo es eces aloulle así: <<Es e o, se o de Deus, que mandaches que non me chamasen cabalei o, senón pescado ; po iso apa ézocheme des a o ma, pa a que non dubides máis de que mili o ao se izo de Deus e son o seu campión e na loi a con a os sa acenos p ecedo aos c is iáns e salgo encedo po eles. [...] E pa a que c eas is o máis i memen e con es as cha es que eño na man ab i ei mañá ás no e as po as da cidade de Coimb a que le a se e anos asediada po Fe nando, ei dos c is iáns, e in oducindo a es es nela de ol e eilla ao seu pode >>. Di o is o des aneceuse aos seus ollos. (LSI, Lib o II, Capí ulo XIX, pp. 373- 374) 57 . Xu diu, polo an o, unha no a iconog a ía p opia do san o cabalei o, que máis a de, a pa i do século XV, no con ex o da caída de Cons an inopla, da culminación da conquis a do eino naza í, e da ale a cons an e con a o mundo musulmán, denominouse como San iago Ma amou os 58 . Es a ep esen ación ca ac e ízase pola apa ición do san o sob e un cabalo b anco, que suxei a cunha man a bandei a b anca coa c uz e mella, e coa ou a unha g an espada desen aiñada 59 . (Figu a 3) 56 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 45 57 T adución p opia do ex o o ixinal. 58 Ba al Ri adulla, M. D. (2023). “San iago miles-San iago Ma amo os. Caminos de su imagine ía en Galicia”, en Mon ei a A ias, I. (coo d.), Almanzo y Ca lomagno. El Camino de San iago an e el islam en época medie al (pp. 161-184). Ediciones T ea, Gijón, p. 174 59 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 28 15 3. O cul o a San iago o Maio en Compos ela A lenda e a de oción polo após olo sob epóñense pa a c ea un luga sag ado aco de ás necesidades dos ieis, e no caso de San iago, o mi o da súa o ixe eside no século IX, na in en io do seu sepulc o 60 , e de dous dos seus discípulos chamados Teodo o e A anasio 61 , en Compos ela. Es e descub imen o oi ecollido po p imei a ez nunha na a io incluída na Conco dia de An eal a es do ano 1077 62 : No ano 813 o e mi án Paio, dicía os o icios sag ados aos poboado es p óximos á Ig exa de San Fiz de Solo ío p e o de Amaía nun luga chamado “Libe um Donum”, Lib edón, cando en días sucesi os iu b illa unha es ela sob e un al o ca ballo no medio do bosque, no momen o de achega se ao luga escoi ou cán icos espi i uais. Paio comunicou os ei os ao bispo de I ía Fla ia, Teodomi o, onde pe encía ese e i o io, o bispo acudiu acompañado dou os sace do es comp obando o suceso, co ouse a maleza a a chega a unha co a na que había un en e amen o omano coas umbas que a ibuí on ao Após olo San iago e aos seus discípulos. Pos e io men e o bispo comunicou o achado ao ei As u iano Al onso II o Cas o quen chegou a Lib edón pa a obse a o ei o, o denando que se cons uíse unha ig exa sob e o mesmo si io do achado, conside óuselle a p imei a Ca ed al, á que doou unha supe icie de es millas ao seu edo . Es e descub imen o púxose en coñecemen o do Papa León III, quen o ixo coñece á humanidade median e unha bula, ao mesmo empo comunicouse ao empe ado de Eu opa Ca lomagno (788-816) na súa sede de Aquisg án. (Conco dia de An eal a es, 1077) 63 . 60 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 81 61 Ga cía Iglesias, J. M. (2011). Op. Ci ., p. 14 62 Rod íguez, M. F. (2010). “Conco dia de An eal a es”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 5). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 166 63 T adución p opia do ex o o ixinal. 16 Recóllense amén di e en es e sións da chamada in en io nou as on es medie ais, coñecidas coma o C onicón I iense ( inais do s. XI), a p imei a pa e da His o ia Compos elá (ca. 1110) e o ca ula io nomeado como Tombo A (ca. 1129) 64 . Ademais, na His o ia Tu pini do Codex Calix inus, ná ase po p imei a ez, de xei o p e io á in en io, a p esencia da umba do após olo en Galicia, median e a desc ición dun soño do empe ado Ca lomagno, que iaxaba dende Ronces alles a a Galicia 65 : E enseguida iu no ceo (Ca lomagno) un camiño de es elas que empezaba no ma de F isia e, es endéndose en e Alemaña e I alia, en e Galia e Aqui ania, pasaba di ec amen e po Gascuña, Vasconia, Na a a e España a a Galicia, onde en ón se ocul aba, descoñecido, o co po de San iago. [...] E men es con g an in e ese pensaba is o, un cabalei o de apa encia espléndida e moi o máis e mosa do que pode dici se, apa ecéuselle nun soño du an e a noi e, dicíndolle: [...] Eu son – con es ou- San iago após olo, discípulo de C is o [...] O camiño de es elas que iches no ceo signi ica que desde es as e as a a Galicia has de i cun g an exé ci o a comba e ás pé idas xen es pagás, e a libe a o meu camiño e a miña e a, e a isi a a miña basílica e sa ego. E despois de i i án alí pe eg inando odos os pobos, de ma a ma , pedindo o pe dón dos seus pecados e p egoando os encomios do Seño , as súas i udes e as ma abillas que ob ou. E en e dade que i án desde os eus empos a a o in da p esen e idade. (LSI, Lib o IV, Capí ulo I, pp. 411- 412) 66 . Aínda con pequenas a ian es, causadas pola expansión do cul o ao após olo e da necesidade dunha sede episcopal na cidade, es as on es semp e emi en ao mesmo nacemen o do cul o xacobeo en Compos ela baixo os einados de Teodomi o e Al onso 64 López Alsina, F. (1994). “La in ención del sepulc o de San iago y la di usión del cul o jacobeo”, en El Camino de San iago y la A iculación del Espacio Hispánico (pp. 59-83). Gobie no de Na a a, Pamplona, p. 65 65 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 82 66 T adución p opia do ex o o ixinal. 17 II 67 , e é a pa i des e momen o, coa c eación da no a ig exa ománica que albe ga os es os do após olo, cando comeza o enómeno da pe eg inación a San iago de Compos ela. Des a manei a, o ei o da in en io con e euse no ac o elemen al da expansión do cul o xacobeo, xa que se expuso coma unha no a posibilidade de pe eg ina ao sepulc o dun dos após olos de Occiden e 68 , e polo an o, conle ou amén, á c eación de no os san ua ios dedicados a San iago o Maio pa a aqueles que non puide an iaxa a a Compos ela 69 , pe o quixe an ende lle cul o ao após olo. Po es e mo i o, en empos do a cebispo Xelmí ez, en iá onse a dis in os si ios unha se ie de eliquias co po ais que iñan como obxec i o ealza o cul o apos ólico 70 . Exemplo dis o a ópase no caso que se a a á no p esen e aballo co legado da cidade oscana de Pis oia. 4. A pe eg inación dende I alia A pe eg inación á umba do após olo San iago iniciouse enseguida, despois do descub imen o dos seus es os, polo que Compos ela comezou a c ece en o no aos camiños de en ada á cidade ao mesmo empo que se expandiu con moi a apidez a cons ución de hospi ais pa a pe eg inos ao longo das di e sas ías que le aban ca a Compos ela, acili ando así, a apidez da di usión do enómeno po odo o mundo 71 . No caso de I alia, as súas e apas máis esenciais xa e an coñecidas en San iago de Compos ela dende inicios do século XII, como é ecollido no Capí ulo XVII, do Lib o I do Codex Calix inus 72 : “Hainos quen p ocu an que os seus se os ap endan es es enganos, e en íanos a [...], a Piacenza, a Lucca, a Roma, a Ba i e a Ba le a.” (LSI, Lib o I, Capí ulo XVII, p. 212) 73 . 67 Ibid., p. 79 68 Ibid., p. 82 69 Ibid., p. 84 70 Ga cía Iglesias, J. M. (2011). Op. Ci ., p. 17 71 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 77 72 Gai, L. (1988). Op. Ci ., p. 37 73 T adución p opia do ex o o ixinal. 18 Os pe eg inos i alianos que que ían di ixi se a Compos ela u ilizaban as p incipais ías p eexis en es e con ibuían á cons ución dou as no as u as que se achegaban máis aos no os san ua ios e hospedaxes p óximos ás es adas 74 , buscando unha maio comodidade e isi a a cen os de espi i ualidade xu didos ao longo da súa pe eg inación. Es as u as es aban condicionadas pola es u u a mo olóxica da xeog a ía e es e e o ien ábanse no sen ido do cu so da auga, aínda que omando semp e coma e e encia unidi eccional, ás cidades ou os cen os de maio o za expansi a 75 . É na His o ia Compos elá, onde se e i e po p imei a ez a un pe eg ino i aliano en San iago. Es e acudiu a Compos ela dende Roma no ano 1121 pa a exp esa unha ecomendación do papa Calis o ao bispo Xelmí ez 76 ala súa solución ás ensións exis en es en e a sede papal de Roma e San iago pola hexemonía da “capi al” da con esión ca ólica 77 : “Es e iel soldado noso iña o desexo de isi a ao bena en u ado San iago Após olo.” (His o ia Compos elá, ca. 1110) 78 . Fálase amén dos p imei os ieis xacobeos que chegaban a Compos ela dende I alia na Ac a Sanc o um e na biog a ía dalgúns san os 79 . Exemplo é o de san Guille me de Ve celli, que se pensa que no século XI pe eg inou descalzo a a San iago de Compos ela con an só quince anos, e que xun o con san Theobaldo de Mondo i, oi o p imei o san o i aliano en chega á ca ed al compos elá 80 . A maio pa e de pe eg inos i alianos o on exis ados na li e a u a odepó ica de época enacen is a, xa que es es ecompilaban as es emuñas das súas expe iencias nas pe eg inacións xacobeas a Compos ela en o ma de li e a u a de iaxes. O maio exemplo des e ipo de pe eg inos odepó icos, é o de Domenico La i, un clé igo bolognés que pe eg inou un o al de ca o eces a San iago de Compos ela e a Fis e a, co obxec i o de 74 Ibidem. 75 Ibidem. 76 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 78 77 Ou ei al B ión, S. (2010). “I alia”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 10). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 185 78 T adución p opia do ex o o ixinal. 79 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 79 80 Iglesias Villa e de, X. (2010). “Guille mo de Ve celli, San”, en M. F. Rod íguez (ed.), G an Enciclopedia del Camino de San iago, Dicciona io de la Cul u a Jacobea. (Vol. 9). Ediciones Bolanda, San iago de Compos ela, p. 120 19 e e coñece no os luga es, e de segui a súa mo i ación pola de oción c is iá que o acompañaba 81 . Na súa segunda iaxe, ealizada no ano 1670, esc ibiu Viaggio in Ponen e a San Giacomo di Gali ia e Finis e e pe F ancia e Spagna, onde na ou de idamen e os de alles do seu pe iplo, da hospi alidade ecibida ao longo des e, e onde e a ou o i ine a io seguido polo mesmo. Ademais, es a ob a des acou po se unha das máis ex ensas no e e ido á pe eg inación polo cul o xacobeo, e oi publicada en Bolonia no ano 1673 82 . É coñecido que o século XII oi o de maio de oción xacobea en I alia, especialmen e na cidade oscana de Pis oia, na que a pe eg inación a Compos ela oi an ecuen e que se chegou a es ablece unha co espondencia en e o bispo da cidade, A o, e o a cebispo Diego Xelmí ez 83 . Nes e momen o oi cando se comeza on a unda o maio núme o de ig exas dedicadas ao cul o do após olo, cando se ealiza on no os hospedaxes, e cando se anexiona on aos emplos elixiosos hospi ais pa a pe eg inos. Toda es a no a in aes u u a cons i uíuse o máis p e o posible das p incipais ías que conducían a Galicia ao longo do Camiño de San iago, como un ei o a o able á pe eg inación ao sepulc o do san o 84 . O quin o lib o do Codex Calix inus, coñecido popula men e como Guía do Pe eg ino, i o unha cla a in luencia á ho a de es ablece e ixa as u as xacobeas de pe eg inación dende F ancia a a Compos ela, e oi unha das on es máis comple as de in o mación ace ca do I e Sanc i Jacobi, ou Camiño de San iago: Son ca o os camiños a San iago que en Puen e la Reina, xa en e as de España, eúnense nun só. Vai un po Sain -Gilles, Mon pellie , Toulouse e o Sompo ; pasa ou o po San a Ma ía del Puy, San a Fe de Conques e San Ped o de Moisaac; un e cei o di íxese alí po San a Ma ía de Vézelay, po San Leona do de Limoges e pola cidade de Pé igueux; ma cha o úl imo po San Ma ín de Tou s, San Hila io de Poi ie s, San 81 Ou ei al B ión, S. (2010). Op. Ci ., p. 189 82 Ibidem. 83 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 80 84 Ibidem. 20 Juan d’Angély, San Eu opio de Sain es e Bu deos. O que ai po San a Fe e o de San Leona do e o de San Ma ín eúnense en Os aba e, pasado po Po de Cize, en Puen e la Reina únense ao camiño que a a esa o Sompo e desde alí o man un solo camiño a a San iago. (LSI, Lib o V, Capí ulo I, pp. 523-524) 85 . En I alia xo de a pa i do século X, a coñecida ac ualmen e como ía F ancíxena, que pe mi ía a unión e a ácil inse ción dos pe eg inos i alianos ás ca o ías xa nomeadas no Codex Calix inus: a ía Tolosana, que pasaba po Toulouse; a ía Podense, que pa ía do san ua io de Nô e Dame de Puy; a ía Lemo icense, que a a esaba Limoges; e a ía Tu onense, que debe o seu nome á cidade de Tou s 86 . Adeline Rucquoi conside a que ealmen e an só exis ían dúas u as a San iago, a Tolosana e a Tu onense, e as ou as dúas e e ían a san ua ios con eliquias impo an es que non chegaban a con igu a un azado a a Compos ela 87 . Es a ía F ancíxena, inculada ao camiño a lesiano ou olosano, cons i uíu, ao longo de odo o Medie o, o eixo p incipal de comunicación en e I alia e F ancia como ía na u al pa a o pe eg ino xacobeo 88 . A F ancíxena o ixinouse a pa i da denominada ía Romea, que consis ía nun sis ema de camiños que a a esaba Eu opa de no e a su a a unha das p incipais me as de pe eg inacións c is iás, Roma. Es e camiño cambiou o seu nome cando oi eco ido omando a cidade de Roma como pun o de saída e non só como me a inal do camiño 89 , unindo así, os g andes cen os de espi i ualidade cun dob e eco ido, que iña coma inalidade alcanza a Ca ed al Compos elá ou a basílica de San Pie o do Va icano 90 , ademais de pe mi i a súa unión co San o Sepulc o de Xe usalén, sendo I alia, des e xei o, 85 T adución p opia do ex o o ixinal. 86 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., pp. 213-214 87 Rucquoi, A. (2019). The Way o Sain James: A sac ed space?. In e na ional Jou nal o Religious Tou ism and Pilg image, 7(5), 41-47, p. 46 88 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 69 89 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., pp. 217 90 Ou ei al B ión, S. (2010). Op. Ci ., p. 186 21 un pun o de encon o ob iga o io en e os i ine a ios i alianos ca a Compos ela e os que chegaban a Te a San a 91 . En ealidade, a ía F ancíxena non e a ou a cousa que a ía Romea cambiada de di ección, e a suma de odo o sis ema de camiños ( ía Emilia, ía Cassia, ía Apia, ía Apia-T ajana...) 92 que desembocaban nela, os cales o an emp azados na Al a Idade Media sob e a an iga es u u a ia ia omana 93 . Os pe eg inos i alianos que camiñaban a a San iago cunha in ención espi i ual, acos umaban a oma a ía F ancíxena e, unha ez supe ados os Alpes, enlazábanse coa ía Tolosana con inuando polo denominado Camiño a a o sepulc o do após olo, con o mando así, o de inido polo expe o i aliano en es udios xacobeos, Paolo Caucci on Saucken, como “Camiño I aliano a San iago” 94 . Es e Camiño I aliano pa ía, en di ección No e, dende Roma e con inuaba ca a Vi e bo, Siena e Lucca, c eando un amo de ía in e na que pasaba polos Apeninos, o Mon e Bondone a a és de Fidenza, Piacenza e Pa ia, e polos Alpes no G an San Be na do. A maio pa e dos pe eg inos i alianos di ixíanse a a Piacenza, seguindo a an iga ía Romea 95 , e alí omaban camiño ca a Milano ou To ino pa a pode a a esa os Alpes no úl imo amado chamado Vía dos Alpes, no paso do Mongine o, e uni se, inalmen e, con algunha das ías ancesas do Camiño, especialmen e coa Tolosana 96 , que ac uaba coma a súa p olongación 97 . (Figu a 4) A pe eg inación i aliana a Compos ela podía ealiza se amén en ba co unha ez o a pe co ida a ía F ancíxena dende Roma a a o po o de Luni, pa a despois 91 S opani, R. (1995). “La ia F ancigena: <<Camino>> i aliano pe Compos ela e pun o d’incon o degli i ine a i delle <<pe eg ina iones maio es>>, en Ac as del Cong eso de Es udios Jacobeos, San iago de Compos ela, 4 al 6 de no iemb e de 1993 (pp. 665-672). San iago de Compos ela, Di ección Xe al de P omoción do Camiño de San iago, p. 665 92 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 219 93 Gai, L. (2003). “El Camino I aliano de San iago”, en Caucci on Saucken, P. G. (ed.), San iago. La Eu opa del Pe eg inaje (pp. 299-319). Lunwe g, Ba celona, p. 300 94 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 75 95 Gai, L. (2003). Op. Ci ., p. 299 96 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 217 97 S opani, R. (2001). Il <<Camino >> I aliano pe San iago de Compos ela. Le on i i ine a ia di e à medie ale. Le Le e e, Fi enze, p.23 22 desemba ca na ila ancesa de Aigues Mo es, e emp ende o Camiño pola ía Tolosana en Mon pellie a a San iago 98 . Es as pe eg inacións ma í imas o on e e enciadas nalgunhas ob as li e a ias, como é o caso do Lib o do Rei Rugge o, esc i o a me ade do século XII polo xeóg a o chamado Al-Id isi, onde expoñía con exac i ude a u a cos ei a que pa ía de Luni e pa aba en Geno a, Sa ona, Albenga, Hyè es e Ma sella 99 . (Figu a 5) A ía ma í ima modi icouse no século XIV ao cambia o no o pun o de pa ida da u a ao po o cos ei o de Pisa, acéndoo así coincidi co des inado á pe eg inación a Te a San a, e coincidindo cun no o cambio da u a e es e coa anexión de Fi enze á ía F ancíxena, e a conseguin e c eación dun no o camiño al e na i o chamado “ u a exia omana” 100 . Finalmen e, o po o de Pisa oi subs i uído polo de Li o no coma luga de emba que de pe eg inos xacobeos ao comezo da Idade Mode na 101 . O p oceso e olu i o da ía F ancíxena desen olado no século XIV no e i o io da Toscana con ou con ou as modi icacións, as cales coincidi on coa expansión da ama polo cul o a San iago o Maio na cidade de Pis oia 102 . Es e ei o p o ocou a anexión á u a da “ ía F ancesca della Sambuca”, que pa ía da cidade oscana pa a chega a a o e i o io bolognés c uzando os Apeninos oscano-emilianos, e así ol e a e oma a u a da ía o ixinal que se di ixía ca a o no e de I alia e encamiña se ca a Compos ela 103 . A c eación des e no o camiño p o ocou que moi os dos pe eg inos que pa ían ca a San iago de Compos ela seguindo a u a F ancíxena, ou aqueles que se di ixían a Roma, oma an o des ío pa a pa a se en Pis oia a ene a ao san o, aumen ando así a ama da cidade e o in luxo de pe eg inos xacobeos ao se es a unha no a me a de pe eg inación en I alia, que chegou a se conside ada baixo a exp esión de “Compos ela I aliana” 104 . Des e xei o, a cidade e odo o e i o io en o no a ela consegui on o azado dunha e dadei a e p opia ia pe eg inalis, ep esen ada polos hospicios dedicados ao após olo San iago o Maio , e pola p esencia de opónimos como “Giacche ino”, que se 98 Ibidem. 99 Ibid., p. 22 100 Lopez, L. (2012). Op. Ci ., p. 220 101 Ibidem. 102 Gai, L. (1988). Op. Ci ., p. 38 103 Ibidem. 104 D’Ap uzzo, A. (2019). Op. Ci ., p. 11 23 a opa ao oes e da cidade sendo o luga dende onde se pode ap ecia a p imei a isión de Pis oia dende a ía F ancíxena 105 . 5. De San iago a Pis oia A inais do século XII, a cidade oscana de Pis oia e a xa conside ada o cen o de cul o do após olo San iago en I alia ao posuí a única eliquia au én ica do san o 106 . Es e ei o apa ece ecollido nun dos manusc i os conse ados no A chi io di S a o di Pis oia, e co espóndese cunha copia de inais do século XV dun dos “dous lib os de legenda sanc i Iacobi apos oli”, os cales cons i uían, a inicios do século XIII, o p imei o documen o haxiog á ico xacobeo esc i o en Pis oia 107 : “A capela de San iago oi cons uída no ano 1145 [...] o seño bispo A o consag ou con g an de oción [...] o al a de San iago, o 25 de xullo, o mesmo día da es i idade do após olo.” (Dous lib os de legenda sanc i Iacobi apos oli, s. XV) O cul o a San iago o Maio , polo an o, iniciouse o icialmen e en Pis oia o 25 de xullo do 1145, e xun o coa impo an e de oción xacobea, a anexión da “ ía F ancesca della Sambuca” á p eexis en e ía F ancíxena, e a consag ación do al a maio de p a a que cus odiaba a eliquia do san o, en poucos anos, ixe on que o após olo San iago con e é ase no pa ón da cidade a a hoxe en día, e es a, oi conside ada como a “Piccola Compos ela”, es ablecendo así un no o cen o de pe eg inación c is iá xacobeo. 105 Gai, L. (1984). “Tes imonianze jacobee e i e imen i compos ellani nella s o ia di Pis oia dei secoli XII- XIII”, en A i del Con egno In e nazionali di S udi. Pis oia e il Cammino di San iago: Una dimensione eu opea nella Toscana medioe ale, Pis oia 28-30 se emb e, 1984 (pp. 119-230). Edizioni Scien i iche I aliane, p. 189 106 Ibid., pp. 119-120 107 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 48 30 municipio de Pis oia, es ando elegada po comple o ao con ol des e 143 . A medida que p oli e aba a impo ancia da ins i ución, o núme o de Ope ai oi aumen ando sucesi amen e a a chega a seis, dos cales debían de in eg a a un no a io, a un adminis ado e a un cama lengo, e amén se amplia on as a e as des es, elacionándoos co desen ol emen o da ida da cidade, das uncións ins i ucionais e do axus e de p ezos no me cado, ademais da xa nomeada adminis ación dos bens e do cul o a San iago 144 . O p imei o documen o que ai unha mención explíci a da Ope a di San Jacopo ecóllese no ano 1163, onde o p opie a io dunha can ei a de ped a concédelle o de ei o a u ilizala ao “p esbí e o de Bondie, ao ec o da ig exa e á Ope a di San Jacopo, e ice e sa pa a a ig exa e ob as an es mencionadas” 145 . Finalmen e no ano 1777, en pleno esplendo da Ope a di San Jacopo, o mona ca Pie o Leopoldo, da dinas ía dos Medici, debido á súa educación ilus ada, aboliu po comple o a p incipal ins i ución do cul o xacobeo, e delegou así, as súas a e as, aos unciona ios de nomeamen o g an ducal 146 . 5.1.2 Pa ón da cidade O após olo San iago asumiu o papel de pa ón de Pis oia e da súa comunidade de cidadáns pouco despois da chegada das eliquias á cidade oscana na segunda me ade do século XII, as un p oceso de ap opiación des e compoñen e de o za ideolóxica e polí ica po pa e do municipio de Pis oia, que ansco ía en pa alelo á exp opiación de odo o pode da au o idade episcopal na cidade 147 . P oba dis o o on as es ei as elacións desen ol idas en e cul o xacobeo e o pode ci il ao longo dos séculos, as cales queda on e idenciadas nos cos umes popula es que mos aban como nes a segunda me ade do 1100, as es ipulacións con ac uais e as débedas anuais, coincidían a p opósi o coa es a 143 Fe ali, S. (1979). Op. Ci ., p. 99 144 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., pp. 179-181 145 Diplomá ico, S. Jacopo, 15 xullo 1163, ci ado en D’Ap uzzo, A. (2016), p. 55 146 Caucci on Saucken, P. G. (1984). Op. Ci ., p. 182 147 Gai, L. (2020). “San iago el Mayo pa ono di Pis oia: pe una ile u a s o iog a ica”, en Caucci on Saucken, P. G. (coo d.), Jacobus Pa onus. X Cong eso In e nacional de Es udios Jacobeos (pp. 329-399). Xun a de Galicia, San iago de Compos ela, p. 331 31 pa onal es ablecida o 25 de xullo: “O cos ume de ixa a da a de encemen o das débedas anuais pa a o es um S. Jacobi, o 25 de xullo” 148 . Es a imaxe do san o desen ol euse coma unha iconog a ía p opia que des acou sob e odo na ca ac e ización de San iago como pa ón dos pe eg inos 149 , e coa ep esen ación de pa ón dos cidadáns pis oieses, asociada a a inais do século XIV co copa ón da cidade, san Zeno 150 , a quen se lle dedicou hono i icamen e a ca ed al da cidade. Dende o es ablecemen o de San iago coma pa ón de Pis oia, a cidade pasou a es a in eg ada comple amen e na ede de i ine a ios xacobeos e de pe eg inación que a a esaba a Toscana medie al 151 , como xa se ci ou an e io men e no p esen e aballo, coa apa ición da “ ia F ancesca della Sambuca”, con e éndose, polo an o, nunha das máis impo an es es emuñas en Eu opa do cul o e da pe eg inación polo após olo San iago. 5.1.3 O al a de San Jacopo Coa chegada da sag ada cápsula que con iña o agmen o do óso do san o após olo á cidade oscana de Pis oia, le ouse a cabo, a mans do bispo A o, a cons ución dun al a de p a a que albe gou a eliquia, e que oi dispos o o ixina iamen e na capela de San Jacopo, si uada en e os dous p imei os amos da na e de ei a da ca ed al pis oiese, a cal oi consag ada no ano 1145 polo bispo, o día do ma i io de San iago o Maio , é dici , o 25 de xullo 152 . Na ac ualidade o al a a ópase si uado na no a capela dedicada ao san o, coñecida como Capella del Giudizio, xa que a an e io oi demolida no ano 1785 153 . 148 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 54 149 D’Ap uzzo, A. (2020). The impo ance o apoc yphal sou ces in S . James he G ea e iconog aphy. T i en Publishing, Uni e si à Ca olica del Sac o Cuo e, Milano, p. 8 150 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 77 151 Cas iñei as González, M. A. (2019). Lucia Gai, L’al a e a gen eo di San Iacopo a Pis oia. Ad Limina, 10 (10), 191-192, p. 191 152 Gai, L. (2018). Un’immagine del pelleg inaggio u a d’a gen o: l’al a e di San Jacopo nel duomo di Pis oia. Compos ela, (39), 5-36, p. 5 153 Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 191 32 An igamen e, no luga onde se a opaba o ixina iamen e o al a , só iñan pe mi ido o acceso os Ope a i di San Jacopo, p ohibíndolle así a en ada aos pe eg inos e ieis que acudían á ca ed al a admi a e ene a as eliquias do san o 154 . Es es, an só podían con emplalo a a és das eixas que pechaban o ecin o nas p incipais es as li ú xicas, xa que o es o do ano pe manecía cube o, xe ando un e ec o de sac alidade e de mis e io 155 . O al a e a o luga de celeb ación do sac amen o da Euca is ía e, segundo a expe a Lucia Gai, uncionaba amén coma un “pun o de con ac o me a ísico en e a dimensión me ahis ó ica da Xe usalén celes e e a con igu ación como es u u a asimilada a unha umba apos ólica (median e a eliquia xacobea do seu in e io ).” (Lucia Gai, 2018, p. 5) Foi ealizado en e os anos 1287 e 1456 en p a a dou ada epuxada, polas mans de a ias xe acións de di e en es ou i es, que ealiza on as di e en es pa es que hoxe con é eno nunha es u u a uni a ia 156 . O núcleo o ixinal da peza es aba cons i uído pola “ a ola a gen ea” da ada no ano 1287, a cal ep esen aba a imaxe da Vi xe co Neno sendo lanqueada polos doce após olos, simbolizando así, a alego ía da Ma e Ecclesia 157 . O an ependium oi saqueado na noi e de ca na al do ano 1293 a mans de Vanni Fucci, como ecolleu Dan e no Can o XXIV do In e no 158 : “Vida de bes a p aceume, non de home, como o mulo que un: Son Vanni Fucci bes a, e Pis oia oime boa cuad a [...] Eu non podo ocul a o que p egun as: aquí es ou po que un na sanc is ía lad ón dos e mosos o namen os, e acusa on a ou o home alsamen e.” (La Di ina Comedia, 1472) 159 . No decemb o do ano 1316, o ou i e pis oies And ea di Jacopo d’Ognabene, ealizou un no o an ependium (Figu a 8) des inado a ado na o on al in e io do al a de San Jacopo 160 . Es e es aba compos o po quince ecad os ado nados po un p og ama iconog á ico baseado no No o Tes amen o e na His o ia de San iago, e posuía unha 154 Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 7 155 Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192 156 Ibid., pp. 191-192 157 Gai, L. (1984). Op. Ci ., pp. 46, 48-71. 158 Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 8 159 Dan e Alighie i (1472). La di ina comedia. Lua na Ediciones, Mad id. T adución p opia do ex o o ixinal. 160 Ibid., p. 10 33 lec u a da secuencia na a i a de esque da a de ei a, e de a iba a abaixo, como un ex o esc i o, a cal íase in e ompida no ecad o do medio da p imei a ila, pola ep esen ación dun c is o en maxes ade con Ma ía e San iago 161 . En e os anos 1330 e 1340 ealizouse a p imei a ampliación do dosel, e no ano 1361, iniciouse a ealización dos on ais la e ais do al a , no que des aca o lado esque do, o cal con en a ep esen ación dun ex enso ciclo xacobeo ealizado po Leona do di se Gio anni 162 . O lado de ei o, pola súa con a, ep esen a a his o ia do An igo Tes amen o, e oi le ado a cabo polos ou i es lo en inos F ancesco Niccolai e, o mesmo Leona do di se Gio anni 163 . Pos e io men e, a ob a ampliouse co e ablo de Pie o d’A igo Tedesco (1380- 1390) , que oi enma cado no cen o cun amplo nicho que ga daba a g ande es a ua de San Jacopo in ono (Figu a 9), es ido de pa ón, e ealizado po Giglio Pisano en e os anos 1349 e 1353 164 . O dosel oi co oado polas ep esen acións de C is o bendicindo en e co os anxelicais, le adas a cabo polos ou i es No i di Bu o e A o di Pie o B accini, e comple ado nos seus lados coas igu as dos P o e as, dos Dou o es da Ig exa, dos E anxelis as e dalgúns ou os san os 165 , anos despois de se consag ado en 1399 166 . Nun p incipio es aba p e is o que o monumen al Reliquia io di S. Jacopo (Figu a 10), ealizado no ano 1407 polo alle de Lo enzo Ghibe i, ose colocado co oando o e ablo a xén eo, pe o o p oxec o non oi le ado a cabo, e es e a ópase na ac ualidade en on e ao al a 167 . 161 Ibid., p. 11-15 162 Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192 163 Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 18 164 Gai, L. (1984). Op. Ci ., pp. 96-100 165 Gai, L. (2018). Op. Ci ., p. 27 166 Cas iñei as González, M. A. (2019). Op. Ci ., p. 192 167 Ibid., p. 192 34 5.2 Iconog a ía de San iago o Maio en Pis oia As ep esen acións iconog á icas máis an igas da igu a de San iago o Maio a opadas en Pis oia, pe encen aos anos sesen a do século XII, é dici , pouco empo despois da chegada da eliquia compos elá á cidade e da consag ación do al a dedicado ao san o no in e io da súa ca ed al, co espondéndose p incipalmen e coa iconog a ía apos ólica do san o 168 . O p imei o caso a ópase no a qui abe da po a maio da ig exa de San Ba olomeo in Pan ano, onde se ep esen a a San iago xun o aos demais após olos na escena da Inc edulidade de San o Tomás (Figu a 11). A segunda imaxe, coe ánea á an e io , ol e a plasma ao san o den o do g upo apos ólico na Úl ima Cea, nun ele o do a qui abe da po ada p incipal da ig exa de San Gio anni Fuo ci i as 169 . (Figu a 12) Non oi a a os úl imos anos do século XII cando apa eceu, po p imei a ez, a ep esen ación indi idual do após olo San iago sen os ou os discípulos que o acompañaban. Foi o caso dunha es a ua de má mo e p o enien e da ig exa de San Jacopo in Cas ella e, que se c e que simboliza a Misión de C is o a San iago, pola simili ude que p esen an ambos pe sonaxes 170 . (Figu a 13) Ademais da ep esen ación apos ólica do san o, que oi a máis eco en e na iconog a ía local, San iago adop ou un imaxina io máis amplo que aba caba a simboloxía de pa ón, e pe eg ino, que o on plasmadas na a e pis oiense ao longo dos séculos. No caso da iconog a ía de San iago como pa ón, o após olo adop ou unha dob e uncionalidade ao ep esen a simul aneamen e ao pa ón da cidade e ao pa ón dos pe eg inos. Un dos exemplos máis emblemá icos, debido á súa a día da ación no cul o xacobeo no ano 1582, é o que se a opa baixo o pó ico on e á po ada de ei a da ca ed al da cidade (Figu a 14). Nes e caso, o san o apa ece cunha man en ac i ude de bendici , e coa ou a sos én unha maque a da cidade (pa ón da cidade); ademais, es á lanqueado a ambos lados po anxos que sos eñen o bo dón e o somb ei o de ala ancha, que son cla as 168 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 65 169 Ibidem. 170 Ibidem. 35 insignias da pe eg inación (pa ón dos pe eg inos). Es as dúas conno acións man i e on ao longo dos séculos unha impo ancia p opia aínda que o on ep esen adas en conxun o, axudando a e o za se mu uamen e 171 . O após olo case semp e apa ece ep esen ado con algún a ibu o que ai alusión á pe eg inación, e non oi a a o úl imo cua o do século XIII, en Pis oia, cando se comezou a ep esen a unha iconog a ía p opia que simbolizaba ao san o como pe eg ino en se mesmo. O p imei o de odos os exemplos oi o dunha es a ua de ped a, p obablemen e p o enien e do Monas e o delle Salesiane, que ep esen a a un pe eg ino, cos seus a ibu os p opios (somb ei o, iei a, bo dón...), e sos endo un lib o na man esque da, o cal pe mi e di e encia e asocia á igu a coa do san o 172 . (Figu a 15) Ac ualmen e a peza a ópase no pa io in e io do concello, e é u ilizado como lapida io 173 . Es a iconog a ía omou o za na cidade de Pis oia ao longo dos séculos, e oi no s. XIV cando se p esen ou o maio exemplo des a simboloxía do após olo, coa xa ci ada es a ua de p a a do al a de San Jacopo, na que o san o apa ece sen ado no ono po ando a ibu os de pe eg ino: sandalias, bo dón con zu ón sob e o que apa ece unha iei a e somb ei o de ala ancha 174 . No caso de Pis oia, non exis en es emuñas explíci as sob e a iconog a ía de San iago cabalei o a pesa da elación da cidade oscana coa acción an isa acena do san o. Is o débese, p obablemen e, á impo an e conno ación ibé ica e á ele ancia de España no con ex o que o ixina e desen ol e a ep esen ación do San iago Ma amou os, a cal o a sancionada en I alia no ano 1559 coa Paz de Ca eu-Camb ésis, que cas igaba o dominio español sob e o e i o io i aliano 175 . Po is o, as e e encias a ís icas á conno ación mili a do san o esúmense en simples hipó eses, como é o caso da Madonna della Pe gola de Be na dino De i, do 1523 (Figu a 16), que ep esen a no ondo da composición, á esque da do pomo do bo dón de San iago, a un a mei o e a un mou o, acendo alusión á signi icación cabalei esca do após olo 176 . (Figu a 17) 171 Ibid., p. 77 172 D’Ap uzzo, A. (2017). Op. Ci ., p. 65 173 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 90 174 Ibid., p. 92 175 Ibid., pp. 102-103 176 Ibid., p. 110 36 5.3 As adicións popula es As es as pa onais dedicadas a San iago o ma on pa e da adición xacobea pis oiense dende o oc a o decenio do século XII, pouco despois da chegada da eliquia á cidade, a a hoxe en día, coa súa celeb ación o 25 de xullo de cada ano 177 . Non oi a a a apa ición da Ope a di San Jacopo no século XIII, cando se e ela on as es emuñas máis impo an es ace ca das disposicións ela i as á es a do pa ón, expoñendo a ealización das ce imonias elixiosas le adas a cabo nos días máis ele an es da celeb ación 178 . Exemplo é, o da g an p ocesión que, ao igual que na ac ualidade, conducía ao cle o e aos ieis, dende a p aza si uada dian e da ig exa de San F ancesco, á capela dedicada a San iago do in e io da ca ed al de Pis oia 179 , ou o da o enda, po pa e da Ope a, de seis elas ao bispo da cidade, as cales se ían pa a ilumina os candelab os que daban luz aos edi icios sac os e ás capelas dende o século XI 180 . Ademais, en ecollido nun documen o do ano 1246, a ealización do “pa iglione dell’Ope a”, unha g ande es u u a con o mada dian e da ca ed al a a és dun pano deco ado con moi as co es, que se ía pa a cub i do sol aos cidadáns, e axudaba a e o za a impo ancia do espazo u bano no que se acía hon a ao san o 181 . No ámbi o laico da es i idade xacobea do século XIII, mencionase po p imei a ez o e mo “palio”, que e e ía ao man o hono í ico co que se endía homenaxe ao al a de San iago, e ás ca ei as de cabalos que se le aban a cabo na p aza da ca ed al 182 . A Ope a di San Jacopo e a a enca gada de ealiza dous palios di e en es, un pa a o encedo da ca ei a e ou o pa a o al a xacobeo, que e a colocado sob e es e, xun o ao de ou as ins i ucións que que ían ende lle cul o ao pa ón ao inal da p ocesión, e que debía de ep esen a a impo ancia do san o pa a oda a comunidade 183 . 177 Gai, L. (1987). Le es e pa onali di S. Jacopo e il palio a Pis oia. Socie à pis oiese di s o ia pa ia, Pis oia, p. 4 178 D’Ap uzzo, A. (2016). Op. Ci ., p. 119 179 Gai, L. (1987). Op Ci ., p. 5 180 Ibid., pp. 5-6 181 Ibid., p. 6 182 Ibidem. 183 Ibid., p. 14 37 A ele ancia da es i idade euse e lexada no 1296, nun documen o que a es aba o cos ume de libe a a algúns ca ce a ios quince días an es da p imei a celeb ación xacobea, pa a así se p esen ados na capela de San Jacopo o día da éspe a po ene ación ao san o, e, as eces, pa a pa icipa na p ocesión que chegaba á ca ed al: “os que lle o on “o ecidos” a el, homes e mulle es a a seis pe soas, i e on que saí da p isión en ilas de dous, con eas e ci ios acesos na man” 184 . Así mesmo, comeza on a xu di unha se ie de cos umes ligadas ás comidas amilia es dos días das es as de San iago, nas que os p a os p incipais ca ac e izábanse po se os doces ípicos da zona (be lingozzo e b igidine) 185 , algunhas das oi as xa madu as, comunmen e chamadas “u a saiacopa” e “mazá saiacopa” polo seu pe íodo de madu ación e alimen o en da as xacobeas, e sob e odo, os maca óns da comida do 25 de xullo, cuxa in luencia chegou ás campás de mediodía, que “sonaban a maca ón” 186 . A pa i de aquí, a es a pa onal ai pe dendo pa e da súa au onomía e da súa espi i ualidade o ixinal a medida que a anzan os séculos, a a chega a ac ualidade, onde es a elacionase p incipalmen e co espec áculo de ogos a i iciais da noi e da éspe a de San iago e coa “gios a dell’o so”, a cal p e endía ecupe a a adición municipal medie al das ca ei as de cabalos, a as ándose así da espi i ualidade, pa a da paso á simple celeb ación es i a 187 . 184 Gai, L. (1990). I i lessi della de ozione jacobea nei compo amen i sociali. Socie à pis oiese di s o ia pa ia, Pis oia, p. 4 185 Ra anelli, F. (2015). Op. Ci ., p. 5 186 Fe ali, S. (1979). Op. Ci ., p. 123 187 Gai, L. (1987). Op Ci ., p. 22 38 6. Conclusións No aballo ealizado a ouse de expoñe a elación exis en e en e as cidades xacobeas de San iago de Compos ela e Pis oia a a és dunha ex ensa análise bibliog á ica da igu a do san o, do seu cul o e da súa iconog a ía en ambos luga es, á ez que se p ocu ou ealiza unha explicación do con ex o his ó ico que p o ocou a chegada da eliquia á cidade oscana, e como in luíu es a nos aspec os an e io es e na con o mación dunha “Compos ela I aliana”. A si uación de c ise eclesiás ica e ci il que es aba a a esando Pis oia no ano 1138 encon ou unha solución na implan ación do no o cul o dedicado a San iago a a és do ing eso da eliquia ósea do após olo e da copia incomple a do Codex Calix inus, doados polo a cebispo compos elán Diego Xelmí ez á ca ed al pis oiense. A e acidade des e suceso a opou on es su icien es que axuda on a con as alo e a chega á conclusión de que o acon ecemen o esul ou unha simple es a exia polí ica po pa e do bispo i aliano A o pa a esol e as di icul ades pe inen es, que ema ou conle ando á consag ación dun no o cen o de pe eg inación c is iá xacobeo en I alia. Pis oia enlazouse a San iago a a és dun camiño que conec aba coa ecoñecida ía F ancíxena, con e endo a cidade nun no o luga de cul o ao san o, e nunha pa ada ob iga o ia na u a do Camiño ca a Compos ela; e adop ou, a a és des a se ie de in e cambios, unha iconog a ía e cul u a xacobea p opia adap ada ao con ex o local, que p esen a g andes simili udes coa ealidade compos elá. Ambas cidades compa en unha g an iqueza cul u al que e o za aínda máis a ap eciación das súas simili udes, xes ando unha i mandade en e as dúas que comezou hai máis de 870 anos, e que con inúa na ac ualidade, compa indo adicións, pad oado e haxiog a ía local a a és do cul o a San iago o Maio , illo de Zebedeo. 39 7. Fon es p ima ias e bibliog a ía Fon es p ima ias Dan e Alighie i (1472). La di ina comedia. Lua na Ediciones, Mad id. Sag ada Biblia. (1979), Náca Fus e , E. e Colunga, A. (ed.), La Edi o ial Ca ólica, Mad id. Libe Sanc i Iacobi. Codex Calix inus. (2004), Mo alejo, A., To es, C. e Feo Ga cía, J. ( ad.), Conselle ía de Cul u a, Comunicación social e Tu ismo, Xe encia de P omoción do Camiño de San iago, San iago de Compos ela. Sal i, M. (1656). Delle his o ie di Pis oia e azioni d’I alia. (Tomo I). Roma. San iago de la Vo ágine (1982). La leyenda do ada (J. M. Macías, T ans.). Alianza Fo ma Edi o ial. (T aballo o ixinal do s. XIII) Bibliog a ía Ba al Ri adulla, M. D. (2023). “San iago miles-San iago Ma amo os. Caminos de su imagine ía en Galicia”, en Mon ei a A ias, I. (coo d.), Almanzo y Ca lomagno. El Camino de San iago an e el islam en época medie al (pp. 161-184). Ediciones T ea, Gijón. Caucci on Saucken, P. G. (1984). Il Cammino I aliano a Compos ela. Il pelleg inaggio a San iago di Compos ella e l’I alia. Uni e si à degli s udi di Pe ugia. Ca ajal González, H. (2015). San iago Pe eg ino. Re is a Digi al de Iconog a ía Medie al, VII (14), 63-75. Cas iñei as González, M. A. (2019). Lucia Gai, L’al a e a gen eo di San Iacopo a Pis oia. Ad Limina, 10 (10), 191-192. D’Ap uzzo, A. (2016). Il cul o di San Giacomo Maggio e e l’immagine iacobea a Pis oia. [Tesis de maes ía no publicada]. Alma Ma e S udio um, Uni e sidad de Bologna. D’Ap uzzo, A. (2017). The In luence o Pilg image Rou es on Local Cul u e and Imagina ion: he “I alian Compos ela” as a Case S udy. Alma ou ism, Jou nal o Tou ism, Cul u e and Te i o ial De elopmen , (16), 59-79. 46 Figu a 1: Mes e Ma eo, San iago Após olo, San iago de Compos ela, Pó ico da Glo ia da Ca ed al de San iago de Compos ela, s. XII. Figu a 2: Juan de Juanes, San iago Pe eg ino, San iago de Compos ela, Museo das Pe eg inacións e de San iago, 1560-1570. 47 Figu a 4: Rena o S opani, A ía F ancíxena, o azado base dos pe eg inos i alianos di ec os a San iago de Compos ela, Fi enze, en Il <<Camino >> I aliano pe San iago de Compos ela. Le on i i ine a ia di e à medie ale (p. 21), 2001. Figu a 3: José Gambino, San iago Ma amou os, San iago de Compos ela, Cama ín de San iago Caballe o de la Ca ed al de San iago de Compos ela, 1775. 48 Figu a 5: Rena o S opani, A ía F ancíxena e os po os de emba co a Compos ela, Fi enze, en Il <<Camino >> I aliano pe San iago de Compos ela. Le on i i ine a ia di e à medie ale (p. 24), 2001. Figu a 6: A qui ec o anónimo, Ig exa de San Jacopo in Cas ella e, Pis oia, s. X 49 Figu a 7: Pin o oscano anónimo, Pin u as mu ais da ig exa de San Jacopo in Cas ella e, Pis oia, in e io da na e cen al da ig exa de San Jacopo in Cas ella e, s. X. Figu a 8: And ea di Jacopo d’Ognabene, F ancesco Niccolai, Leona do di se Gio anni, Pie o d’A igo Tedesco e ou os, Al a de San Jacopo, Pis oia, in e io da Ca ed al de san Zeno, 1287-1456. 50 Figu a 9: Giglio Pisano, San Jacopo in ono, Pis oia, al a da Ca ed al de san Zeno, 1349-1353. Figu a 10: Lo enzo Ghibe i, Reliquia io di S. Jacopo, Pis oia, Ca ed al de san Zeno, 1407. 51 Figu a 11: Mes e p o enzal, Inc edulidade de san o Tomás, Pis oia, a qui abe da ig exa de San Ba olomeo in Pan ano, 1160-1170. Figu a 12: G uamon e, Úl ima cea, Pis oia, a qui abe da ig exa de San Gio anni Fuo ci i as, 1167 ca. 52 Figu a 13: Escul o oscano anónimo, Misión de C is o a San iago, Pis oia, Museo Cí ico, an e io men e na ig exa de San Jacopo in Cas ella e, inais do s. XII. Figu a 14: Ba is a Naldini e Gio anni Ba is a Balducci, San iago pa ón da cidade de Pis oia, Pis oia, Ca ed al de san Zeno, pó ico de ing eso, 1582. 53 Figu a 15: Escul o lomba do anónimo, San iago pe eg ino, Pis oia, Palacio Comunal, úl imo cua o do s. XIII. Figu a 16: Be na dino di An onio De i, Madonna della Pe gola, Pis oia, Museo Cí ico, 1523. 54 Figu a 17: Be na dino di An onio De i, Madonna della Pe gola (de alle), Pis oia, Museo Cí ico, 1523.