0
FACULTADE DE CIENCIAS DA EDUCACIÓN
TRABALLO FIN DE MÁSTER
Más e Uni e si a io en p o eso ado de Educación Secunda ia e
Bacha ela o, Fo mación P o esional e Ensinanza de Idiomas
ESTUDO SOBRE AS TENDENCIAS DE FUTURO DA
INDUSTRIA TURÍSTICA:
Ca álogo de expe iencias pa a os ciclos o ma i os de Tu ismo
na Fo mación P o esional
ESTUDIO SOBRE LAS TENDENCIAS DE FUTURO DE LA
INDUSTRIA TURÍSTICA: Ca álogo de expe iencias pa a los
ciclos o ma i os de Tu ismo en la Fo mación P o esional
STUDY OF FUTURE TRENDS IN THE TOURISM INDUSTRY:
Ca alog o expe iences o Tou ism in Voca ional T aining
Au o a: Fe nández Chazo, Nu ia
Di ec o a: López Gómez, Sil ia
CURSO ACADÉMICO 2021 – 2022
Xullo do 2022
1
RESUMO
A c ise sani a ia de i ada da pandemia da Co id-19 a ec ou a ódolos ámbi os a ni el
mundial. Como se es humanos, ímonos na ob iga de le a a cabo se e os cambios nun cu o
pe íodo de empo. Es es cambios a ec a on a ódolos campos: polí ico, sani a io, social,
económico, educa i o, e c. En odos eles o uso da ecnoloxía oi imp escindible pa a a anza
men es o mundo en ei o se pa alizaba.
Es e aballo en como obxec i o ecompila as no as endencias da indus ia u ís ica a
a és dunha me odoloxía de análises de con ido, pa a poñelas en coñecemen o do alumnado de
Tu ismo de Fo mación P o esional on e ao desa ío da pandemia da Co id-19, desc ibindo a
ans o mación do me cado u ís ico e conside ando no os pe iles labo ais dos u u os
p o esionais nes a econ igu ación da ac i idade onde o uso da ecnoloxía ab iu no as endencias
a ni el mundial, así como no as dinámicas de ap endizaxe e escena ios pa a a o mación en
Tu ismo. Os esul ados des e es udo e elan que as endencias da indus ia u ís ica in oducen as
no as ecnoloxías como elemen o esencial no desen ol emen o do sec o , e máis conc e amen e,
na consecución dun u ismo sos ible.
PALABRAS CLAVE: Tu ismo, ecnoloxía, Fo mación P o esional, expe iencias,
endencias.
RESUMEN
La c isis sani a ia de i ada de la pandemia del Co id-19 a ec ó a odos los ámbi os a ni el
mundial. Como se es humanos, i imos en la obligación de acome e se e os cambios en un co o
pe íodo de iempo. Es os cambios a ec a on a odos los campos: polí ico, sani a io, social,
económico, educa i o, e c. En odos ellos el uso de la ecnología ue imp escindible pa a a anza
mien as el mundo en e o se pa alizaba.
Es e es udio iene como obje i o ecopila las nue as endencias de la indus ia u ís ica a
a és de una me odología de análisis de con enido, pa a pone las en conocimien o del alumnado
de Tu ismo de Fo mación P o esional en e al desa ío de la pandemia de la Co id-19,
desc ibiendo la ans o mación del me cado u ís ico y conside ando nue os pe iles labo ales de
los u u os p o esionales en es a econ igu ación de la ac i idad donde el uso de la ecnología ab ió
nue as endencias a ni el mundial, así como nue as dinámicas de ap endizaje pa a o mación en
2
Tu ismo. Los esul ados de es e es udio e elan que las endencias de la indus ia u ís ica
in oducen las nue as ecnologías como elemen o esencial en el desa ollo del sec o , y más
conc e amen e en la consecución de un u ismo sos enible.
PALABRAS CLAVE: Tu ismo, ecnología, Fo mación P o esional, expe iencias,
endencias.
ABSTRACT
The heal h c isis esul ing om he Co id-19 pandemic a ec ed e e yone a ound he
wo ld. As human beings, we li e in he obliga ion o unde ake se e e changes in a sho pe iod o
ime. These changes a ec ed all ields: poli ical, heal h, social, economic, educa ional, e c. In all
ields, he use o echnology was essen ial o ad ance while he en i e wo ld was pa alyzed.
This s udy aims o collec he new ends in he ou ism indus y h ough a con en analysis
me hodology, o make hem known o Voca ional T aining s uden s in he ace o he challenge o
he Co id-19 pandemic, desc ibing he ans o ma ion o he ou ism ma ke and conside ing new
job p o iles o he u u e p o essionals in his econ igu a ion o ou ism ac i i y whe e he use o
echnology opened new ends in ou ism wo ldwide, as well as new lea ning dynamics o aining
in ou ism. The esul s o his s udy show ha ends in he ou ism indus y in oduce new
echnologies as an essen ial elemen in achie ing sus ainable ou ism.
KEY WORDS: Tou ism, echnology, Voca ional T aining, expe iences, ends.
3
ÍNDICE
1. INTRODUCIÓN ........................................................................................................... 4
1.1 XUSTIFICACIÓN ................................................................................................................ 5
1.2 OBXECTIVOS .................................................................................................................... 7
1.2.1 Obxec i o xe al ............................................................................................................. 7
1.2.2 Obxec i os especí icos .................................................................................................. 8
2. MARCO DE REFERENCIA ......................................................................................... 8
2.1 MARCO NORMATIVO - LEXISLATIVO DA FORMACIÓN PROFESIONAL ............................ 9
2.2 MARCO TEÓRICO ........................................................................................................... 12
2.2.1 An eceden es e au o ías ele an es ............................................................................. 15
3. METODOLOXÍA........................................................................................................ 17
3.1 ANÁLISE DE CONTIDO COMO TÉCNICA DE INVESTIGACIÓN. ......................................... 17
3.2 PROCEDEMENTO DE ANÁLISE DA INFORMACIÓN .......................................................... 18
4. RESULTADOS ........................................................................................................... 20
4.1 RESULTADOS A. CONTIDOS SOBRE TENDENCIAS DO SECTOR TURÍSTICO NOS CURRÍCULOS
E PROGRAMACIÓNS DIDÁCTICAS DOS CICLOS FORMATIVOS DE TURISMO. ................................... 20
4.1.1 P imei a análise. ........................................................................................................ 21
4.1.2 Segunda análise .......................................................................................................... 25
4.2 RESULTADOS B. CENTROS EDUCATIVOS E ESTUDOS DE TURISMO CON NOVOS MODELOS
DE APRENDIZAXE E CONTIDOS TECNOLÓXICOS. .......................................................................... 27
4.3 RESULTADOS C. TENDENCIAS DA TRANSFORMACIÓN DIXITAL NO SECTOR TURÍSTICO:
ÁREAS TRAVEL TECH NAS FEIRAS DE TURISMO MÁIS RELEVANTES A NIVEL MUNDIAL E
OBSERVATORIOS DE TURISMO. .................................................................................................... 31
4.4 RESULTADOS D. TENDENCIAS TECNOLÓXICAS EN MUSEOS TRAS A PANDEMIA: BIG DATA,
NEUROCIENCIA, VISITA EN REALIDADE VIRTUAL E AUMENTADA, E O INTERNET OF THINGS. ........ 36
4.5 RESULTADOS E. TURISLAB. ACELERADORA DE TURISMO DE GALICIA. PROXECTOS DE
BASE TECNOLÓXICA. .................................................................................................................. 39
4.6 RESULTADOS F. DESTINOS TURÍSTICOS INTELIXENTES: SMART DESTINATIONS ............... 40
4.7 CATÁLOGO DE TENDENCIAS EN TURISMO TECNOLÓXICO ............................................ 42
5. DISCUSIÓN DOS RESULTADOS ............................................................................. 42
6. CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 44
7. LIMITACIÓNS E PROSPECTIVAS .......................................................................... 45
8. REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS......................................................................... 46
9. ANEXOS ..................................................................................................................... 51
4
1. INTRODUCIÓN
Es e es udo p e ende achega as endencias da indus ia u ís ica ao p o eso ado e alumnado
de Tu ismo na Fo mación P o esional, así como a odas as pe soas in e esadas na e olución
ecnolóxica no sec o u ís ico dende un pun o de is a educa i o. As endencias a ópanse moi
encelladas á ecnoloxía, nun momen o no que o sec o se ecupe a da c ise de i ada da pandemia
da Co id-19.
A linguaxe da p og amación é a base pa a cons uí ódalas aplicacións dixi ais que se
u ilizan na ac ualidade, que á ez pe mi i on a c eación de ha dwa e e so wa e pa a as emp esas.
Toda es a linguaxe de p og amación oi ap o ei ada pola indus ia u ís ica mundial pa a ealiza
os seus p ocesos de adap ación ás endencias ac uais (Log oño, 2021). A indus ia u ís ica a anza
a pasos xigan escos polo que in oduci as endencias nos con idos a impa i nos ciclos o ma i os
equi e de empo de in es igación e busca con inua po pa e dos docen es.
Es e es udo p e ende acili a esa labo docen e, a ando de se i como e amen a
ilus a i a de expe iencias, pa a achega as endencias do sec o ao alumnado, poñendo en alo o
uso da ecnoloxía aplicada ao u ismo e di ulgando a exis encia de no os pe ís p o esionais.
P e éndese que o alumnado poida coñece o umbo que ma ca a indus ia pa a aumen a as súas
opo unidades labo ais á ez que con ibuí a un u ismo máis esponsable que aba ca o eido
emp esa ial, social, polí ico e educa i o.
A p incipal inalidade consis e en elabo a unha elación de expe iencias u ís icas en
endencia de base ecnolóxica. Des e xei o, pe séguese escla ece as endencias e esal a o
po encial da ecnoloxía pa a acada un u ismo sos ible e de calidade.
A es u u a des e es udo cons a de cinco e apas cla amen e di e enciadas e necesa ias que
delimi an es e aballo. A p imei a e apa p esen a a xus i icación e os obxec i os de in es igación.
Na segunda, lé ase a cabo unha e isión bibliog á ica pa a ob e in o mación axei ada que pe mi a
delimi a o ma co eó ico. Pa a is o, e ísase a lexislación en ma e ia de Fo mación P o esional,
de éndose especialmen e na amilia de Hos ala ía e Tu ismo, sinálanse os e e en es cha e e
ecóllense algunhas das in es igacións ele an es ei as po dis in as au o ías nes e campo de
es udo. Na e cei a pa e, si úase a me odoloxía a emp ega baseada p incipalmen e no análise de
con ido. Nes a apa ado explícase como se le ou a cabo a busca de in o mación e que e amen as
se u iliza on. A cua a e apa é a máis ex ensa do es udo po se a que p esen a os esul ados:
analízanse os cu ículos dos ciclos o ma i os de Tu ismo, ecóllense os ecu sos ecnolóxicos

5
máis des acables aplicados á o mación u ís ica, obsé anse as endencias o ma i as en ma e ia
de u ismo ecnolóxico, ecóllense as endencias en se izos p esen adas nas ei as ecen es de
u ismo in e nacionais e inalmen e, elabó ase un ca álogo de expe iencias u ís icas con base
ecnolóxica. Pa a inaliza , na úl ima e apa aise unha discusión e expóñense as conclusións, as
limi acións e a p ospec i a, omando como base os undamen os eó icos e as endencias
analizadas.
1.1 Xus i icación
En e ódalas ac i idades económicas, poucas se i on an a ec adas pola c ise sani a ia
de i ada da Co id-19 como a indus ia u ís ica, condicionada po unhas es icións de mobilidade
xene alizadas a ni el mundial. Os da os dun es udo do Consello Mundial de Viaxes e Tu ismo
(WTTC
1
, 2021) sinalan que a apo ación do u ismo ao PIB
2
mundial no ano 2019 si uouse en 8,8
billóns de eu os, men es que a chegada da Co id-19 esbo allou es a ci a a a mínimos his ó icos,
chegando a ecupe a se minimamen e no ano 2021 si uándose nos 5,3 billóns de eu os. T as dous
anos de caídas e ince eza, o u ismo mundial pe cibe as p imei as sinais de ecupe ación nes e
p esen e ano 2022, seguindo o ci ado es udo p esen ado en colabo ación con Ox o d Economics
na 21ª Cumb e Global de WTTC en Manila, Filipinas. Es e in o me apun a amén a que o PIB
u ís ico c ece á unha media de 5,8% nos p óximos 10 anos, conc e amen e o dob e que a
economía mundial que so c ece á un 2,7%.
A sensibilidade da indus ia u ís ica en dada polas súas ca ac e ís icas: un sec o baseado
nas iaxes que queda on p ohibidas, con ac o social educido polos con inamen os, pequenas e
medianas emp esas que de i e on ao 100% a súa ac i idade du an e un pe íodo de empo
demasiado longo no que os ing esos se i on educidos a ce o, men es seguían a on ando os
cus es de man emen o das súas in aes u u as.
Recupe a o sec o u ís ico aise p io i a io. Non obs an e, nes e escena io pos pandemia
o u u o do sec o pasa po supe a unha se ie de e os ecnolóxicos e de sus en abilidade. Tu ismo
e impac o medioambien al son dous e mos disociables (Luque, 2020). Xa ai algúns anos que se
ala de u ismo sos ible como aquel u ismo que segue os p incipios da sus en abilidade
minimizando o impac o sob e o medio ambien e e a cul u a local, ao empo que con ibúe a xe a
ing esos e emp ego pa a a poboación. A O ganización Mundial do Tu ismo (s. .) de íneo como
1
Consello Mundial de Viaxes e Tu ismo, WTTC polas súas siglas en inglés.
2
P oduc o In e io B u o.
6
aquel u ismo que en plenamen e en con a as epe cusións ac uais e u u as, económicas, sociais
e medioambien ais pa a sa is ace as necesidades dos isi an es, da indus ia, do en o no e das
comunidades an i ioas. Tecnoloxía e sus en abilidade son dous eidos es ei amen e encellados
xa que a ecnoloxía se á unha ped a angula coa que pode educi o impac o medioambien al e
axuda a omen a a sus en abilidade eal. A pesa es de que a ecnoloxía xa es aba ans o mando
a indus ia u ís ica an es da c ise sani a ia da Co id-19, an o a obó ica, como a ealidade i ual,
a in elixencia a i icial e incluso a neu ociencia se án ac o es p incipais no u u o inmedia o do
sec o (Meneses, 2020). Ac ualmen e hai di e en es inicia i as de in es igación, o mación e
inno ación que implican an o a ins i ucións educa i as como a emp esas, xa que o ol da
ecnoloxía no u ismo implica a necesidade de o mación en ecnoloxía dos seus p o esionais. O
u u o do sec o camiña con umbo á sus en abilidade, á inno ación ecnolóxica e á o mación das
pe soas, que son as á eas de in e sión pa a acada un u u o esilien e (CEPAL
3
, 2020). Como
sinala Pololikash ili (2021), es a c ise é unha opo unidade pa a o mula se como debe ía de se o
sec o u ís ico e a súa apo ación ao plane a. A ecupe ación pasa po desen ol e plans de
mode nización e econ e sión, pon es ca a a unha ansición da indus ia u ís ica que desen ol a
un u ismo moi o máis sus en able e dixi alizado.
Unha as a maio ía dos p o esionais do Tu ismo es anse o mando academicamen e a
a és dos ciclos o ma i os da Fo mación P o esional, e espé ase que nos indei os anos aumen e
conside ablemen e o núme o de es udan es que op a po es es es udos (B une e Mo al, 2017). As
azóns des a si uación a enden p incipalmen e a unha inse ción labo al máis ápida en menos
empo, a un cus e dos es udos meno e a unha o mación máis p ác ica dunha ampla o e a
educa i a. A Fo mación P o esional en éndese como unha o mación esencialmen e p ác ica e
comple a, que inclúe as ensinanzas p opias da o mación p o esional inicial, as accións de
inse ción e einse ción labo al dos aballado es, así como as o ien adas á o mación con inua nas
emp esas, que pe mi an a adquisición e a ac ualización pe manen e das compe encias p o esionais.
Po conseguin e, a Fo mación P o esional cons i úe un eixo es a éxico an o pa a colabo a
na inse ción labo al do alumnado de Tu ismo como pa a con ibuí á ecupe ación do sec o a
a és dunha o mación adap ada á ansición ac ual da indus ia u ís ica. P ecisamen e pa e desa
3
Comisión Económica pa a Amé ica La ina e o Ca ibe.
7
o mación adap ada implica in oduci as endencias. Conc e amen e, a magni ude coa que se
p oduce esa ansición e o impac o que en na indus ia é o que mo i a a ace es e es udo.
1.2 Obxec i os
Es e apa ado p esen a os obxec i os xe al e especí icos que pe segue es a in es igación.
1.2.1 Obxec i o xe al
O obxec i o xe al des e aballo de in es igación é elabo a un ca álogo de expe iencias en
endencia u ís icas en dúas á eas: o mación en u ismo ecnolóxico e se izos de base
ecnolóxica. Des e xei o, p e éndese ilus a sob e as endencias do u ismo e esal a o po encial
ac ual da ecnoloxía pa a acada un u ismo sos ible e de calidade.
Es a elación de expe iencias p e ende se unha e amen a que bene icie p incipalmen e a
dous des ina a ios: docen es e alumnado.
Po unha banda, p e ende acili a a labo de in es igación do p o eso ado dos ciclos
o ma i os de Tu ismo pe mi indo le a as endencias da indus ia ás aulas de Tu ismo, al e como
sinalan os cu ículos. Es a labo equi i ía dunha cons an e busca po pa e dos docen es pa a es a
ao día no sec o , xa que a elocidade á que a anza a indus ia é inmensa máis aínda nes a ase de
ecupe ación da pandemia, polo que es a elación acili a ía eno memen e as a e as de
in es igación do p o eso ado, pe mi indo in oduci as endencias da indus ia de o ma ilus a i a
e sinxela. Ademais, os docen es pode ían ale se des e ca álogo pa a di ulga no as opo unidades
labo ais con base ecnolóxica en e o alumnado de Tu ismo na Fo mación P o esional.
Po ou a banda, o ou o des ina a io se ía o p opio alumnado. Ademais do an e io men e
mencionado, es a mos a de expe iencias di unde a impo ancia da ecnoloxía no u u o do u ismo,
como e amen a indispensable na p ocu a do u ismo sos ible. Finalmen e, amén se p e ende
aumen a as opo unidades labo ais do alumnado in o mando de no as saídas p o esionais que a
indus ia es a á a demanda nos p óximos anos, o ecendo e e encias de o mación en u ismo
ecnolóxico pa a omen a a c ea i idade e o emp endemen o do alumnado de Tu ismo na
Fo mación P o esional a endendo ás p opias endencias compiladas que es án ans o mando o
me cado u ís ico globalmen e.
8
1.2.2 Obxec i os especí icos
Do obxec i o xe al p esen ado no apa ado an e io , de i an os obxec i os especí icos que
pe mi i án a onda na in es igación enma cando o seus p opósi os. Sinálanse a con inuación os
seguin es:
• Nun p imei o luga , aise necesa ia ace unha e isión dos cu ículos e p og amacións
didác icas dos ciclos de Fo mación P o esional da á ea de Tu ismo pa a cons a a os
con idos do cu ículo que pe mi en in oduci es a elación de expe iencias en endencia.
• En segundo luga é p eciso elabo a unha ap oximación ás emp esas que apos an pola
ecnoloxía como e amen a de c ecemen o económico sus en able.
• En e cei o pun o, coñece casos de éxi o onde a ealidade i ual, a obó ica, a in elixencia
a i icial e inclusi e a neu ociencia aplicadas a indus ia u ís ica o ezan expe iencias
suscep ibles de popula iza se nos p óximos anos xun o cos no os pe ís p o esionais do
sec o , que si an de inspi ación an o a emp endedo es como a emp esas.
• Como cua a e úl ima liña, pe cíbese como imp escindible sinala as ca ac e ís icas máis
des acables do ecido emp esa ial na sociedade ac ual onde o sec o u ís ico se es á
ecupe ando da pa álise p o ocada pola pandemia. É p eciso coñece os esgos que de inen
a o e a dos ope ado es u ís icos máis pun ei os pa a comp ende as dimensións nas que a
ecnoloxía aplicada a expe iencia u ís ica pode xoga un papel moi impo an e na
ecupe ación do me cado, na di e si icación como e amen a de di e enciación e
compe i i idade, e como opo unidade de c ecemen o emp esa ial.
Acadando es es obxec i os especí icos, acádase consecuen emen e o obxec i o xe al,
omando a o ma de ca álogo de expe iencias u ís icas ecnolóxicas en endencia.
2. MARCO DE REFERENCIA
Nes e epíg a e sinálanse dous apa ados de in o mación ele an e. O p imei o apa ado
p esen a o ma co no ma i o - lexisla i o no que se si úa o es udo, que equi e de coñece a
lexislación aplicada en ma e ia de Fo mación P o esional. O segundo ecolle os e e en es eó icos
cha e do es udo e p esen a li e a u a e in es igacións de au o ías ele an es. Es es dous apa ados
pe ilan o ma co de e e encia que delimi a es e aballo académico.
15
Os p o esionais do u ismo dun des ino (emp esas e axen es) debe ían de sabe iden i ica
as no as o mas de comunicación do u is a ac ual e as súas necesidades pa a adap a se ás no as
demandas que esixe o u u o da indus ia u ís ica, e des e xei o pode iden i ica no as
opo unidades. Nes e no o escena io, a capacidade de adap ación das emp esas e a o mación dos
p o esionais ól ense esenciais pa a non queda o a do me cado. Lonxe de se unha di icul ade,
es a necesidade p esén ase como unha opo unidade es a éxica de compe i i idade pa a cap a
máis clien es conec ados, mello ando a en abilidade median e o es udo dos da os a a és do uso
de Big Da a
10
ou In e ne o Things
11
, en e ou as e amen as dixi ais (Simancas e al., 2020).
2.2.1 An eceden es e au o ías ele an es
A pe cepción social que en o alumnado de Tu ismo na Fo mación P o esional é un da o a
e en con a, así como amén as pe spec i as de u u o do alumnado á ho a de ema a a súa
o mación. González (2021) conclúe na súa ese dou o al publicada pola Uni e sidade de Mucia
que a pesa es de que os es udios de FP na amilia de Hos ala ía e Tu ismo o on conside ados
du an e moi o empo es udos de segunda opción, es a pe cepción es á cambiando. Ac ualmen e os
ciclos o ma i os es án endo unha moi boa acep ación na sociedade, o seu núme o de alumnado
aumen a cada ano, xa que se ecoñece en e a sociedade que son es udios conducen es a unha
ápida inse ción labo al. Sinálase que es es ciclos poñen o oco en capaci a coas compe encias
p ecisas pa a o desen ol emen o da ac i idade p o esional. Po én, é unha ealidade que a indus ia
u ís ica p ecisa de man de ob a, pos os in e medios e écnicos capaci ados aco do cos da os
apo ados polo Minis e io de Segu idade Social (Pascual, 2022), que e elan que o sec o da
Hos ala ía e Tu ismo con a con máis de 73000 emp egados menos dos que iña an es de inicia a
pandemia no 2020.
O ac ual In o me Sec o ial de Tu ismo (Caixabank, 2022) ecolle que exis e un ac o
es u u al causan e des a si uación en España, ese ac o é o desacople en e os equi imen os
labo ais e a o mación. Pe cíbese nes e momen o unha o e queb a en e a demanda e o e a de
emp ego, pe o especialmen e es e in o me incide en que nos pos os que se equi e de máis
cuali icación e expe iencia non se a opa pe soal. A p incipal azón pola que es e ei o sucede é que
10
Big Da a: Es e e mo ai e e encia a conxun os de da os an g andes e complexos que p ecisan de aplicacións
in o má icas non adicionais de p ocesamen o de da os pa a se a ados axei adamen e.
11
In e ne o hings: Es e e mo desc ibe obxec os ísicos con senso es, capacidade de p ocesamen o e ou as
ecnoloxías que se conec an e in e cambian da os con ou os disposi i os ou sis emas a a és de in e ne ou
ou o ipo de edes de comunicación.

16
a o mación do candida o non é aco de ás necesidades da emp esa (Canalís, 2022). Ademais,
moi os pos os de aballo adxudícanselle a xen e non o mada, nun in en o de da espos a á
inmedia a necesidade de pe soal, e iso ai que saia á luz a p eca iedade das condicións labo ais,
desp o esionalizando o sec o .
Un dos po ais de emp ego máis des acables da indus ia u ís ica decla a que an alla máis
i ulados en FP pa a cub i es es pos os, pe o ademais ai alla apos a po unha o mación DUAL
encellada á emp esa ac ual (Canalís, 2022).
Desde un pun o de is a in e nacional, un segundo es udo ei o pola Uni e sidade
Au ónoma do Es ado de México (O ega e al., 2020) apo a que as endencias en u ismo a cu o
p azo, no 2030, de inen a pe spec i a do desen ol emen o humano como pun o no able no que se
debe ía de consolida o u ismo. Unha educación pe inen e ma ca á a di e encia pa a o óp imo
manexo dun des ino ou negocio u ís ico, polo que se á p eciso desen ol e capacidades nos
es udan es pa a esol e p oblemas complexos, pe o amén a á alla pensamen o c í ico e
c ea i idade, ademais de es a do ados dunha o ísima conexión coa p ác ica da indus ia u ís ica
dixi alizada.
Es as au o ías (O ega e al., 2020) conclúen que a ecnoloxía cambiou a manei a de ace
u ismo. A o za que en a ecnoloxía sob e a ac i idade ede ine no os modelos de negocio e
p ocesos na súa o ganización. Polo que apos ando pola inno ación e ans o mación dixi al,
celeb ouse no 2018 a p imei a compe ición da O ganización Mundial do Tu ismo de S a ups de
Tu ismo, na que se p opuxe on p oxec os inno ado es con po encial de se dis up i os, podendo
cambia a o ma na que se iaxa (UNWTO, 2018) p esen ando así os ecosis emas a el ech
12
que
ademais de aba ca a análise, deseño, implemen ación e aplicación da ecnoloxía no u ismo, amén
eñen como obxec i o sa is ace as necesidades do ac ual u is a 5.0, o u is a dixi al, ca ac e izado
po es a hipe conec ado, in o mado, usando aplicacións e edes sociais pa a ocio e negocio, que
busca in e ac ua pa a compa i as súas mello es expe iencias pe sonalizadas i idas du an e a
súa o ma de ace u ismo.
Le alle e Pe o i (2020), e lexiona on sob e a o mación dos p o esionais do Tu ismo
on e a pandemia da Co id-19. Nesa e lexión, conco dan en que ecompoñelo sec o logo da
pandemia equi i á de p o esionais cunha o mación in eg al e complexa capaces de mono o iza
12
T a el Tech é un é mico que ai e e encia a aplica os úl imos a ances da Tecnoloxía da In o mación e
Comunicación ao sec o das iaxes, o u ismo e a hos ala ía.
17
p ocesos inno ado es e emp endemen o. Debe án se capaces de poñe en xogo as no as
ecnoloxías, a esponsabilidade ambien al, a pe spec i a de xéne o e o comp omiso social.
En Meneses (2020) indícase que o p o eso Edu William, asociado da Uni e sidade das
Palmas de G an Cana ia, p opón que o ecosis ema u ís ico semp e es i o condicionado polo
desp azamen o, pe o o que o u is a busca ealmen e son expe iencias. As p egun a son: pode á a
indus ia u ís ica ale se do uso das no as ecnoloxías inno ado as pa a mello a a súa capacidade
compe i i a no me cado?, pode á o ece no as expe iencias únicas que se poidan des u a
inclusi e desde a casa do p opio u is a?, chega án a es a os p o esionais do u ismo p epa ados
academicamen e pa a a on a es a no a e a?
Un es udio ei o en Galicia (Juncal e Sánchez-Amboange, 2021) con i ma que an o
emp esas como u is as es anse adap ando á no a ealidade dixi al da no a e a. A ni el emp esa ial
obsé ase un g an es o zo de adap ación das emp esas ca a ás no as demandas dos consumido es,
que modi ica on os seus hábi os en can o á e olución da ecnoloxía na súa expe iencia i al, ei o
que segui á de inindo ao consumido do século XXI. Sinalan es as au o as que a c ise do
co ona i us, especialmen e o con inamen o domicilia io, acele ou o p oceso de dixi alización das
emp esas e po enciou o consumo de no os p odu os u ís icos como os iaxes ou as isi as i uais
ei as desde o domicilio do consumido .
3. METODOLOXÍA
A análise des e es udo baséase na me odoloxía de ‘análise de con ido’ de di e sos ma e iais
ela i os ás endencias da o mación académica en u ismo e ás endencias dos se izos da indus ia
u ís ica nas que a ecnoloxía xogue un papel ele an e: esc i os de au o es ecoñecidos na ma e ia,
no mas legais e plans o ma i os di e sos.
3.1 Análise de con ido como écnica de in es igación.
A análise de con ido nun sen ido amplo é unha écnica de in e p e ación de ex os, xa sexan
esc i os, g a ados, ilmados ou calque a ou a o ma di e en e onde poidan exis i oda clase de
exis o de da os, ansc icións, discu sos, en e is as, obse acións, documen os, ídeos,
g a acións, e c. O denominado común de odos es es ma e iais é a súa capacidade pa a albe ga
un con ido que, lido e in e p e ado axei adamen e, nos ab e as po as ca a aos coñecemen os de
di e sos aspec os e enómenos da ida social (Abela, 2002).
18
Es e au o conc e a que o análise de con ido baséase na lec u a ( ex ual e isual) como
ins umen o de ecollida de in o mación. Pe o esa lec u a, a di e encia da lec u a común, debe
ealiza se seguindo o mé odo cien í ico, polo que debe se sis émica, obxec i a, eplicable e álida.
A análise de con ido di i e das écnicas clásicas de es udo de documen os ( écnicas de
índole his ó ica, li e a ia, polí ica, e c.) nas que ende a exis i unha subxec i idade do
in es igado /a. Es a me odoloxía p e ende subs i uí a subxec i idade deses es udos, po un
p ocedemen o es anda izado con obxec i idade que con e a en da os os con idos analizados
(López, 2002).
Unha das de inicións máis comple as da écnica de análise de con ido oi a dada po Ba din
(1996), ci ado po Abelá (2002) como:
El conjun o de écnicas de análisis de las comunicaciones enden es a ob ene indicado es
(cuan i a i os o no) po p ocedimien os sis emá icos y obje i os de desc ipción del
con enido de los mensajes pe mi iendo la in e encia de conocimien os ela i os a las
condiciones de p oducción/ ecepción (con ex o social) de es os mensajes. (p.3)
Na pa e empí ica da in es igación én ase e ec ua unha análise desc i i a que pe mi a a
in e encia sob e cales son as endencias da indus ia u ís ica encelladas á ecnoloxía aplicada no
sec o , polo que se oma en conside ación oda a in o mación ecollida sob e es a écnica.
Es a me odoloxía emp ega écnicas cuali a i as di ixidas á ecollida de da os na a i os
sob e di e en es eidos. Po unha banda sob e as endencias ecnolóxicas de se izos u ís icos
p esen es no me cado. Po ou a, sob e as endencias o ma i as de u ismo ecnolóxico e a el
ech.
3.2 P ocedemen o de análise da in o mación
Polas ca ac e ís icas in ínsecas des e aballo académico, es e es udo es á aco ado en
ex ensión e empo. Es a limi ación condiciona as á eas a in es iga den o da eno me
di e si icación da indus ia u ís ica, que se ai imposible de analiza na súa o alidade nes e
es udo. Po conseguin e, a análise desen ól ese nas seguin es á eas que se conside a on ele an es
pola súa na u eza di ec amen e encellada coa indus ia:
• Cu ículos dos ciclos o ma i os de Tu ismo e P og amacións Didác icas.
• Tendencias académicas en o mación de u ismo con implicación ecnolóxica.
• Tendencias de ans o mación dixi al no sec o u ís ico: á eas a el ech nas ei as de
u ismo máis ele an es a ni el mundial e obse a o ios de u ismo.
19
• Tendencias ecnolóxicas de u ismo cul u al e museos a ni el in e nacional.
• P oxec os u ís icos ecnolóxicos na acele ado a de u ismo de Galicia.
• Compoñen e ecnolóxico nos sma des ina ions e o seus bene icios.
A e apa explo a o ia des as buscas le ouse a cabo ao longo do Más e desde no emb o
2021 a maio 2022, u ilizando po unha banda di e en es buscado es académicos, e po ou a
páxinas web ins i ucionais do sec o u ís ico no ámbi o in es igado , in o ma i o, académico e
emp esa ial. En e os buscado es académicos, os máis u ilizados o on os seguin es:
• DIALNET, po al de di usión cien í ica hispana xes ionado pola Fundación Dialne e a
Uni e sidade da Rioxa c eado no 2001. Inclúe e is as cien í icas e humanís icas, de
España, Po ugal e La inoamé ica, eses dou o ais, lib os, e ou os documen os.
• REBIUN (Rede Española de Biblio ecas Uni e si a ias), ca álogo colec i o que eúne máis
de 95 biblio ecas, das cales 76 son uni e si a ias, ou as memb os de C ue Uni e sidades
Españolas, o CSIC (Consello Supe io de In es igacións Cien í icas), e in e máis de
biblio ecas de ins i ucións asociadas á ede.
• TESEO, eposi o io do a qui o cen al de eses dou o ais das uni e sidades españolas
xes ionado polo Minis e io de Educación, Cul u a e Depo e de España, ac i o dende o ano
2011.
• REDALYC (Rede de Re is as Cien í icas de La inoamé ica e o Ca ibe, España e Po ugal).
Reúne 26 países, 715 ins i ucións e 1475 e is as en liña.
• GOOGLE ACADÉMICO, buscado especializado en con ido e bibliog a ía cien í ica-
académica.
• ERIC (Educa ion Resou ces In o ma ion Cen e ). Base de da os de ámbi o in e nacional
no campo da educación.
Pa a de e mina os es udos de u ismo con no os modelos de ap endizaxe e con ido
ecnolóxico u ilizouse a seguin e on e:
• Buscas ealizadas na ede. Resul ou especialmen e alioso a opa no dia io Hos el u
(Sanchez, 2020) a inaugu ación do T a el Tech School de Amadeus, como e e en e a ni el
in e nacional.
Pa a iden i ica as á eas a el ech nas ei as de u ismo con no os modelos de ap endizaxe e
con ido ecnolóxico u ilizouse a seguin e on e:
20
• Buscas ealizadas na ede. Resul ou especialmen e in e esan e a opa o Obse a o io
T a el Tech pola ex ensa in o mación que con én sob e o ema de in es igación des e
es udo. Po ou a banda, a iden i icación das p incipais ei as de u ismo a ni el mundial
e elou a p esencia de espazos a el ech nunha as a maio ía de ei as.
Pa a iden i ica as p incipais endencias ecnolóxicas en museos as a pandemia, u ilizá onse as
seguin es on e:
• Buscas ealizadas na ede. A opá onse un g an núme o de museos inno ado es que o ecen
expe iencias senso iais de base ecnolóxica e isi as i uais. Debido a ex ensión limi ada
que ca ac e iza es e es udo, soamen e se inclúe unha mos a ep esen a i a dos museos
máis no idosos.
• Visi as. Fo on unha on e secunda ia na que se le a on a cabo dúas isi as pa a coñece de
p imei a man a ealidade inme si a que o ecían dous espazos ecollidos nos esul ados.
Pa a coñece os p oxec os de base ecnolóxica de Tu islab u ilizouse soamen e unha on e:
• Buscas ealizadas na ede.
Po úl imo, pa a coñece os des inos u ís icos in elixen es u ilizouse a mesma on e:
• Buscas ealizadas na ede.
Toda a in o mación a opada oi esumida pa a pode o denala, clasi icala, e ag upala en
ca ego ías a expo no ca álogo inal: espazos a el ech, ecnoloxía inme si a en u ismo,
acele ado as e incubado as e, inalmen e, endencias o ma i as en u ismo e ecnoloxía.
4. RESULTADOS
Es e epíg a e p esen a unha densa exposición dos esul ados do es udo es u u ados en se e
apa ados. En cada un o écese unha b e e desc ición seguida dos p opios esul ados.
4.1 Resul ados A. Con idos sob e endencias do sec o u ís ico nos cu ículos e
p og amacións didác icas dos ciclos o ma i os de Tu ismo.
Pa a delimi a a e isión dos con idos impa idos nos ciclos o ma i os de Tu ismo
pe encen e a amilia p o esional de Hos ala ía e Tu ismo, ealizouse una e isión di idida en dúas
ases. Nun p imei o luga , consul á onse os ciclos o ma i os e íxose unha p imei a e isión dos
seus cu ículos en busca de e e encias ás endencias de me cado, ao uso da ecnoloxía e ás súas
aplicacións no desen ol emen o dos pe ís p o esionais de cada ciclo. En segundo luga ,

21
e isá onse as p og amación didác icas dos ciclos de e minados de a ios cen os educa i os pa a
c iba os con idos que ecolle a p og amación de cada módulo. Elixí onse pa a a e isión dos
con idos, algúns dos cen os educa i os que impa en ciclos de Tu ismo en Galicia. Na seguin e
áboa enmá case a in o mación ele an e pa a es a e isión:
Táboa 2.
Cen os educa i os que impa en ciclos de u ismo en Galicia.
Ciclo o ma i o
Cu ículo
Cen o educa i o que impa e
Ciclo Supe io de
Xes ión de aloxamen os
u ís icos
Dec e o 55/2010, do 18 de
ma zo, polo que se es ablece o
cu ículo do ciclo o ma i o de
g ao supe io co esponden e ao
í ulo de écnico supe io en
xes ión de aloxamen os
u ís icos
CIFP Manuel An onio (Vigo)
CIFP Ca los O oza (Pon e ed a)
CIFP Paseo das Pon es (A Co uña)
CIFP Compos ela (San iago)
IES de Villama ín (Ou ense)
Ciclo Supe io de
Axencias de iaxe e
xes ión de e en os
Dec e o 172/2010, do 23 de
se emb o, polo que se es ablece
o cu ículo do ciclo o ma i o
de g ao supe io co esponden e
ao í ulo de écnico supe io en
axencias de iaxes e xes ión de
e en os
IES Eusebio da Ga da (A Co uña)
IES Rosalía de Cas o (San iago)
CIFP A Fa ixa (Ou ense)
CIFP Manuel An onio (Vigo)
Ciclo Supe io de Guía,
In o mación e Asis encia
Tu ís ica
Dec e o 167/2010, do 23 de
se emb o, polo que se es ablece
o cu ículo do ciclo o ma i o
de g ao supe io co esponden e
ao í ulo de écnico supe io en
guía, in o mación e asis encia
u ís icas
CIFP Manuel An onio (Vigo)
CIFP Ca los O oza (Pon e ed a)
CIFP A Fa ixa (Ou ense)
CIFP Rodol o Ucha Piñei o (Fe ol)
IES Eusebio da Ga da (A Co uña)
IES Rosalía de Cas o (San iago)
IES Río Cabe (Mon o e de Lemos)
No a: in o mación ex aída do po al da FP en Galicia. Elabo ación p opia.
As e e encias a opadas nos cu ículos dos ciclos e isados encelladas as endencias e ao
uso da ecnoloxía no pe il p o esional da á ea de Tu ismo, ecóllense a con inuación.
4.1.1 P imei a análise.
Técnico Supe io en xes ión de aloxamen os u ís icos
Nunha p imei a e isión do Dec e o 55/2010, do 18 de ma zo, polo que se es ablece o
cu ículo do ciclo o ma i o de g ao supe io co esponden e ao í ulo de écnico supe io en
xes ión de aloxamen os u ís icos con én sinala dúas das compe encias p o esionais, pe soais e
sociais, que an mención do uso da ecnoloxía. Son a compe encia “h) P opo a implan ación de
22
sis emas de xes ión inno ado es, adecuando e emp egando as ecnoloxías da in o mación e da
comunicación” (p. 5916). Tamén a compe encia “m) Adap a se a no as si uacións labo ais e a
di e en es pos os de aballo o ixinados po cambios ecnolóxicos e o ganiza i os nos p ocesos
p odu i os” (p. 5916). A p ospec i a do í ulo no sec o sinala a “implan ación de no os xei os de
xes ión de aloxamen os en pa alelo ás no as ecnoloxías” (p. 5917). Así mesmo, amén ecolle
en e os obxec i os a impo ancia de “iden i ica as e amen as asociadas á ecnoloxía da
in o mación e da comunicación, e ecoñece o seu po encial como elemen o de aballo” (p. 5917).
Tamén se ecolle un c i e io de a aliación sob e o ecoñecemen o do “uso das no as ecnoloxías
no sec o u ís ico e o seu impac o como elemen o dinamizado ” (p. 5921).
Me gullándose na e isión dos con idos do cu ículo, des aca a “ alo ación das no as
ecnoloxías como on e de p omoción u ís ica” (p. 5922). Nas liñas de ac uación conc é ase que
no p oceso de ensino ap endizaxe se de inen como acada os obxec i os do módulo coa “aplicación
de no as ecnoloxías e dos p og amas in o má icos de xes ión de in o mación” (p. 5923). Máis
conc e amen e, no módulo de Ma ke ing u ís ico, sinálase un esul ado de ap endizaxe pa a
ecoñece si o alumnado “aplica as no as ecnoloxías no má ke ing u ís ico e analiza as súas
aplicacións e as súas opo unidades no desen ol emen o de polí icas do de andi o má ke ing” (p.
5926). Especialmen e es e esul ado de ap endizaxe a onda no ema cen al des a e isión e e sa
sob e a ca ac e ización das no as ecnoloxías, alo a o uso da in e ne pa a come cializa p odu os
e se izos u ís icos, u iliza as aplicacións o imá icas de bases de da os e ecoñece a aplicación
dunha base de da os pa a a in es igación come cial e pa a c ea unha an axe compe i i a. Ou as
liñas de in e ese son o “uso das no as ecnoloxías e aplicacións in o má icas de xes ión de pisos,
de pe soal e do economa o” (p. 5935); a “aplicación das no as ecnoloxías e dos no os p og amas
in o má icos de xes ión de ocupación, ese as e ecepción” (p. 5938); e a análise da con o na
dunha p opos a de p oxec o de aloxamen o nos aspec os ecnolóxico, económico, social,
ambien al, demog á ico e cul u al como pa e da inicia i a emp endedo a ensinada.
Técnico supe io en axencias de iaxes e xes ión de e en os
Po ou a banda, nunha p imei a e isión do Dec e o 172/2010, do 23 de se emb o, polo
que se es ablece o cu ículo do ciclo o ma i o de g ao supe io co esponden e ao í ulo de écnico
supe io en axencias de iaxes e xes ión de e en os, con én sinala amén as e e encias ao uso da
ecnoloxía, que apa ecen ecollidas nas compe encias p o esionais, pe soais e sociais, en conc e o
na compe encia “i)_Aplica asiduamen e as e amen as das ecnoloxías da in o mación e da
23
comunicación p opias do sec o no desempeño das a e as, e man e unha con inua ac ualización
nelas” (p. 17437). A p ospec i a do í ulo no sec o sinala especialmen e que:
A in e mediación de iaxes, lonxe de se unha ac i idade en e oceso, expe imen ou un
c ecemen o impo an e nos úl imos anos. Pe o o u u o pa a as axencias pasa pola
especialización, o in es imen o en pe soal cuali icado, o uso da in e ne e o inc emen o das
ac i idades de aseso ía e asis encia en iaxe. (p. 17438)
Des e xei o, conc e a que:
As axencias de iaxes deben a on a o e o das no as ecnoloxías, ap o ei ándoas ao
máximo, como e amen as básicas dun se izo que debe apos a pola calidade e pola
o mación, pa a i a o máximo pa ido á eno me in o mación dispoñible amén pa a a
clien ela. (p. 17438)
Polo que se e i e aos p o edo es, sen dúbida, a axencia segue a se unha peza cla e da
súa ede de endas e de p omoción come cial. Nos c i e ios de a aliación, ao igual que no ciclo
an e io analizado, ecoñécese o “uso das no as ecnoloxías no sec o u ís ico e o seu impac o
como elemen o dinamizado ” (p. 17443) .
A ondando nos con idos, aló anse as “no as ecnoloxías como on es de in o mación e
p omoción u ís ica” (p. 17443). Do meso xei o que na e isión do ciclo an e io , des aca o módulo
de Ma ke ing Tu ís ico que ca ac e iza p ecisamen e polo uso e aplicacións das no as ecnoloxías,
o alo do uso da in e ne pa a come cializa p odu os e se izos u ís icos, o uso das aplicacións
o imá icas de bases de da os, e a impo ancia da lexislación sob e a p o ección de da os. Comp e
sinala un con ido sob e a “iden i icación das ipoloxías u ís icas e das súas endencias” (p.
17443). Po én, nas súas modalidades non ci a ningunha encellada coa ecnoloxía. Ou as liñas de
in e ese son o uso das no as ecnoloxías pa a de ec a e localiza os espazos (p og amas de
ca og a ía), uso de aplicación in o má icas pa a analiza ecu sos, coñece p og amas de xes ión
especí icos das axencias de iaxes, sis emas globais de dis ibución, e minais e p og amas de
p o edo es de se izos de anspo e e o imá ica. No que e i e á inicia i a emp endedo a, sinala
a inno ación e desen ol emen o económico como “p incipais ca ac e ís icas na ac i idade de
axencias de iaxes (ma e iais, ecnoloxía, o ganización da p odución, e c.)” (p. 17473). Tamén
esal a a impo ancia de ap ende a iden i ica as “axudas e as sub encións pa a a inco po ación
de no as ecnoloxías de p odución ou de se izo que se p opoñan” (p. 17474).
24
Técnico supe io en guía, in o mación e asis encia u ís icas
Po úl imo, na p imei a e isión do Dec e o 167/2010, do 23 de se emb o, polo que se
es ablece o cu ículo do ciclo o ma i o de g ao supe io co esponden e ao í ulo de écnico
supe io en guía, in o mación e asis encia u ís icas, non se a opa ningunha compe encia que
especialmen e e se sob e o ema a analiza , mais si se ecoñece como c i e io de a aliación “o
uso das no as ecnoloxías no sec o u ís ico e o seu impac o como elemen o dinamizado ” (p.
17031), ao igual que nos cu ículos dos ciclos an e io es. Do mesmo xei o, a ondando nos seus
con idos, aló anse as “no as ecnoloxías como on es de in o mación e p omoción u ís ica” (p.
17032). No que e i e ás liñas de ac uación no p oceso de ensino e ap endizaxe que pe mi en
alcanza os obxec i os do módulo, a ópase a aplicación das no as ecnoloxías e dos p og amas
in o má icos de xes ión da in o mación; a in es igación do me cado u ís ico, xa que es e é
cambian e e p ecisa unha cons an e ac ualización das endencias da demanda e das da o e a;
ecoñécese a impo ancia dos sis emas de dis ibución global e o seu impac o na indus ia u ís ica,
e aló ase a unción das ei as u ís icas e dou os encon os p o esionais como ins umen os de
má ke ing. Do mesmo xei o que nos ciclos an e io es, des aca o módulo de Ma ke ing Tu ís ico
que ca ac e iza as no as ecnoloxías e o seu uso, iden i ica as aplicacións ecnolóxicas en
má ke ing, alo a o uso da in e ne pa a come cializa p odu os e se izos u ís icos e u iliza as
aplicacións o imá icas de bases de da os. Ou as liñas de in e ese son amén, ao igual que no ciclo
an e io , o uso das no as ecnoloxías pa a de ec a e localiza os espazos (p og amas de
ca og a ía), p ocesos da plani icación in e p e a i a: mé odos e sopo es, e po úl imo aplicacións
o imá icas pa a de ec a e analiza os ecu sos. Máis conc e amen e, sinálase a “o imá ica e as
no as ecnoloxías da in o mación aplicada ás o icinas de u ismo” (p. 17051), pa a in es iga
“ on es de in o mación sob e zonas conc e as e de ec a posibles ecu sos u ís icos emp egando
as no as ecnoloxías da comunicación” (p. 17059). Sinálase amén o seu uso pa a iden i ica
“posibles axudas ou sub encións pa a a inco po ación de no as ecnoloxías de p odución ou de
se izo” (p. 17059). No que e i e á inicia i a emp endedo a, amén ecolle a análise da con o na
nos aspec os ecnolóxico, económico, social, ambien al, demog á ico e cul u al pa a os p oxec os
emp esa iais, e sinala como p incipais ca ac e ís icas da inno ación na ac i idade de guía,
in o mación e asis encia u ís icas, os ma e ias, a ecnoloxía e a o ganización da p odución.
Es a p imei a e isión e idencia que o uso da ecnoloxía ai encellado dende o cu ículo
dos ciclos aos p opios con idos e obxec i os de ap endizaxe, mais pa a me gulla se nas aulas de
31
pa a o sec o u ís ico e o come cio in e nacional. Escola de P o esionais de
Alcaza én en Valladolid e a Escola Nexian de San ande .
30
Es as escolas o on as enca gadas de desen ol e o e en o di ixido ao alumnado e p o eso ado do
ciclo supe io de Xes ión de Aloxamen os Tu ís icos e Come cio In e nacional. Conec a o mundo
da ensinanza coas emp esas e as ins i ucións pa a poñe en alo as opo unidades da ecnoloxía
5G, a ans o mación dixi al pa a o sec o u ís ico e o come cio in e nacional oi o obxec i o des e
p og ama. A a és des e p oxec o inanciado polo Minis e io de Educación e Fo mación
P o esional -UE- Nex Gene a ion, p e éndese incen i a a inme sión do alumnado de Fo mación
P o esional nas no as ecnoloxías, pa a o ma a u u os p o esionais do sec o u ís ico que sexan
capaces de implemen a es es medios dixi ais nos seu u u o labo al, omen ando a mode nización
e ans o mación dixi al do sec o u ís ico, descub indo como a aplicación des as e amen as
mello a o uncionamen os dos es ablecemen os, a a ención ao clien e e a p opia expe iencia do
clien e (de la Fuen e, 2022).
4.3 Resul ados C. Tendencias da ans o mación dixi al no sec o u ís ico: á eas a el ech
nas ei as de u ismo máis ele an es a ni el mundial e obse a o ios de u ismo.
Aplica os úl imos a ances da Tecnoloxía da In o mación e Comunicación ao sec o das iaxes, o
u ismo e a hos ala ía aise esencial pa a un desen ol emen o ca a a un u ismo sos ible. Po es e
mo i o nas ei as de u ismo máis ele an es apa ecen os espazos a el ech, onde se ab en
opo unidades de ans o mación ecnolóxica e dixi al pa a as emp esas. P esén anse os esul ados:
a) Obse a o io T a elTech
31
O obse a o io T a elTech é un p oxec o colabo a i o c eado po Fu u izable, Inno a ion
Hub T a el Edi ion da undación Mobile Wo ld Capi al Ba celona y Sngula no 2019. Es e
obse a o io analiza como se es á desen ol endo o sec o u ís ico a ni el mundial e como is o se
elaciona coa ans o mación dixi al do u ismo e das iaxes. A modo de esumo des acan as
seguin es obse acións:
- The Valley: In o me de endencias de u ismo “El ho el como ágo a” (2019).
32
Un
p oxec o chamado Ho el The Place o be o ece un i ine a io sec o ial que ecolle as
aplicacións ecnolóxicas máis dis up i as nun p o o ipo de ho el do u u o: in elixencia
30
Ligazón: h ps://nexian.es/un-cen ena -de-alumnos-de- u ismo-y-come cio-in e nacional-analizan-las-
opo unidades-p o esionales-del-5g/
31
Ligazón: h ps://www.sngula .com/es/obse a o io- a el ech/
32
Lligazón: h ps://you u.be/7zhuWLDc14w

32
a i icial, ealidade i ual, ealidade aumen ada, holog amas e obó ica aplicada ao
es ablecemen o ho elei o.
33
- P og amas de inno ación abe a onde se conec an co po acións con s a ups:
o Tou ism S a ups Compe i ion de UNWTO
34
e Globalia.
35
Compe ición impulsada
pola UNWTO en asociación co g upo líde u ís ico en España e Amé ica La ina, Globalia,
pa a iden i ica as emp esas eme xen es ao on e da ans o mación do sec o u ís ico e o
impulso aos ecosis emas de inno ación.
o Ibe os a y Way a. Un concu so conxun o con Tele ónica onde se p omo e o alen o
en ma e ia de inno ación u ís ica e se p emia aos p oxec os das ca ego ías p opos as.
Exemplo de gañado es des e concu so é Booklyng
36
.
- Acele ado as e incubado as de s a ups u ís icas
o Hanga 51.
37
P og ama de acele ación que se si úa en Lond es du an e 10 semanas,
que o ece ás s a ups a posibilidade de es a os seus p odu os con clien es.
o The Jou ney.
38
Acele ado a que busca solucións sus en ables pa a o sec o u ís ico
con ocando ás emp esas eme xen es en odo o mundo pa a esol e desa íos come ciais
aballando con Tu ismo de Po ugal, abo dando especialmen e a ansición ene xé ica.
- Ou os
o FuTu isme.
39
P og ama de apoio á c eación de emp esas inno ado as e
esponsables no ámbi o u ís ico p omo ido pola Depu ación de Ba celona, o Concello de
Ba celona, a Asociación de Axencias de Viaxe Especializadas e o g emio de Ho eles de
Ba celona.
b) Fi u . Fi u Techy powe ed by ITH
40
A ei a in e nacional do u ismo de FITUR, celeb ada anualmen e no ecin o de IFEMA na cidade
de Mad id, coñécese po se o pun o de encon o global pa a os p o esionais do u ismo como ei a
33
Check in online, wi i g a ui o, mayo domo i ual, asis en es de oz, pulsei as mul i unción, aplicacións coas que
se pode con ola o acceso á habi ación ou incluí se izos ex a, e c.
34
UNWTO e i e as siglas da O ganización Mundial do Tu ismo en inglés.
35
Ligazón: h ps:// ou isms a ups.o g/
36
Ligazón: h ps://booklyng.com/, unha pla a o ma baseada na in elixencia a i icial que pe mi e a c eación dun
diálogo en e o ho el e o clien e na web do ho el como si es i e a alando cunha pe soa, se icio que pe mi e
inc emen a as en as a a nun 37%.
37
Ligazón: h ps://www.hanga 51.com/p og ammes/accele a o /
38
Ligazón: h ps:// hejou ney.p /
39
Ligazón: h ps://emp enedo ia.ba celonac i a.ca /es/web/gues /home
40
Ligazón: h ps://www.i ho ele o.com/ i u echy/
33
líde dos me cados ecep i os e emiso es de ibe oamé ica. Fi u c ea o espazo Fi u Techy
impulsado polo Insi i u o Tecnolóxico Ho elei o (ITH). Fi u Techy é un o o de inno ación e
ecnoloxía u ís ica que con a con ca o bloques emá icos: Fo o Tecnoloxía e Des inos,
pa ocinado po Amadeus; Fo o Tecnoloxía e Fu u o, pa ocinado po Ame ican Exp ess
41
; Fo o
Tecnoloxía e Negocio, pa ocinado po Adqui e
42
, e Fo o Tecnoloxía e Sus en abilidade,
pa ocinado po CajaMa .
43
c) WTM, Wo ld T a el Ma ke , Lond es, Reino Unido
44
A Wo d T a el Ma ke é unha ou as das ei as máis impo an es da indus ia u ís ica na
que se elacionan os p o esionais do sec o . Es a mesma ei a celeb a ou as edicións anualmen e
en Sao Paulo, Dubai e China. A emp esa líde de es udios de me cado Min el oi a enca gada de
p esen a nes a ei a as endencias do consumido 2030 a a és dun in o me (Min el, 2020) onde
e ela que a ede 5G conec a á 125 billóns de disposi i os no 2030 bo ando as liñas que di iden
o empo e as iaxes. Sinala que is o ai inc emen a a inco po ación de elemen os de ealidade
i ual e aumen ada en di e en es indus ias, como o u ismo e o en e emen o, po exemplo os e-
spo s
45
i uais se án i ais en popula idade cos depo es ísicos.
d) ITB, Bolsa In e nacional de Tu ismo de Be lín, Alemania
46
A ITB é ou as das ei as impo an es a ni el eu opeo que se celeb a anualmen e en Be lín,
ei a que xa le a dúas edicións celeb ándose i ualmen e. Os es emas p incipais des a ei a na
úl ima edición do ano 2022 o on o aballo emo o, a lexibilidade e a dixi alización. Con én
sinala a pa icipación dun e e en e a ni el mundial, líde do sec o u ís ico en Me a
(an e io men e Facebook), Jan S a cke, que sinala que o u ismo a ópase an só no p incipio do
desen ol emen o da no a e a, xa que os no os mundos i uais non se an a acende da noi e á
mañá, senón que hai empo pa a adap a se, polo que os emp endedo es p opie a ios de negocios
u ís icos eñen empo pa a implemen a as no as ecnoloxías nos seus es ablecemen os (ITB,
2022). Un exemplo se ían as isi as i uais pa a mos a un inmueble de o ma comple amen e
41
Analiza o a ance da inno ación ecnolóxica en u ismo: in elixencia a i icial, au oma ización, obó ica e o
desen ol emen o de no as o mas de iaxa baseadas na expe iencia
42
Mos a como a dixi alización e a obó ica acili an negocios máis p óspe os.
43
In oduce o concep o de sus en abilidade u ís ica dende o pun o de is a ecnolóxico con es eixos
undamen ais: medio ambien e, sociedade e economía
44
Ligazón: h ps://downloads.min el.com/p i a e/gTGDk/ iles/798623/
45
E-spo s: compe ición de ideoxogos que se con e en en au én icas compe icións depo i as.
46
Ligazón: h ps://www.i b.com/en/
34
inme si a sen necesidade de i a isi alo isicamen e, como implemen a on xa impo an es po ais
de alugue e enda como poden se Ai bnb, Booking ou Expedia. Consul a ligazóns.
47
e) ITB Asia. T a el Tech Asia in Singapo e
48
Na ei a ITB Asia, celeb a ase es e ano a e cei a edición e o p imei o lanzamen o ísico
do espazo T a el Tech Asia, que se á un e en o p esencial en 2022 do mé co es 19 de ou ub o ao
en es 21 de ou ub o. Si uado en conxun o con ITB Asia e MICE Show Asia, T a el Tech Asia é
o P emie T a el Tech Show de Asia. T a el Tech Asia é onde as ecnoloxías máis ecen es, as
endencias eme xen es, as p incipais ma cas de iaxes e as s a ups inno ado as es án nun mesmo
luga pa a c ea as no as posibilidades das iaxes.
Os emas de es udio que se desen ol en nes e espazo son os seguin es: in elixencia a i icial;
ese as, dis ibución e me a e so; ecnoloxía ho elei a; oz e da os biomé icos; ma ke ing
pe sonalizado e móbil; ecnoloxía blockchain
49
; solucións a anspo e e mobilidade; no icias e
ecnoloxía impensable. No ANEXO II pódese consul a unha ilus ación sob e os emas de es udo.
) Tou is Expo Japan, Tokyo, Xapón
50
Es a é a ei a in e nacional de u ismo de Xapón, o ganizada pola Asociación de Viaxes e
Tu ismo de Xapón (JATA), a Asociación de Axen es de Viaxe de Xapón (JNTA), e a Asociación
de Axen es de Viaxes Nipóns (ANTA). É unha ei a que an o p e ende a ae a isi an es
di undindo as súas a accións u ís icas e cul u ais como amén pe mi e ecolle in o mación sob e
o es o de des inos do mundo. Xapón, a cabeza da ecnoloxía a ni el mundial, o ece a acción
u ís icas pa a ace un eco ido ecnolóxico polo país: es au an es con espec áculos in e ac i os
de obo s, museos de ciencias con obo s que in e ac uan co isi an e ou conce os con holog amas,
en e ou os a ac i os.
g) Fo o Tu isTIC Ba celona
51
Es e Fo o é un encon o do sec o que se celeb a anualmen e na cidade de Ba celona,
o ganizado po EURECAT (Cen o Tecnolóxico de Ca aluña) no que se e lexiona sob e
p oxec os, ecnoloxía e inno ación en u ismo. Es e o o con ou na súa úl ima edición con ca o
47
Ligazón: h ps://my.ma e po .com/show/?m=2AFCL oTuPA,
h ps://my.ma e po .com/show/?m=ei96s7Uh u2, h ps://my.ma e po .com/show/?m= 1e4ExCL5ns
48
Ligazón: h ps://www.i b-asia.com/
49
Blockchain: ecnoloxía que pe mi e le a a cabo ansaccións dixi ais de o ma segu a sen in e media ios.
50
Ligazón: h ps://www. -expo.jp/en
51
Ligazón: h ps://www. o um u is ic.com/
35
mesas de deba e: o u ismo sos ible, o no o u is a e as edes sociais, a ecnoloxía aplicada ao
u ismo e po úl imo, o me a e so e o u ismo do u u o.
A emp esa WeA eMa ke ing (WAM) as a celeb ación do Fo o Tou isTIC Ba celona,
publicou un in o me sob e as endencias do sec o do u ismo (Ascolese y Llan ada, 2019) no que
sinala á in elixencia a i icial, ao in e ne das cousas, aos bo s, aos asis en es i uais e á ecnoloxía
blockchain, como pa e da indus ia u ís ica.
h) ThinkTu . Pla a o ma ecnolóxica de u ismo. Fo o sob e ecnoloxía e inno ación
u ís ica
52
Tnink ou é unha pla a o ma ecnolóxica pa a o u ismo. Un espazo de encon o en e
des inos u ís icos, p o edo es de se izos e en idades de in es igación pa a omen a a
compe i i idade no sec o median e a di usión e a implan ación da ecnoloxía, a inno ación e a
sus en abilidade. En e os seus obxec i os a ópase o de sinala o impulso de accións o ma i as e
de capaci ación, c ea unha ede de alianzas es a éxicas con ins i ucións e e en es en I+D ou
colabo a coas Adminis acións Públicas aseso ando sob e as p incipais liñas ecnolóxicas de
in es igación que in e esan ao u ismo. Cabe des aca que o ece o mación especí ica an o de
es udos a anzados como de capaci ación en ecnoloxía aplicada ao u ismo.
T as es a análise, con én sin e iza as ca ac e ís icas desp endidas do me cado u ís ico
ac ual que espondendo a unha e olución da indus ia e ao p opio desen ol emen o de no os
se izos exidos pola elación o e a/demanda do me cado, polo que se pode ía a i ma que as
ca ac e ís icas es án mudando:
• Na u eza in anxible => non se in e cambian p odu os, senón se izos pe o amén
expe iencias o máis pe sonalizadas posibles.
• Moi a sensibilidade á con o na e os acon ecemen os, a pandemia ma ca un pun o de
in lexión, que lonxe de se unha pa álise, se con i e nunha opo unidade de c ecemen o
impulsado pola c ea i idade como ía de ac uación pa a a opa solucións aos desa íos da
c ise.
• Pa adigma da mobilidade humana => o desp azamen o adicional do clien e pa a goza do
se izo es á semp e p esen e pe o xo den no os se izos sen desp azamen o pa a goza
desde a casa.
52
Ligazón: h ps://www. hink u .o g/
36
Seguindo nes a liña de análise, obsé ase que as os a ances a ni el ecnolóxico e os
modelos de negocio inno ado es p incipalmen e canalizados en in e ne , nace unha no a e a do
u ismo na que se pode a i ma que se implan a as no as ecnoloxías como imp escindibles ca a
ao c ecemen o emp esa ial da indus ia u ís ica en a as de acada un u ismo sos ible, po que es a
e olución ecnolóxica es á pos a amén ao se icio do comba e do cambio climá ico.
4.4 Resul ados D. Tendencias ecnolóxicas en Museos as a pandemia: big da a,
neu ociencia, isi a en ealidade i ual e aumen ada, e o in e ne o hings.
Os museos expoñen, conse an, a qui an e p o exen o pa imonio. Moi os museos e
exposicións son a accións u ís icas po si mesmos, con é ense en des inos u ís icos impo an es
p opo cionando ac i idade económica na indus ia do u ismo (T a e s, 2006, como se ci ou en
Coll-Se ano e al., 2015). A ecnoloxía es á cambiando a o ma de concibi a a e, a a e es á
achegando aos oga es e a aendo a ou os ipos de público. A ecnoloxía pe mi e c ea
expe iencias mul isenso ias de a e, expe iencias inme si as nas que o isi an e pode chega a
o ma pa e da ob a ou ela con unha luz di e en e. P esén anse os esul ados des a pa e do
es udo:
a. Museo Pescano a Bioma ine Cen e , Pon e ed a, España
53
Es e inno ado museo si uado no G o e e inaugu ado do 2021 me gulla aos isi an es a
a és de dis in as expe iencias senso iais nas p o undidades do ma e na his o ia da acuicul u a
u ilizando as úl imas endencias ecnolóxicas, a ealidade aumen ada, ealidade i ual, in e ne o
hings e a obó ica.
b. Museo Nacional de Ciencas Na u ales de Mad id, España
54
O Museo Nacional de Ciencias Na u ales o ece dúas expe iencias ao longo da súa isi a.
A p imei a median e a aplicación Second Can as que pe mi e e imaxes dixi alizadas en al a
esolución, e a segunda median e unha aplicación que o ece unha gymkhana polas ins alacións.
c. Museo Thyssen Bo nemisza, Mad id, España. Aplicación ARM MUSEUM
55
En a nos cad os é a expe iencia de ealidade i ual do Museo Thyssen na súa
exposición en Es ados Unidos. Seleccioná onse es ob as pa a descub i coa aplicación ARM
53
Ligazón: h ps://www.pescano abioma ine.com/ e
h ps://cdn.jwplaye .com/p e iews/9 dne5cF?exp=1657163280&sig=d0c45c7dab903a2bac 51c9799c367ed
54
Ligazón: h ps://www.mncn.csic.es/es e h ps://you u.be/gnl68Mh3Iss
55
Ligazón: h ps://you u.be/R9s_LIAWIoQ

37
MUSEUM, e ap oxima i ualmen e a cul u a ao cidadán nun mundo no que a ecnoloxía é o
u u o.
d. Museo Ana F ank, Ams e dam, Holanda. Aplicación GVAM
56
O museo de Ana F ank aplica a ealidade aumen ada pa a ep esen a ei os do pasado
his ó ico nos espazos de hoxe en día ao longo da isi a po medio da aplicación GVAM. Is o
pe mi e po encia as his o ias na adas das i encias da ida de Ana F ank du an e a II Gue a
Mundial e ace ca a his o ia aos isi an es sen saí da casa.
e. Museo So olla, Mad id, España
57
Es e museo puxo en ma cha una aplicación pionei a en Eu opa que se pode desca ga de
balde en disposi i os móbiles median e a cal o p opio pin o So olla é o p opio guía que ala co
isi an e e explica o seus cad os.
. Albe ina Museum, Viena, Aus ia. Aplicación A Vi e pa a Museos
58
A ealidade i ual a a és da aplicación A Vi e pe mi e descub i a ondu a de cada ob a po
capas u ilizando un disposi i o móbil. .
g. Museo Nacional de Singapu , Singapu
59
O ece a ias expe iencias senso ias de base ecnolóxica. A p imei a, desca gando unha
aplicación e u ilizando a cáma a dun disposi i o móbil pa a explo a as pin u as nunha ins alación
inme si a chamada S o y o he Fo es , baseada en 69 imaxes da colección de William Fa quha
de debuxos de His o ia Na u al. A segunda, baseada nunha isi a i ual da exposición Old New
Wo ld.
h. The A Gale y o On a io, On a io, Canadá
60
Cunha aplicación de ealidade aumen ada e u ilizando un disposi i o móbil, as ob as da
exposición ReBlink oman ida.
i. Smi hsonian Ame ican A Museum, Washing on, USA
61
56
Ligazón: h ps://www.anne ank.o g/es/sob e-noso os/que-hacemos/nues as-publicaciones/la-casa-de-ana-
ank-en- ealidad- i ual/ e h ps://you u.be/OnYkGziI JY
57
Ligazón: h ps://www.cul u aydepo e.gob.es/mso olla/el-museo/mision.h ml e
h ps://you u.be/upObwE9nZog
58
Ligazón: h ps://www.albe ina.a /, h ps://you u.be/32T3WeCnYa0
59
Ligazón: h ps://www.nhb.go .sg/na ionalmuseum/ou -exhibi ions/exhibi ion-lis /s o y-o - he- o es ,
h ps://www.nhb.go .sg/na ionalmuseum/ou -exhibi ions/exhibi ion-lis /aonw-digi al
60
Ligazón: h ps://ago.ca/, h ps://you u.be/1ceyN 2No6M
61
Ligazón: h ps://na u alhis o y.si.edu/exhibi s/bone-hall,
h ps://cdnapisec.kal u a.com/index.php/ex widge /p e iew/pa ne _id/347381/uicon _id/43049831/en y_id/1_
kbcg s5g/embed/dynamic
38
Dispón dunha aplicación chamada skin and bone de ealidade aumen ada pa a a exposición
Bone Hall coa que u ilizando un disposi i o móbil, os esquele os das di e sas especies
ans ó manse en co pos comple os.
j. El Cen o Espacial Kennedy, Washing on, USA
62
A exhibición Hé oes e Lendas u iliza a ealidade aumen ada pa a ec ea un momen o da
his o ia.
k. Pe ez A Museum, Miami, USA
63
Exposición de a e de ealidade aumen ada chamada especies in aso as.
l. Expe iencia inme si a Van Gogh, San ande , España
64
Comba endo o in e ese en decli e polas o mas adicionais de a e, xu de es a expe iencia
que unde ecnoloxía, a e e música dunha o ma dinámica e engaiolan e, un iaxe senso ial.
Ademais de odos es es museos que o on b e emen e comen ados, enumé ase unha
pequena selección, a modo de mos a, de museos coñecidos in e nacionalmen e que o ecen isi as
i uais pe manen es no momen o de esc ibi es e aballo: Museo del P ado, Mad id, España
65
;
Museo Guggenheim, Bilbao, España
66
; Museo del Lou e, Pa is, F ancia
67
; Museo b i ánico en
Lond es, Lond es, Reino Unido
68
; Museo de A e Con empo áneo de Nue a Yo k (MOMA),
Nue a Yo k, USA
69
; Museo del Va icano, Roma, I alia
70
; Museo del Pé gamo, Be lin, Alemania
71
; Deu sche Museum, Munich, Alemania
72
; Museo A queolóxico de A enas, A enas, G ecia
73
;
Museo del Cai o, El Cai o, Egip o
74
; Museo egipcio de Tu ín, Tu ín, I alia
75
; Museo Picaso,
Málaga, España
76
; Museo de a e de Oha a, Okayama, Japón
77
; Museo Nacional de Ciencia e
62
Ligazón: h ps://www.nasa.go /cen e s/kennedy/home/index.h ml
63
Ligazón: h ps://www.pamm.o g/es/, h ps:// imeo.com/259939997
64
Ligazón: h ps://www. angogh.es/es/, h ps://you u.be/cRFSPVK0wqs, h ps://you u.be/1A7TiOJS54Y
65
Ligazón: h ps://www.museodelp ado.es/ isi as- i uales
66
Ligazón: h ps://www.guggenheim-bilbao.eus/ isi a- i ual-in e io
67
Ligazón: h ps://www.lou e. /es/ isi as- i uales
68
Ligazón: h ps://b i ishmuseum.wi hgoogle.com/
69
Ligazón: h ps://www.moma.o g/calenda /g oups/58
70
Ligazón: h ps://m.musei a icani. a/con en /musei a icani-mobile/es/collezioni/musei/ ou - i uali-elenco.h ml
71
Ligazón: h ps://g.co/a s/74d AcuY8UY8wbz86
72
Ligazón: h ps:// i ual ou .deu sches-museum.de/? lon=3.81& la =-0.30& o =148.3&image=13874
73
Ligazón: h ps://www.namuseum.g /en/digi al_exhibi ion/
74
Ligazón: h ps://my.ma e po .com/show/?m=85n8j312U 4
75
Ligazón: h ps:// i ual ou .museoegizio.i /
76
Ligazón: h ps://www.museopicassomalaga.o g/exposiciones-digi ales
77
Ligazón: h ps://cu .ly/sLGPNWo
39
Inno ación Eme gen e, Tokyo, Japón
78
; Museos de la India. Visi as i uais
79
;Museo de F ida
Kahlo, México
80
.
Toda es a o e a u ís ica e cul u al e ela que o u is a da no a e a é un iaxei o que goza
dunha capacidade de adap ación camaleónica, a ópase o almen e me gullado no uso da ecnoloxía
na súa ida co iá, polo an o aslada es e compo amen o ao seu consumo u ís ico que se
ca ac e iza po :
• Se un u is a o almen e hipe conec ado e habi uado ao uso de disposi i os e aplicacións
móbiles.
• Uso es a éxico da ecnoloxía pa a da alo á expe iencia u ís ica.
• Uso co iá de edes sociais e blogues pa a ocio e negocio, o enómeno bleisu e aplicado ás
edes sociais e aos iaxes, usión de ocio e negocio, lexibilidade.
4.5 Resul ados E. Tu islab. Acele ado a de Tu ismo de Galicia. P oxec os de base
ecnolóxica.
Tu islab é a p imei a acele ado a galega de p oxec os u ís icos inno ado es especializados
en u ismo sos ible e de al o impac o na sociedade, impulsada pola Xun a de Galicia. A p imei a
edición da a do ano pasado 2021. No p esen e ano 2022 a ópase desen ol endo a súa segunda
edición. Tu islab o ece se izos de ne wo king, men o ización, o mación especí ica
muldisciplina e in e sión pa a os p oxec os acele ados. Os p oxec os que quei an pa icipa deben
encaixa nunha se ie de ca ego ías, en e as que des acan: T a el Tech ( ans o mación dixi al do
u ismo, das iaxes e das expe iencias), Sus en abilidade (p oxec os en ocados a asegu a un
desen ol emen o sos ible no sec o u ís ico), Social Tech (ideas inno ado as de base ecnolóxica
pa a conec a o dixi al coa sociedade), Gas o Tech (p oxec os ecnolóxicos 360º que conec en
cul u a, es au ación, u ismo e p odu o), In as uc u e T ack ( ace máis accesible o u ismo
ex emo e c ea in aes uc u as). Obsé ase que de en e odas as ca ego ías, es son
especi icamen e de con ido ecnolóxico en es eidos u ís icos: sociedade, iaxes e gas onomía.
78
Ligazón: h ps://cu .ly/OLGP9mB
79
Ligazón: h ps://www.indiacul u e.nic.in/ i ual-museums
80
Ligazón: h ps://www.museo idakahlo.o g.mx/es/el-museo/ isi a- i ual/
40
Na p imei a edición de Tu islab houbo 83 solici udes, 15 p oxec os p e-seleccionados e 10
inalis as que comple a on o p og ama o ma i o. Recóllense no ANEXO III os p oxec os dos 10
inalis as.
Tu islab a i ma que o alen o inno ado en Galicia non en lími es polo que a acele ado a
segui á c ecendo en u u as edicións (Villa , 2022). Dos p oxec os gañado es, des aca a o e
p esencia ecnolóxica en odos eles, especialmen e encellada coa sus en abilidade. E iciencia,
concienciación, mínimo impac o ambien al e u ismo exene a i o da man da ecnoloxía.
4.6 Resul ados F. Des inos Tu ís icos In elixen es: Sma Des ina ions
O p oxec o Des ino Tu ís ico In elixen e é unha inicia i a da Sociedade Me can il Es a al
pa a a Xes ión da Inno ación e as Tecnoloxías Tu ís icas (SEGITTUR), impulsada pola Sec e a ía
do Es ado de Tu ismo co in de adap a os des inos u ís icos aos e os do u u o e con ibuí a súa
con e sión nun no o modelo baseado na Gobe nanza, na Inno ación, na Tecnoloxía, na
Sus en abilidade e na Accesibilidade.
A cons i ución da ede de Des inos Tu ís icos In elixen es (DTI) naceu no 2019, e supuxo
un impulso es a éxico que es á se indo como ca alizado do p og ama DTI pa a a súa
consolidación como ins umen o cla e pa a ga an i o lide ado de España no deseño e execución
de polí icas públicas de u ismo a ni el local (Minis e io de Indus ia, Come cio e Tu ismo, 2022).
As g andes cidades son po si mesmas núcleos u ís icos que a aen a u is as de o ma
cons an e, pe o p ecisan adap a se ás necesidades dos u is as que usan os ecu sos públicos po
un espazo de e minado de empo. O desen ol emen o das cidades conside ando o ol do u is a
ac ual da luga aos Des inos Tu ís icos In elixen es (G e zel e al., 2015).
Coa máis que ecen e es a exia dos Des inos Tu ís icos In elixen es, o modelo u ís ico
español mudou pa a adap a se á ecnoloxía. A a és da Pla a o ma Red.es (RECI) como En idade
Pública Emp esa ial adsc i a ao Minis e io de Asun os Económicos e T ans o mación Dixi al, a
a és de SEGITTUR, impúlsase a ans o mación ca a un modelo de xes ión in elixen e, dixi al e
un desen ol emen o u ís ico máis sos ible.
Son ecoñecidos do dis in i o de DTI aqueles des inos que ob eñen unha pun uación no
g ao de cump imen o supe io ao 80% de en e os 261 indicado es e 97 equisi os. A ni el nacional
log a on es es obxec i os Benido m, Xixón, Málaga, illa de Tene i e e San ande .
47
Ascolese, G. e Llan ada, J. (2019). Es udio sec o ial e in o me de endencias en la indus ia del
u ismo. h ps://www.wea ema ke ing.com/es/es udios/ endencias- u ismo-mundial/
Axencia Andaluza do Coñecemen o (2022). Au oin o me global de eno ación da ac edi ación no
Más e Uni e si a io en Tu ismo Tecnolóxico. Uni e sidade de Málaga.
h ps://d i e.google.com/ ile/d/1d D_4WyguEnUjIuRBjnK3ha3wgA6W_0R/ iew
B une , I. e Mo al, D. (2017). O igen, con ex o, e olución y u u o de la Fo mación P o esional.
Uni e sidad Ro i a i Vi gili.
h p://llib es.u .ca /index.php/pu /ca alog/download/272/307/677-1?inline=1
Buhalis, D., & Ama anggana, A. (2015). Sma Tou ism Des ina ions Enhancing Tou ism
Expe ience Th ough Pe sonalisa ion o Se ices. In o ma ion and Communica ion
Technologies in Tou ism, 1 (28), 377–389. h ps://doi.o g/10.1007/978-3-319-14343-9_28
Caixabank Resea ch. (2022). In o me Sec o ial Tu ismo p ime semes e 2022.
h ps://cu .ly/gZiuL2p
Campillo, S. (2003). E olución his ó ica de la Fo mación P o esional y las exigencias del me cado
de abajo. Re is a Educa en el 2000: e is a de o mación del p o eso ado, 1 (6), 25-28.
h ps:// edined.mecd.gob.es/xmlui/handle/11162/88283
Canalís, X. (2022, mayo 26). España se queda sin cama e os. Hos el u .
h ps://www.hos el u .com/151665_espana-se-queda-sin-cama e os.h ml
Celd án Be nabéu, M. A., Mazón López, J. N., & Gine Sánchez, D. (2018). Open Da a y u ismo.
Implicaciones pa a la ges ión u ís ica en ciudades y des inos u ís icos in eligen es. Re is a
In es igaciones Tu ís icas, 1(15), 49–78.
h ps:// ua.ua.es/dspace/bi s eam/10045/76640/6/In es igaciones-Tu is icas_15_03.pd
Cohen, E. (2005). P incipales endencias en el u ismo con empo áneo. Poli ica y Sociedad,
11+. h ps://cu .ly/lZiu8ik
Coll - Se ano, V., Rausell, P. & Abelendo, R. (2015). Es imación del impac o económico de los
museos a a és de las nue as ecnologías de la in o mación: el caso del museo Ene.
Té mica T ansin o mação, 27(3), 265-275. Uni e sidade Ca ólica de Campinas.
h p://www. edalyc.o g/a iculo.oa?id=384351521008
Comisión Económica pa a Amé ica La ina y el Ca ibe [CEPAL]. (2020, julio). In o mes COVID-
19. Medidas de ecupe ación del sec o u ís ico en Amé ica La ina y el Ca ibe: una
opo unidad pa a p omo e la sos enibilidad y la esiliencia.
h ps:// eposi o io.cepal.o g/bi s eam/handle/11362/45770/1/S2000441_es.pd
De la Fuen e, M. (2022, eb e o 7). Inno ación digi al en la o mación p o esional pa a ans o ma
el sec o u ís ico. Hos el u . h ps://cu .ly/UZiiq8u
Dec e o 167/2010, do 23 de se emb o, polo que se es ablece o cu ículo do ciclo o ma i o de g ao
supe io co esponden e ao í ulo de écnico supe io en guía, in o mación e asis encia

48
u ís icas. (2010, 11 de ou ub o). Dia io O icial de Galicia No 196.
h ps://www.xun a.gal/dog/Publicados/2010/20101011/Anuncio33D56_gl.pd
Dec e o 172/2010, do 23 de se emb o, polo que se es ablece o cu ículo do ciclo o ma i o de g ao
supe io co esponden e ao í ulo de écnico supe io en axencias de iaxes e xes ión de
e en os. (2010, 21 de ou ub o). Dia io O icial de Galicia No 203.
h ps://www.xun a.gal/dog/Publicados/2010/20101021/Anuncio35CC6_gl.pd
Dec e o 55/2010, do 18 de ma zo, polo que se es ablece o cu ículo do ciclo o ma i o de g ao
supe io co esponden e ao í ulo de écnico supe io en xes ión de aloxamen os u ís icos.
(2010, 16 de ab il). Dia io O icial de Galicia No 71.
h ps://www.xun a.gal/dog/Publicados/2010/20100416/AnuncioF896_gl.pd
Fe nández-González, L. (2020). Sob e la Fo mación P o esional. Re is a de iloso ía Eikasia, (99),
139-156. h ps://www. e is ade iloso ia.o g/99-06.pd
Ga cía-Ceb ián, R. e Olmos, L. (2016). Es uc u a del me cado u ís ico. Pa anin o.
h ps://cu .ly/PZiuxn5
Gine , D., e Celd án, M. A. (2021). El escena io Sma y sus de i adas en la es a egia de ma ke ing
online de los des inos u ís icos. El caso de la Comuni a Valenciana. In es igaciones
Regionales,3(51),107-128.
h ps:// ua.ua.es/dspace/bi s eam/10045/118677/3/Gine _Celd an_2021_In Region.pd
Gobe no de España (2021). Plan de Mode nización e Compe i i idade do Sec o Tu ís ico.
h ps://cu .ly/iZiihGF
González, I. (2021). Es udios de la Fo mación P o esional en España. Pe cepción social de los
es udios de Fo mación P o esional de Hos ele ía y Tu ismo en la localidad de Ciudad
Real. [Tesis de doc o ado, Uni e sidad de Mu cia]. DIGITUM.
h ps://digi um.um.es/digi um/handle/10201/105082
G e zel, U., Hun e , W.C., Chung, N., & Koo, C. (2015). Cons uc i is Resea ch in Sma
Tou ism. Asia Paci ic Jou nal o In o ma ion Sys ems, 25(1), 105–120.
h ps://doi.o g/10.14329/apjis.2015.25.1.105
In e na ional T a el Business [ITB]. (2022, 20 de ene o). ITB Be lin Con en ion 2022: a high
le el exchange o expe s iews. ITB P ess Release. h ps://cu .ly/NZiimWq
Juncal Suá ez, I. e Sánchez-Amboage, E. (2021). He amien as de ma ke ing digi al pa a eo ien a
la ac i idad de las o icinas de u ismo de Galicia a aíz del COVID-19. RAE-IC, Re is a
de la Asociación Española de In es igación de la Comunicación, 8(16), 195-223.
h ps://doi.o g/10.24137/ aeic.8.16.10
La Salle Inno a Ins i u e. (2020). The key so skills o ou ism p o essionals o pos co id.
h ps://blogs.salleu l.edu/en/key-so -skills- ou ism-p o essionals-pos co id
49
Lei o gánica 2/2006, del 3 e mayo, de Educación. (2006, 3 de mayo). Bole ín O icial del Es ado
No 106 de 4 de mayo del 2006. h ps://www.boe.es/busca /ac .php?id=BOE-A-2006-7899
Lei o gánica 3/2022, del 31 de ma zo, de o denación e in eg ación de la Fo mación P o esional.
(2022, 3 de ma zo). Bole ín O icial del Es ado No 78 del 1 de ab il del 2022.
h ps://www.boe.es/busca /ac .php?id=BOE-A-2022-5139
Lei o gánica 5/2002, del 19 de junio, de las Cuali icaciones y de la Fo mación P o esional. (2022,
19 de junio). Bole ín O icial del Es ado No 47 de 20 de junio de 2002.
h ps://www.boe.es/busca /ac .php?id=BOE-A-2002-12018
Le alle, M. y Pe o i, S. (2020). Tu ismo, pandemia ¿y después? Desa íos de la o mación
p o esional en un nue o escena io. Re is a Temas y Deba es, 24(especial), 459-465.
h ps://doi.o g/10.35305/ yd. 0i0.522
Log oño, S.I., López, C.R., Es ada, N.A. &Vasconez, V.A. (2021). U ilización de lenguajes de
p og amación pa a gene a pla a o mas in o má icas en p o del desa ollo del sec o
u ís ico que ayude al C ecimien o Económico. Dominio de las ciencias, 7(3), 1627-1636.
h p://dx.doi.o g/10.23857/dc. 7i3.2124
López, F. (2002). El análisis de con enido como mé odo de in es igación. XXI. Re is a de
Educación, 4 (2002), 167-179.
h p:// abida.uhu.es/dspace/bi s eam/handle/10272/1912/b15150434.pd
Luque, R. (2020). T ans o mación Tecnológica de las Emp esas Tu ís icas. El caso de Andalucia
Lab [T abajo Fin de Más e , Uni e sidad de Jaén]. A chi o digi al.
h ps:// auja.ujaen.es/bi s eam/10953.1/11933/1/TFM-Raquel-Luque.pd
Meneses, N. (2020, decemb e 16). El u u o del u ismo pasa po o ma se en ecnología. El Pais.
h ps://elpais.com/economia/2020/12/16/ac ualidad/1608126887_082772.h ml
Minis e io de Educación e Fo mación P o esional. (2020). Plan pa a a mode nización da
Fo mación P o esional. h ps://cu .ly/yZiiDQU
Minis e io de Indus ia, Come cio e Tu ismo. (2022). Qué es Red DTI.
h ps://www.des inosin eligen es.es/que-es/
Min el. (2020). In o me sob e endencias del consumido 2030.
h ps://downloads.min el.com/p i a e/gTGDk/ iles/798623/
O ganización Mundial do Tu ismo [UNWTO]. (2018). Compe iciones de s a ups de u ismo de
la OMT. h ps://www.unw o.o g/es/om -compe iciones-s a up
O ganización Mundial do Tu ismo [UNWTO]. (s. .). Desa ollo sos enible.
h ps://www.unw o.o g/es/desa ollo-sos enible
O ega, N., Medina, J.L. & Oso io, M. (2020). La o mación p o esional en u ismo en e
conexiones y edes de ap endizaje. Sinéc ica Re is a Elec ónica de Educación, (54)
h ps://www. edalyc.o g/a iculo.oa?id=99863569005
50
Pascual, R. (2022, mayo 24). El plan del gobie no pa a emp esas que no encuen an abajado es:
que paguen más. El País.
h ps://cincodias.elpais.com/cincodias/2022/05/24/economia/1653345196_337058.h ml
Pololikash ili, Z. (2021, ma zo 3). Guia la ecupe ación del u ismo. The Wo ld Tou sim
O ganización. h ps://www.unw o.o g/es/ u ismo-co id-19
Real Dec e o 1128/2003, do 5 de se emb o, polo que se egula o Ca álogo Nacional de
Cuali icacións P o esionais. (2003, 18 de se emb o). Bole ín O icial do Es ado No 223 do
17 de se emb o do 2003. h ps://cu .ly/9ZiiCPi
Real Dec e o 1416/2005, polo que se modi ica o Real Dec e o 1128/2003, do 5 de se emb o, polo
que se egula o Ca álogo Nacional das Cuali icacións P o esionais. (2005, 3 de decemb o).
Bole ín O icial do Es ado núm. 289 do 3 de decemb o do 2005.
h ps://www.boe.es/dia io_boe/ x .php?id=BOE-A-2005-19989
Sanchez, A. (2020, diciemb e 17). Nace en cana ias T a el Tech School by Amadeus. Hos el u .
h ps://cu .ly/GZii1xp
Segi u . (2020). In o me Diagnós ico y Plan de Acción del des ino Gijón/Xixón.
h ps://cu .ly/jZii6Vi
Simancas, M., He nández, R. e Pad ón, N. (2020). Tu ismo pos-Co id-19. Re lexiónes, e os y
opo unidades. Cá ed a de Tu ismo Caja Cana ias-Asho el de la Uni e sidad de La
Laguna. h ps://doi.o g/10.25145/b.Tu ismopos-COVID-19.2020
S alman, A. (2021). i-Talks Tu ismo 5.0 [Vídeo] You ube. Min 19:48.
h ps://you u.be/ZdqIkDC7a8M
To mo, J., Za agoci, B. e Lina es, J. (2014). Po encial ac ual de las ecnologías de ealidad i ual
en Tu ismo: p opues a, caso de es udio y demos ación. [cong eso]. XVI Cong eso
Nacional de Tecnologías de la In o mación Geog á ica, Alican e. h ps://cu .ly/dZioly5
Uni e sidade de Málaga [UMA]. (2022). Resul ados del í ulo. h ps://cu .ly/RZiomAZ
Villa , D. (2022). A acele ado a segui á c ecendo po que o alen o inno ado en Galicia non en
lími es. Tu islab Ac ualidad. h ps://cu .ly/KZioYJy
Wold T a el & Tou ism Council [WTTC]. (2021, 2 de julio). Global Economic Impac T eds
2021. h ps://cu .ly/xZioGX
Wo d T a el & Tou ism Council [WTTC]. (2021, 6 de ab il). EIR 2021 Global In og aphic.
h ps://cu .ly/QZioVZ9
51
9. ANEXOS
ANEXO I
A seguin e igu a ilus a as 14 habili ades b andas ecoñecidas po un in o me de La Salle Inno a
Ins i u e como as p inicipais habilidades eque idas nos p o esionais do u ismo as a pandemia
da Co id-19.
Figu a 3. Habilidades b andas
No a: ilus ación das 14 habilidades b andas máis demandadas en u ismo según La Salle Inno a
Ins i u e. Fon e: La Salle Inno a Ins i u e 2020.
ANEXO II
A seguin e igu a ilus a os emas de es udo que se abo dan no espazo a el ech da ei a ITB
Asia, en Singapu .
Figu a 2.
Temas de es udo do espazo T a el Tech Asia da ei a ITB Asia..
52
No a: Fon e T a el Tech Asia.
ANEXO III
Recóllense os 10 clasi icados da p imei a edición da acele ado a de u ismo de Galicia: Tu islab.
• Sui esNa u e. 1º clasi icado. Cabañas sos ibles e conec adas ecnolóxicamen e pa a
in o ma ao usua io dos seus consumos e da súa pegada no u ismo de na u eza.
83
• Ru a de la N-VI. 2º clasi icado. Slow T a el pa a ecupe ala nacional VI en e Mad id e
A Co uña a a esando 3 comunidades, 8 p o incias e 70 localidades.
84
• Luxpe ience. 3º clasi icado. Realidade i ual pa a poñe en alo o pa imonio cul u al a
a és dun disposi i o elec ónico, ga as inme si as.
85
• Capp us App Tu ís icas. Mención especial alen o. C eación dunha aplicación u ís ica pa a
axuda aos guías de u ismo na xeolocalización de u is as e g upos con comunicación
p i ada.
86
• Se izos Ho elei os 360º. Se izo pa a es ablecemen os ho elei os de pequeno e mediano
amaño con a ención emo a con inuada 24/7, adap able ás necesidades de cada
aloxamen o.
87
• RoomDoo. So wa e pa a a xes ión de ho eis cun modelo de negocio escalable pa a
aloxamen os únicos ou cadeas ho elei as.
88
• Ru ea . Viaxes en g upo sos ibles con u as lonxe dos g andes ci cuí os.
89
83
Ligazón: h ps://you u.be/wyhew_aMV Y, h ps://you u.be/yhDQkeI C9A
84
Ligazón: h ps://you u.be/86XZkg wyk0
85
Ligazón: h ps://you u.be/Q0 Eacma y0
86
Ligazón: h ps://you u.be/0mz0nB1ImTg
87
Ligazón: h ps://you u.be/nI F SBay1Q
88
Ligazón: h ps://you u.be/ XxjhApmqsc
89
Ligazón: h ps://you u.be/a9 ng_sWs2I

53
• 43º8’. Análise e p edición de da os aplicados ao sec o u ís ico.
90
• CampusSpain. Fomen o do u ismo académico en Galicia coa in e nacionalización como
esencia.
91
• Nomada T a el Sma . Aplicación u ís ica que pe mi e xes iona o p oceso comple o das
iaxes solucionando a agmen ación da expe iencia.
92
90
Ligazón: h ps://you u.be/FinKs 4uqeg
91
Ligazón: h ps://you u.be/BRbScJTwzPk
92
Ligazón: h ps://you u.be/IB5y4ToozNM