UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
Facul ade de Filoso ía
Tese de Dou o amen o
A FILOSOFÍA IMPARATIVA,
INTEGRADORA E
EN DIÁLOGO INTRACULTURAL
DE RAIMON PANIKKAR
Vic o ino Pé ez P ie o
Di ec o : P . Nel Rod íguez Rial
San iago de Compos ela, 2012
2
3
TÁBOA DE CONTIDOS
PRESENTACIÓN
1. Os mo i os des a Tese. O po que da escolla des e ema e au o .
2. Os es udios sob e Panikka . O in en o no idoso da miña in es igación.
I. INTRODUCIÓN: RAIMON PANIKKAR,
UN PENSAMENTO PONTE ENTRE OCCIDENTE E ORIENTE
1. Un pensado excepcional, comple o e o ixinal
1.1. Un g an ilóso o hispano pouco p esen e nos es udios do pensamen o español.
1.2. A cuád uple iden idade de Raimon Panikka .
2. Vida e ob a
2.1. Un i ine a io i al e in elec ual excepcional: De España a India e USA, e ol a.
2.2. Unha ob a amplísima.
2.3. ¿Va ios Panikka ou unha con inuidade na di e sidade?
3. Mes es e in luencias
3.1. De pensado es occiden ais de on e: De A is ó eles e Tomás de Aquino a Nicolás
de Cusa e o Mes e Eckha . A Pe ennis Philosophia.
3.2. De pensado es occiden ais mode nos e con empo áneos: De Jacobi a Heidegge ,
Mo en e e Zubi i.
3.3. De pensado es o ien ais de on e e hoxe: De Bha h ha i, S nk a e R m nuja a
R mak ishna.
II. QUE É A FILOSOFÍA?
A RELACIÓN ONTONÓMICA ENTRE FILOSOFIA, CIENCIA E TEOLOXÍA.
UNHA FILOSOFÍA IMPARATIVA E DIALÓXICA
1. A Filoso ía: sabedo ía do amo , máis que amo á sabedo ía
1.1. A iloso ía é eo ía e p axe: unha ac i idade pe soal e in e cul u al.
1.2. A Filoso ía ¿unha ealidade anco ada en augas g egas e eu opeas?
1.3. A Filoso ía como sabedo ía do amo .
2. Filoso ía, Ciencia e Teoloxía: A isión ha mónica de oda a Realidade
2.1. Filoso ía e Ciencia: on onomía, complexidade e ha monía.
2.2. Panikka e Mo in: dous pensado es da complexidade.
2.3. Filoso ía e Teoloxía: unha dis inción dualis a que Occiden e debe supe a e que
a adición o ien al en in eg ada.
4
3. Filoso ía impa a i a e dialóxica, on e a iloso ía dialéc ica
3.1. Filoso ía impa a i a on e á compa a i a, a es u u al e a enomenolóxica.
3.2. Filoso ía dialóxica on e a iloso ía dialéc ica. “O ou o ai pa e de min”.
3.3. He menéu ica dia ópica e equi alen es homeomó icos.
III. COLLIGITE FRAGMENTA. INTER/INTRA-CULTURALIDADE
1. A pa e e o odo. Pa icula ismo, uni e salidade e ha monía
1.1. Cogi a e e collige e. Pensa , euni , in eg a .
1.2. Pa icula ismo e uni e salidade. Iden idade e di e enza.
1.3. Pa s p o o o e ha monía in isible.
2. In e /in a-cul u alidade e desa me cul u al
2.1. Os con li os cul u ais e elixiosos, un dos p oblemas undamen ais no noso
mundo, que p ecisan de coñecemen o e comp ensión do ou o e da súa cul u a, ca a a
un diálogo e dadei amen e abe o.
2.2. In e cul u alidade máis aló do mul icul u alismo e o ela i ismo cul u al.
A p opos a da iloso ía in e cul u al de Raimon Panikka : In acul u alidade.
2.3. O desa me cul u al: Da igno ancia-condea-conquis a, ao diálogo-con e xencia-
descub imen o da complemen a iedade do ou o.
IV. TODA A REALIDADE É RELACIÓN.
A PERSPECTIVA COSMO-TE-ÁNDRICA
1. Ad ai a, p incipio ŗ á e p a yasamu p da: a-dualidade, in e elación,
in e dependencia e ela i idade adical. Toda a ealidade é elación
1.1. Ad ai a, p incipio ŗ a e p a yasamu p da.
1) Ad ai a: non-dualidade/ a-dualidade da Realidade.
a) O concep o de ad ai a: non-dualidade e a-dualidade (Panikka ).
b) As o ixes da iloso ía ad ai a no hinduísmo.
c) As igu as mode nas máis senllei as do ad ai a.
d) Raimon Panikka e o ad ai a.
e) A expe iencia da non-dualidade o a do hinduísmo.
2) P incipio ŗ á: odo es á inculado, in e dependencia.
3) P a yasamu p da: “o ixinación dependien e”, in e elación.
1.2. Toda a ealidade é elación. A ecoso ía como sabe da co elación cósmica.
2. Amo Ruibal, Zubi i e Panikka : A ealidade es á ma cada pola elación
2.1. Do co elacionismo on olóxico e a espec i idade ao cosmo eand ismo.
2.2. Amo Ruibal: o co elacionismo uni e sal.
2.3. Xa ie Zubi i: a eligación e a espec i idade.
2.4. Panikka , Amo Ruibal e Zubi i.
3. A pe spec i a cosmo- e-ánd ica de Raimon Panikka
3.1. A T indade adical da ealidade: Toda a Realidade é ini a ia.
3.2. A pe spec i a cosmo- e-ánd ica / e-an opo-cósmica e o ad enimien o dunha
no a inocencia.
1) A no a inocencia.
2) A pe spec i a cosmo- e-ánd ica:
a) Theos. b) An h opos. c) Cosmos.
5
V. CONCLUSIONS
1. A Filoso ía: sabedo ía do amo , eo ía e p axe, ac i idade pe soal e in e cul u al.
2. Colligi e agmen a e ha monía in isible, pa s p o o o e o um in pa e.
3. Toda a ealidade é elación. A pe spec i a cosmo- e-ánd ica.
4. Aspec os máis no idosos da nosa in es igación.
FONTES E BIBLIOGRAFÍA
1. Fon es. A ob a de Raimon Panikka
1.1. Lib os.
1.2. A igos, colabo acións en lib os colec i os e p ólogos.
2. Bibliog a ia
2.1. Es udos sob e Raimon Panikka .
a) Teses de Dou o amen o.
b) Publicacións (indi iduais e colec i as).
2.2. Ou a bibliog a ía u ilizada.
a) Enciclopedias, Diciona ios e Ob as xe ais.
b) Monog a ías e ou os es udios u ilizados.
Apéndice. GLOSARIO DE TÉRMINOS SÁNSCRITOS UTILIZADOS

6
7
PRESENTACIÓN
8
9
“Nada ga an iza mejo la au en icidad y, po an o, el alo de una ob a in elec ual
como el hecho de que el au o se haya dedicado a sus medi aciones y es udios mo ido
po una necesidad ín ima, es deci pe sonal. Ni la cu iosidad men al ni el o icio bien
ap endido asegu an esa úl ima calidad en la ope ación in elec ual que es decisi a. Es
p eciso que el asun o impo e al au o como un elemen o de su exis encia que ha hecho
p esa en él y lo lle a a la as a, como la ie a a su íc ima. Sólo así se le an an unidos
en la men e el in ini o es ado de ale a y el sen imien o de cla a esponsabilidad que
hacen p obable en el homb e e las cosas como son”. (J. O ega y Gasse )
1
.
1. Os mo i os des a Tese. O po que da escolla do ema e au o
Raimon Panikka é un dos ilóso os españois con máis ob a publicada e con máis
p oxección in e nacional, como mani es an os seus nume osos lib os e a igos, e os
aballos publicados sob e el. Sen emba go, como e emos ao comezo da In odución
des e aballo, non adoi a apa ece nas his o ias da Filoso ía Española -ou aino con
moi pouca ex ensión- e oi moi pouco es udiado en España; cu iosamen e, bas an e
menos que o a do país. Is o esul a pa icula men e escandaloso, cando se descub e o
seu pensamen o o ixinal e que esul a unha pon e excepcional pa a o diálogo en e
Occiden e e O ien e; algo moi impo an e nos séculos XIX e XX, e que é na cen u ia en
que es amos é cada ez máis imp escindible.
O pun o de pa ida do noso in e ese polo pensado ca alán-indio oi unha
in es igación que ixemos hai xa bas an es anos, que ema ou nun dos nosos p imei os
lib os: Do eu e do cinguido. Ecoloxismo c is ianismo (A Co uña 1997). Na
elabo ación inal do aballo alabamos da o ixinal pe spec i a cosmo eánd ica que
a opa amos en Raimon Panikka , en base a algúns esc i os que iñamos lido en ón e que
nos chama an pode osamen e a a ención pola súa o ixinalidade e a gumen ación.
Pa ecíanos unha concepción ealmen e no idosa e po en e da ealidade. Logo i emos
ocasión de ala co mesmo Panikka nun Cong eso en Mad id, díxonos que le a a
pequena publicación que ixe amos do lib o en cas elán e que lle gus a a; máis ainda,
1
J. O ega y Gasse , “Tocque ille y su iempo”, en Ob as Comple as, ol. IX, Alianza Edi o ial-
Re is a de Occiden e, 1983, 328.
16
As pe o de in a Teses de Dou o amen o que se ixe on sob e Panikka en
di e en es uni e sidades do mundo (só es en uni e sidades españolas, como dixemos)
e as ducias de lib os indi iduais e colec i os publicados sob e el, ademais dou os
moi os aballos publicados en e is as ( e as e e encias na Bibliog a ía inal),
mani es an ás cla as es a miopía da iloso ía española sob e un dos seus pensado es
máis c ea i os e con máis p oxección uni e sal. A es e úl imo espec o, xa no 1961 o
g an poe a e cineas a Pasolini alaba do “ amoso” Panikka
12
.
A ealidade de Panikka e ou os xigan es do pensamen o español como Amo
Ruibal, Unamuno, O ega, Zubi i ou Ma ía Zamb ano, mani es an ás cla as a alsidade
do ase o ilus ado de que España é “o Ma Mo o da iloso ía”; ou a amosa a i mación
de Guizo sob e a iloso ía española: “En la his o ia de la iloso ía puede sup imi se sin
g a e menoscabo el capí ulo e e en e a España”
13
. Pe o ai en pa e ce a a a i mación
de Unamuno e ou os (H. Be gson, J. Che alie , Menéndez Pelayo...) de que a iloso ía
en España supe a os es ei os lími es académicos e mesmo o que adicionalmen e é o
seu ámbi o especí ico, pa a ace se amén desde a li e a u a, a eoloxía e a mesma
mís ica: “Nues a iloso ía es á di usa en nues a li e a u a, en nues a ida y en nues a
acción, sob e odo en nues a mís ica”
14
.
Raimon Panikka Alemany oi un home excepcional; dun eco ido exis encial e
in elec ual longo, ico e o a do común polas múl iples dimensións da súa exis encia.
Nel con e xen a súa o ixe hindú-c is iá, a súa o mación académica, in elec ual e
in e disciplina , pe o amén plu ilingüís ica (publicou en máis de media ducia de linguas
e dominaba p e o da ducia), in e cul u al, in e elixiosa... Non oi un dile an e de
di e sas cul u as, senón unha pe soa ondamen e inme sa en p imei o luga no
c is ianismo e na cul u a occiden al con empo ánea secula , coa súa iloso ía agnós ica,
2008) e Dios, Homb e, Mundo: La inidad en Raimon Panikka (Ba celona 2008), J.L. Meza, La
an opología de Raimon Panikka (Bogo á 2009); ademais dos ols. colec i os: Raimundo Panikka
(monog . de An h opos, 1985), Philosophia pacis. Homenaje a Raimon Panikka (M. Siguan, ed.
Ba celona 1989), Samâdhânam. Homenaje a Raimon Panikka (Ilu. Re is a de Ciencias de las
Religiones, 2001) e La iloso ia in e cul u al de Raimon Panikka (I. Boada, ed. Be celona 2004). En
i aliano: A. Rossi Plu alismo e a monia. In oduzione al pensie o di Raimon Panikka (2010, 2ª ed. da
publicada en 1990), G. Cogne i La pace è un’u opia? La p ospe i a di Raimon Panikka (2006), P.
Ba one Spensie a si. Raimon Panikka e la macchina pe cingue a e (2007), R. Cappellini Sulle acce
del sogno dell'uomo. A colloquio con Raimon Panikka a adizioni e pensie o con empo aneo (2010),
P. Calab ó Le cose si occano, Raimon Panikka e le scienze mode ne (2011), R. Luise Raimon Panikka ,
p o e a del dopodomani (2011), F. Comina Il Ce chio di Panikka (2011). E moi as máis en inglés,
alemán e ancés; e as e e encias comple as na Bibliog a ia inal.
12
P. P. Pasolini, L’odo e dell’India, Guanda, Pa ma, 20058, 87-88.
13
C . G. F aile, His o ia de la Filoso ía Española, I, 20ss.
14
C . G. F aile, op. ci . 28.

17
ao mesmo empo que no hinduísmo e no buddhismo, coa súa mís ica e on ade de
comuñón co odo. Vi iu en cada unha an in ensamen e que chegou a decla a se
simul aneamen e c is ián, hinduís a, buddhis a e secula , como e emos no pun o
seguin e. Vi iu es a múl iple iden idade eó icamen e, aden ándose nas súas dis in as e
an di e sas adicións, e exis encialmen e, me gullándose no de i i al e in elec ual da
ida eu opea, india e no eame icana. Is o ai que o seu pensamen o e a súa expe iencia
exis encial sexan unha pon e excepcional, eó ica e p ác ica, en e Occiden e e O ien e,
e ice e sa.
Panikka é, sen dúbida, un dos g andes pensado es da nosa época. Ewe Cousins,
p o eso de iloso ía na Cali o nia S a e Uni e si y-Los Angeles e un dos pionei os máis
salien ables do diálogo in e cul u al, chega a cuali icalo como “un dos pensado es
pa adigmá icos da Segunda E a Axial [Second Axial Age]”, pola súa
in e disciplina iedade e in e cul u alidade
15
. Un pensado g ande e excepcionalmen e
comple o e o ixinal; como Pico de la Mi andola, desen ol eu un in e ese e unha
ape u a a “ u e le ma e ie conoscibili”. Ou o colega, amén p o eso de iloso ía na
mesma uni e sidade, Joseph P abhu, esc ibía nun lib o homenaxe a Panikka :
“A con ibución eó ica e p ác ica de R. Panikka ... é inmensa. Desde a his o ia e a
enomenoloxía da elixión, a iloso ía e a eoloxía, a é a cosmoloxía e a iloso ía da
ciencia, os es udios compa a i os... É an o un poe a coma un ilóso o, un mís ico coma
un eólogo, e as ensións en e my hos, logos e espí i o sob e as que esc ibiu
insis en emen e, enca nánse na súa conciencia e na súa p osa... A súa men e sal a nun
pa ón mandálico, c eando cons an emen e p oxeccións escas dunha in uición cen al e
mos ando a súa in e elación”
16
.
En ningunha das disciplinas se mo eu supe icialmen e, pois a ondou en cada
unha delas pa a i elabo ando a súa p ospos a uni a ia de pensamen o. Así o iu o
mesmo p o eso P abhu nou o aballo publicado no mesmo olume; pa a el, is o en
exp esado xa no p imei o aballo impo an e publicado po Panikka no ano 1944:
“Sín esis. Visión de sín esis del uni e so”, un aballo a cabalo en e a ciencia e a
iloso ía, que mani es a unha isión in eg al da ealidade, que eco da a Nicolas de Cusa
ou a Hegel, en quen es e p o eso é un especialis a (é au o , en e ou os, de Hegel and
he Da k Face o Mode ni y). Pa a pode acelo, Panikka a onda coma un expe o en
di e sos campos e se me gulla con ondu a in e cul u al en di e sas cul u as, desde o
15
E. Cousins, Ch is o he 21s Cen u y (1992); ci a collida do p ólogo de J. P abhu a R. Panikka , The
Rhy hm O Being. The Gi o d Lec u es, O bis, New Yo k, 2010, 15.
16
J. P abhu, “P e ace”, en J. P abhu (ed.), The In e cul u al Challenge o Raimon Panikka , O bis,
Ma yknoll, New Yo k, 1996, IX.
18
seu Occiden e na al ao O ien e dos seus ances os; aino desde as súas di e sas linguas,
pa a que non se “pe da nada na aducción”, como adoi a oco e
17
.
En calque a caso, a súa singula idade e a apo ación que ixo ao pensamen o do
século XX, oi ecoñecido en nume osas ocasións con p emios p es ixiosos
18
.
1. 2. A cuád uple iden idade de Raimon Panikka
Como diciamos, en Panikka con e xen a súa o ixe hindú-c is ián, a súa o mación
académica, in elec ual e in e disciplina , pe o amén in e cul u al, in e elixiosa, a súa
expe iencia mís ica... Algo que no común dos mo ais le a ía a unha e dadei a
esquizo enia, con e euse nel nunha expe iencia iquísma e xenial que nos in e pela
o emen e e que pode se pa adigmá ica pa a o noso mundo do século XXI, unha
expe iencia da que podemos bebe unha e ou a ez nos seus esc i os, endo en con a a
ella máxima de San E én, o Si io: “Non quei as esgo a hoxe a on e, po que en ón no
pode ás bebe a súa auga mañá. En oques, aléda e de que siga manando semp e”. Po
iso, non é es año que o mesmo Raimon Panikka ecoñeza o “ isco exis encial” como
unha ca ac e ís ica da súa p opia exis encia:
“El iesgo exis encial es el de una ida que se en aiza en más de una cul u a y
eligión... Mis ci cuns ancias pe sonales (biológicas, his ó icas y biog á icas) me han
hecho posible acep a el iesgo de una con e sión sin enajenamien o, la asunción sin
epudiación, la sín esis y simbiosis sin cae en un sinc e ismo o eclec icismo. La
doc ina india del p opio ka ma me esul a un símbolo i o. No se a a de que me
con iese olun a ís icamen e al mismo iempo como indio y eu opeo, o que me inja
homb e eligioso y al mismo iempo secula . Es más bien que, po mi nacimien o,
educación, iniciación y ida eal soy una pe sona que i e de las expe iencias o iginales
17
“Fo one hing, he e is expe ise in he many di e en es ields in wich he has w i en an lec u ed: he
na u al sciences, philosophy, heology, eligious s udies, cul u al his o y, indologie, spi i uali y an
poli ics. Fo ano he , he e is he c oss-cul u al scope o his lea ning, his knowledge o a leas a dozen
languages and o bou h Wes e n and non-Wes e n philosophical and cul u al adi ions... Finali, in
addi ion o synch onic wid h ehe e is a diach onic dep h wich makes him spon aneously see li e n
millennial e ms om he p spec i e o he las six o eig h housand yea s o human s o y”; J. P abhu,
“Los in T asla ion. Panikka ’s In e cul u al Odyssey”, en J. P abhu (ed.), op. ci . 1-2.
18
En e os úl imos ecoñecemen os cabe ci a : P emio An onio Machado (1990); Doc o ado Hono is
Causa pola Uni e si a de les Illes Balea s (1997); P emio Memo ial Juan XXIII po la Paz do Ins i u o
de Polemología (1998); Condeco ación “C eu de San Jo di” da Gene ali a de Ca alunya (1999); P emio
Espi i ualidad 2000 (Ca alunya); Condeco ación “Che alie des A s e des Le es” do gobe no ancés
(2000); P emio Nonino (I alia) como “Maes o pe il nos o empo” (2001); Medalla da P esidencia da
República I aliana (2001); P emio Casa Asia de diálogo en e O ien e e Occiden e (2004); Doc o ado
Hono is Causa pola Uni e sidade de Tübingen-Alemania (2004); Doc o ado Hono is Causa pola de
U bino-I alia (2005); Doc o ado Hono is Causa pola de Gi ona-Ca alunya/Esp. (2008)...
19
de la adición occiden al an o c is iana como secula , y de la adición india, an o
hindú como buddhis a”
19
.
Sen dúbida, a súa é unha ida e unha exis encia na que a mesma unidade do seu
se en unha iden idade caleidoscópica. Panikka oi asumindo ao longo da súa ida
unha cuád uple iden idade: o c is ianismo no que naceu e oi educado ( amilia
adicional da bu guesía ca alana); o hinduismo que o ma amén pa e da súa o ixe po
liña pa e na; o buddhismo, que oi descub indo aos poucos (“Tiña que deixalo eme xe
en min”, di) e que se oi desen ol endo nel de o ma na u al, como “ esul ado do
aballo in e io ”
20
; e a iden idade secula , como esul ado do seu me gullamen e no
mundo in elec ual occiden al.
“Quisie a se iel a la in uición buddhis a, no apa a me de la expe iencia c is iana y no
desconec a me del mundo cul u al con empo áneo... ¿Po qué le an a mu allas y
man ene celosamen e las sepa aciones? El hecho de ensalza una adición humana y
eligiosa no signi ica menosp ecia las demás. La sín esis de odas ellas es imp obable y
al ez ni siquie a sea posible, pe o ello no quie e deci que la única al e na i a adique o
en el exclusi ismo o en el eclec icismo”
21
.
Po iso, emos que ala en Panikka dunha cuád uple inden idade: o ei o de
de ini se simul áneamen e como c is ián, hinduís a, buddhis a e illo da concepción
secula do século XX en Occiden e. Unha cuád uple inden idade que nace dunha
pe soalidade ecundada polas ca o adicións mencionadas; a é o pun o de que non
podemos comp ende es a inden idade nin o seu pensamen o, sen coñece o que supón
pa a o noso au o o p o undo diálogo in e io que quixo es ablece en e a e c is ián, a
hinduís a, a buddhis a e o pensamen o secula con empo áneo de occiden e:
“Un diálogo in e no den o del p opio yo, un encuen o en lo p o undo de la
eligiosidad p opia y pe sonal del yo, cuando es e opieza con o a expe iencia eligiosa
en ese ni el ín imo... Un diálogo in a- eligioso que engo que empeza yo mismo,
p egun ándome sob e la ela i idad de mis c eencias, acep ando el desa ío de una
con e sión y el iesgo de as oca mis en oques adicionales”
22
.
En ocasións acusouse a Panikka de sinc e is a, pe o nada máis lonxe da
ealidade; el sabe moi ben que o sinc e ismo signi ica a mo e da iqueza que supón a
a iedade de expe iencias elixiosas, que el ecoñece como unha iqueza undamen al
19
R. Panikka , “Re lexiones au obiog á icas”, An h opos 53-54 (1985), 22. En adian e, cando sexa
Raimon Panikka o au o , omi i ase o seu nome no inicio das no as a pe de páxina.
20
“P ólogo” de El silencio del Buddha.Una in oducción al a eísmo eligioso, Si uela, Mad id 1996.
21
“El diálogo in e no: la insu iciencia de la llamada ‘epoché’ enomenológica en el encuen o eligioso”,
Salman icensis, 2 (1975), 350.
22
Ibid.
20
das dis in as cul u as humanas. Po ou a banda, a pesa da súa ape u a ao poli ónico
uni e so elixioso, Panikka ecoñece que el non se sen e o mando pa e de calque a
adición elixiosa; aínda que as espec e e es ude, non o man pa e da súa iden idade.
No seu encon o co pensado xudeo Pinchas Lapide, alando da súa expe iencia de
diálogo in a- elixioso -que é amén unha busca e un diálogo de pensamen o in a-
cul u al- no c is ianismo, o hinduísmo e o buddhismo, con a a súa es ei a elación co
xudaísmo, o islam, sikhs, pa si, jaina…. pe o mani es a unha di e enza na súa elación
coas p imei as e as segundas: men es c is ianismo, hinduísmo e buddhismo o man
pa e da súa “ adición pe soal”, as ou as só o on “obxec o de es udio”, de con ac o e
con e sación:
“Yo puedo deci que soy un c is iano, un hindú y un buddhis a... No puedo deci que soy
un musulmán o un pa si, aunque engo simpa ía po o as eligiones y po su adiciones
sólo en es e caso puedo habla de o as”
23
.
23
“Epílogo”, P. Lapide-R. Panikka , Meinen wi denselben Go ? Ein S ei -gesp äch, Kösel, München
1994, 121.
21
2. Vida e ob a
2.1. Un i ine a io i al e in elec ual o a do común:
De España a USA e ol a, pasando pola India (1918-2010)
a) Nacemen o, o mación e mocidade
Raimon Panikka Alemany naceu o 3 de No emb o de 1918 en Sa iá, un ba io de
Ba celona, no seo dunha amilia ca ólica da bu guesía ba celonesa. Pe o a súa o ixe
posúe unha pa icula iedade excepcional: nai ca alana (Ca me Alemany), dunha g an
amilia da bu guesía ca alana (+1975). Pai indio (Ramuni Panikka ), malaba de o ixe
a is oc á ico e con pasapo e b i ánico, que en 1916 oi a Ba celona e asen ouse alí
como emp esa io; casou, quedouse en Ca alunya a é a súa mo e (+1954). Raimon en
mani es ado o moi o que debe á súa o ixe amilia . Desde moi no o, mani es ou es a
o ixe singula e a elación coa súa p o unda endencia elixiosa: “Non me conside o
medio español e medio indio, medio ca ólico e medio hindú, senón o almen e occiden al
e o almen e o ien al”
24
.
Cu sou o Bacha ela o cos xesui as de Ba celona, con “P emio Ex ao dina io”
(1935). En e 1936-1942 ealizou os seus es udios uni e si a ios en Ciencias e en
Le as. A on ade de in eg ación de oda a ealidade apa ece apun ada desde os comezos
da andadu a in elec ual de Panikka . Esa é a azón de ace xa na súa mocidade es udios
de Ciencias, Filoso ía e Teoloxía en di e sas uni e sidades de España (Mad id e
Ba celona), Alemania (Bonn) e I alia (Uni e si á La e anense di Roma). Es udios que
logo comple a ía na India.
Ao chega a Gue a Ci il Española, e co e pe igo a súa amilia bu guesa, po
es a no pun o de mi a dos g upos e oluciona ios, sae con ela de España ca a a
Alemania, pasando alí es anos. Alí es udia Física, Ma emá icas e Filoso ía. Pe o debe
ol e de no o a España no e án do 39, co comezo da II Gue a Mundial. Ti o que
ema a os seus es udios en España, licenciándose en Ciencias na Uni e sidade de
Ba celona (1941) e en Le as na de Mad id (1942). En Ba celona, con inuou os es udios
24
“Non mi conside o mezzo spagnolo e mezzo indiano, mezzo ca olico e mezzo induis a, ma u o
occiden ale e u o o ien ale”, M. Cas agna o, “Passaggio in Asia”. En e is a, Jesus, Roma, 4 (2001).
www.s pauls.i /jesus/0104je/0104je40.h m.

22
e aballou na indus ia amilia
25
. Logo ol eu a Mad id, onde ema ou a licencia u a
en Filoso ía e Le as, dou o ándose no ano 1946 coa ese El concep o de Na u aleza,
di ixida po J. Za agüe a e de endida o 20-IV-1946; o aballo con e e íase no seu
p imei o lib o e ecibi ía o p emio “Menéndez y Pelayo” de Humanidades (Mad id
1951)
26
.
En Mad id en moi a elación con coñecidos p o eso es de Filoso ía como Laín
En algo, Ga cía Mo en e e Xabie Zubi i, que lle p opuxe on accede á cá ed a de
Filoso ía na Uni e sidade. Pe o, inducido po Esc i á de Balague (1902-1975) –que o
con ence a anos an es pa a en a no Opus Dei
27
-, exei a a p opos a pa a unha
mei ande dedicación á pas o al uni e si a ia como sace do e. Raimon Panikka i e en
Mad id a é 1950; ao longo deses anos é p o eso de Filoso ía da His o ia e de Psicoloxía
na Uni e sidade e no Semina io Diocesano, da clases de Cul u as Compa adas e
Socioloxía Relixiosa no Ins i u o de Ciencias Sociais León XIII, á ez que é p o eso
in i ado en di e sas uni e sidades (Uni e sidad In e nacional Menéndez Pelayo de
San ande , Uni e sidad Hispanoame icana de la Rábida…). Nese empo, oi amén
Sec e a io Xe al do Cong eso de Filoso ia de Ba celona (1948), e p imei o sec e a io da
Sociedade Española de Filoso ía. A pa i de 1942 o mou pa e do Consello Supe io
de In es igacións Cien í icas e do Ins i u o de Filoso ía “Luis Vi es”; alí oi un dos
impulso es da e is a Sín esis (1943), xe me da e is a A bo , publicada desde 1944, e
da que oi co undado .
Po eses anos, empeza a esc ibi moi o. Pa e dos seus aballos queda on inédi os
(P axis c is iana de la in eligencia, Mys e ium C ucis, In oducción a la espe anza ...)
e pa e oi apa ecendo en di e sas e is as e nos seus p imei os lib os. Publicou
asiduamen e en A bo e ou as e is as españolas (Re is a de Filoso ía, Nues o Tiempo,
Indice, A lán ida...), hispanoame icanas (Sapien ia, Re is a de Teología de La Pla a... ),
25
É a azón pola que algún dos seus p imei os esc i os son sob e a indus ia do coi o: “Los p oduc os
químicos: su in e ención en la cu ición de las pieles”, Piel ( Mad id), 9/10 (1944), 11-16; “El sen ido
químico de la indus ia de la piel”, Piel, 29 (1946), 11-16.
26
El Concep o de na u aleza. Análisis his ó ico y me a ísico de un concep o, Ins i u o de Filoso ía “Luis
Vi es”, Mad id 1951, 20 ed. e isada 1972.
27
A pesa do “mo bo” que houbo moi as eces sob e es a elación dun home an he e odoxo como
Panikka cunha o ganización an conse ado a coma o Opus Dei, el non a i iu an aumá icamen e, e
esc ibiu sob e iso en con adas ocasións. A elación de Panikka co Opus du ou desde comezos dos anos
40, oi alongándose c i icamen e del nos 50, aínda que a up u a de ini i a oi a mediados dos 60, cando
oi expulsado da o ganización. O p imei o en ala des e p oceso oi Michael Walsh, The Sec e Wo ld o
Opus Dei, London 1989. Pode e se unha achega máis p ecisa a is o no meu lib o Más allá de la
agmen ación de la eología, el sabe y la ida: Raimon Panikka , Ti an lo Blanch, Valencia 2008, con
p ólogo do mesmo R. Panikka , que e isou o manusc i o, 44-52.
23
ancesas (La Table Ronde), i alianas (S udi Ca olici), alemanas (Wo und Wah hei ,
Poli eia, Dokumen e, Neues Abendland...), e c. Foi o p imei o di ec o da “Colección
Pa mos” da edi o ial Rialp, onde publicó algúns dos seus p imei os lib os: La India.
Gen e, cul u a y c eencias (1960), que lle supuxo o “P emio Nacional de Li e a u a”;
Pa io ismo y c is iandad. Una in es igación eológico-his ó ica sob e el pa io ismo
c is iano (1961) e Humanismo y c uz (1963). Aínda que publicada pos e io men e,
Panikka esc ibiu amén po eses anos unha ob a moi pe sonal que ecolle a expe iencia
an e io ao seu encon o coa India: Come as. F agmen os de un dia io espi i ual de la
pos gue a (1972)
28
.
T as un in e ludio de es anos en Salamanca, a inais de 1953 ai a súa “ iaxe
omana” e pe manece un ano en Roma pa a ema a os es udios de eoloxía. Na Cidade
E e na, ademais dos seus es udios no La e ano (Licencia u a en Teoloxía en 1954),
Panikka é consilia io dun colexio maio democ is iano; o que lle axuda a con ac a co
mundo in elec ual, ilosó ico y eolóxico.
b) Os anos na India
A inais de 1954 deixa Eu opa pa a i á India. Ten xa 36 anos cando ai á e a das súas
o ixes pa e nas e in úe que is o ai se un ei o decisi o na súa ida. No encon o coa
elixión e a cul u a milena ia des e país, descob e no os ho izon es na concepción de se
humano, do cosmos e de Deus. A expe iencia do p o undo encon o co hinduismo e o
buddhismo non o ai abandoa o c is ianismo, aínda que o le e a cambia concepcións e
posicionamen os: “Salí c is iano, me he descubie o hindú y eg eso buddhis a, sin deja
po ello de se lo p ime o”
29
.
Na India i e sob e odo en Va anasi, a cidade san a do hinduismo, nunha
pequena habi ación den o dun ello emplo de Shi a, ao pe do Ganges; i e eliz,
dedicándose a es udia , esc ibi , o a , medi a ... T aballa como in es igado becado nas
Uni e sidades de Va anasi e Myso e, p o undizando nas aíces do hinduismo e o
buddhismo, que á súa ez ecoñece como pa e das súas mesmas aíces.
En e os encon os máis impo an es que i o na India, es á o que i o con dous
clé igos anceses pionei os do diálogo in e elixioso: o cu a Jules Monchanin (Swami
28
Na Bibliog a ía inal pode e se a e e encia comple a des es lib os.
29
No seu ensaio “Fe y c eencia. Sob e la expe iencia mul i eligiosa. Un agmen o au obiog á ico
obje i ado”, Homenaje a Xa ie Zubi i, Mad id 1970, II, 435. Es a exp esión, moi ci ada polos es udiosos
de Panikka , apa ece á logo no seu lib o The In a-Religious Dialogue, New Yo k 1978; edición i aliana,
po onde ci a emos en adian e, Il dialogo in a eligioso, Ci adella Edi ice, Assisi 1988, 60.
24
Pa ama ubiananda, 1895-1957) e o monxe benedic ino Hen i Le Saux (Swami
Abhishik ananda, 1910-1973); amén co benedic ino inglés Bede G i i hs (Swami
Dayananda, 1906-1993). A impo ancia es á en que os es busca on enca na se na
ealidad hindú, comp ome éndose coa súa cul u a e elixión, a é chega a decla a se
c is iáns e hinduís as. Foi na elación con eles, sob e odo con Le Saux, onde Panikka
a opou a con i mación de pode se c is ián e hindú a un empo, polo camiño do
pensamen o ad ai a; a non-dualidade que supe a an o o dualismo coma o monismo.
A ocasión impo an e do seu encon o co buddhismo oi un aballo sob e o
a eísmo buddhis a pa a unha enciclopedia i aliana sob e o a eísmo, publicada anos
despois: L'a eismo con empo aneo
30
. Logo o on amén impo an es os seus
in e cambios con Bhikkhu Kashyap ( ecoñecido expe o no pensamen o buddhis a) e co
XIV Dalai Lama; así como con mos ei os zen xaponeses. Así con a un ilóso o ca alán o
encon o e amizade de Panikka co Dalai Lama:
“Exiliado en la India desde inales de 1959, el XIV Dalai Lama pasa una empo ada en
la población de Sâ nâ h, una ciudad que es á a unos 10 km. de Vâ ânasî... lo eciben el
alcalde de la localidad, un monje he a âdin y un amigo de és e, un sace do e ca ólico
(Raimon Panikka )...
En Vâ ânasî Panikka enseña mís ica c is ina y ap ende buddhismo... A menudo, po las
a des sald á Panikka de Vânâ asî en bicicle a pa a i a isi a en Sâ nâ h a ese e ugiado
sabio ibe ano. De esos encuen os nace á una amis ad que pe du a has a hoy día, y
signi ica á pa a Panikka la inme sión en esa o a adición que es el buddhismo”
31
.
Pe o, aínda que asen ado na India, Panikka ol e epe idamen e a Eu opa e iaxa
po nume osos países do mundo. Ob én o Dou o amen o en Ciencias na Uni e sidade
de Mad id coa ese Algunos p oblemas limí o es en e ciencia y iloso ía. Sob e el
sen ido de la ciencia (1958), que es anos despois con e i íase en ou o dos seus
p imei os lib os: On onomía de la ciencia
32
. E inalmen e p esen a na Uni e sidade
La e anense de Roma a súa e cei a ese, en Teoloxía: The Unknown Ch is o Hinduism
(1961), que se con e i ía nun dos seus lib os de máis éxi o, o máis eces edi ado en
di e sas linguas: El C is o desconocido del Hinduismo
33
.
30
“Buddhismo e A eismo”, en G. Gi a di (di .), L'a eismo con empo aneo, ol. IV, Socie à Edi ice
In e nazionale, To ino 1970, 449-476.
31
Xa ie Se a, “La in uición ad ai a en Raimon Panikka . Una expe iencia in e cul u al”, Conciencia
sin F on e as. h p://www.concienciasin on e as.com/PAGINAS/CONCIENCIA/se a_panikka .pd .
32
On onomía de la ciencia. Sob e el sen ido de la ciencia y sus elaciones con la iloso ía, G edos,
Mad id 1961.
33
The Unknown Ch is o Hinduism, Da on Longman, London 1964 ( eimp. 1968 y 1977); El C is o
desconocido del hinduismo. Pa a una c is o anía ecuménica, Ma o a, Mad id 1970; G upo Lib o 88,
Mad id 1994; Ch is us de Unbekann e im Hinduismus. Mi einem Gelei wo on O o, Räbe , Luze n
25
Po eses anos da amén en Roma clases de Filoso ía da Relixión na Uni e si á di
Roma e de Socioloxía da Relixión na Uni e si á In e nacionale de Es udi Sociali “P o
Deo”. Tamén pa icipa no Sínodo de Roma e en ac i idades do Concilio Va icano II, o
encon o máis inno ado da Ig exa Con empo ánea.
En 1964 eg esa á India, onde p osigue as súas in es igacións sob e a iloso ía
hindú, g azas ao seu coñecemen o do sánsc i o; lingua que es uda a xa en Ba celona cun
especialis a in e nacional Joan Masca ó, logo p o eso en Camb idge. T aballa,
pa icula men e, como colabo ado no Ch is ian Ins i u e o he S udy o Religion and
Socie y (1968-75). Da con e encias e leccións sob e iloso ía, cul u a e elixión india
po enca go do Consello de Es ados Indios pa a as Relacións Cul u ais en dis in os
es ados la inoame icanos, e mesmo é nomeado en 1966 Delegado do Es ado Indio no
Coloquio da UNESCO en Buenos Ai es. Ese ano ecibe o o ecemen o dunha cá ed a de
Hinduismo na Uni e sidade de Va anasi, pe o non a puido acep a po se c is ián. E
segue publicando a igos en e is as de odo o mundo
34
. Así como algúns lib os: Die
ielen Gö e und de eine He (Weilheim/Obb, 1963)
35
; Religione e Religioni
(B escia, 1964)
36
; Kul mys e ium in Hinduismus und Ch is en um (F eibu g-München,
1964); Maya e Apocalisse (Roma, 1966)
37
.
Cando xa pa ece ins alado de ini i amen e na India, unha p opos a pa a unha
cá ed a nos EE UU sácao dese que ido país e lé ao ao les e: “Pensaba queda me alí oda
a miña ida. Pe o i en a mala o una de esc ibi un a igo que descub iu un p o eso de
Ha a d; ag adoulle a é o pun o de in i a me a esa uni e sidade como p o eso ”
38
.
1965; Le Ch is e l'Hindouisme. Une p ésence cachée, Cen u ion, Pa is 1972 ; Il C is o sconosciu o
dell'induismo, Vi a e Pensie o, Milano 1975; The Unknown Ch is o Hinduism. Towa ds an Ecumenical
Ch is ophany (ed. e .), DLT, London 1981; O bis, New Yo k 1981; The Unknown Ch is o Hinduism.
Towa ds an Ecumenical Ch is ophany, ATC, Bangalo e 1982 y 1998; De unbekann e Ch is us im
Hinduismus, G ünewald, Mainz 1986; Zwei e Au lage 1990; The Unknown Ch is o Hinduism [chino],
Sichuan People=s Pub. House, Chengdu, 2003.
34
Españolas (A bo , Nues o Tiempo, Re is a de Occiden e, El Cie o, Vi eka...), eu opeas e ame icanas
(Philosophy Today, De Ch is liche Sonn ag, Eas and Wes , Bulle in du Ce cle de S . Jean Bap is e,
Kai os, Il Nuo o Osse a o e, Mi e Me, Humani as, S udi Ca olici, Tes imonianze, Ci il à delle
Macchine, C oss-Cu en s, Jou nal o Ecumenical S udies, C i e io, e c.), indias e de ou os países
o ien ais (The King's Rally e Vedan a Kesa i de Mad as, The Examine de Bombay, Religion and Socie y
de Bangalo e, P abuddha Bha a a, Indian Ecclesias ical S udies, Asian Ca mels in Communion de
Manila, Philosophy Eas & Wes de Honolulu, e c.).
35
Re . comple as na Bibliog a ía inal; ed. española Los dioses y el Seño , Columba, Buenos Ai es 1967.
36
Ed. española Religión y eligiones, G edos, Mad id 1965.
37
Ed. española Mis e io y e elación. Hinduismo y c is ianismo, encuen o en e dos cul u as, Ma o a,
Mad id 1971.
38
En e Dieu e le cosmos. A ec Gwendoline Ja czyk, Albin Michel, Pa is 1998, 21.
32
Pa a con i ma a nosa ese, emos que concep os undamen ais panikka ianos
como on onomía e c is o anía, que e emos logo, apa ecen en Panikka de inidos con
ni idez xa nos anos 50: “Todo lo que he esc i o … no puede en ende se sino en unción
de una in uición undamen al del Se como una c is o anía”
62
.
Ce amen e, compa ando os p imei os esc i os de Raimon Panikka cos
pos e io es, nó ase unha e iden e e olución, den o desa unidade na busca da sín ese e a
ha monía o al. Pe o is o esponde a unha expe iencia humana común: somos homo
ia o . Po iso, el mesmo enlle di o aos seus amigos, cando c i icaban que saca a á luz
ex os seus an igos, apa en emen e en con adición co seu pensamen o p esen e: “Quien
cesa de anda , aunque se encuen e en buen camino, no iene siquie a la espe anza del
desca iado... Yo soy el mismo... Sigo c eyendo que madu ez no signi ica desencan o, ni
expe iencia, desengaño”
63
. Somos se es en p oceso, se ese p oceso é negado ou
pa alizado, po que xa nos pa ece que chegamos á e dade absolu a, co emos o pe igo
de cae nun undamen alismo in ole an e. Pe o is o nunca acon eceu con Raimon
Panikka .
62
“Mi es amen o” (1954), Come as. F agmen os de un dia io espi i ual de la pos gue a, Eu amé ica,
Mad id 1972.
63
Come as, 19.

33
3. Mes es e in luencias
“No c eo que pueda deci que haya enido un maes o, y es o lo digo como algo
nega i o. C eo que, en é minos indios, en mí se inicia una línea ká mica, más bien que
segui o as. Po o o lado, no he salido de la nada, he enido muy buenos maes os e
incluso muchas amis ades con gen es a las que he espe ado, he que ido y de quienes he
ap endido en España o ue a de España... No he pensado excesi amen e quienes son las
lumb e as que me han se ido de pun o de e e encia, po que yo he sido siemp e un
poco au opensado ; me he dejado in luencia , pe o no he seguido demasiado a nadie...
Yo he enido una o mación ilosó ica y eológica bas an e igu osa... cu sos de iloso ía
escolás ica y g iega, iloso ía escolás ica sánsc i a...”
64
.
Raimon Panikka , ecoñecendo que o seu pensamen o non saiu da nada e que
i o moi bos mes es, sín ese, máis ben, “au opensado ”, a pesa das indubidables
in luencias ecibidas.
Po ou a pa e, Panikka c i ica a necesidade de pensa segundo modelos de
aballo ou pensamen o a ados a al ou cal pa adigma; pensa con modelos é pa a el
“como iaja en en o en coche... y las ías o ca e e as condicionan -po no deci que
con olan- el luga adonde se a”. Polo con a io, di, “en el cielo no hay caminos... el
au én ico pensamien o no sigue caminos, sino que los c ea”
65
.
Con odo, é e iden e que o noso au o i o os seus mes es e, sob e odo,
in luencias de ou os pensado es de séculos an e io es, an o de Occiden e como de
O ien e, e pensado es con empo áneos.
3.1. De pensado es occiden ais de on e: De A is ó eles e Tomás de Aquino a Nicolás
de Cusa e o Mes e Eckha
En e os pensado es occiden ais da An igüidade e da Idade Media, como odo
illo de occiden e es á moi p esen e en Panikka o pensamen o g ego, especialmen e o
soc á ico. Sob e odo o de A is ó eles, que coñece moi ben; así o mani es an as
epe idas ci as que ai do “ ilóso o” nos seus p imei os lib os e o dominio do
pensamen o a is o élico
66
.
64
“Re lexiones au obiog á icas”, 24-25.
65
In i ación a la sabidu ía, 105.
66
C . sob e odo El Concep o de na u aleza, Mad id 1972 e On onomía de la ciencia, op. ci .
34
Pe o amén a Pa ís ica c is iá; o pensamen o dos p imei os g andes ilóso os e
eólogos c is iáns, do que é un bo coñecedo , e que ci a xene osamen e (G ego io
Nacianceno, G ego io Niseno, Clemen e de Alejand ía, Agus ín de Hipona…). E en in,
a Escolás ica medie al, como calque a do seu empo que es uda a en cen os da Ig exa;
sob e odo Tomás de Aquino e Duns Esco o. Pe o, a pesa do p o undo coñecemen o e
ampla ci a de San o Tomás, Panikka ennos ecoñecido en algunhas das nosas
con e sas que, polo seu alan e, es a ía más p e o de Duns Sco o. Tamén esul a
bas an e cla a a in luencia nel de Nicolás de Cusa, un pensado a cabalo en e o
pensamen o medie al e o mode no.
a) Tomás de Aquino (1225-1274) e a súa Summa Theologica, compa ada coa
pe ección dunha ca ed al
67
, son abondo coñecidos. “San o Tomás es ex ao dina io –
en con esado Panikka -; o p oblema do pensamen o con empo áneo con S o. Tomás é o
ei o de se pu o posi i ismo; po iso non o en endeu. Somos illos de Desca es,
dualis as”. Do Aquina e a opamos cons an emen e e e encias na ob a de Panikka ;
sob e odo, como no caso de A is ó eles, nos seus p imei os lib os. En El concep o de
na u aleza emos un e dadei o dominio do seu pensamen o, dedicándolle nume osas
páxinas. Pe o, a pesa da a i mación do pensamen o escolás ico nos seus p imei os anos,
Panikka ecoñece xa aquí que, igual que o omismo é algo máis que un simple
a is o elismo, unha Filoso ía c is iana ac ual debe se “algo máis que me o omismo”
68
.
É in e esan e e en con a a e olución do pensamen o de R. Panikka , que xa se deixa
e en algunhas das no as que in oduce na segunda edición do lib o, en 1972 -no as que
an con e e encia a as e iscos no ex o-, as e apa ecido xa ou as ob as súas como
Mâyâ e Apocalisse (1966) e The Unknown Ch is o Hinduism (1ª ed. 1964). Así, a i ma
nun engadido no que se ai e e encia a es e segundo lib o:
“Lo dicho aquí no p esupone la inculación de la e elación c is iana a es as ideas
expues as [la eo ía a is o élico- omis a de la po encia y el ac o], sino sólo su elación
ela i a e his ó ica, aunque in ínseca. Es posible pa i de un concep o de se dis in o al
helénico y occiden al, y en onces el plan eamien o esul a ía e iden emen e dis in o...
Lo que alguna ez Nie zsche, Be gson... han en e is o cuando c i icaban la
impe ección de la me a ísica occiden al, es lo que la ieja sabidu ía upanishad insinúa
67
“Exp esa la so p enden e ecundidad de una comunión audaz y ágil en e la azón y el mis e io, la
cul u a y la e”, E. Vilano a, His o ia de la eología c is iana I, He de , Ba celona 1987, 762; cun elenco
bibliog á ico no que des acan as ob as de M. D. Chenu, Y. Conga , E. Gilson, J. Ma i ain... e as e is as
especializadas na dou ina omis a Di us Thomas, Re ue homis e, Bulle in homis e, Theological
es udies, e c.
68
El concep o de na u aleza, 106.
35
cuando p e ende ins ala se en el mismo Se di ino y desde allí comp ende la ealidad
de lo que aun-no-es”
69
.
b) Na súa e lexión ilosó ica, Raimon Panikka i á supe ando pouco a pouco a
es ei eza dos p imei os plan eamen os escolás icos, pola súa subo dinación a unha
adición inmobilis a e a abolu ización da adición. Con odo, Panikka semp e oi un
namo ado da boa escolás ica -non da escolás ica decaden e dos séculos XVII-XX-, que
non dubida en elaciona ha mónicamen e co pensamen o hindú
70
. Polos anos 70,
Panikka publicou un aballo de í ulo desa ian e: Apoloxía da escolás ica, no que,
cues ionando a c í ica mode na da escolás ica, a i ma que un es udio compa a i o da
escolás ica o ien al e a occiden al debe ían pe mi i nos “ ace nos unha idea máis exac a
da na u eza da escolás ica e da na u eza humana mesma”
71
. Panikka c e que o
mo emen o escolás ico esponde a unha “aspi ación holís ica p o unda do home, en
is as a da unha imaxe sin é ica e a miúdo sis emá ica do mundo”
72
. Na alo ación que
ai aquí da escolás ica, p agada simul áneamen e de ci as c is iás e hindús, apun a es
p oposicións undamen ais:
1) Hai unha o ma común de pensamen o que a a esa ódalas adicións cul u ais da
humanidade, que podemos chama escolás ica.
2) A escolás ica é unha in a ian e cul u al en ce os momen os da e olución de ódalas
cul u as.
3) As analoxías que se obse an en e os di e en es sis emas escolás icos non son
necesa iamen e po in luencias his ó icas, senón que se deben a unha es u u a
an opolóxica. Elemen os des a “comunidade de o mas de pensamen o” son: o
p incipio de au o idade (Magis e dixi ), a es uc u a xe á quica do uni e so, o alo da
adición e da he menéu ica dos ex os, a e minoloxía e unha me odoloxía dialéc ica;
amén unha “conciencia do pasado” e unha “con ianza no po i ”, unidos a un “espí i o
de sis ema”: a aspi ación a unha isión uni a ia, holís ica sin é ica e sis emá ica.
c) Posiblemen e, eñamos que elaciona es a ascinación de Panikka polos alo es
uni e sais da escolás ica coa chamada Philosophia Pe ennis ou Philosophia pe ennis e
uni e salis. Un colega da Uni e sidade de Cali o nia-Los Angeles, en esc i o: “O
pensamen o de Panikka en an eceden es na philosophia pe ennis”; pe o o mesmo au o
p ecisa a con inuación: “Sen emba go, a pe spec i a de Panikka di i e des a iloso ía
pe enne nun aspec o signi ica i o: el e que a múl iple mani es ación das exp esións
69
Ibid. 230.
70
C . Mis e io y e elación; e sob e odo “Apologie de la scolas ique”, Diogène, Pa is, 83 (1973)105-118
e “Common Pa e ns o Eas e n and Wes e n Scholas icism”, Ac as del V Cong eso In e nacional de
Filoso ía Medie al, Edi o a Nacional, Mad id, II, 1979, 1059-1066.
71
“Apologie de la scolas ique”, 105.
72
Ibidem. 115.
36
elixiosas cons i úe a Realidade e desde aquí in e io iza a a e a in e elixiosa”
73
.
Ve emos logo o que opina a es e espei o o mesmo Panikka , pe o examos an es de
que iloso ía se a a.
A Philosophia Pe ennis –logo chamada no mundo angló ono Pe ennial
philosophy e E e nal philosophy- é unha exp esión acuñada po Leibni z pa a designa á
iloso ía común e e e na, a sabedo ía ou gnose que subxace en ódalos g andes sis emas
de pensamen o e elixións, e sob e odo nas súas co en es mís icas, pe o oi un
concep o pa icula men e di undido po Aldous Huxley (1894-1963), quen a conside a
“inmemo ial e uni e sal”. En ealidade, o concep o e a mesma exp esión é ello; desde
o Sana ana Dha ma do hinduismo (“lei e e na”, e dade ou o de que ixe o mundo), aos
SS PP da Ig exa (Clemen e de Alexand ía, O íxenes, G ego io de Nisa, ou Augus ín de
Hipona), á iloso ía musulmana (Al-Fa abi, 872-950) e aos pensado es do Renacemen o
i aliano (Ma silio Ficino, Pico della Mi andola, Agos ino S euco
74
). Mode namen e, a
philosophia pe ennis - amén chamada ás eces “pe ennialismo”, aínda que o é mino
non é acep ado po odos pola súa conno ación in olucionis a- é un concep o cen al do
pensamen o de coñecidos au o es de o ien e e occiden e como os hindúes Ramak ishna
(1834-1886) e o seu discípulo Vi ekananda (1863-1902), Cooma aswamy (1877-1947),
e c. ou os eu opeos René Guénon (1886-1951), F i hjo Schuon (1907-1998), Alan
Wa s (1915-1973), a paci is a Ka en A ms ong (1944-), e c. Tamén oi di undido po
un au o an coñecido como Ken Wilbe (1949-), que ala dunha “neo-pe ennial
philosophy”
75
.
A philosophia pe ennis en ala dunha co en e de busca da e dade cuns
elemen os comúns á mei ande pa e de pobos e cul u as. En e eles es án: a) A
concepción de que o mundo ísico e enoménico non é a única ealidade; exis e ou a
ealidade non- ísica que non se pode aba ca polos sen idos, pe o da que o espí i u e o
in elec o humano dan es emuño na súa máis onda esencia. b) O se humano e lic e a
na u eza des a ealidade, que es á no núcleo da alma humana. c) Tódolos humanos
posúen unha capacidade que non é usada habi ualmen e; pe o es a pe cepción é a me a
inal dos se es humanos, e as g andes elixións p e enden es ablece es a conexión
73
B. J. Lanze a, “The Mys ical Basis o Panikka ’s Though ”, en J. P abhu, The In e cul u al Challenge
o Raimon Panikka , op. ci . 91-105.
74
Agos ino S euco (1497–1548) usa o é mino no seu lib o De pe enni philosophia lib i X (1540). C .
Cha les Schmi , “Pe ennial Philosophy: F om Agos ino S euco o Leibniz”, Jou nal o he His o y o
Ideas, Vol. 27, n.1, (1966).
75
C . Ken Wilbe , El p oyec o A man, Kai ós, Ba celona 1989; El espec o de la conciencia, Kai ós,
Ba celona 1990; Los es ojos del conocimien o, Kai ós, Ba celona 1996.
37
en e a alma humana e a úl ima e máis al a ealidade (Deus nas elixións eís as e o
Absolu o nas non- eís as). Huxley de ine así a philosophia pe ennis no comezo da
In oducción do seu lib o The Pe ennnial Philosophy:
“La me a ísica que econoce una di ina Realidad en el mundo de las cosas, idas y
men es; la psicología que encuen a en el alma algo simila a la di ina Realidad, o aún
idén ico con ella; la é ica que pone la úl ima inalidad del homb e en el conocimien o de
la Base inmanen e y ascenden e de odo el se ”
76
.
Es a Philosophia Pe ennis ense desn ol ido pa a Huxley sob e odo nas
elixións supe io es (hinduísmo, aoismo, con ucianismo, buddhismo, shin o, xudaismo,
c is ianismo, islam…). O pensado e esc i o inglés, p ecisa así o que en endende po al
iloso ía:
“La Filoso ía pe enne se ocupa p incipalmen e de la Realidad una, di ina, inhe en e al
múl iple mundo de las cosas, idas y men es. Pe o la na u aleza de es a Realidad es al
que no puede se di ec a e inmedia amen e ap ehendida sino po aquellos que han
decidido cumpli cie as condiciones, haciéndose aman es, pu os de co azón y pob es de
espí i u”
77
.
É unha e minoloxía á que se nos mos a moi p óximo o pensamen o de
Panikka ; el amén ala da “Realidade (con maiúscula) unha” e da necesidade de se
“aman es, pu os de co azón e pob es de espí i u” pa a se e dadei os ilóso os,
e dadei os sabios. Huxley e Panikka beben en moi as on es semellan es, alén da
iloso ía e a mís ica ociden al, a iloso ía o ien al e a mís ica su í. Sen emba go, a pesa
do alo que Panikka lle concede a es a iloso ía, no senso de que “o Absolu o non é
p opiedade de ningunha ig exa”, elixión ou g upo humano, senón “pa imonio da
adición p imo dial da humanidade cuxo o ixen es á po iba dela”, en esc i o amén:
“El lado débil de la Philosophia Pe ennis es un posible inmo ilismo y la
absolu ización de la adición, que no ienen en cuen a la p opia sabidu ía de las
palab as que usa: pe ennis no indica inmo ilidad, sino apa ición egula pe annos, y
adición no es al si no ‘ ansmi e’ de gene ación en gene ación y no es á enca nada en
el iempo y en el espacio”
78
.
d) Nicolás de Cusa (1401-1464) pe ence pa a uns a un pensamen o medie al e
pa a ou os é xa un mode no. O seu pensamen o es á in luenciado polo Pseudo-
Dionisio, po Esco o E iúgena (De di isione na u ae) e sob e odo polo Mes e Eckha ,
76
A. Huxley, The Pe ennial Philosophy (1945); edición española La Filoso ía Pe enne, Ed.
Sudame icana, Buenos Ai es 1947, 7.
77
Ibid. 9.
78
Paz e in e cul u alidad. Una e lexión ilosó ica, He de , Ba celona 2007, 40-41.

38
en pa icula pola súa u ilización das an inomias. O Cusano e lexionou sob e a doc a
igno an ia como única ía au én ica pa a coñece a ondu a da ealidade, subliñando a
ía nega i a na nosa ap oximación in elec ual a Deus
79
. Busca a elación Deus-mundo
en base a unha coinciden ia opposi o um, sín ese dos opos os nun se absolu amen e
in ini o: “Deus con én ódalas cousas, é omnia complicans. Todas es án con idas na
simplicidade di ina, e sen Deus nada é. Deus é amén omnia explicans (De doc a
igno an ia)”. O mundo é unha eo anía, un con ac um maximun, do se di ino,
emanación a pa i do absolu um maximum; oda cousa exis en e “con ae” ódalas
demais cousas, de modo que o uni e so exis en e con ac e en cada cousa ini a;
pa icula men e, o home é un mic ocosmos, unha ep esen ación ini a da coinciden ia
opposi o um di ina (De doc a igno an ia); chega incluso a a i ma que o mundo é
e e no (De ludo globi)
80
.
“El pensamien o de Nicolás de Cusa es u o gobe nado po la idea de la unidad como
sín esis a moniosa de las di e encias. En el plano me a ísico esa idea es á p esen e en su
concepción de Dios como la coinciden ia opposi o um, la sín esis de los opues os, que
asciende y sin emba go incluye las dis in as pe ecciones de las c ia u as”
81
.
Non é di icil a opa a in luencia do ca deal de Cusa en R. Panikka , que gus a
ci alo epe idamen e; sob e odo, na súa on ade de busca unha sín ese ha moniosa das
di e encias, na coinciden ia opposi o um, no seu pensamen o ini a io… e na mesma
idea dun mundo e e no.
e) Podemos ala amén dou as in luencias de ilóso os, eólogos e mís icos
occiden ais an e io es á mode nidade no pensamen o de Raimon Panikka . Sob e odo
os mís icos alemanes Eckha , Suso e Taule , e os españois Juan de la C uz e Te esa de
Jesús
82
. Só unhas palab as sob e o Mes e Eckha (1260-1328), pola súa ele ancia
non só pa a a mís ica, senón amén pa a o pensamen o occiden al; Heidegge
mani es ou e a Eckha como mes e de ida e mes e de lec u a: “El iejo Maes o
Eckha , jun o a quien ap endemos a lee y a i i ... Eckha quie e se un maes o de
ida del homb e espi i ual”
83
. E, amén, po que a opamos unha in luencia an di ec a e
in ensa en Panikka como a que ecibe do pensamen o hindú e buddhis a; as ci as
79
“La ‘igno ancia’ no es el esul ado de la nega i a a hace un es ue zo in elec ual... p ocede del
econocimien o de la in ini ud y ascendencia de Dios. Es una igno ancia ‘ins uida’ o ‘doc a’...”, F.
Coples on, His o ia de la Filoso ía, III, A iel, Ba celona 1975, 228.
80
C . Ibid. 231-235.
81
Ibid. 225.
82
C . O noso Más allá de la agmen ación...
83
C . Amado Vega, In oducción a El u o de la nada, Si uela, Mad id 1999, 12.
39
cons an es do mís ico alemán, mani es an unha conco dancia de pensamen o e un
p o undo coñecemen o des e
84
. Eckha , discípulo de Albe o Magno en Colonia, deu
clases en Pa ís e ocupou impo an es ca gos na O den de P edicado es; pe o i o que
padece o p imei o p oceso da Inquisición con a un eólogo, sendo condeado en 1327.
Mo e econciliado coa e ca ólica; pe o en 1329 a bula de Juan XXII In ag o dominico
condena 28 p esun as a i macións súas.
Meis e Eckha p edicaba a posibilidade de que os humanos alcancen na e a
unha ida bena en u ada, asumindo a súa o ixe e iliación di inas. Daí as súas
exp esións sob e a expe iencia nihilis a de Deus a quen chama “pu a Nada”, o balei o
in e io que o espí i o comp ende como unha mo e necesa ia (mo s mys ica): “Dios es á
más ce ca de mí que yo mismo”; “Dios i e más in imamen e y de o ma más na u al
en las cosas, que las cosas mismas”
85
. Non esul a ex año o con lic o co pensamen o
o icial do seu empo: “Bas a lee una página de Eckha pa a comp ende el ex año
con as e de es e g an mís ico especula i o hab ía de hace con el es ilo habi ual de la
Escolás ica”, di con ace o Julián Ma ias
86
. Pe o, a pesa da p ohibición da súa ob a, a
o za do seu pensamen o ilosó ico e eolóxico i o unha con inuidade inmedia a no
s.XIV en discípulos como H. Suso (1300-1365), J. Taule (1300-1361) ou Ruysb oeck
(1293-1381); e logo en mís icos como Juan de la C uz ou Angelus Silesius (1624-
1677)
87
. A súa in luencia chega a é o s.XX, sob e odo na iloso ía alemana; pe o ai
alén da adición eu opea e occiden al, pa a chega a Xapón, onde os ilóso os da Escola
de Kio o Nishi ani Keiji e Hajime Tanabe, chama on a a ención sob e a súa igu a como
un in e locu o p i ilexiado coas adicións asiá icas e moi especialmen e co Zen
88
.
A in luencia do Mes e Eckha esul a e iden e no pensamen o de Panikka , en
aspec os como a súa isión apo á ica, a nada, a iden i icación con Deus... a
iden i icación do ins an e coa e e nidade (a empi e nidade de Panikka …).
84
Es e coñecemen o mani és ase especialmen e en El silencio del Buddha, onde Eckha é o au o máis
ci ado: case medio cen ena de ci as e e e encias a el. Pa a unha boa in oducción ecen e á súa ida e
pensamen o G. Ja czyk-P.J. Laba iè e, Maî e Eckha , ou l’emp ein e du dése , Albin Michel, Pa is
1995.
85
Tomo as ci as de In i ación a la sabidu ía, 59-60. Es án nos se móns, a ados e lendas ecollidos en
El u o de la nada, Si uela, Mad id 1999.
86
Ci a omada da In odución de Cas año Piñón ao lib o de Eckha El Lib o del consuelo di ino,
Aguila , Mad id 1963, 11.
87
Son moi coñecidos os seus xeniais e sos, aos que deu di usión Heidegge ; pa icula men e a ima “La
osa es sin po qué”; c . El pe eg ino que úbico, Si uela, Mad id 2005, Lib o I, ima 289.
88
C . J.W. Heisig, Filóso os de la nada. Un ensayo sob e la escuela de Kio o, He de , Ba celona 2002;
con P ólogo de R. Panikka .
40
3.2. De pensado es occiden ais mode nos e con empo áneos: De Jacobi a
Heidegge , Mo en e e Zubi i
a) En e os pensado es occiden ais mode nos podemos ala do in luxo de F.
Schleie mache , pensado e eólogo da elixión do sen imen o, que da ao c is ianismo
un pos o undamen al pa a o se humano e as súas es u u as sociais. Pe o é moi o máis
o de F.H. Jacobi, co que compa e o noso au o algunas ideas a íns; po iso, non é casual
que o seu p imei o lib o o a un es udio sob e es e pensado alemán.
F ied ich Hein ich Jacobi (1743-1819) é un ilóso o a ípico. Panikka
comen a: “No o ma escuela, ni enseña en una cá ed a, ni se p eocupa en demos a la
alidez de su posición; se limi a a mos a la e dad de que se c ee poseedo , a quien
quie a escucha le”
89
. Mesmo, chama ao seu sis ema ilosó ico unha “non- iloso ía”,
con a os que que en “ap eixa iloso icamen e a ealidade”. Supe a a posición
acionalis a co seu “sal o mo ale”
90
. Non obs an e, o in luxo da súa pe soa e a súa ob a
oi moi g ande; a súa eacción on e ao acionalismo do seu empo, úneo a Hamman e a
He de , alumnos de Kan que se opuxe on ao acionalismo da Ilus ación e some e on a
c í ica a iloso ía kan iana. Coples on chama a Jacobi “un ilóso o de la e” que “insis ía
en el hecho de que su in ención no e a cons ui un sis ema académico, sino que sus
esc i os e an exp esión de su ida in e io y de su expe iencia”
91
.
Jacobi chamase a sí mesmo mís ico (“Voy en busca del mis e io como o os an
a la conquis a de la ciencia”); pa a el a sóa azón lé anos ou a unha iloso ía
de e minis a e a ea, ou ao escep icismo. Pe o Deus e élase á alma nunha in uición
incon undible, acollido pola in uición do co azón, máis que polo p oceso íamen e
lóxico e analí ico do in elec o. Nos seus de adei os esc i os, Jacobi ala da “ azón
supe io ”, pola que ap ehendemos inmedia amen e a ealidade sup asensible. Non
podemos p oba a exis encia de Deus a quen a negue; pe o coa súa negación exclúese el
mesmo dun aspec o da expe iencia humana; ou a súa nega i a é un esul ado da súa
ceguei a pa a odo o que non sexa a pe cepción do mundo co pó eo e o coñecemen o
das elacións en e cousas ini as. A luz ennos da es e a da ealidade sup asensible,
pe o en can o que a e ala po medio da azón discu si a, esa luz palidece e apágase.
89
C . F.H. Jacobi y la iloso ía del sen imien o, Sapien ia, Buenos Ai es 1948, 13. Es a ca ac e ís ica da
iloso ía de Jacobi signi ica que o “sal o mo al”, non a “a monización pací ica”, é “el único modo de
pasa de la es e a de la expe iencia del mundo sensible a la es e a de lo sup asensible”, 19.
90
Ibid.
91
F. Coples on, op. ci . IV, 49, 143. C . amén J. C uz, Exis encia y nihilismo. In oducción a la iloso ía
de Jacobi, EUNSA, Pamplona 1987.
41
Non sabemos se Jacobi coñecía “o e cei o ollo” do que ala epe idamen e
Panikka , pe o non é di ícil a opa unha a inidade en e ambos; así o esc ibe el mesmo
nas p imei as liñas do aballo que es amos ci ando: “No bas a con el iego de la
in eligencia, es p eciso que haga Dios sali el sol de la e pa a que el u o es é
sazonado”.
b) En e os pensado es con empo áneos que in lui on en Panikka , des acan
algúns aos que a ou e asis íu ás súas clases, e mesmo gozou da súa amizade: Gab iel
Ma cel (1889-1973), o mes e do exis encialismo pe sonalis a e c is ián; Fe dinand
Ebne (1882-1931), ilóso o pe sonalis a in es igado da palab a como ealidade
espi i ual que uni ica o eu e o í, sob e odo o Ti di ino; e, sob e odo, Ma in
Heidegge , pa icula men e pola súa e e encia á impo ancia da palab a. Panikka ala
de Ebne e Heidegge nun ex o undamen al que ci amos aquí epe idamen e: “Me
adueñé de la na u aleza cen al y úl ima de la palab a, p obablemen e a consecuencia de
un la go pe íodo de soledad. En es o soy conscien e de la in luencia, en e o os, de
Ebne , Heidegge y Ba ha i”
92
.
Ma in Heidegge (1889-1976) soubo aplica o mé odo enomenolóxico á súa
peculia on oloxía. A pesa de que a súa concepción da His o ia é moi dis in a da de
Panikka , o “pensamen o plane a io” que buscaba Heidegge a opa unha magní ica
ealización na concepción o al da ealidade que buscou exp esa o noso au o . O g an
pensado alemán non ai in luí en Panikka an o coma un mes e a a és das súas
clases e os seus esc i os, can o a a és da súa elación pe soal desde comezos dos anos
50 e a ascinación mu ua polo alo da palab a; is o a pesa do li eo co nazismo de
Heidegge , pouco conson e coa ole ancia de Panikka . Como é sabido, Heidegge iña
un g an in e ese polo pensamen o o ien al, especialmen e polo aoísmo e o budhismo
zen
93
, pe o amén polo hinduísmo; po iso p egun áballe a Panikka cando se ían nas
súas iaxes a Alemania como ía coa súa adución dos Vedas, al como nos en con ado
e ci a ei a con inuación
94
.
92
“Philosophie als Lebenss il”, De Wheishei in Wohnung be ei en; ci . po J. Pigem, op. ci . 51 unha
eelabo ación ampliada de “La iloso ía como es ilo de ida”, que ci amos máis a ás.
93
C . M. Heidegge , Filoso ía, ciencia y écnica, Ed. Uni e si a ia, San iago de Chile, 1997; V. H.
Hayden Godoy “Del con empla al habi a . Heidegge en Sa o i”, Kon e gencias, Filoso ía y Cul u as en
Diálogo, nº 10, año III, oc . 2005, h p://www.kon e gencias.ne /heidegge sa o i.h m; C. Sa iani, El O ien e
de Heidegge , He de , Ba celona, 2004.
94
C . J.H. Meh a, “Heidegge and Vedan a: Re lec ions on a Ques ionable Teme”, In e na ional
Philosophical Qua e ly (1978); o mesmo Panikka esc ibiu sob e Heidegge e Meh a no P ólogo a W.
48

49
II
QUE É A FILOSOFÍA?
A RELACIÓN ONTONÓMICA ENTRE FILOSOFIA,
CIENCIA E TEOLOXÍA.
UNHA FILOSOFÍA IMPARATIVA E DIALÓXICA
“Pensa e uol di e soppesa e... l’amo e che a una cosa pe o a e il suo pos o,
pe o non a e iolenza, pe non da e as idio... Il pensa e é soppesa e la cosa in
sé pe gode la, pe capi la, pe che di en a pa e di me”.
(Raimon Panikka , L’al o a pa e di noi)
“La iloso ía es pa a mí sabidu ía del amo , más que amo a la sabidu ía... una
clase especialísima de amo ... Es la sophia (jñana) con enida en el amo
p imo dial… Y la sabidu ía eme ge cuando el amo del conocimien o y el
conocimien o del amo se unen”.
(Raimon Panikka , La iloso ía como es ilo de ida)
50
51
1. A Filoso ía: Sabedo ía do amo , máis que amo á sabedo ía
“Quen se achega aos esc i os de Panikka , decá ase de con ado que as súas o mulacións
nacen dun in e io ilosó ico moi elabo ado. Es amos an e unha sín ese cohe en e que
podemos chama sis ema, se non coñecésemos a ale xia do au o po es a palab a que
indica clausu a, in da busca, ilusión de ini i a. Panikka é demasiado sabio como pa a
absolu iza o logos”
119
.
Es as e bas dun g an coñecedo e amigo de Panikka , o pensado i aliano
Achille Rossi, alando da pe spec i a ilosó ica de Panikka , si úanos ben na súa alla
como ilóso o. Como emos esc i o nou o luga , Raimon Panikka desconce a,
descoloca e, con odo, é un home que seduce, ainda que non se es ea o almen e de
aco do co que di. Seduce polo seu e bo c ea i o e a súa esc i u a b illan e; pe o sob e
odo polo seu agudo e ico pensamen o, que ab e a concepcións habi ualmen e
di e en es do común. Raul Fo ne -Be ancou exp esaba es o que acabo de deci cunhas
sabias palab as:
“Raimon Panikka no iloso a pa a ene azón ni pa a que se le dé la azón, sino más
bien pa a o ece posibles caminos, pa a ab i accesos a los p oblemas que nos
a o men an hoy y p opone al e na i as de con e sión y sal ación. No iloso a pa a
impone sabe sino pa a p opone una ac i ud sabia, pa a mo i a nos a la sabidu ía. Lo
decisi o en el apo e de Raimon Panikka ... es que no nos da un pensamien o hecho
pa a se epe ido. No; se a a, po el con a io, de un pensamien o que mo i a a pensa
con él, es deci , que nos impulsa a pensa como un p oceso de acompañamien o
dialógico en el que no sólo ap endemos a pensa cosas con los o os sino que nos amos
dejando pensa y comp ende ambién po odo lo que amos pensando, po que es un
p oceso de e dade o conocimien o, es o es, de nacimien o y enacimien o”
120
.
A iqueza do pensamen o de Panikka nace non só da súa capacidad in elec ual e
espi i ual, senón amén da in e cul u alidade na que se mo eu oda a súa ida. Un
xesui a que o coñece moi ben, e en pa icipado en a ios simposios a edo da súa ob a,
exp esábao magní icamen e nun lib o homenaxe ao noso au o , dicindo que a súa
oluminosa ob a es i ica o seu “ e sá il empe amen o” e o iquísimo uni e so no que
se mo e
121
.
119
A. Rossi Plu alismo e a monia. In oduzione al pensie o di Raimon Panikka , Assisi 2010, 2ª ed. da
publicada en 1990, 32.
120
R. Fo ne -Be ancou , “Ciencia, ecnología y polí ica en la iloso ía de Raimón Panikka ”, en I. Boada
(ed.), La iloso ia in e cul u al de Raimon Panikka , Cen e d’Es udis de Temes Con empo anis-Pò ic,
Ba celona 2004, 131.
121
“The oluminous Panikka ’s w i ings, wi h e y e udi e and o en a e e e ences as well as ex ensi e
bibliog aphies om di e se ields, es i y no only o his e sa ile empe amen , bu o he uni e se in
52
1.1. A iloso ía é eo ía e p axe: unha ac i idade pe soal e in e cul u al
“La au én ica iloso ía no es un pensa algeb aico ni un lujo de los especialis as que
in en an llega a ideas in eligibles, ‘cla as y dis in as’, sino que a a de las cues iones más
i ales de la exis encia humana, aunque los p o esionales las e is an de exp esiones más o
menos idiosinc ásicas, acaso po que nues o lenguaje habi ual se ha banalizado”
122
.
Ao ala da iloso ía de Panikka , a p imei a cues ión que c emos non oi abondo
es udiada nos aballos panikka ianos, aínda que e a algo do que el gus aba ala , é ¿que
é a iloso ía? Unha p imei a ap oximación do mesmo Panikka coincide co que se
adoi a en ende po Filoso ía: “Filoso ía é aquela ac i idade humana que se p egun a
polos undamen os mesmos do i i do home baixo o ceo e sob e a e a”; ao que
engade que a Filoso ía é “o concomi an e conscien e e c í ico camiña do home”
123
.
Ademáis, o noso au o en moi cla o que a iloso ía é máis que logos, eo ía... é
amén sen imen o e p axe, como exp esou nun ex o au obiog á ico:
“Una iloso ía que sólo se ocupa de es uc u as, eo ías ideas, y se apa a de la ida,
e i a la p axis y ep ime los sen imien os, e pa a mí no sólo unila e al, po que deja
aspec os de la ealidad sin conside a , sino ambién mala iloso ía. La ealidad no puede
ap ehende se, comp ende se, se ealizada con un solo ó gano o sólo en una de sus
dimensiones. Es o con e i ía a la iloso ía en o a ciencia, en un ipo de álgeb a, pe o
des ui ía la iloso ía como sabidu ía e impedi ía su exp esión en un es ilo humano de
ida”
124
.
A iloso ía é unha ac i idade, unha p axe humana, pe soal e in e cul u al.
“La iloso ía es aquella ac i idad po la que el homb e pa icipa conscien emen e y de
o ma más o menos c í ica en el descub imien o de la ealidad y se o ien a en ella.
Al deci ac i idad que emos supe a el educcionismo que ep esen a una cie a
concepción de la iloso ía como algo me amen e eó ico. Una iloso ía in e cul u al no
puede elimina la dimensión de p axis, en endida és a no sólo en un sen ido pla ónico
y/o ma xis a sino ambién eminen emen e exis encial, pa a u iliza o a palab a
polisémica. La palab a ‘ac i idad’ quie e ambién hace no a que se a a de un ac o, de
un age e humano y que po an o no iene po qué limi a se a una me a ope ación
men al o acional.
Al usa la palab a homb e nos e e imos a que la ac i idad ilosó ica es especí ica del
se humano. Ni los ángeles ni los animales iloso an. La iloso ía es una ac i idad
p opia del homb e en cuan o al. La iloso ía se ía aquella ac i idad p imo dial y
especí icamen e humana”
125
.
which he li es, mo es and has his being”, F ancis X. D’Sa, “The No ion o God”, en J. P abhu (ed.), op.
ci . 26-27.
122
“P ólogo” de R. Panikka a M. Ca allé La sabidu ía de la no-dualidad. Una elexión compa ada
en e Nisa gada a y Heidegge , Kai ós, Ba celona, 2008,18.
123
“Religión, Filoso ía y Cul u a”, Ilu. Re is a de Ciencias de las Religiones, Mad id, 1 (1996), 125-126.
124
“Au obiog a ía in elec ual. La iloso ía como es ilo de ida”, a . ci . 12.
125
“Religión, Filoso ía y Cul u a”, 130.
53
A iloso ía é logos e my hos no p oceso de descub imen o “do que é e do que
somos”, e nunha pa icipación no dinamismo da ealidade; pois a ida, así como a
ealidade na que i imos, oinos dada e a opámonos inme sos nela. Imos des elando a
e dade coque a da Realidade, que se descub e e encub e simul aneamen e, nun p oceso
p og esi o que non ema a nunca.
“La ealidad se nos descub e po ella misma, pe o ambién la descub imos en i ud
de nues a pa icipación ac i a en el dinamismo p opio de la ealidad de la que
o mamos pa e. Ni que deci iene que es e descub imien o o es a e elación ocu e
den o de unos pa áme os limi ados que nos cons i uyen y de los que somos
conscien es. La ac i idad ilosó ica es an o un descub imien o de lo que es y hay como
de lo que somos. Es un descub imien o pa cial, hipo é ico, dudoso, impe ec o,
con ingen e; pe o una e- elación al in y al cabo. Re elación, que po el hecho de
se lo, lo con inúa siendo; es o es, un des elamien o que no e mina nunca, no sólo po
una posible in ini ud de la ealidad, sino po nues a misma ini ud que hace que odo
descub imien o aya acompañado de un encub imien o. P ác icamen e odas las
iloso ías han sabido que la e dad es coque a: se descub e y encub e simul áneamen e.
No sólo la e dad absolu a nos deslumb a ía, sino que no nos alumb a ía po que no
pod ía se o al si noso os no es u ié amos en ella. A oda incu sión de la luz o
in eligibilidad del logos en la es e a oscu a del my hos le acompaña o a somb a que el
logos deja a ás y que el my hos disc e amen e ecub e”
126
.
Nes a elación en e eo ía e p axe, a iloso ía é “sabedo ía do amo ”, ou
sabedo ía amo osa; que “non pode manipula se nin pola on ade nin polo
en endemen o”. Un ilóso o é un “amado ”, cun es ilo de ida que busca unha ha monía
na que o amo ao coñecemen o e o coñecemen o do amo se unen, al como e emos
máis amplame e no pun o 1.3. Ago a só dici que pa a ace iloso ía p ecísase “un
co azón pu o”, un espí i o ascé ico e unha “ o al en ega”; is o inclúe o aspec o c í ico e
a lóxica, pe o anscéndeo pa a culmina “nunha expe iencia única”: “Un homb e malo
puede se un buen ma emá ico; no pasa lo mismo con la iloso ía”
127
. Son exp esións
que poden semella hoxe demodés, pe o que an de Panikka un ilóso o ondamen e
comp ome ido, que busca a pleni ude da ealidade. Como e emos nou o capí ulo,
Panikka oi un home dominado pola paixón do odo, polo “mele a o pan” de Pe iand o
de Co in o. E como Kan e O ega, non ensinaba iloso ía –aínda que coñecía ben a
his o ia da iloso ía occiden al e do pensamen o o ien al- senón a iloso a . Po iso,
como O ega, es á en con a do que aquel chama “ e o ismo in elec ual dos
labo a o ios”
128
. Toda a indagación e ac i idade ilosó ica de Panikka non obedece a un
126
Ibid 131.
127
Ibid.
128
C . J. O ega y Gasse ¿Qué es la iloso ía?, P ólogo de J. L. Molinue o, 20, Alianza Ed. Mad id
1997.

54
simple in e ese in elec ual, senón que esponde á i me on ade de ac ua e a o da
xus iza e da a e dade; en de ini i a, da dignidade e a pleni ude humanas. Pe o,
ademais, esa paixón ilosó ica e i al oi a que o le ou a c ea nocións e palab as pa a
exp esa mello es a.
1.2. A Filoso ía ¿unha ealidade anco ada en augas g egas e eu opeas?
Fe a e Mo a di no seu coñecido Dicciona io de Filoso ía que es dos p oblemas que
se plan ean con espec o á iloso ía son o e mo iloso ía, as o ixes des a e o seu
signi icado. Ve bo do e mo, como se sabe, a e ba g ega φιλοσοφία en a signi icación
e imolóxica habi ual de “amo a sabedo ía”, ou “amo ao sabe ”; os g egos dis inguían
en e sabe como coñecemen o eó ico (έπιστήμη) e sabedo ía como coñecemen o á ez
eó ico e p ác ico (σοφία), o p opio do sabio. An es do subs an i o iloso ía, usá onse os
e bos iloso a (He odo o) e o nome ilóso o. Es e úl imo apa ece po ez p imei a en
He ácli o ( . 35); o g an pensado p esoc á ico indica que os ilóso os deben se
sabedo es de moi as cousas -como Hesiodo do que “c ían que sabía máis que ninguén”-;
des a manei a, mani es a unha cla a endencia ca a á unidade. Pe o, pa ece se que o
p imei o en chama se a si mesmo ilóso o oi Pi ágo as, como “aman e da sabedo ía”.
Con odo, na mesma iloso ía g ega, es e concep o ense e e ido a ou os signi icados
como: a elocuencia e mo al p ác ica (Isóc a es), a con emplación dos cosmos e o
mé odo de in es igación cien í ica (A is ó eles), o es ado da ida e a expe iencia
ansmi ida opolo mes e á comunidade (Epicu o); os p imei os au o es c is iáns
u ilizá ono an o pa a ala da sabedo ía pagá (San Clemen e de Alexand ía) como pa a
ala da sabedo ía c is iá, mesmo do “c is ián pe ec o” e a é de C is o
129
.
Cues ión que me pa ece moi impo an e -e a que alude o mesmo Fe a e - é se a
iloso ía g ega non en an eceden es ou os en e, en odo caso, en pa alelos nou a
iloso ía ou pensamen o. Men es uns di que a iloso ía “só podía xu di nos g egos”,
ou os alan das in luencias o ien ais (Exip o, China e especialmen e a India, que i o
especulacións que me ecen cla amen e o nome de “ ilosó icas”). A súa opción, como a
da maio ía do pensado es occiden ais, é que o sen ido do é mino iloso ía acadou só a
“madu eza” en G ecia. Con odo, el non deixa de ala logo, en espec i as en adas, de
129
C . J. Fe a e Mo a, “Filoso ía”, Dicciona io de Filoso ía, II, RBA, Ba celona 2005, 1270-1271.
55
“ iloso ía o ien al”, “ iloso ía india”, “ iloso ía china”, “ iloso ía china” e mesmo de
“ iloso ía a icana”. Se ben, ao ala de iloso ía o ien al, inicia a en ada cun exp esi o
“mello di o, o pensamen o dos países....”; pois a de inición iloso ía o ien al o écelle
uns incon enien es que exp esa así (subliñado meu):
“Uno de los mayo es es que cuando se in en a desa olla su con enido hay que
abandona con ecuencia el ipo de pensamien o p opiamen e ilosó ico y e e i se más
bien al pensamien o eligioso o bien inclusi e a o mas gene ales de la co espondien e
cul u a. Cuando es a e e encia cons i uye el ho izon e cul u al, his ó ico y espi i ual,
den o del cual puede inse i se es a iloso ía, la des en aja aludida no es conside able;
más aún, semejan e e e encia puede conside a se una ayuda pa a comp ende mejo el
pensamien o ilosó ico dilucidado. Pe o cuando el ho izon e en cues ión sus i uye
demasiado adicalmen e a la iloso ía, se co e el iesgo de pe de de is a
comple amen e es a úl ima”
130
.
Pa éceme que es a pe spec i a da iloso ía-pensamen o -moi común en e os
ilóso os occiden ais- é e nocén ica e educcionis a. É exp esi o dis o o que o mesmo
Fe a e di máis adian e sob e o que conside a o mei ande “p oblema” da iloso ía
o ien al: que es á de e minada po “un ipo especial de sabe ”. A iloso ía o ien al
“ ende a se un sabe de sal ación” –di-, e os ou os sabe es “desen ól ense e
p ospe an” en unción dese sabe p ima io. Is o incula cons an emen e esa iloso ía co
pensamen o elixioso; o que ai do “ ilóso o” o ien al un sabio que busca ein eg a se na
Realidade e dadei a, men es o occiden al se ía un azonado , un “in elec ual”, un
“ écnico da in elixencia”, que en un “a án de obxec i idade”, non de sal ación
131
.
T á ase dunha dis inción que me semello máis ben pob e, e mesmo coa que non sei se
es a ían de aco do ódolos ilóso os occiden ais... Desde logo, Raimon Panikka non, e
pode que sexa a azón pola que Fe a e non o incluí a no seu Dicciona io... Como se
a a dunha cues ión undamen al na iloso ía de Panikka , expo emos aquí algunhas
ideas ao espec o e ol e emos máis adian e sob e is o, ao ala de concep os
undamen ais da iloso ía o ien al p esen es en Panikka e da elación ha mónica que el
busca es ablece en e iloso ía e eoloxía, sen subo dinación algunha, senón nunha
elación on onómica.
Comp e lemb a que os conside ados en Occiden e como undado es da
iloso ía, os clásicos g egos desde Pa ménides a Pla ón, xa ían a iloso ía como
sal ación, con a iamen e ao que di Fe a e . A opámolo no Poema de Pa ménides, o
único ex o que nos quedou del e que inaugu a o discu so e o pensamen o do se en
130
Ibid. 1345.
131
Ibid. 1346.
56
Occiden e; é a “ac a do nacemen o da me a ísica occiden al”
132
. E máis especi icamen e
en Pla ón, que ecibiu de Pa ménides a “a ección polo Se ”; os seus Diálogos emi en a
unha sabedo ía, máis que a unha dou ina, e pa a el, “a sabedo ía ilosó ica aspi a a
unha ans o mación da alma (me anoia ês psychès)”
133
. E que é o empeño nes a
me anoia senón un ipo de busca da sal ación?; pa icula men e desde a idea do Ben
como absolu o, con aminada na ca e na, á busca da unidade escindida na ma e ia.
“La apues a de Pla ón y la me a ísica que es e inaugu a... es que el pensamien o puede
apun a algo más a iba. Y a la iloso ía de Pla ón... incumbe ele a nos has a allí”
134
.
Xa non digamos en Plo ino e o neopla onismo, no que o c is ianismo a opou a
base ilosó ica pa a elabo a esa p imei a eoloxía c is iá que ixe on os San os Pad es
da Ig exa. Como se sabe, Plo ino, á ez un ilóso o e un mís ico, é o g an pensado
occiden al do Un; a é o pun o de se o inaugu ado en Occiden e da eoloxía nega i a. A
mei ande imaxe des e Un, que é semp e ine able, é o Amo , que o en ol e odo; nós
somos pa icipación del. E logo en A icena e A e oes, aos que lles debemos máis que
a ninguén ae o pensamen o g ego a é a Idade Media; o lib o máis impo an e de
A icena le a o exp esi o í ulo de Lib o da cu ación, xunguindo a cu ación ma e ial e a
espi i ual.
Pe o, ol endo ao ema da calidade ilosó ica do pensamen o o ien al, Mónica
Ca allé, ilóso a ca alá especialis a en Heidegge e no pensamen o o ien al, esc ibe:
“En ningún caso se jus i ican quienes pos ulan el o igen g iego de la iloso ía con el
a gumen o de que en las ci ilizaciones o ien ales no ha enido luga la emancipación o
au onomía del conocimien o acional, necesa ia pa a que es as puedan abandona lo que
supues amen e se ía su es adio p e- ilosó ico. Es e a gumen o es insos enible. El cul i o
del pensamien o lógico-discu si o, y su aplicación al conocimien o de los p incipios y
as causas, no es ajeno al mundo índico. An es que A is ó els expusie a su lógica, da
da sana índica Nyâya –dedicada al es udio de la na u aleza y os lími es del
conocimien o azonado y discu si o- había es ablecido ya una de allada elabo ación de
los a gumen os demos a i os álidos, o leyes del silogismo. El mismo Sânkâ a, y más
aún algunos de sus seguido es, son incues ionables exponen es de un azonamien o que
no iene nada que en idia a las su ilezas dialéc icas de la iloso ía occiden al. El
despliegue c í ico de las posibilidades del conocimien o acional ha es ado p esen e con
inusi ada ue za y con mucha an e io idad a lo que se cali ica á del ‘milag o g iego’. La
c eencia en la exclusi a de Occiden e sob e es e ipo de conocimien o ha sido uno de
sus ‘mi os’ a o unadamen e en ías de se supe ado; un ‘mi o’ según el cual la his o ia
del pensamien o se inició en Tales”
135
.
132
C . J. G ondin, In oducción a la me a ísica, He de , Ba celona, 2006, 48.
133
Ibid. 58.
134
Ibid. 73.
135
M. Ca allé, op. ci . 55.
57
A longa ci a, coa que coincidimos plenamen e, e í anos máis e lexións ao
espec o.
En in, sal ando a é hoxe, desde a súa adición occiden al, Nel Rod íguez Rial,
ala amén do ilóso o como sabio, da “ e dadei a sabedo ía” do ilóso o e des e coma
un gou me . Po que conside a que o bo ilóso o é o home sabio; non “aquel que acapa a
o sabe polo sabe ” –a e udición é “o capi alismo da alma”-, senón o que “pon o seu
impulso e ape i o de coñece , ao se izo do impulso po pe se e a e en iquece o seu
se ”: un “gou me , un expe o en sapideces, nos sabe es das cousas; is o é, nos seus
sabo es”. E aínda engade e mosamen e:
“El homb e cul i ado y sensa o es aquel que sabe se i se de lo que sabe pa a llega a
se un homb e e dade o, bueno y jus o, más ambién un homb e manso y ie no de
co azón, sensible a las bellezas de es e mundo, como lo que e a San F ancisco de Asís y
como lo e an odos los mís icos que ascendían hacia el C eado a a és de la escale a
de sus c ia u as, quedándose pasmados y a obados, cual gua dado es de ebaños, an e
la magni icencia y el b illo del mundo... Se a a, como en, de ama el ja dín e enal
como ía de ascenso hacia el ja dín espi i ual”
136
.
Po ou a banda, emos a cues ión da elación en e os sabe es da iloso ía e os
da ciencia; palab as, quizais, moi as eces equí ocas. As con aposicións que se an a
miúdo en e ciencia e iloso ía son un icio mode no, debido a p exuízos e
incomp ensións en e ambas disciplinas, que non se con apoñen, pois camiña on xun as
moi o empo e pode que deban segui acéndoo; e do mesmo xei o a eoloxía, na súa
elación coa iloso ía. Con a iamen e ao que moi as eces se a i ma, as súas nocións
undamen ais, como exp esión da busca da e dade, co espóndense; non é ce o que a
ciencia sexa algo na u al, men es a iloso ía e a eoloxía sexan pu a especulación. De
ei o, como é ben sabido, an o a ciencia como a iloso ía eñen unha aíz común en
G ecia baixo a común denominación de ísica; os p imei os ilóso os adoi aban
chama se physikoi, aínda que co anscu so dos séculos cada unha das disciplinas o a
endo a súa his o ia pa icula , e se xungui an iloso ía, me a ísica e eoloxía, sabe es de
na u eza máis especula i a, on e á ciencia, máis empí ica.
Xa ie Zubi i di que a iloso ía é o que es á máis aló das ciencias; máis aló do
sabe adqui ido no a o e ec i o coas cousas pola imp esión eal das súas no as:
“Ciencia y epis éme son dos ipos de sabe . Ambas buscan un po qué… pe o pa a la
136
Nel Rod íguez Rial, “In o me pa a una Academia o Elogio de la iloso ia”, Ponencia no IX Simposio
Luso-Galaico de Filoso ía, B aga 2011, en p ensa no Cen o de Es udos Humanís icos, Uni e sidade do
Minho.
64
Raimon Panikka pensa que se ía bo chama á iloso ía co nome máis amplo de
pensamen o. Pe o a mesma e ba helénica iloso ía se ía álida si se u iliza a coma
símbolo de algo que a é ago a non había azón de que es i e a p esen e no signi icado
do que o ixina iamen e se chamaba e aínda se chama “ iloso ía”
160
. En odo caso, na
ase coa que encabezabamos es e capí ulo, emos que pa a Raimon Panikka na e ba
iloso ía, an o ilo como sophia –“sabedo ía”, mello que “ciencia”- son dous e mos
impo an es; aínda que lidos de manei a complemen a ia á adicional na iloso ía
occiden al desde Pla ón (“amo á sabedo ía”). Así, sen nega o alo des e amo á
sabedo ía, in e e os e mos e de ínea como apun abamos a ás: sabedo ía do amo .
Pe o p ecisando de que amo se a a; non simplemen e e os, agapé ou ilia; senón un
amo que non é soamen e espon áneo, senón e lexi o e ao mesmo empo ex á ico, non
e lexi o.
Ma cado pola adición c is iá e o pensa o ien al, a iloso ía é pa a Panikka ,
sob e odo sabedo ía, gnose, jñana. En endendo es a sabedo ía (wisdom) como a e e
ciencia da ida; como exp esa nun dos seus ex os en inglés: “En endo a sabedo ía
(sophia) como a e e ciencia da ida. Filoso ía (philo-sophia) se ia, logo, o amo pola
a e e a ciencia da ida; ou sexa, a p axe e a ciencia da ida”
161
. Pe o como
indicabamos, non é só an o “amo á sabedo ía”, nin seque a só amo “ao a e e ciencia
da ida”, senón sabedo ía do amo . Así o ai no seu ensaio “La iloso ía como es ilo de
ida”, onde di Panikka o que pa a el ep esen a ealmen e a iloso ía, máis aló dunha
ou dou a escola:
“La iloso ía es pa a mí sabidu ía del amo , más que amo a la sabidu ía... una clase
especialísima de amo ... No es simplemen e e os o agapê o bhak i o p ema. Es la sophia
(jñana) con enida en el amo p imo dial… Es el esplando del kâ ma o iginal y
o iginan e de odo... Y la sabidu ía eme ge cuando el amo del conocimien o y el
conocimien o del amo se unen”
162
.
A iloso ía é “unha clase especialísima de amo ”, di, que ai alén de ou as
moi as dimensións do amo ; ala nes e ex o de e os ou agapê, e os seu equi alen es
hindús bhak i ou p ema; como podía ala amén de amo de philía, ou do pa e no-
ilial, e c. O amo do que ala a súa concepción da iloso ía é o da sophia (jñana)
160
C . R. Vachon, “P oleg. La iloso ía in e cul u al, epi ania d’espe ança en un món ambi alen ”, en La
iloso ía in e cul u al de Raimon Panikka , I. Boada (ed.), op. ci . 23.
161
“A Sel -C i ical Dialogue”, en J. P abhu (ed.), op. ci . 227.
162
“La iloso ía como es ilo de ida”, 12.

65
“con ida no amo p imo dial”; o oi o do amo que ul apasa a conciencia sensual e
in elec ual; unha sabedo ía que ai ao ondo do amo , supe ando os dualismos an
ca ac e ís icos do pensamen o e da an opoloxía occiden al. Es a sabedo ía eme xe
“cando o amo do coñecemen o e o coñecemen o do amo se unen”; ou o que é o
mesmo, cando se espe a a unha Vida que supe a o que es a ida signi ica.
Po iso, pa a Panikka , “amo á sabedo ía” e “sabedo ía do amo ” deben es a
in imamen e unidos, como exp esa magni icamen e nes as liñas (subliñado noso).
“El ilóso o es aman e de la sabidu ía po que pa icipa de la sabidu ía del amo ; y en
cuan o al es ilóso o: no ha escindido el amo del sabe ni ha subo dinado el uno al
o o.
El ilóso o no sabe a secas, sino que ama el sabe . El ilóso o no es sólo el aman e del
sabe , sino que él mismo es sapien e del amo ; es o es, un sabe que, no cesando de
ama , sabe (sabo ea) que el amo no es posesión sino dádi a, que el amo no e mina
nunca, ni se queda ijo de una ez pa a siemp e. El ilóso o no encuen a la e dad, sino
que la ama, no la descub e sino que la ecub e con su mismo amo …
Pe o el ilóso o ama ambién la sabidu ía, y con ella se supe a la dico omía en e ama
y sabe . Así como no hay epis emología sin on ología, pues o que la epis êmê lo es del
on, así ampoco hay conocimien o sin amo ”
163
.
Coma o amo , a iloso ía non e minan nunca; o iloso a , como a ac i idade
aman e nunca ema a. Coma o amo , a iloso ía non é algo es á ico; en an o que o mal
ilóso o, unha ez c e a opada a e dade, pe manece inmu able po séculos. A
decadencia da neoescolás ica occiden al po séculos é unha i a exp esión dis o. Po
iso, Panikka sabe que :
“Cada ilóso o debe empeza de nue o. Pod á y debe á habe ap endido de sus mayo es,
pe o su pun o de pa ida no puede se el que sus an epasados le b indan, sino que debe á
enamo a se pe sonalmen e de la ealidad que se le o ece delan e”
164
.
O ma imonio ou unión sag ada en e coñecemen o e amo é o que xe a a
e dadei a iloso ía como sabedo ía. Pola con a, o di o cio en e ambos é o que c ea a
esquizo enia do home con empo áneo. Coñecemen o e amo , o man un “ma imonio
sag ado”, hie os gamos, unha unión non-dualis a, que non di ide a ealidade en e un eu
e un non-eu con olados po unha dialéc ica dualis a. “En es e hie os gamos la ealidad
no es á di idida, agmen ada en pa es, sino que más bien subsis e en su p opia a-
dualidad”
165
.
163
La expe iencia ilosó ica de la India, T o a, Mad id 1997, 16.
164
Ibid. 17.
165
Paz e in e cul u alidad. Una e lexión ilosó ica, op. ci . 148.
66
“Conocimien o sin amo es me o cálculo, no pene a en lo que conoce; amo sin
conocimien o es simple emoción, no hay iden i icación con lo que se ama...
El amo con olado y di igido po la azón no es amo . El conocimien o seducido po
el sen imien o no es conocimien o... La elación en e conocimien o y amo no es
dualis a. No hay uno sin el o o, y sin emba go no son lo mismo. Amo no es sólo la
condición p e ia pa a el conocimien o. Conocimien o no es sólo la condición p e ia
pa a el amo . Su elación es in ínseca y cons i u i a”
166
.
A iloso ía da ida como sabedo ía do amo , “axúdanos a supe a a dico omía
en e o ex e io e o in e io ”, esc ibe Panikka
167
, en e acción e con emplación ou en e
acción e eo ía, en e sen imen o e azón. Panikka gus a ala do connubio ka ma-
gnosis, un lema ig- édico da unión non-dual en e p axe e eo ia como coñecemen o;
sabedo de que “o dualismo en e eo ía e p axe é insupe able a é que non se inclúa o
amo ”
168
. A súa iloso ía equi e unha ac i ude holis a que ai moi o máis aló do
pensamen o concep ual, sen esquecelo; pois non se pode educi a iloso ía a un simple
opus a ionis, unha ciencia ou unha especulación dialéc ica. Como gus a epe i
Panikka , a ealidade debe se ealizada e non só pensada; pois a ealidade e a ida non
se poden ap eixa como obxec os e, polo an o, como p oblemas.
“A au én ica iloso ía c is aliza nunha manei a de se : é a exp esión da ida mesma, al
como es á insc i a na ealidade –ou mello aínda, esc i a con s ylus (pluma)- co es ilo da
ida mesma”
169
.
Falando da necesa ia elación en e amo , amizade e iloso ía, Panikka sub i ula
exp esi amen e o P e acio que ixo pa a un dos p imei os lib os publicados sob e o seu
pensamen o: “Amizade e he menéu ica”. Di alí que o amo e a amizade son “un
impo an e ins umen o he menéu ico”; máis aínda, “un ins umen o he mené ico
indispensable” pa a unha he menéu ica adecuada, pa a a comp ensión dun ex o, dun
au o , dun pensamen o e dunha ealidade conc e a
170
. E non po un sen imen alismo
subxec i o nin po ins umen alización da amizade, senón po que o que se achega como
amigo a un ex o, un au o , un pensamen o e unha ealidade conc e a pa icipa con
simpa ía dese mundo, coñece as súas in encionalidades p o undas, mesmo as
incon esadas ou inconscien es, que xogan un papel decisi o. Es a amizade “pe mi e
achega se a es u u a mesma de ealidade, que é a in e p e ans e o in e p e andum”;
166
Ibid. 140-141.
167
Paz y desa me cul u al, Mad id 2002, 35.
168
La expe iencia ilosó ica de la India, 17.
169
R. Vachon, “P oleg. La iloso ía in e cul u al, epi ania d’espe ança en un món ambi alen ”, en La
iloso ía in e cul u al de Raimon Panikka , I. Boada (ed.), op. ci . 19.
170
A. Rossi, op. ci . 7.
67
indo á mesma e imoloxía de “ins umen o”, que en de ins ue e, que de i a de s ue e,
a aíz da cousa mesma
171
. A mesma ciencia con empo ánea -que busca obsesi amen e a
obxec i idade alén de odo subxec i ismo in e p e a i o- omou conciencia da
necesidade do “coñecemen o pe soal” pa a chega a un coñecemen o obxec i o da
ealidade. E, desde unha pe spec i a semellan e, un ilóso o de hoxe an cla e como J.
Habe mas di, amén, nunha das súas ob as más madu as, que non pode habe
“coñecemen o” eal sen “in e ese”
172
; e que in e ese mei ande pode habe po
algo/alguén que aquel que en ma cado polo amo ?.
Amo como amizade au én ica, lib e e desin e esada; que non en nada que e
co “amiguismo”, que é só un xogo de in e eses egoís as. Amizade como suxi en a e ba
inglesa iendschip (amizade) e as alemanas iede (paz) e eihei (libe dade). Po iso,
engade Panikka que “se o home i ese seguido es a eg a he menéu ica, o cu so da
his o ia pode ía e cambiado: c uzadas, inquisición, colonización e máis dunha
conquis a non e ían luga . Non en endemos ealmen e ao ou o se o ou o non é un
amigo”
173
. E conclúe as magni icas palab as dese P ólogo de amigo dicindo:
“Non comp endemos sen amizade, po que sen amo non hai comp ensión posible. Só
o amo ab e o e eo no que podemos en a pa a ‘comp ende ’. In ellec us é in us
lege e”
174
.
Pensa é “sopesa o amo que hai en cada cousa, pa a a opa o equilib io de
odo”, di Panikka : “Se es ilóso o como se es amado . Es algo que le sucede a uno. La
iloso ía es una ac i ud p ima ia”
175
. Un amo que é “sen po qué”, como di a coñecida
máxima do pensado e mís ico alemán Angelus Silesius
176
. “Si puedo da una azón de
mi amo , no es un au én ico amo ”, engade o pensado ca alán. Po iso, a iloso ía non
pode manipula se nin pola on ade nin polo en endemen o; de aí que sexa “unha clase
especialísima de amo ”, a sabedo ía que con én “o amo p imo dial”. Es a iloso ía-
sabedo ía p imo dial c is aliza nun es ilo de ida; máis aínda: “es la exp esión de la ida
misma, insc i a o hablada en la ealidad po el es ilo”
177
.
171
Ibid. 8.
172
C . J. Habe mas, Conocimien o e in e és, Tau us, Mad id, 1981; San os Ochoa To es “Habe mas:
Conocimien o e in e és. El nue o es a u o de la azón comp ensi a”, Apa e Rei. Re is a de Filoso ia 55.
h p://se bal.pn ic.mec.es/~cmunoz11/ochoa55.pd .
173
A. Rossi, op. ci . 10.
174
Ibid. 14.
175
“La iloso ía como es ilo de ida”, 12.
176
A. Silesius, El pe eg ino que úbico, op. ci . ima I, 289: “La osa es sin po qué”.
177
“La iloso ía como es ilo de ida”, 12.
68
Xa alamos na I pa e da elación en e o pensamen o de Panikka e a
Philosophia Pe ennis; e das súas coincidencias –aínda que cun dis anciamen o do noso
au o a espei o des a- con a i macións de Aldous Huxley na súa coñecida ob a The
Pe ennial Philosophye. Pa icula men e, un e ou o alan da necesidade de que os
ilóso os sexan “aman es, pu os de co azón e pob es de espí i u” pa a se e dadei os e
sabios (Huxley); de que o ilóso o “ en necesidade do co azón pu o... da ida au én ica
que esixen ódalas adicións pa a iloso a au én icamen e”(Panikka
178
). Ambos
coinciden en u iliza a exp esión e anxélica “Bena en u ados os pu os de co azón
po que eles e án a Deus”, que Huxley une á do g an poe a su í Halal-uddin Rumi –
amén moi ci ado po Panikka -: “El as olabio de los mis e ios de Dios es el amo ”.
Pa a Huxley, como pa a Panikka , hay poucos ilóso os p o esionais que poidan chega
á na u eza des a Realidade, po que non cumplen as condición pa a pode achega se a
ela, ao non se e dadei amen e “aman es, pu os de co azón e pob es de espí i u”.
“Es un hecho con i mado y econ i mado du an e dos o es mil años de his o ia, que la
Realidad úl ima no es cla a e inmedia amen e ap ehendida sino po aquellos que se
hicie on aman es, pu os de co azón y pob es de espí i u…
La ce idumb e, álida de po sí, de la isión di ec a no puede, po la na u aleza
misma de las cosas, se conseguida sino po aquellos que es án equipados con ‘el
as olabio de los mis e ios de Dios’. Si uno mismo no es sabio ni san o, lo mejo que
puede hace , en el campo de la me a ísica, es es udia las ob as de los que lo ue on”
179
.
No ci ado ensaio Eloxio da iloso ía, amén Rod iguez Rial di que a e dadei a
iloso ía debe se sabedo ía, e a sabedo ía, “non é a da azón, senón a do co- azón; a
desa ou a azón co dial que posúe a ca ne sensibilizada polo amo , que é a que nos
posibili a uni nos en ab azo e ó ico coas cousas”. Po iso, di que non a opou mello
de inición da sabedo ía que a de Pe a ca; na súa ob a De e a sapien ia, di que o que é
se sabio: “Da mesma manei a que a sabedo ía ecibe o seu nome de gus a (sape e), así
debemos conside a como home sabio a aquel que se ab e ao gus o das cosas”; ben
pode iamos engadi que o sabio é o que sabe gos a amo osamen e das pe soas e das
cousas.
En El concep o de na u aleza xa dixe a Panikka , moi os anos an es, nos
comezo da súa ac i idade ilosó ica: “El amo es el ínculo que une odas las cosas
en e si y con Dios, dando luga al o den cósmico”.
178
“La iloso ía como es ilo de ida”, 12.
179
A. Huxley, La Filoso ía pe enne, op. ci . 12.
69
“La esencia de la na u aleza es el amo ... El amo es el ínculo uni icado de odo el
uni e so y la ue za in e na que lo anima... El amo es jun amen e con la in eligencia el
e lejo más pe ec o de la Di inidad. Y la ía je a quía de alo es de la mode na
axiología es la de i ación de la cálida concepción escolás ica del amo na u al de cada
cosa a su o alidad, o la o alidad del uni e so de que o ma pa e... como pa icipación
de un Dios que es amo ... El úl imo in de odos los se es es Dios, y de El han ecibido
la ue za y el impulso pa a ama le... El in de oda c ia u a es el amo , ya que ama es
uni se con el amado con una unión más pe ec a que la del conocimien o”
180
.
Panikka mani es a cla amen e que é o amo o que une a Realidade; que é
di ina, humana e cósmica. Unha elación en e ma e ia e espí i o, en e cosmos, se
humano e di indade, que el exp esa coa pe spec i a cosmo- e-ánd ica. A iloso ía como
sabedo ía do amo que enuncia Panikka debe se unha iloso ía que desemboque nun
es ilo de ida:
“Una iloso ía que sólo se ocupa de es uc u as, eo ías e ideas, y se apa a de la ida,
e i a la p axis y ep ime los sen imien os, es pa a mí no sólo unila e al, po que deja
aspec os de la ealidad sin conside a , sino ambién mala iloso ía”
181
.
Es a mala comp ensión des ui ía a iloso ía como e dadei a sabedo ía. A
mesma ap oximación á ealidade, se non se ai con amo agudiza o mal; pois non hai
e dadei a elación humana sen amo . Po iso, o ilóso o necesi a “un co azón pu o” e
un espí i o ascé ico. E a ac i idade ilosó ica “esixe unha o al en ega”: “Só se i es i
mesmo, i pu o pa a i mesmo, podes coñece as cousas como son”, di cun mes e zen.
A opción de Panikka polo camiño académico ilosó ico, supón que un p o eso non é
un me cena io in elec ual, senón “un que p o esa”: “Uno que p o esa; es deci , un
homb e que p o esa oda su ida. Como un monje no es un soli a io aislado, un
‘monachos’, sino el que lucha po llega a uni ica se (monos, uno)”; é a chamada á
sín ese que o ab angue odo, como e emos logo
182
.
Aco de con odo is o, en “La iloso ía como es ilo de ida”, Panikka esume a
súa ida ilosó ica baixo dous capí ulos: isco exis encial e esponsabilidade in elec ual.
O p imei o po se unha ida que se en aíza en máis dunha cul u a e elixión; “unha
exis encia en egada á o op axe máis que á o odoxia”; unha ida en egada a un
diálogo in e cul u al, i ido como necesidade in ínseca do pensamen o, na busca da
ha monización do mi hos e o logos. E a esponsabilidade in elec ual pa a pode
exp esa es as expe iencias undamen ais dunha manei a in elixible.
180
El concep o de na u aleza, 257.
181
“La iloso ía como es ilo de ida”, 12.
182
Ibid. 13.

70
“¿Puede el dilema monismo/dualismo se esuel o no sólo en la es e a exis encial, sino
ambién en el dominio del in elec o? Es e es el luga p opio del ad ai a; la in uición de
las di e sidades no son ni absolu izadas (dualismo), ni igno adas (monismo), ni
con e idas en ídolos (pan eísmo)”
183
.
Fala emos máis adian e des e iquísimo concep o do ad ai a, cla e no
pensamen o o ien al e no pensamen o do noso au o . Es e amo que une a ealidade
di ina, humana e cósmica, ma e ia e espí i o, cosmos, se humano e di indade, exp ésao
Panikka coa súa pe spec i a cosmo eánd ica. Es a pe spec i a -que p e e imos chama
ean opocósmica pola g adación xe á quica des a indade que exp esa a Realidade, e
po que an h opos exp esa mello a ealidade inclusi a do “se humano” que and os,
“ a ón”- en se algo an sinxelo como complexo: a in uición o alizan e que e a iple
dimensión cons i uin e da Realidade (di ina-humana-cósmica) como un odo: “É a
in uición, o almen e in eg ada, do ecido sen cos u as da ealidade en ei a”; “o
coñecemen o indi iso da o alidade”, di
184
. Po que, “o que con a é a ealidade en ei a, a
ma e ia an o coma o espí i o, a ciencia an o coma o mis icismo, a alma an o coma o
co po”
185
.
O cosmo eand ismo é un concep o panikka iano an undamen al que es á na
base do seu pensamen o, po iso dedica émoslle un capí ulo máis adian e.
183
Ibid. 13-14.
184
La in uición cosmo eánd ica. Las es dimensiones de la ealidad, Mad id 1999, 19.
185
“La in uición cosmo eánd ica”, en La nue a inocencia, Es ella 1993, 54.
71
2. Filoso ía, Ciencias e Teoloxía:
A isión ha mónica de oda a Realidade
A p incipal ca ac e ís ica do pensamen o de Raimon Panikka é a on ade de
in eg ación de oda a ealidade. El en moi cla o desde o comezo do su i ine a io
in elec ual e exis encial que Ciencia, Filoso ía e Teoloxía complemén anse e mesmo
necesí anse mu uamen e; po iso necesi ou a onda nas es disciplinas pa a i
elabo ando o seu pensamen o. Esa é a azón de ace xa na súa mocidade es udios de
Ciencias, Filoso ía e Teoloxía en di e sas uni e sidades de España, Alemania e I alia;
es udios que logo comple a ía na India. Como imos, licenciouse en Ciencias na
Uni e sidade de Ba celona e en Le as na de Mad id, dou o ándose en ambas
disciplinas nes a ul ima Uni e sidade; e máis a de a íao amén en Teoloxía na
Uni e sidade La e anense de Roma.
Un dos seus p imei os lib os e lic e xa es a busca da unidade ha mónica de oda
a ealidade:
“La ealidad es una y múl iple a la ez, aunque no en el mismo sen ido... En el mismo
seno del uno y único Se , exis e una T inidad a la que hay que e e i , en úl imo
é mino, odo p oblema on ológico di ino y no di ino. Pe o, aún den o del ámbi o de
los se es, la ealidad es una y múl iple a la ez: la c eación es on ológicamen e una y es
a iada al mismo iempo. No puede, po an o, sub aya se exclusi amen e un aspec o
con de imen o del o o. No debe acen ua se an o la di e encia en e ma e ia y espí i u,
po ejemplo, de mane a que se caiga en un dualismo adical, ni debe ampoco
conside a se sólo la unidad de al modo que no se supe e un monismo cosmológico... El
se ma e ial es uno y oda conside ación pa cial sob e cualquie p oblema ísico es, po
lo menos, uncado, cualquie isión ce ada de un se en sí mismo es, po lo menos, un
abuso. Pe o el se ma e ial es múl iple ambién y, en consecuencia, cualquie e lexión
exclusi amen e deduc i a se á impe ec a po lo menos, cualquie enunciado gene al]
se á ciego o insensible a los pa icula ismos que cons i uyen la mul iplicidad de los
se es... Median e el ealismo ascenden al, se p e ende ga an iza la unidad sin pe de
la analogía y sos ene la di e sidad sin cae en el dualismo. Ciencia y Filoso ía se
complemen an -y se necesi an- mu uamen e; sólo su simbiosis a mónica puede
o ece nos una isión no des igu ada de la ealidad ísica”
186
.
O mesmo Panikka explica o po que des e i ine a io:
“Empecé es udiando la ma e ia. Du an e sie e años ue on la ísica y la química mis
ocupaciones in elec uales más se ias. Al mismo iempo empecé los es udios de iloso ía,
no po que me sin iese desengañado de mi abajo cien í ico; más bien e a debido a una
con inuidad de mis in e eses... Siguie on la gos años de es ic os es udios ilosó icos y
186
On onomía de la ciencia, 7-8.
72
ac i idad in elec ual... No hubo ni up u a ni cambio b usco. Pe o incluso la eología me
llegó a pa ece una palab a demasiado es ingida pa a desc ibi mi in e és y mi
necesidad acucian e de una o al inme sión en la ida, en una plena comunión con la
ealidad”
187
.
2.1. Filoso ía e Ciencias: On onomía, complexidade e ha monía
“La ísica no o ece una isión del mundo, pe o o nece el ma e ial a la me a ísica; una
me a ísica que igno e la ísica no se ía álida... No hay me a ísica sin ísica”
188
.
Os p imei os es udios uni e si a ios de Raimon Panikka o on de Ciencias,
aínda que a dou en ace o dou o amen o nes a disciplina; a ao en 1958 na
Uni e sidade de Mad id, coa ese Algunos p oblemas limí o es en e ciencia y iloso ía.
Sob e el sen ido de la ciencia na u al, aballo que es anos despois con e i íase nun
dos seus p imei os lib os, xa ci ado aquí: On onomía de la ciencia. Sob e el sen ido de
la ciencia y sus elaciones con la iloso ía. T á ase dun g oso e complexo olume, que,
a pesa das nume osas páxinas á idas, lese con gus o, pois es á esc i o nunha magní ica
p osa. Nes e ex o, Panikka ap o ei a a ios aballos de ca ác e cien í ico- ilosó ico,
publicados an es
189
. Es es p imei os aballos de Raimon Panikka (en e os 25 e 30
anos) e lic en a súa sólida o mación cien í ica. En e eles comp e des aca pola súa
ex ensión e ondu a dous: “El inde e minismo cien í ico” e “La en opía y el in del
mundo. Un p oblema de cosmología”. No p imei o, de máis de in a páxinas, e no que
disco e o au o amplamen e sob e o signi icado das elacións de inexac i ude ou
p incipio de inde e minación de Heisenbe g, di Panikka : “Han pasado aquellos iempos
de inal de siglo... en que se podía deci con isos de sen encia de ini i a: La ciencia ha
clamado”
190
; unha a i mación ma cada pola concepción ca esiano-kan iana da
ealidade.
“Nadie puede obliga a que odo ísico sepa mucha iloso ía –aunque odo ilóso o
debe sabe algo de ísica-, pe o sí a que enga sen ido común y a que conozca lo
187
“Au obiog a ía in elec ual. La iloso ía como es ilo de ida”, a . ci .13.
188
La pue a es echa de conocimien o. Sen ido, azón y e, He de , Ba celona 2008, 32.
189
“La ciencia bioma emá ica. Un ejemplo de sín esis cien í ica”, A bo , 3 (1944); “El inde e minismo
cien í ico”, Anales de Física y Química, Mad id, 396 (1945); “La en opía y el in del mundo. Un
p oblema de cosmología”, Re is a de iloso ía, 13 (1945); “El sen ido del p oblema de la na u aleza”,
Re is a de Filoso ía, 3 (1950); “La unidad ísica del iempo”, Ac as del Cong eso In e nacional de
Filoso ía, CSIC, Mad id (1949); “El á omo del iempo”, A bo , 49 (1950). Ademais deles, non podemos
esquece ou os deses anos: “Visión de sín esis del uni e so” (publicado no 1º núme o de A bo , 1944),
“Max Planck” (A bo 24, 1947) e “La na u aleza de la ciencia ísicoma emá ica” (Sapien ia 19, 1951).
190
“El inde e minismo cien í ico”, 603; o aballo es á echado en se emb o de 1944 e se á logo ecollido
en On onomía de la Ciencia.
73
su icien e de la ealidad de las cosas pa a no ex apola sus leyes pa icula es en ámbi os
más gene ales”
191
.
“Non hai me a ísica sin ísica” -liamos ao comezo des e apa ado-, pe o amén
ice e sa, “non hai ísica sen me a ísica”; po que pa a Panikka “a ísica aspi a á
me a ísica”. Máis aínda, “o p oceso comple o de calque a e dade debe ema a
necesa iamen e na iloso ía”.
“La ísica no es la me a ísica, ni la me a ísica puede se iden i icada con la iloso ía…
Sin emba go, la plu alidad de las nociones de me a ísica, on ología, sabidu ía y
iloso ía, es inhe en e al pensamien o ísico, me a ísico y ilosó ico, po que la condición
humana y cósmica es á lejos de se uni o me y echaza la uni ocidad... La ísica no
o ece una isión del mundo, pe o o nece el ma e ial a la me a ísica; del mismo modo
que una me a ísica que igno e la ísica no es álida… No hay me a ísica sin ísica…
Pe o, po o a pa e, no hay ísica sin me a ísica”
192
.
Aco de coa no a ísica, di Panikka :
“En la na u aleza eina una compleja a monía u o de la subo dinación de los ó denes
de las di e sas es e as del se . Todo o den no des uye o sup ime la in e io
o ganización, sino que se asien a en las posibilidades que es a úl ima deja abie as…
Después de odo lo dicho apa ece cla o que la inde e minación adica en la inexac i ud
que o zosamen e debe come e odo obse ado que enga que ecu i en úl imo
é mino a la expe iencia y no en la inde e minación de la pa ícula. La úl ima con ex u a
ísica de la ealidad es, pues, inde e minable, no inde e minada”
193
.
En “La en opía y el in del mundo. Un p oblema de cosmología”, Panikka
mani es a igualmen e a súa sólida o mación cien í ica. Es ablece o concep o
e modinámico da en opía e es uda o sen ido ísico dos dous p imei os p incipios da
e modinámica, pa a chega a unha posible simbiose en e Ciencia e Filoso ía de ca a á
es u u a on olóxica das ísicas ac uais
194
. E máis de in e años despois, Panikka
publica en A bo un longo ensaio que ol e e lec i es a o mación cien í ica e
ilosó ica: “Técnica y iempo: La Tecnoc onía” (1966), que p on o se con e e ía nun
dos seus lib os co mesmo í ulo
195
.
Cincuen a anos despois do seu aballo ci ado sob e o inde e minismo cien í ico,
publica un opúsculo de exp esi o í ulo Pensamien o cien í ico y pensamien o c is iano
(1994). Pa a Panikka , o pensamen o cien í ico é só “unha o ma moi pa icula e
191
On onomía de la ciencia, 573.
192
La pue a es echa del conocimien o, He de , Ba celona, 2008, 35.
193
On onomía de la ciencia, 599-600.
194
“La en opía y el in del mundo. Un p oblema de cosmología”, 286-318. Temos a o una de dispo
dunha copia do aballo con co eccións e ano acións do mesmo Panikka sob e Plank e Heisenbe g.
195
Técnica y iempo. La ecnoc onía, Columba, Buenos Ai es 1967.
80
“A idea da cousa en si é un legado da mecánico new oniana e da iloso ía kan iana que
non cad a coa expe iencia de hoxe… A ealidade é unha e indi isa (o que o enómeno
ísico do en anglemen cuán ico semella ensina máis aló de cada azoable dúbida)”,
ecoñece Paulo Calab ó, bo coñecedo da his o ia da ciencia e da iloso ía da ciencia; e
engade: “Que a cousa en si non exis a, non é unha cues ión de pe spec i a ilosó ica ou
he menéu ica, senón unha e idencia ce i icada pola ciencia… nada é po -si, odo é se -
con”, aendo a ios exemplos cien í icos: Cal é a empe a u a dunha can idade de
líquido some xida nunha ina? Depende á da empe a u a inicial do e móme o, pe o,
xa an es, da posibilidade da exis encia dun e móme o; non hai modo de accede á
ealidade sen pe u bala, es a conclusión é mesmo an e io á mecánica cuán ica
217
.
Con odo, enuncia ao dogma da cousa en si e á p esunción de a opa una
obxec i idade, po que a ealidade é elacional, é a p oba máis di ícil que Panikka lle
pide ao pensamen o occiden al. Pe o, el sabe que é moi impo an e, po que pa a a i ma
o plu alismo en e elixión e o plu alismo en e cul u as: o plu alismo nace cando se
enuncia á con ición de que “a mesma cousa” poida se pensada en máis dunha
manei a, y sos ense que “a ealidade é simbólica e elacional”, como gus a epe i . Is o
oi obxec o dun iquísimo deba e en e o noso au o en un epu ado ísico cuán ico
alemán, Hans Pe e Dü , que chega a dici en sin onía con Panikka : “Todo es á ligado
conxun amen e dun modo in isible. A ealidade é un cosmos, un odo que en unha
o ma inma e ial”; “A ma e ia non es á o mada de ma e ia... Is o signi ica que iso, no ondo,
é só elación, conexión
218
.
2.2. Panikka e Mo in: dous pensado es da complexidade.
Raimon Panikka i o unha g an amizade con Edga Mo in (1921-). Como é sabido, a
complexidade e as súas implicacións son as bases do pensamen o complexo do
mundialmen e coñecido pensado ancés, como exp esa na súa ob a cume El mé odo, e
ecolle magni icamen e nunha das súas ob as máis pe soais: Mis demonios.
“Me econocí en la aspi ación a la o alidad, que no es la búsqueda de un imposible
sabe o al y absolu o… sino la inci ación a conec a las e dades dispe sas y las
e dades an agónica. (…)
217
C . P. Calab ò, Le cose si occano... op. ci . 74 ss.
218
R. Panikka und H. P. Dü , Liebe-U quelle des Kosmos, He de , F eibu g 2008, ed. i aliana L’amo e
on e o igina ia dell’uni e so, Ed. la pa ola, Roma 2010, 25 e 26. Véxase amén o olume colec i o (R.
Panikka , G. Gio ello, M. Cini, G. Se mon i, G. Ma ioli), Pensa e la Scienza, L’al apagina, Ci a di
Cas ello, 2004.

81
El pensamien o complejo iene la a ea, no de subs i ui lo cie o po lo incie o, lo
sepa able po lo insepa able, la lógica deduc i o-iden i a ia po la ansg esión de sus
p incipios, sino de e ec ua una dialógica cognosci i a en e los cie o y lo incie o, lo
sepa able y lo insepa able, lo lógico de lo me a-lógico… es el eje cicio de una dialógica
incesan e en e lo simple y lo complejo.
(…)
Mi singula idad es iba en habe que ido incula lo di e so, spa sa colligo, y habe
le an ado mi ob a sob e es e p incipio... Mi echazo de las e dades aisladas susci a on
los p incipios de un pensamien o complejo; es deci , un pensamien o que elaciona lo
que, de o ígenes di e sos y múl iples, o ma un ejido único e insepa able: complexus
[‘lo que se eje jun o’]”
219
.
Nunha c í ica da in es igación e o coñecemen o con empo áneo especializado,
pa cializado, educido, opos o á concepción global humanis a, Mo in e a necesidade de
coñece o mundo como é: un odo indisociable.
“Todo neó i o que en a en la In es igación e como se le impone la mayo enuncia al
conocimien o. Se le con ence... de que es imposible cons i ui una isión del homb e y
del mundo... Se le in eg a en un equipo especializado...
Especialis a a pa i de aho a,el in es igado e como se le o ece la posesión exclusi a
de un agmen o del puzzle, cuya isión global debe escapa a odos y cada uno”
220
.
Pa a Mo in, a elección non é en e o sabe pa icula , p eciso limi ado e a idea
xe al abs ac a ou a eo ía uni a ia, que exei a, senón en e o educionismo e a busca
dun mé odo “que poida a ella o que es á sepa ado e ol e a uni o que es á desunido”.
Mo in é moi conscien e da coñecida a i mación de Ado no “a o alidade é a non-
e dade”; pe o in e p é aa no senso de que “ odo sis ema que p e ende pecha o mundo
na súa lóxica é unha acionalización demencial”. Po iso, p opón abo da o
coñecemen o da ealidade de manei a mul idisciplina e mul i e e enciada pa a a
cons ución do pensamen o, abo dando os enómenos como unha o alidade o gánica en
“ elación de in e dependencia”, e c ebando as” alsas cla idades”, no que “a ince idume
de én iá ico” pa a o camiño; po que, como dixo Whi ehead, a mesma ciencia “aínda é
máis cambian e que a eoloxía”
221
. O pensado ancés desen ol eu unha in es igación
de ca ác e ilosó ico e cien í ico ma cado polas súas eses da ansdisciplina iedade.
Mo in non só busca un pensamen o no que es ean inse os os in e cambios
in e disciplina es en e ciencias ísicas, biolóxicas e humanas, senón que a o eza e
desen ol a un pensamen o e dadei amen e ansdisciplina . “Cómp e eap ende a
ap ende ”, epi e; pois como dixo An onio Machado nun coñecido e so que gus a
219
E. Mo in, Mis demonios, Kai ós, Ba celona 1995, 203, 213 e 273.
220
E. Mo in, El Mé odo, ol.1, “La Na u aleza de la Na u aleza”, Cá ed a, Mad id, 2008, 25.
221
Ibid. 28, 29 e 33; omo a ci a de Whi ehead da p. 30.
82
epe i : “Caminan e no hay camino, se hace camino al anda ”. En ealidade, na súa o ixe
a palab a mé odo signi ica “segui camiño”, “camiña ”, i acendo o camiño no mesmo
camiña , na busca cons an e. Po iso, odo coñecemen o en que se conscien e da súa
p o isionalidade, da súa ca ga de ince idume.
Edga Mo in cons úe un mé odo que en a es a á al u a do desa ío da
complexidade: es amos na p ehis o ia do espí i o humano e só o pensamen o complexo
nos pe mi i á ci iliza o noso coñecemen o. Os es p incipios sob e os que cons úe o
que pode ía se o pa adigma da complexidade son: o p incipio de ecu si idade
o ganizacional, o p incipio dialóxico e o p incipio holog amá ico. A pa i da au o-eco-
o ganización (o odo es á no in e io da pa e, que es a no in e io do odo, como as
bonecas usas) que ai incluíndo ódolos aspec os, o suxei o eme xe ao empo co
mundo, e así suxei o e obxec o apa ecen como dúas eme xencias insepa ables da
elación sis ema au oo ganizado -ecosis ema. Ao ace de no o a súa en ada na ciencia,
os elemen os que se puxe an en e pa én ese (alea o iedade, ambien e e suxei o coa súa
c ea i idade), Mo in pon en El Mé odo as e amen as pa a e eses enómenos
in eg ados, po que pon o én ase xa non en sus ancias, senón en eme xencias e
in e accións, pa a supe a a axedia do pensamen o (ince eza) cun me ani el
222
.
De xei o semellan e a Mo in, Panikka buscou oda a súa ida in elec ual a
elación de odo con odo, alén da subs ancia como ealidade es á ica. Mo in busca
“ euni o espa exido”, “ incula o di e so, spa sa colligo”, conscien e de que “non só a
pa e es á no odo, senón que o odo, es á na pa e”
223
. Do mesmo xei o, Panikka busca
a in eg ación do conxun o de oda a ealidade en ódalas súas dimensións; e epi e unha
exp esión la ina semellan e, moi que ida pa a el: “colligi e agmen a”, que e emos
logo. Es a ase esume algo undamen al no seu pensamen o: a necesidade de ecolle
os agmen os espa exidos, a a os máis pequenos, que nada se pe da, pa a econs ui o
odo a mónico. Unha das ca ac e is icas máis impo an es do seu pensamen o é es a
obsesión polo odo; po unha ha monía en e os di e sos aspec os da Realidade, os
di e sos pun os de is a que compoñen a Realidade, semp e complexa. “No es cues ión
de pa e alguna. No es cues ión de pa cialidades... Es cues ión del odo”
224
.
222
C . E. Mo in, El Mé odo, ol.1.
223
É o p incipio holog amá ico, un dos es p incipios undamen ais do pensamen o complexo, xun o co
p incipio dialóxico e o p incipio discu si o ou de ecu si idade ci ados. C . Mis demonios, op. ci . 215.
224
P ólogo de El silencio del Buddha, op. ci . 19.
83
Mesmo, a ni el de linguaxe, hai concep os o ixinais que usan ambos. Aínda que
con signi icado algo dis in o en cada un, é o caso de dialóxico: Mo in ala do p incipio
dialóxico, e Panikka do pensamen o dialóxico.
Pa a Mo in, a dialóxica ocupa o luga da dialéc ica na elación “en e ins ancias
an agónicas e complemen a ias a un empo”; ai alén dunha acionalidade que que e
elimina as con adiccións, e ecoñece a i educ ibilidade des as. O p incipio dialóxico é
“a asociación complexa (complemen a ia, conco en e, an agonis a) de ins ancias
necesa ias xun as pa a a exis encia, o uncionamen o e o desen ol emen o dun
enómeno o ganizado”; un p incipio que é pa a el conscien emen e dis in o da dialéc ica
hegeliana e da acionalización. Chega a dici que “a ida é inin elixible se non se apela
á dialóxica”
225
.
Pa a Panikka , o diálogo dialóxico ou diálogo-dialogal é o que es á “abe o a
ou as isións ilosó icas; e non só á con on ación dialéc ica e ao diálogo acional”;
po iso, non p e endendo ence nin seque a con ence , senón busca xun os a e dade
desde di e en es posicións, pa a i chegando a un en endemen o mu uo e a unha e dade
máis comple a
226
. Ve émolo máis adian e con máis ex ensión.
“El diálogo-dialogal... es la búsqueda conjun a de lo común y lo di e en e, es la
ecundación mu ua con lo que cada uno apo a... es el econocimien o implíci o y
explíci o que no somos au osu icien es”
227
.
2.3. Filoso ía e Teoloxía: Unha dis inción dualis a que Occiden e debe supe a
e que a adición o ien al en in eg ada
Raimon Panikka dou o ouse en Teoloxía na Uni e sidade La e anense de Roma
coa ese El C is o desconocido del Hinduísmo (1961), que logo se con e e ía nun dos
seus lib os de máis éxi o, edi ado en di e sas linguas. O in e ese da súa e lexión
cien í ica e ilosó ica es á in imamen e inculado á súa o ien ación eolóxica, cohe en e
co plan de aballo que se p opuxo desde os seus comezos:
“Más que un in en o de a moniza la Ciencia con la Filoso ía, lo que nos ha espoleado
a lo la go de es as páginas, e lejo de una p eocupación de muchos años po es os
p oblemas cosmológicos, es más bien una isión eológica de la Ciencia; es o es, no una
225
C . E. Mo in, Mis demonios, op. ci . 208, 215, 67.
226
“¿Donde es á el ulc o de la iloso ía compa a i a?”, Sob e el diálogo in e cul u al, San Es eban,
Salamanca 1990, 71-94.
227
“¿Mís ica compa ada?”, en VVAA La mís ica en el siglo XXI, T o a, Mad id 2002, 228.
84
Me a-Física, sino una Teo-Física... No se a a de una Física de Dios, sino del Dios de
la Física; es o es, un Dios c eado del mundo; mundo no como un se au ónomo,
independien e y desconec ado de Dios, sino cons i u i a y on onómicamen e eligado a
El... Lo que ealmen e buscábamos e a una isión de la Ciencia como Teología, es o es,
una concepción de la Física como Teo ísica”
228
.
Pa a Raimon Panikka , a eoloxía es á in insecamen e imp egnada de iloso ía e
a iloso ía a ópase abocada a plan ea se p oblemas eolóxicos. Teoloxía e iloso ía
p oceden conxun amen e, pois “non exis e ‘ iloso ía’ sen unha dose de e, e non exis e
eoloxía sen a azón. A ‘ iloso ía’ en e na azón. A eoloxía en que da ce a azón da
súa e”
229
. Anos despois esc ibe:
“Teólogos y ilóso os, a pesa de que e a e a se a sus espec i as especializaciones,
se en o zados a aspasa on e as celosamen e cus odiadas po la >mode nidad=... Una
iloso ía a eológica se mues a incapaz de en ende y ges a la condición humana. Y una
eología a ilosó ica pie de oda su c edibilidad”
230
.
Teoloxía e iloso ía, coa ciencia e a mís ica, son aspec os ou modos de
coñecemen o da única ealidade, que en es dimensións insepa ables (sensible, acional
e mís ica). Pa a Panikka , o pensamen o ín eg o, o al, debe e en con a,
necesa iamen e, as es dimensións; só do eencon o en e iloso ía e eoloxía pode i a
necesa ia esu ección de ambas.
“Nos hace al a una sabidu ía di ina y humana a la ez. Y así lo ha is o la humanidad
desde an iguo; pe o la a monía a amen e se ha conseguido. El equilib io se ha
desplazado hacia eocen ismos deshumanizan es o hacia an opocen ismos
deg adan es... El ilóso o es aman e de la sabidu ía po que pa icipa en la sabidu ía del
amo ... no ha escindido el amo del sabe ni ha subo dinado el uno al o o”
231
.
Po iso, non pode da se unha up u a en e as ciencias da na u eza e as ciencias
do espí i o: “Non ecoñezo as up u as en e on oloxía e epis emoloxía, en e iloso ía e
eoloxía, en e as ciencias do espí i o e as da na u eza… As es dimensións da
ealidade son insepa ables. A esquizo enia pode se amén unha en e midade
cul u al”
232
. Du an e moi o empo, o se humano buscou a e dade úl ima con odo o
seu se , sen ace dis inción en e iloso ía e eoloxía, pe o logo oise ealizando un
228
On onomía de la ciencia, op. ci . 355.
229
Mis e io y e elación. Hinduismo y c is ianismo, encuen o en e dos cul u as, op ci . 60. Panikka
si úa a palab a iloso ía en e comiñas, pois sabe que aínda que is o debe a se así, a iloso ía oise
sepa ando paula inamen e da eoloxía en occiden e a a chega a ace se i econciliables pa a moi os
pensado es con empo áneos.
230
“¿Filoso ía o eología?”, en La expe iencia ilosó ica de la India, 25-26.
231
Ibid. 15-16.
232
En e Dieu e le cosmos, Albin Michel, Pa is, 1998, 17.
85
p oceso de disc iminación e escisión paula ina. Es e p oceso si úase sob e odo no
c is ianismo, coa súa dis inción en e azón e e. A unión ha mónica en e azón e e é a
que da o ixe a unha au én ica iloso ía e a unha au én ica eoloxía; a e c is iá non é só
unha o ma de coñecemen o, senón un don lib e de Deus, p incipio da “di inización do
home”.
Es a dis inción occiden al es á in eg ada na adición india, cuxa iloso ía aba ca
os es planos ( elixión, iloso ía e eoloxía) e é odo á ez. Pa a Panikka debe ían
ol e in eg a se en Occiden e, camiñando de no o xun as, de manei a complemen a ia.
Po que se a azón é “o ollo in e no” que pode e mello que calque a ou o
coñecemen o, é, sen emba go, de co o alcance, pois o ho izon e de isibilidade da nosa
azón coincide cos seus lími es; a a és dela só podemos acada o aspec o acional da
ealidade o al. En cambio, a e pe mi e acada un g ado supe io de coñecemen o; se ía
“o oído in e no”, capaz de oí non an cla amen e como a azón, pe o pe cibindo a
ealidade a mei ande dis ancia. Des e xei o, a azón non pode i i sen a e e a e non
pode ob a sen a azón.
Pode que esa disc iminación en e e elixiosa e azón o a necesa ia, pola
on ade impe ial da p imei a, pe o o en on amen o oi ne as o e des uc i o pa a
ambas, xa que o desen ol emen o au ónomo de ambas liñas de coñecemen o,
c is alizado nas di e sas ciencias, oi pa ello a unha desin eg ación nega i a. Panikka
conside a que es a co upción a ec ou á eoloxía, concibida ago a como unha “ciencia”
pu a, unha deducción dialéc ica de conclusións a pa i dunha e elación p e ixada; así,
pe deu a súa e dadei a pe spec i a sapiencial. Comp e que azón e e, iloso ía e
eoloxía ol an camiña xun as na busca dunha e dadei a sabedo ía; Panikka , e con el
moi os máis, pensamos que hoxe hai xa a posibilidade de in eg a os dis in os es a os
do coñecemen o humano nunha iloso ía eal e omnicomp ensi a, “unha iloso ía
eolóxica ou unha eoloxía ilosó ica” sen que ningunha suplan e á ou a, senón que se
complemen en. Temos a posibilidade “dunha no a sín ese on onómica na que a e dade
non des úa a a iedade, a sín ese, a análise, e na que o Absolu o non escu eza o
ela i o, senón que cada cousa ocupe e dadei amen e o pos o que lle co esponde, eña
un o de ón ico (on onomía) segundo as súas p opias leis (nomos) on olóxicas”.
T á ase de ol e a un coñecemen o e unha sabedo ía in eg al da ealidade, unha
isión comple a dos p oblemas úl imos que sexa a espos a espi i ual do se humano ao
p oblema da exis encia. Un pensamen o de cla o ca ác e sapiencial, que equi e non só
agudeza men al, senón amén i ude mo al e espí i o con empla i o, asce ismo e

86
san idade, xun o a capacidade e lexi a. A pesa dos mu uos en on amen os, iloso ía e
eoloxía es án in imamen e implicadas na única busca do Se . A econciliación en e
iloso ía e elixión é un desa ío an o ás iloso ías como ás eoloxías occiden ais. Dicíao
Panikka ecen emen e alando dun pensamen o o ien al que in i a a supe a moldes
clasi ica o ios e dis incións da cul u a dominan e que conside a a i iciosos:
“Es uno de los desa íos más ecundos de la Escuela de Kio o a [la iloso ía y] las
eligiones mono eís as. Acaso pe mi a a Occiden e sali de su ex emismo sepa ado y
econcilia iloso ía y eligión... El espí i u de la Escuela de Kio o es eligioso en el
sen ido más p o undo de la palab a: el econocimien o de la pe eg inación humana
como algo que no se limi a a un paseo po un espacio ísico y un iempo linea y que en
es e camino exis encial y pe sonal el in elec o humano es nues o acompañan e
indispensable; en caso con a io, la eligión es supe s ición y la iloso ía un lujo
supe luo”
233
.
Aínda ol e emos sob e es a elación en e Filoso ía e Relixión no apa ado
seguin e, ao ala de ín ima elación en e Relixión, Filoso ía e Cul u a nunha iloso ía
in e cul u al. Eles son o que Panikka conside a os es “elemen os” undamen ais da
exis encia humana; espec i amen e: os pes, os ollos e a e a na que o se humano
camiña ca a ao seu des ino. Un en oque in e cul u al, di, mos a que “no se pode sepa a
a Filoso ía da Relixión, e ambos son dependen es na cul u a que os nu e”
234
.
233
“P ólogo”, J. W. Heisig, Filóso os de la nada. Un ensayo sob e la escuela de Kio o, He de ,
Ba celona, 2002, 16.
234
C . “Religión, Filoso ía y Cul u a”, 125.
87
3. Unha iloso ía impa a i a e dialóxica
on e a unha iloso ía dialéc ica
“La iloso ía implica un es ue zo conscien e de ascende los lími es del da o
Empí ico, pe o sin igno a lo… El ilóso o in e oga, duda y con ecuencia se p esen a
como una igu a moles a que pa ece cons an emen e insa is echo con la cul u a
p edominan e en cualquie pe iodo his ó ico…. Es p ecisamen e la cul u a la que
ep esen a las on e as que el ilóso o se sien e impelido a sob epasa ”
235
.
“Mi iloso ía quie e se un mé odo de pensamien o dispues o a ap ende de cualquie
esquina ilosó ica del mundo, sin p e ende compa a iloso ías desde un obje i o
neu al... Abie a a un diálogo dialógico con o as isiones ilosó icas, y no sólo a la
con on ación dialéc ica y al diálogo acional.
No podemos escapa nos al hecho de oma pos u a donde quie a que iloso emos, y al
limi ación hace nues o iloso a ela i o a emp esas simila es acome idas desde
di e en es ángulos... No somos la única uen e de (au o)comp ensión”
236
.
O ilóso o in e oga, dubida e p esén ase “coma unha igu a moles a que pa ece
cons an emen e insa is ei o coa cul u a p edominan e”, sen índose impelido a c eba as
on ei as que o seu momen o his ó ico e xeog á ico lle poñen. Son e bas que de inen
ben o a án ilosó ico de oda a ida de Panikka : c eba on ei as, ab i camiño no os,
es a semp e dispos o a ap ende do ou o, do di e en e; de ende a iqueza das
di e en es iden idades, pe o busca o encon o in e cul u al, semp e en iquecedo , aínda
que a miúdo desconce an e. É sabido que un dos elemen os máis undamen ais da súa
iloso ía é a in e cul u alidade, que es uda emos máis a ondo na pa e seguin e; ago a
epa a emos nun aspec o que con igu a especialmen e o pensamen o panikka iano, e
pa a o que in en ou un dos seus abundan es neoloxismos: iloso ía impa a i a; de
impa a e, en la ín medie al “ac i ude de ap endizaxe”. O mé odo impa a i o é o es o zo
de ap ende dos ou os e pe mi i que as nosas con iccións sexan ecundadas polas
isións dos ou os. Po iso di
“Sólo podemos impa a e; es o es, ap ende del o o ab iéndonos desde nues o pun o
de is a a un diálogo dialógico que no p e ende ence o con ence , sino busca jun os
desde dis in as posiciones... Es en es e diálogo, que no puede se mul i udina io, sino
en e algunas adiciones en cada uno de los casos, desde donde podemos p og esa en
un in e cambio ap opiado pa a a a de las cues iones que su gen en el encuen o. Cada
encuen o c ea un nue o lenguaje”
237
.
235
Paz e in e cul u alidad, 25.
236
“¿Donde es á el ulc o de la iloso ía compa a i a?” Sob e el diálogo in e cul u al. A palab a ulc o
en signi icando “ undamen o”, “apoio”.
237
“La a monía in isible”, Sob e el diálogo in e cul u al, 136.
88
3.1. Filoso ía impa a i a on e á compa a i a, á es u u al e á enomenolóxica
Pa a pode chega a un e dadei o coñecemen o da ealidade, é imp escindible e en
con a as dis in as cul u as humanas: ningún pensamen o ou cul u a é quen de descub i
oda a ealidade. Is o supón escoi a co oído, a men e e o co azón ben abe os ás
pe spec i as de ou as cul u as. É o que el chama iloso ía impa a i a.
Unha iloso ía que p e ende i máis aló e mesmo con on a se coa iloso ía
compa ada ou compa a i a (a que compa a iloso ías pa a chega a unha iloso ía
común, unha especie de iloso ía a p io i p esun amen e neu al, unha me a iloso ía que
p e ende se uni e sal, pe o que non o é...), a es u u al (que pensa que “a ana omía é
su icien e pa a a iloso ía” e que as opinións ilosó icas “poden o maliza se nunha
especie de álxeb a”, unha “ iloso ía demasiado cu a” que en o ecendo unha base
educionis a pa a a iloso ía compa a i a...) e a enomenolóxica (que “compa a
enómenos e concep os... on e a un an eceden e común o ecido po unha análise
enomenolóxica”; pe o “cada p oblema pa icula a incado do seu p opio humus ou
con ex o, non ep esen a o p oblema eal da pano ámica ilosó ica conce nien e, senón
só a nosa in e p e ación”)
238
. Es as, como a mei ande pa e das iloso ías, mí anse a si
mesmas como únicas, e, de ei o como úl imas.
F on e a es as iloso ías, Panikka ala de iloso ía impa a i a. Unha iloso ía
que p e ende es a pe manen emen e abe a a ou as iloso ías e pensamen os di e en es
desde a pe spec i a inicial; nun es o zo de ap ende cons an emen e dos ou os e as súas
di e en es expe iencias ilosó icas e cul u ais, pe mi indo que as nosas isións sexan
ecundadas polas deles. T á ase dun mé odo de pensamen o, unha ac i ude ilosó ica,
“dispues a a ap ende de cualquie incón ilosó ico del mundo, sin p e ende compa a
iloso ías desde un obje i o neu al”
239
, pois es e en sendo, en ealidade, un pun o de
is a an axoso.
“El occiden e, que ha cambiado su es a egia de dominio sob e los o os pueblos, a a
de man ene (la mayo pa e de las eces de o ma inconscien e) cie o con ol,
es o zándose en es ablece una isión global del mundo, po medio de los es udios
compa a i os. Es la endencia a la homogeneización y al pensamien o global…
Es a es la ilusión que me gus a ía disipa : ‘Gobie no Mundial’, ‘Ciudad Global’, ‘Una
ecnología’, ‘Me cado Mundial’, ‘Ci ilización’, lingua uni e salis, una única isión de
238
C . ibid. 76-83.
239
Ibid. 84.
89
las cosas, una iloso ía uni e sal, llamada iloso ía ‘compa a i a’. En esumen, el
monomo ismo de una ealidad monolí ica”
240
.
A ap endizaxe que p opón es a iloso ía e, e iden emen e, e lexi a e c í ica;
conscien e de que
“No podemos escapa nos al hecho de oma pos u a donde quie a que iloso emos, y de
que al limi ación hace nues o iloso a ela i o a emp esas simila es acome idas desde
di e en es ángulos”
241
.
Po iso, a iloso ía impa a i a é c i icamen e conscien e da súa con inxencia:
“No somos la única uen e de (au o)comp ensión”. Un p esupos o undamen al no
pensamen o de Panikka : “La a ola de occiden e no es la única a ola que enemos”
242
,
di nou o dos seus magní icos aballos. Polo mesmo, amén, es a iloso ía impa a i a é
un p oceso semp e abe o; po iso es á dispos a a p egun a se en odo momen o mesmo
polos seus undamen os básicos: “Nada é non-negociable”
243
.
3.2. Filoso ía dialóxica on e a iloso ía dialéc ica: “O ou o ai pa e de min”
“Sólo el diálogo hace posible el plu alismo, la coexis encia, la democ acia, e incluso la
jus icia y la paz. El diálogo es la esencia de la libe ad de palab a...
El diálogo dialéc ico no es la única o ma de diálogo, ni la más impo an e. El
descub imien o de la impo ancia capi al del diálogo dialógico ep esen a una
impo an e ans o mación cul u al de nues o iempo. Has a hace poco el diálogo había
sido undamen almen e un ins umen o dialéc ico; aho a, desenganchado de la
dialéc ica, encuen a su p opia jus i icación”
244
.
A iloso ía impa a i a é unha iloso ía dialóxica. Ou sexa, unha iloso ía que
es á cons an emen e abe a a “un diálogo dialóxico con ou as isións ilosó icas, e non
só á con on ación dialéc ica e ao diálogo acional”
245
. Non p e ende ence nin seque a
con- ence ao ou o – ence dialec icamen e ao in e locu o -, senón “busca xun os” a
e dade desde di e en es posicións, pa a i chegando a un en endemen o mu uo e
p og esa nun in e cambio ap opiado, como liamos ao comezo des e capí ulo. Es a
iloso ía a a de o ma a súa isión ilosó ica da ealidade omando sis ema icamen e
240
Ibid. 71, 72.
241
Ibid. 85.
242
“La a monia in isible ¿Una eo ía uni e sal de la eligión, o una con ianza cósmica en la ealidad”,
Sob e el diálogo… 103.
243
“¿Donde es á el ulc o de la iloso ía compa a i a?”, Sob e el diálogo in e cul u al, 85.
244
Mi o, Fe y He menéu ica, He de , Ba celona, 2007, 241.
245
Sob e el diálogo in e cul u al, 85.
96
“ oma como pun o de pa ida la conciencia de que los opoi, luga es de dis in as
cul u as, no pueden en ende se con los ins umen os de comp ensión de una sola
adición o cul u a”
270
.
Is o supón i máis aló, sai de si mesmo e achega se a comp ende ao ou o, sen
p esunción p e ia algunha.
“La he menéu ica dia ópica es el mé odo eque ido de in e p e ación, cuando la
dis ancia pa a supe a , necesa ia en cualquie comp ensión, no sólo es la dis ancia que
se es ablece den o de una cul u a singula (he menéu ica mo ológica), ou un iempo
(he menéu ica diac ónica), sino más bien la dis ancia en e dos o más cul u as, que han
desa ollado independien emen e, y en espacios dis in os ( opoi), sus p opios mé odos
de iloso a y sus modos de alcanza la in eligibilidad, jun o con sus p opias
ca ego ias”
271
.
Nou o luga , Panikka p ecisa aínda máis o que en ende po es e ipo de
he menéu ica, que é undamen al pa a a iloso ía dialóxica- impa a i a.
“Yo la llamo he menéu ica dia ópica, en cuan o que la dis ancia a supe a no es
me amen e empo al, den o de una única adición, sino que es la dis ancia que exis e
en e dos opoi humanos, ‘luga es’ de comp ensión y au ocomp ensión, en e dos -o
más- cul u as que no han elabo ado sus modelos de in eligibilidad os su p emisas
undamen ales a pa i de una adición his ó ica común o median e una in luencia
ecíp oca... La he menéu ica dia ópica pa e de la conside ación emá ica de que es
necesa io comp ende al o o sin p esupone que és e enga nues o mismo
au oconocimien o y conocimien o de base… El mé odo empleado en es e momen o es el
de un pa icula diálogo dialógico”
272
.
A he menéu ica dia ópica non asume ningún cí culo he menéu ico
273
, que pa e
do p opio coñecemen o e da p opia cul u a, pa a achega se a ou a ealidade o almen e
condicionado po ese coñecemen o (como en ei o habi ualmen e a he menéu ica
occiden al monocul u al); senón que c ea ese cí culo a a és do encon o exis encial
cos ou os, elacionando eo ía e p axe de xei o o almen e abe o ao ou o. Po iso, é a
un empo p axe e eo ía, ciencia e a e. Buscando supe a o cí culo he menéu ico c eado
polos lími es dunha sóa cul u a, a he menéu ica dia ópica en a “poñe en con ac o
ho izon es humanos adicalmen e di e en es”, adicións ou luga es cul u ais ( ópoi)
di e en es, pa a log a o e dadei o diálogo-dialógico que eña en con a as di e en es
270
“Au obiog a ía in elec ual”, 15. C . J.L. Meza, “La he menéu ica dia ópica un mé odo pa a la eología
de las eligiones y el diálogo in e eligioso”, Re lexiones eológicas. Re is a de Es udian es de Teología,
Bogo á, 1 (2007), 179-190.
271
“¿Donde es á el ulc o de la iloso ía compa a i a?”, 87.
272
Mi o, e y he menéu ica, 33.
273
C . P. Ricoeu , El con lic o de las in e p e aciones. Ensayos de he menéu ica, Fondo de Cul u a
Económica, Buenos Ai es 2003; H.G. Gadame , Ve dad y mé odo I-II, Sígueme, Salamanca 2005.

97
cul u as
274
. Es e diálogo é a a e de chega a unha comp ensión “a a és de eses
luga es” di e en es (dia- ópos). Des a manei a, como indicabamos, o diálogo-dialógico
a a de i más aló do diálogo-dialéc ico, pa a chega a unha au én ica comp ensión do
o o, que pe mi a unha e dadei a comunicación mu ua
275
.
Pa a is o, insis e Panikka en que cómp e un eencon o en e o logos e o
my hos, en e a obxec i idade e a subxec i idade, a men e e o co azón. Un eencon o
en e o pensamen o acional e o espí i o que oa lib emen e, ompendo ódolos
esquemas men ais íxidos:
“My hos y logos an jun os, pe o su elación no es dialéc ica ni mí ica; es más bien
una elación que cons i uye a los dos. Si ue a lógica, se ahoga ía el espí i u en el logos.
Si uese mí ica, se educi ía el logos al espí i u. Dicho de o a mane a, no hay logos sin
my hos -del que el logos es lenguaje- y no hay my hos sin logos -del que el mi o es
undamen o-... Sólo el p a î yasamu pâda, la ela i idad adical de odo aquello que es,
puede man e ne la a monía sin dominaciones”
276
.
T á ase dun eencon o necesa io pa a non cae nin na an iga submisión ao mi o,
nin na submisión do mi o ao logos, caendo no “logo-monismo” ac ual: “La ealidad no
se nos da como logos, sino que se nos o ece como my hos, como aquel ho izon e en el
que colocamos has a nues a p opia idea del mundo... Nues o mundo nos es dado en el
my hos, y ese mundo, igualmen e nues o, es descubie o po el logos”
277
. Po iso, o
mi o é amén unha o ma de sabedo ía, unha o ma de conciencia sui gene is , di e en e
do logos, pe o que pode chega a se “ anspa en e como a luz”, como exp esa Panikka
“El mi o no es el obje o del discu so, sino la exp esión de una o ma de conciencia sui
gene is. Mi o y sabidu ía an jun os... El mi o es aspa en e como la luz, y la his o ia
mí ica es solo la o ma, el e es imien o con el que el mi o se encuen a... Lo que no
signi ica… que debamos desp ecia el alo del pensamien o e igno a el de echo
in iolable del logos. Quie e deci que el homb e no puede se educido al logos, ni la
concienza a la conciencia e lexi a”
278
.
A he menéu ica dia ópica, o diálogo abe o en e o mi hos e o logos, danlle
undamen o ao diálogo-dialóxico, como es o zo de ab i se ao ou o e en a
espec uosamen e na súa ealidade. O mi o “o ién anos no descub imen o da ealidade”,
pe o cómp e se conscien es de que cada un i imos inme sos no noso mi o -moi as
274
C . R. Panikka , “Wha is Compa a i e Philosophy Compa ing”, en G.J. La son (ed.) In e p e ing
Ac oss Religious Bounda ies, P ice on Uni e si y, 1988,130-132; G. Hall, “He menèu ica in e cul u al i
in e eligiosa”, en I. Boada (ed.), La iloso ia in e cul u al de Raimon Panikka , op. ci .
275
C . “Au obiog a ía in elec ual”, 15.
276
Ibid. 14.
277
Pensamien o cien í ico y pensamien o c is iano, 35.
278
Mi o, ede ed e meneu ica, 20-21.
98
eces inconscien emen e- pa a achega se ao mi o do ou o e en abla un en iquecedo
diálogo-dialóxico, más aló do diálogo dialéc ico que busca semp e un encedo
279
.
Se a base p ác ica des e diálogo-dialóxico e es a he menéu ica dia ópica é a
busca dun e dadei o encon o en e os homes e mulle es das dis in as adicións
cul u ais e elixiosas, a base eó ica é a necesidade de supe a a dico omía que o
occiden e lle impuxo ao pensamen o, como gus a epe i Panikka . Habe á que supe a a
iolencia do pensamen o obxec i an e e a ixidez impos a en e men e-co po, suxei o-
obxec o, ealidade-apa encia. Habe á que supe a os lími es do da o empí ico e o
de e minismo his ó ico-cul u al que se i e en occiden e (a “obsesión analí ica” da
época mode na, que epi e o noso au o ), pa a ab i se ao ou o, ao di e en e, cunhas
concepcións di e en es da ealidade. “A iloso ía implica un es o zo conscien e de
ascende os lími es do da o empí ico, pe o sin igno alo”, liamos ao comezo des e
capí ulo. O máis g a e do pensamen o occiden al pa a Panikka é es a con encido de
que en a cha e da e dade e debe impola como uni e sal. Po iso, chama a un
necesa io -e aínda imp escindible- “desa me cul u al” de occiden e, í ulo dun lib o seu
(Paz y desa me cul u al) e concep o que e emos na III pa e. A supe ación desa
“obsesión analí ica” mode na ab e a en a i a in e cul u al; e posibili a o achegamen o
ao ou o, dialogando con el, poñéndose en elación con el. Co que a iloso ía sob epasa
o ho izon e da p opia cul u a e en a nun campo in e cul u al.
Un xo e dou o i aliano que ixo a súa Tese en Filoso ía sob e Panikka ,
Alesand o Calab esse, sin e iza o pe co ido de Panikka na súa he menéu ica dia ópica
en es momen os: Un p imei o momen o “p e- ilosó ico e desc i i o”, un segundo
momen o “p opiamen e ilosó ico”, e un e cei o momen o como “supe amen o da
iloso ía e que se pode de ini como expe iencial”
280
.
A dimensión p e ilosó ica é iden i icada po Panikka coa enomenoloxía, no
sen ido li e al de desc ición do enómeno. Con es e e mo e í ese Panikka “ao es udo
desc i i o das cousas, ao es udo do modo en que elas se mani es an no plano
exis encial”, p ecisa Calab esse. Panikka exei a a adical dis inción on olóxica en e
ealidade e apa encia: “só ao ni el da abs acción eó ica se pode poñe en e pa én ese
o de e minan e das condicións espacio- empo ais en que un da o é pe cibido”. O
momen o p opiamen e ilosó ico é aquel no que o obxec o é conside ado como “ ei o
in eg al”: “desc íbese o ‘como é’ do ei o”, e a busca ilosó ica “ ende á a esponde á
demanda ace ca de ‘que cousa é’. Na concepción de Panikka , despois da dico omía que
279
C . Ibid. 35.
280
C . A. Calab ese, “Pe uno s udio della iloso ia in e cul u ale di Raimon Panikka ”, Democ azia e
Di i o, 3-4 (2008). A súa ese le a po í ulo: “Le p emesse della iloso ia in e cul u ale di Raimon
Panikka ”, Uni e si à degli s udi di Siena, 2009, o a igo ci . sin e iza o úl imo capí ulo.
99
ca ac e izou a iloso ía o ien al, o seu pensamen o “localiza como xus o o obxec i o
c í ico que hai en e ealidade e apa encia, e o que hai en e suxei o e obxec o”.
En in, o e cei o momen o é o da he menéu ica dia ópica panikka iana, que ai
unha busca esencialmen e abe a do Se . Os momen os cons i u i os de al busca son os
mesmos que de inen a idea da busca he menéu ica ilosó ica de Gadame : a supe ación
dunha concepción obxec i an e do sabe e dos p esupos os da me a ísica subxec i a; o
diálogo e a in e p e ación como base da ac i idade acional; a usión dos ho izon es. A
he menéu ica dia ópica esponde, como iamos, á comp ensión da ealidade desde
ho izon es de sen ido adicalmen e di e en es, en base a adicións comple amen e
di e en es (os di e sos opoi).
Sen dúbida, a he menéu ica dia ópica, base do mé odo que Panikka o mula
pa a o encon o en e cul u as e elixións, pode conside a se o esul ado de odo o seu
discu so ilosó ico. Es e concep o, xun o co de equi alen es homeomó icos, que
e emos a con inuación, son dos máis c ea i os de Panikka , e, pa icula men e, unha
apo ación undamen al pa a o diálogo in e cul u al e in e elixioso, ao se quen de
ep esen a sa is ac o iamen e a au ocomp ensión de dúas ou máis adicións e de
in e p e a c í icamen e o sen ido das súas expe iencias e os seus ex os, cos umes e
ins i ucións
281
.
b) Os equi alen es homeomó icos
A noción de he menéu ica dia ópica, es á inculada a ou o moi ele an e concep o
panikka iano: os equi alen es homeomó icos. Que eñen se es es equi alen es
homeomó icos? O mesmo Panikka exp ésao así nun dos seus úl imos lib os
“Se en iende po equi alen es homeomó icos los símbolos y nociones que en o os
sis emas de c eencias o pensamien o mues an una analogía de e ce g ado que los
hace homeomó icos, es deci , desempeñan en los espec i os sis emas una unción
equi alen e (no la misma) a la que la o a noción desempeña en el p opio”
282
.
Os equi alen es homeomó icos son “equi alencias uncionais” ou
co espondencias p o undas que se poden es ablece en e palab as-concep os
pe encen es a cul u as ou elixións dis in as, indo máis aló da simple analoxía. Na
p imei a ocasión na que ala Panikka des e o ixinal neoloxismo -polos anos 70-, de ine
281
C . V. Me lo, “La dimensión índica del pensamien o de Raimon Panikka ”, ‘Ilu. Re is a de Ciencias
de las Religiones. Samādhānam, Anejo VI (2001), 27-46.
282
La pleni ud del homb e. Una c is o anía, 34-35.
100
a equi alencia homeomó ica con é minos semellan es: “Unha analoxía de e cei o
g ado, segundo a que se pode es ablece unha equi alencia uncional en e di e en es
e mos a a és dunha ans o mación opolóxica”; e di máis adian e que
“homeomo ismo signi ica que dúas nocións xogan oles equi alen es, que elas ocupan
luga es homólogos den o dos seus espec i os sis emas; homeomo ismo é, quizais,
unha clase de analoxía exis encial- uncional”
283
. Homeomo ismo é a co elación “a
unción ‘ opolóxica’ ou análoga co esponden e den o de ou o sis ema”, di nou o
luga
284
. Concluíndo, a analoxía uncional de e cei o g ado, signi ica que nin os seus
signi icados p imei os se co esponden, nin as súas uncións son as mesmas en e dúas
cul u as ou elixións, pe o si semellan es, equi alen es. E o homeo ismo é a co elación
en e dous pun os de is a de dous sis emas cul u ais ou elixiosos di e en es, no senso
de que un de e minado aspec o nun sis ema co esponda a un aspec o dou o sis ema; o
que non supón que nin sexan análogos, nin que un sexa mello que o ou o, só que as
nocións xogan un ol equi alen e.
Podemos poñe a ios exemplos de dis in as adicións elixiosas. En p imei o
luga en elación con dúas elixións que eñen unha o ixe común, xudaísmo e
c is ianismo: o Ch is ós dos c is iáns en só unha elación sui gene is co Mashiah
xudeo, en e eles só hai equi alen es homeomó icos. Do mesmo xei o, en elación co
hinduísmo e o c is ianismo, en e o Ch is os do c is ianismo e Īś a a no hinduísmo -que
oi o obxec o da Tese en Teoloxía de Panikka : El C is o desconocido del hinduismo- só
hai equi alen es homeomó icos. Ou en e o Yah éh xudeo, o Deus dos c is iáns e Allah
das elixións mono eís as, e B ahman no hinduísmo; non signi ican o mesmo, pe o
podemos a opa en e eles un cla o equi alen e homeomó ico.
Con odo, Jo di Pigem ai es a ace ada ad e encia:
“Los equi alen es homeomó icos sólo pueden descub i se en la p ác ica del diálogo
dialogal, cuando la amilia idad con las dos cul u as nos pe mi e en ende las sin
necesidad de aduci sus concep os”
285
.
En e ec o -como di ace adamen e o eólogo xesuí a Ja ie Melloni-, os
equi alen es homeomó icos son un ins umen o concep ual moi adecuado pa a o
283
The In a-Religious Dialogue, Paulis P ess, New Yo k 1978, XXII e 67. Aínda que u ilizamos máis a
edición i aliana ci ada (Il dialogo in a eligioso), nes a caso debemos ci a a inglesa, pois a i aliana non
ecolle ódolos capí ulos. C . amén La expe iencia ilosó ica de la India, 108, no a 61.
284
El C is o desconocido del hinduismo, G upo Lib o 88, Mad id 1994.
285
J. Pigem, “In e cul u alidad, plu alismo adical y a monía in isible”, ‘Ilu. Re is a de Ciencias de las
Religiones. Samâdhânam, Anejo VI (2001), 126.
101
diálogo in e cul u al e in e elixioso, po que pe mi en espei a as di e enzas e a
especi icidade de cada cul u a e elixión e, po ou a banda, pe mi en ende pon es
en e elas. “Non a ende a es a equi alencia homeomó ica da pe a malas compa acións
ou compa acións equí ocas”; p e ende a “igualdade” en e dúas nocións de dúas
cul u as di e en es, le a a con usións. Po iso, podemos dici amén con Melloni que só
a conside ación des a semellanza na di e enza pe mi i á espei a a di e sidade de
mani es acións elixiosas e cap a a comuñón es u u al en odas elas
286
.
Na súa apos a in e cul u al adical, Panikka oi an lonxe, que alguén puido
esc ibi : “Ninguén loi ou con máis co axe co p oblema do plu alismo como Raimon
Panikka . Es e non é pa a el só un p oblema eó ico senón máis ben p ác ico, e supón
unha di icul ade pa a o en endemen o coa Ig exa Ca ólica Romana. Es e é, ademais, un
p o undo p oblema exis encial”
287
.
286
J. Melloni, El Uno en lo múl iple. Ap oximación a la di e sidad y unidad de las eligiones, Sal Te ae,
San ande 2003, 45-46. C . amén pa a es es concep os de diálogo dialogal, he menéu ica dia ópica e
equi alen es homeomó icos G. Hall, “He menèu ica in e cul u al i in e eligiosa”, en I. Boada (ed.), La
iloso ia in e cul u al de Raimon Panikka , op. ci . 133-152.
287
John B. Cobb, “Me aphysical Plu alism”, The In e cul u al Challenge, op. ci . 46.

102
103
III
COLLIGITE FRAGMENTA
INTER/INTRA-CULTURALIDADE
“Se un comp ende a unidade do di e en e en ódalas pa es, semp e pe manece
anquilo, in e io men e ío, e pu o coma o espacio”. (Yoga Vasish a Sa a)
“Nada se desp ecia, nada se deja de lado. Todo es á in eg ado, asumido,
ans igu ado... Pensa odos los agmen os de nues o mundo ac ual pa a euni los en
un conjun o no monolí ico, pe o si a mónico”. (Raimon Panikka , La in uición
cosmo eánd ica)
“Hoy es inadmisible sob epasa los lími es de la p opia cul u a si se conscien e de que
los o os pueden ene un concep o de la ealidad adicalmen e di e en e. Si, aun así, se
a a iesan delibe adamen e, nues a ac i ud se ía ilosó icamen e ingenua, polí icamen e
in ole able y eligiosamen e pecaminosa”. (Raimon Panikka , Mi o, e y he menéu ica)
104
105
1. A pa e e o odo.
Pa icula ismo, uni e salidade e ha monía
“¿A dónde quie o i a pa a ?... No quie o i a ninguna pa e... No es cues ión de pa e
alguna. No es cues ión de pa cialidades... Es cues ión del odo”.
“Cada adición eclama el odo ( o um) y lo busca de mane a incondicional... pe o e
el o um in pa e e pe pa em, en sus p opias ca ego ías y desde su pe spec i a”
(Raimon Panikka ).
1.1. Cogi a e e collige e. Pensa , euni , in eg a
Cogi a e, pensa , e collige e, ecolle , euni -segundo a e imoloxía adicional desde
Agos iño de Hipona- es án ín imamen e unidos. Po que pensa , ace iloso ía, supón e
en con a ódolos agmen os do noso mundo pa a eunilos e in eg alos nun conxun o
ha mónico. T á ase da busca do odo, pe segui unha au én ica isión e comp ensión do
odo; non queda se en aspec os pa ciais; o que supón un educcionismo, unha is e
ca ac e ís ica do noso mundo con empo áneo.
“Colligi e quae supe a e un agmen a, ne pe ean ” (Xn 6,12). As e bas coas
que comezaba es a pa e co esponden a unha ase de Xesús de Naza e que a opamos
no E anxeo de Xoán; poñen in ao ela o que ai da mul iplicación dos pans e os peixes.
A Biblia galega aduce: “Recollede os anacos sob an es, pa a que non se es ague
nada”; pe o é mello “pa a que nada se pe da”. Son e bas nas que non se adoi a epa a
moi o ao comen a es e ela o, que ala da abundancia nunha si uación de p eca iedade.
Raimon Panikka omaas da aducción da Vulga a e in e p e aas nun xei o máis
on olóxico que mo al; son unhas e bas moi que idas e signi ica i as pa a el
288
, e que
eñen esumi un aspec o undamen al do seu pensamen o: a in eg ación do conxun o
de oda a ealidade en ódalas súas dimensións; ecolle os agmen os espa exidos, a é
os máis pequenos, aínda que só sexan unhas a agullas, pa a econs ui o odo
ha mónico do que se escindi on (sal o algunhas e bas, os subliñados son meus):
“Nada se desp ecia, nada se deja de lado. Todo es á in eg ado, asumido,
ans igu ado. Nada se deja pa a el u u o: la p esencia o al es á aquí. Nada se ma gina
o se conside a i edimible; el cue po en e o y oda la memo ia humana incluidos. Es la
in uición o almen e in eg ada del ejido sin cos u as de la ealidad en e a: la isión
cosmo eánd ica. Simpli ica en exceso, o máis bien igno a lo que no puede elimina se
ácilmen e, es una en ación uni e sal, y el educcionismo un pecado ilosó ico
habi ual... En gene al, el en oque y el disce nimien o se han log ado dejando ue a del
288
Es as e bas inician o í ulo dun aballo undamen al seu, ecollido logo en a ios lib os: “Colligi e
F agmen a: Fo an In eg a ion o Reali y”, F om Aliena ion o A -Oneness. P oceedings o he Theology
Ins i u o Vilano a Uni e si y, ed. F. A. Eigo, The Villano a Uni e si y P ess (1977), 19-91.
112
Pe o p egún ase amén se é posible hoxe, na nosa época, e unha isión
uni icada da ealidade, un isión ha mónica do odo. Con odo, el ai a súa apos a:
“¿Podemos pe mi i nos el lujo de igno a los acasos de an as iloso ías y
cosmo isiones que han insis ido en la necesidad de una sín esis? ¿Podemos ol ida que
los mayo es descub imien os y p og esos del úl imo milenio pa ecen habe se ealizado
enunciando a esos sueños ilosó icos y concen ándose en á eas especializadas de
es udio?... ¿No es el momen o de esigna nos de mane a humilde y ealis a a la
condición humana y abandona las g andes ideas de endidas, esg imidas po me a ísicas
y eologías de odo ipo?... ¿No es á la misma ‘ iloso ía’ a ando de con e i se en
‘ciencia posi i a’?...
Y sin emba go, la sed de unidad y a monía, inna a en el homb e, no puede sacia se de
ningún modo en la uen e que al pa ece es á ese ada al pensamien o
con empo áneo”
307
.
O ega y Gasse -con quen coincide Panikka nes e e en máis aspec os, a pesa
da di e en e iloso ía de ambos mes es- en alado amén da “ba ba ie do especialismo”
en La ebelión de las masas. A écnica con empo ánea “nace da copulación en e o
capi alismo e a ciencia expe imen al”; e “o home de ciencia” ac ual é “o p o o ipo do
home-masa”. A ciencia misma é a que a es e home de ciencia –home “ abulosamen e
medioc e”, di- “con é eo au oma icamen e en home-masa”, ai del “un p imi i o, un
bá ba o mode no”…
“un especialis a que pe dió con ac o con las demás pa es de la ciencia, que pe dió
con ac o con una in e p e ación in eg al del uni e so, que es el único me ecedo de los
nomb es de ciencia, cul u a, ci ilización eu opea”
308
.
Así, o especialis a coñece moi ben o seu mínimo cu uncho do uni e so; pe o
ema a igno ando o es o. E conclúe O ega, coa súa lúcida p osa, cunhas e bas du as
sob e os especialis as que c en sabelo odo, e que me ecen a longa ci a (subliñado
noso):
“He aquí un p eciso ejempla de es e ex año homb e nue o… An es los homb es
podían di idi se, sencillamen e, en sabios e igno an es, en más o menos sabios y más
igno an es o menos igno an es. Pe o el especialis a no puede se subsumido bajo
ninguna de esas dos ca ego ías. No es un sabio, po que igno a o malmen e cuan o no
en a en su especialidad; pe o ampoco es un igno an e, po que es ‘un homb e de
ciencia’ y conoce bien su po ciúncula del uni e so. Hab emos de deci que es un sabio-
igno an e, cosa sob e mane a g a e, pues signi ica que es un seño que se compo a á
en odas las cues iones que igno a, no como igno an e, sino con una pe ulancia de quien
en su cues ión especial es un sabio…
307
La in uición cosmo eánd ica, 23.
308
C . J. O ega y Gasse , La ebelión de las masas, en Ob as Comple as IV, op. ci . 217.

113
En las o as ciencias oma á posiciones de p imi i o, de igno an ismo; pe o las oma á
con ene gía y su iciencia… se compo a á sin cuali icación y como un homb e-masa en
casi odas las es e as de la ida…
Quien quie a puede obse a la es upidez con que piensan, juzgan y ac úan hoy en
polí ica, en a e, en eligión y en los p oblemas gene ales de la ida y el mundo los
‘homb es de ciencia’… Ellos simbolizan, y en pa e cons i uyen, el impe io ac ual de las
masas, y su ba ba ie es la causa más inmedia a de la desmo alización eu opea”
309
.
Ce o que hoxe exis en equipos de especialis as en dis in os campos pa a
a on a p oblemas g a es da sociedade. Pe o segue sendo ce o hai máis de medio
século coma hoxe, que o “impe io das masas” -simbolizado na imposición dos di e sos
especialis as: os cien í icos, écnicos.. e sob e odo os economis as e os polí icos- segue
sendo una das causas da “ba ba ie” e “a desmo alización” des e país e da ella Eu opa,
nunha c ise que é moi o máis que económica.
Po odo is o, o concep o panikka iano de pa s p o o o, e o que segue da
ha monía in isible, esúl anlle a Panikka undamen ais pa a pensa ben a ealidade; e
pa icula men e pa a unha e dadei a in e cul u alidade e un e dadei o ecumenismo
elixioso, indispensables nas sociedades mul icul u ais e mul i elixiosas do s. XXI;
e émolo máis adian e. Cada adición busca o odo de manei a incondicional, pe o
debe ecoñece que so pode e ese odo in pa em e pe pa em, desde as súas p opias
ca ego ías e desde a súa p opia pe spec i a
“El e dade o ecumenismo… y la au én ica ole ancia no equie en des ui los pun os
de is a inacep ables. No hace al a dilui las p opias con icciones pa a pode acep a
las de o os. Cada adición eclama el odo ( o um) y lo busca de mane a
incondicional... pe o e el o um in pa e e pe pa em, en sus p opias ca ego ías y
desde su pe spec i a, lo cual pe mi e a moniza las exigencias del pensamien o
holís ico y del en oque global de la ealidad con las condiciones del pensamien o
analí ico”
310
.
O a án de unidade non é só on olóxico e epis emolóxico, senón amén
sociolóxico e polí ico (unidade da humanidade, unidade -non uni o midade- das
ci ilizacións) que sin e o se humano, debe i en consonancia coa libe dade e a lib e
ealización á que aspi a lexi imamen e cada home e mulle . Nin o caos aná quico,
en on amen os e gue as de pa idos, ideoloxías e g upos humáns, nin o o de íxido e a
di adu a do G an I mán, sexa comisa io polí ico ou p esiden e, pe sonaxe elixioso,
pe soei o económico ou ó gano bu oc á ico- écnico. A saída es á na econciliación e
ha monización en e o Un e o Múl iple no o de do se , en e a iden idade e a di e enza, a
309
Ibid. 218-219.
310
In i ación a la sabidu ía, Espasa, Mad id 1999.
114
coo dinación complemen a ia das dis in as ciencias e en oques, que Panikka chama
on onómicos.... É o que el chama amén o ho izon e abe o.
“El ho izon e abie o p e ende conse a la alidez de es a co ien e hacia la unidad y
la uni e salidad, pe o sin ce a la en una única pe spec i a, isión o sis ema. Necesi amos
un ho izon e abie o pa a e y comp ende , pe o somos conscien es de que o os pueblos
ienen o os ho izon es; aspi amos a ab aza los, pe o somos conscien es del ca ác e siemp e
escu idizo de cualquie ho izon e y su ape u a cons i u i a”
311
.
b) Ha monía in isible
Es e ho izon e abe o e o e ec o pa s p o o o do que alabamos, elaciónanse de
manei a di ec a co que o noso au o chama a ha monía in ible: a ha monía que debe
exis i en e ódalas cul u as e elixións; a mesma ha monía que exis e en oda a
Realidade.
“La a monía in isible in e na se mani ies a en el modo c ea i o y espon áneo con que
a o un eligión pa icula , po que ealmen e me encuen o como en mi casa y, de es a
o ma, soy capaz de simpli ica y de elaciona cosas dispa es, o uni ica p ác icas....
Cuando nues a elación con una co ien e eligiosa es a es e ni el, debemos habla ex
abundan ia co dis e men is, más que desde un ca álogo de p oposiciones... Cualquie
diálogo eligioso au én ico disipa las malas in e p e aciones po ambos lados, y p opicia
las ec i icaciones y las nue as in e p e aciones”
312
.
En conc e o, o pensamen o de Panikka espec o á elación en e as dis in as
elixións e cul u as da e a é o opos o ao in en o de elabo a unha eo ía uni e sal da
cul u a ou da elixión, a base do es o zo po acada unha comp ensión in elec ual e
global de odas as cul u as e elixións (un ecumenismo igualado ; unha elixión
compa a i a, ou un inú il “espe an o ecuménico”, como di con humo ). A máxima
exp esión ac ual dis o é o chamado “pensamen o único”, que que e esmaga as
di e enzas de cul u as e pensamen os nunha globalización capi alis a, asasina da ica
a iedade e plu alidade das cul u as humanas
313
. Panikka ala da “con inuación da
sínd ome de Occiden e”, a endencia ca a á uni e salización que en dos g egos e
con inuou no impe io omano, a c is iandade e os impe ios occiden ais sucesi os.
311
La in uición cosmo eánd ica, 31.
312
“La a monia in isible”, Sob e el diálogo…133. C . máis amplamen e In isible Ha mony. Essays on
Con empla ion Responsibili y, ed. by Ha y James Ca gas, Fo ess, Minneapolis 1995.
313
Xa iniciou es a c í ica H. Ma cuse polos anos 60 (1964) en El homb e unidimensional (1964), onde o
chama “pensamen o unidimensional”. Pe o o concep o oi logo ein oducido nos úl imos anos po
Ignacio Ramone desde Le Monde Diploma ique (1995); Ramone de íneo como “a aducción a é minos
ideolóxicos da p e ensión uni e sal dos in e eses dun conxun o de o zas económicas, en especial as do
capi al in e nacional”, en N. Chomski-I. Ramone , Cómo nos enden la mo o. In o mación, pode y
concen ación de medios, Ica ia, Ba celona 1995, 52.
115
“El ideal de la humanidad de los g iegos, el dinamismo in e no del c is ianismo, las
hazañas de los impe ios de occiden e, la emancipación de la iloso ía de la eología en
o den a no es a ligada a ninguna con esión pa icula , la de inición kan iana de
mo alidad, la mode na isión cosmológica y o os muchos acon ecimien os, son
ejemplos explíci os de la p e ensión de uni e salidad... El gobie no mundial, la
uni e salización del modelo de ciudad, la pe spec i a global, la cul u a plane a ia, el
me cado mundial, el supues o alo uni e sal de la ecnología, la democ acia… odos
ellos apun an al mismo p incipio: uni e sal quie e deci ca ólico, y ca ólico quie e deci
e dade o. Lo que es e dade o y bueno (pa a noso os) es ( ambién) e dade o y bueno
pa a odos”
314
.
Panikka ecoñece que es e ei o non é o almen e nega i o e mesmo pode se un
es o zo loable, pe o é ambi alen e e ambiguo; e mesmo pode se ne as o, pois ai que se
impoña a ódalas cul u as o des ino de occiden e: desde as elixións ab ahámicas (cos
seus deuses Yah eh, Allah e o Deus c is ián) ao ma xismo e o libe alismo (co seu deus
Mammon), desde a cosmoloxía cien í ica e a ecnoloxía ao sis ema económico mundial.
Un Occiden e que en “sede de uni e salidade”. Po iso, “a mesma co en e de busca
dunha ‘ eo ía uni e sal’... aizoa a mesma o ma men is”, po que “a on ade de
comp ende é amén unha o ma de on ade de pode ”, de e odo baixo con ol, aínda
que quei a se nes e caso só in elec ual
315
.
Pola con a, pa a Panikka á ase de descub i non unha eo ía uni e sal da
cul u a ou da elixión, senón a ha monía in isible de odas as elixións e cul u as, de
oda a Realidade. A busca dunha “ eo ía uni e sal” pode omen a o diálogo, pe o co e
o pe igo de impo a súa p opia linguaxe e –sob e odo desde Occiden e- “a sup emacía
do logos on e ao pneuma”, o dominio da azón, a o za da palab a, on e ao espí i o, a
con emplación que ai alén da mesma azón
316
. El es aba con encido de que non “ odo
o eal é acional”, como p oclamaba Hegel, un dos seus mei andes opoñen es
ilosó icos, nunha iloso ía mode na que en desde Desca es, o ou o g an opoñen e
seu; a Realidade é máis ampla que a que cap a o logos, hai máis ealidade que a que é
cap ada pola azón.
Po que a ealidade non é monolí ica, non se pode educi a unha isión única,
que se ía unila e al. “O acho [a a ola] de occiden e –di Panikka - non é o único acho
que emos”, hai ou os achos na cidade e na humanidade
317
; nin occiden e en a
exclusi a da azón e a in elixibilidade, nin a iloso ía, a ciencia e la eoloxía occiden al
son a única luz que emos pa a descub i a e dade. Po iso, ala no mesmo luga do que
314
“La a monia in isible”, Sob e el diálogo…98-99. C . V. Pé ez P ie o, Con a a sínd ome N.N.A. (Non
hai Ningunha Al e na i a). Unha apos a pola espe anza, Xe ais, Vigo 2005; un ensaio con a a sínd ome
NNA e a imposición dun pensamen o único, global (a concepción do mundo, da ida, da polí ica e da
economía de que hoxe xa non hai máis ideoloxía iable que a ideoloxía neolibe al e o sis ema económico
de me cado o al).
315
Ibid. 101.
316
C . Ibid. 106.
317
Ibid. 103.
116
conside a a “ alacia de Desca es” ( odo o que exo con cla idade e dis inción é
e dade); a e idencia pode se o noso c i e io de e dade, pe o pode que a miña
e idencia non o sexa pa a i; e ademais: “A e dade pode se máis ampla, máis p o unda
ou mesmo ou a dis in a da que eu, mesmo ‘nós’, emos con cla idade e dis inción”.
“P o undizando en el ejemplo de la a ola, pa a encon a la lla e de la casa de la
sabidu ía, end íamos que con ia más en la luz del día, y sólo la luz sob e humana del
sol se ía la lámpa a común de odo el uni e so, y no las a olas calleje as, sean de gas o
de azón, de elec icidad o de in uición, del neón del sen imien o o de cualquie o o
ipo”
318
.
O que nos cump e é ab i nos aos demais e ao mundo, e c e , con ia , na
expe iencia humana e na ida no seu conxun o. C e e con ia na ha monía dos se es
humanos e do cosmos. Pa icula men e, no elixioso: se nas elixións, ao longo da súa
his o ia, se eñen mani es ado as máis baixas paixóns e eñen le ado ás mei andes
ca ás o es, amén nelas “ i e on luga as expe iencias humanas máis excelsas”; e
mesmo, es as mani es an coma ningunha “unha ce a o alidade”. Pe o cómp e e
cúmp enos a odos sabe que “a elixión é a sin onía, non o simple músico”
319
.
318
Ibid. 103-104.
319
Ibid. 133.
117
2. In e /in a-cul u alidade e desa me cul u al
“Panikka é un ilóso o da incul u ación... A súa ob a pode se conside ada como a
en a i a de o mula una he menéu ica igo osa e sabia da in e cul u alidade. Unha
he menéu ica igo osa po que pe sigue o in en o epis emolóxico da comp ensión da
ealidade na plu alidade das súas dimensións e na cla i icación dos seus múl iples
pun os de is a, sen cede á simpli icación educcionis a ou a na ación ac í ica... Rigo
e sabedo ía impoñen ao discu so un pe il eó ico de al o ni el”
320
.
2.1. Os con li os cul u ais e elixiosos, un dos p oblemas undamen ais no noso
mundo que p ecisan de coñecemen o e comp ensión do ou o e da súa cul u a ca a
a un diálogo e dadei amen e abe o
“¿Po qué le an a mu allas y man ene celosamen e sepa aciones? El hecho de ensalza
una adición humana y eligiosa no signi ica menosp ecia a las demás. La sín esis
en e odas ni siquie a es posible, pe o eso no quie e deci que la única al e na i a es é
en el exclusi ismo o en el eclec icismo”
321
.
“El diálogo dialogal p esupone la supe ación de la ‘epis emología del cazado ’... una
‘ azón in umen al’ sepa ada del es o del se humano y, sob e odo, del amo ...
T aspasa las on e as cul u ales empuñando el usil de la ‘pu a’ azón (es deci , de la
sola azón) es abandona se a un ac o de iolencia y de con abando cul u al”
322
.
Vendo a ealidade social mundial, esul a e iden e que, ademais dos p oblemas
económicos, sociais e polí icos, unha das on es de iolencia e, pola an o unha das
di icul ades undamen ais pa a unha cul u a democ á ica de paz no mundo ac ual es á
nos con li os cul u ais e elixiosos. Nes e momen o, os con li os máis du os danse sob e
odo, como nos ellos empos na Ibe ia, en e “mou os e c is iáns”: O undamen alismo
musulmán e a súa gue a con a “o in iel”; A ganis án, Pakis án, I án... países de Á ica,
a India, Tailandia... E de xei o menos iolen o, pe o amén con li i o, en Eu opa...
Ce amen e, na o ixe des es con li os non hai só unha azón elixiosa. A paz da
humanidade depende de i solucionando a inxus iza que sume a g andes masas de se es
humanos na explo ación e a mise ia; pe o depende amén da paz en e as cul u as e as
elixións. O coñecido eólogo alemán Hans Küng ixo hai anos una a i mación o unda,
que i o un impo an e eco en odo o mundo: “Non habe á paz en e as ci ilización se
non hai paz en e as elixións”. El oi p omo o des e diálogo en e ci ilizacións e
320
A. Calab ese, “Pe uno s udio della iloso ia in e cul u ale di Raimon Panikka ”, a . ci . 24.
321
El silencio del Buddha, 25.
322
Paz e in e cul u alidad, 54-55.

118
elixións, edac ando e p omo endo a Decla ación de É ica Mundial que se ixo pública
na Asemblea do Pa lamen o das Relixións en Chicago no ano 1993
323
.
As sociedades de comenzos des e e cei o milenio es anse a con igu a como
sociedades mul icul u ais, mul ié nicas e mul i elixiosas. O enómeno c ecen e de
inmig ación es á a in oduci nas nosas sociedades occiden ais máis di e sidade é nica,
máis a iabilidade lingüís ica, máis iqueza cul u al e máis complexidade demog á ica,
pe o amén máis plu alidade, a iabilidade e con li i idade nas elacións humanas,
polí icas, económico-labo ais e mesmo ideolóxicas, pois a a iedade de o mas de
en ende a ida apo ada polos inmig an es cues iona, pa a ben ou pa a mal, os
p incipios que inspi an a o ganización social e polí ica dos es ados democ á icos. A is o
comp e suma a mul icul u alidade in e na aos Es ados-nación, enca nada polas
comunidades his ó icas con ma cadas di e enzas é nicas, lingüís icas ou elixiosas e bo
da maio ía da poboación dos dis in os Es ados nacionais. Comunidades, a maio pa e
das eces, silenciadas po polí icas ep esi as e monocul u ais dos gobe nos cen ais...
Algúns, con moi o eco nos medios, pensan que a solución des es con li os es á en que a
cul u a que ep esen a a ci ilización ilus ada, cien í ico- écnica, democ á ica... a
mode nidade eu opea, occiden al, se impoña en odo o mundo. E que desapa ezan
dunha ez as elixións, que só son on e de con li o pola súa i acionalidade e a súa
men i a... Pe o moi os máis pensamos que a solución dos con li os cul u ais e elixiosos
non es á en acaba coas di e en es cul u as e elixións. A solución non es á en elimina
as elixións, como unha especie de edu os i acionais do pasado, e ace unha
mac ocul u a única, unha ci ilización única, un pensamen o único no que odos pensen
e ac úen do mesmo xei o. A solución es á, máis ben, nunha au én ica in e cul u alidade
e unha e dadei a in e elixiosidade, que se necesi an mu uamen e. A in e elixiosidade
supón unha axuda indispensable pa a e que a sal ación non en nunca dunha única
elixión que p e enda e a cha e da ealidade; mesmo dunha elixión laica chea de
c en es nunha iluminada azón ou unha ecnociencia... E a in e cul u alidade esul a
indispensable pa a non cae nunha isión monolí ica aná ica da ealidade.
Po iso di con moi a azón Raimon Panikka : “Que e ins au a un pensamen o
único ou unha ci ilización única é un pecado de lesa humanidade que se de i a de e
con undido o pensamen o coa abs acción”
324
. El p esén asenos coma un e dadei o
ilóso o da incul u ación, cunha ob a que podemos, ce amen e, conside a como a
323
C . Hans Küng, Hacia una é ica mundial, T o a, Mad id 1994.
324
Paz e in e cul u alidad, 17.
119
en a i a de o mula una he menéu ica igo osa e sabia da in e cul u alidade, ma cada
polo igo c í ico e a sabedo ía, cun pe il eó ico de al o ni el e unha p axe que a ala
ese eo ía. Ve émolo logo.
Raúl Fo ne Be ancou , moi aco de coa pe spec i a de Panikka , i ula un
magní ico ensaio “In e cul u alidade ou Ba ba ie”. Desen ol e o seu plan eamen o en
once eses que p esen a como al e na i a de ou o pensamen o e ou a humanidade
desde a in e cul u alidade. O seu pun o de pa ida, que en moi a elación co que xa
omos endo desde páxinas a ás, é o con encemen o de que (subliñado noso):
“El de ec o ca dinal de g an pa e de la iloso ía occiden al dominan e… es la
búsqueda de azones absolu as y de e idencias apodíc icas. Es cie o que es a iloso ía
conoce desde sus comienzos en G ecia la adición de la ‘duda’, y que ha sabido
cul i a la en sus di e en es épocas de desa ollo has a hoy. No obs an e, como mues an
impo an es modelos de aplicación y de con inuación de es a adición —pensemos po
ejemplo en la duda me ódica de René Desca es o en la epoché o educción
enomenológica de Edmund Husse l—, esa misma adición esul a a in de cuen as
neu alizada en su ue za nega i a, y pues a al se icio de la a i mación de la línea
dominan e de la búsqueda de ce ezas absolu as y de discu sos con cohe encia
i e u able sob e lo eal y lo humano en cuan o al”
325
.
Unha iloso ía que p ac ica o que es e pensado la inoame icano chama “li u xia
ilosó ica do abs accionismo concep ual… de concep os ni elado es do eal”, que
semella esquece o mundo eal, no que non exis e esa abs acción e es á semp e
con ex ualizado en expe iencias e coñecemen os conc e os que ai a xen e as súas idas
dia ias conc e as, nos seus p oxec os que en a i i con dignidade. Unha iloso ía que
desp eza as “enca nacións da mesma condición humana”, a axilidade dos se es
humanos i en es e conc e os (o se humano “de ca ne e oso” de Unamuno), pois
p e i e ala “do humano en xe al, da condi io humana sen máis”, ou desde o ecu so a
un “suxei o anscenden al”. En in, unha iloso ía que a i ma a exis encia dunha “ azón
ilosó ica única como c i e io e medida de oda a gumen ación acional posible”,
absolu izando un acionalismo conc e o, o eu opeo mode no.
Es a iloso ía, que i o un desen ol emen o e un impac o a ni el mundial,
equi e un cambio adical que co ixa esa cul u a das supos as “ azóns absolu as e as
e idencias i e u ables, os discu sos apodíc icos e as e dades úl imas inconmo ibles”,
325
C . R. Fo ne Be ancou , “In e cul u alidad o ba ba ie. Once esis p o isionales pa a el mejo amien o
de las eo ías y p ác icas de la in e cul u alidad como al e na i a de o a humanidad”, Pasos, 121, DEI,
Cos a Rica, Sep iemb e-Oc ub e 2005. h p://sala.clacso.edu.a /gsdl252/cgi-bin/lib a y?e=d-000-00---0pasos--00-
0-0Da e--0p omp -10---4------0-1l--1-es-50---20-abou ---00031-001-1-0u Zz-8-
00&a=d&c=pasos&cl=CL1&d=HASH018526 28036 e05 9ac5b95.3
120
se que e chega a pensa de xei o e dadei amen e in e cul u al. Pois pa ece cla o que
nun mundo de azóns absolu as e de e idencias é imposible pensa e ac ua
in e cul u almen e; é dici , a endendo a ou as e dades di e en es.
“In e cul u alidad supone di e sidad y di e encia, diálogo y con as e, que suponen a
su ez p ocesos de ape u a, de inde inición e incluso de con adicción. Pe o és e es
p ecisamen e el ho izon e que ocul a la cul u a de las (supues as) e idencias. En sen ido
es ic o, allí donde eina la e idencia no se da siquie a la necesidad del discu so o de la
a gumen ación”
326
.
A p ác ica da in e cul u alidade supón, logo, ace a c í ica desa cul u a
ilosó ica dominan e ma cada polo ideal da e idencia e segu idade absolu a, e uní oca.
Unha c í ica da cul u a p opiamen e di a; c í ica desas “e idencias es uc u ais” nas que
nos mo emos e que condicionan as nosas ac i idades cul u ais na economía, a polí ica,
a in es igación cien í ica, a educación, a in o mación... onde uncionan “e idencias”
que exclúen sis ema icamen e al e na i as posibles. Pe o amén, engade Fo ne
Be ancou , “unha c í ica que pode iamos chama da conciencia pe soal”; o que supón
un exe cicio au oc í ico dos hábi os eó icos e p ác icos que ga an en as nosas p opias
e idencias pe soais ye que deciden o noso compo amen o cul u al. Unha au oc í ica
que debe se máis que unha decons ucción das e idencias asimiladas, e comp ende
amén “o exame da conciencia que emos desas e idencias e do uso que acemos delas
como xe ado as de cohe encia pe soal ou iden idade indi idual”; e idencias que nos
cegan an e as di e enzas, o cambio e as ans o macións e “es ei an o ho izon e”. E así,
ab i nos a ou as posibilidades de se e ac ua
327
. Baixo o einado da azón eu opea e
mode na, a in e cul u alidade é imposible; e comp e “unha ebelión con a a Lei que
ep esen a a azón absolu a”
328
. Só así pode án eme xe oces e discu sos libe ados que
agan posible unha cul u a azoada… dou a manei a.
326
Ibid.
327
A es e espec o, Fo ne Be ancou conside a ú il a p ác ica da medi ación o ien al ou o uso do exame
de conciencia da espi i ualidade occiden al c is iá. Pe o amén da “é ica do coidado de si mesmo”
desen ol ida po M. Foucal na súa His oi e de la sexuali é (p incipalmen e o omo 3: “Le souci de soi”,
Pa is, 1984) ou o “mé odo da mala e” p opos o na análise exis encial de J.P. Sa e (L’ê e e le néan ,
Pa is, 1943, 85ss. e 643ss.). Fo ne Be ancou alude amén pa a unha iloso ía conc e a e non abs ac a
ao p oxec o de Ma í de esc ibi unha “ iloso ía da ida” baseada na consul a do “lib o de ida”. C . R.
Fo ne -Be ancou , Ma í (1853-1895), Mad id 1998.
328
Pis as impo an es pa a a c í ica da azón o ali a ia xa a o ece onn, en e ou os: J.P. Sa e, C i ique
de la aison dialec ique, Pa is 1960; M. Ho kheime -Th.W. Ado no, Dialek ik de Au klä ung, F ank u
1971; H. Ma cuse, El homb e unidimensional, México 1968; E. Le inas, To ali é e in ini, La Haye 1980.
Así coma os ilóso os da libe ación E. Dussel, Mé odo pa a una iloso ía de la libe ación, Salamanca,
1974 e J.C. Scannone, Nue o pun o de pa ido de la iloso ía la inoame icana, Buenos Ai es, 1990, en e
ou os.
121
É ce o que, a pesa de que a cul u a e a elixión p e ende on semp e se un
camiño ca a a un desen ol emen o pací ico e o mu uo en iquecemen o de homes e
mulle es, as cul u as e elixións o on demasiado habi ualmen e on e de con li os e
iolencia. Pe o a busca ac ual do diálogo en e cul u as, ci ilizacións e elixións ab e o
noso mundo a un u u o ealmen e paci icado, lonxe das in as mou as e apocalíp icas
coas que adoi an elo moi as eces li e a os, ilóso os e eólogos. Imos descub indo que
o impo an e non é a onda nas di e enzas que poden en on a uns a ou os, c éndonos
supe io es, senón nas elacións que exis en en e os humanos. Aínda que sen esquece
as p imei as, con encidos que a plu alidade en iquécenos, cando non ema a
en on amen os iolen os po impoñe a p opia cul u a, a p opia isión do mundo a
ódolos demais. As di e enzas en e cul u as son di e enzas an opolóxicas, po iso, o
espei o a odo se humano esixe o mu uo coñecemen o das di e en es cul u as.
Pe o, aínda que a solución a es e “p oblema” cul u al supón ce a dose de boa
on ade, non abonda coa boa on ade. Como eco da Raimon Panikka , esa “boa
on ade” en le ado a moi os con li os iolen os e moi as gue as iolen ísimas, mesmo
cuali icadas de “gue as xus as”. Ademais da boa on ade de ca a ao ou o, comp e un
coñecemen o do ou o e da súa cul u a –coñecemen o necesa iamen e amo oso...-.
Coñecemen o e comp ensión que equi e en a na súa cul u a, na súa manei a de e o
mundo e da lle espos as aos p oblemas i ais.
Is o supón unhas ac i udes moi conc e as que Panikka sin e izou en a o ismos
no seu Se món da mon aña no diálogo in a elixioso; un dicu so que al o mesmo pa a
o diálogo in a- elixioso que pa a o in a-cul u al. Un ex o que iu a luz nunha ducia
de linguas, e do que aquí ex ac amos o máis ele an e pa a o noso ema
“Cuando en es en un diálogo in a eligioso,
no pienses po adelan ado en lo que ú debes c ee .
... no e de iendas a i mismo ni de iendas us in e eses conc e os,
po sag ados que puedan pa ece e.
Haz como los pája os del cielo, que can an y uelan
y no de ienden ni su música ni su belleza.
Cuando dialogues con alguien,
obse a a u in e locu o como si se a a a de una expe iencia e elado a,
como mi a ías -o debe ías mi a - a los li ios del campo.
... busca qui a p ime o la iga de u ojo an es de saca la paja de u ecino.
Biena en u ado seas cuando no e sien as au osu icien e
mien as es és dialogando.
Biena en u ado seas cuando con ías en el o o...
Biena en u ado seas cuando a on as incomp ensiones...
128
especies), así ambién la noción in e cul u al de iloso ía ep esen a ía un géne o
supe io dis in o (que acaso pod íamos segui llamando iloso ía) y no o a especie de
un géne o único”
344
.
Es a iloso ía in e cul u al e ía unha “ elación anscenden al e non ca ego ial co
que a a o de ago a se eu chamando iloso ía”, engade. A iloso ía in e cul u al ó nase
así un anscenden al o mal e non unha ca ego ía; en endendo es e adxec i o
anscenden al no sen ido adicional da escolás ica: a “cousa en si”, non as ca ego ías,
os modos, en que a “cousa en si” se mani es a. No se a a ía de ala dunha “ iloso ía
in e cul u al” como se ala dunha iloso ía idealis a, ma e ialis a ou posi i is a. Men es
as o mas pa icula es de iloso ía son modos de mani es a se da iloso ía mesma, a
na u eza in e cul u al en que e coa iloso ía en can o al. A iloso ía in e cul u al só
“exis e como ascenden al ás moi as ac i idades humanas que homeomó icamen e
co esponden a aquilo que, en ce as cul u as, chamamos iloso ía”
345
. O p oblema de
ondo consis e no ei o de que cada es udio ela i o á iloso ía o a da cul u a occiden al
e a concepción g ega, semp e oi elabo ado como ex ensión dun mé odo, dunha isión,
de algúns ins umen os concep uais. Tal ex ensión chegou ao pun o de que amén den o
de ho izon es cul u ais di e en es de aquel occiden al alouse de iloso ía aplicando as
isións e os c i e ios p opios de occiden e.
“A in e cul u alidade é o luga do my hos”, di Panikka , po que “ equi e ape u a
ao ou o, desde o momen o no que podemos decidi cales son as p egun as
undamen ais e sabe se a a e a úl ima da iloso ía sexa poñe p egun as e decidi sob e
as espos as xus as”. Is o supón “un pensamen o simbólico, que non é nin subxec i o ni
obxec i o, senón esencialmen e dialogal, que pon como al e na i a a ía media ao
absolu ismo monocén ico e ao ela i ismo e agmen a io”
346
. Ten epe ido moi as
eces que a iloso ía occiden al debe libe a se do pensamen o esencialis a que a inca de
Pa ménides, da sup emacía do Pensa sob e o Se -o “p incipio de Pa ménides”,
“dogma capi al da cul u a occiden al”, como imos xa-, pa a ab i se a ou as
concepcións baseadas na al e idade e na elación, máis que na subs ancia.
“A iloso ía in e cul u al libe a á iloso ía pos pa menidea da súa gaiola men al, e
axuda a o ma un no o e máis ondo senso de habi a o home, polo que o cen o sexa
344
“Religión, Filoso ía y Cul u a”, 132.
345
Ibid. 133.
346
Mi o, Fede ed E meneu ica, 37.

129
semp e e unda se e econs i uí se; pon sob e odo no co azón da e lexión e da acción o
ema da elacionalidade e unha e dade semp e plu al”
347
.
A in e cul u alidade chama a unha ans o mación - unha me anoia adical como
gus a dici Panikka - do modo de pensa e e a al e idade. Po iso, a in e cul u alidade
é, po de inición un pensamen o sen un pa adigma p ede e minado. Comp e se moi
conscien e da impo ancia dis o, pois es e pa adigma condiciona moi as eces mesmo
esa elación abe a que se busca, in e cul u al- elacional, a é o pun o de que se dean
no as o mas de ocul ación desa ealidade abe a que apa ecen como o mas de
elación. “Vi imos nun elacionismo que só apa en emen e é al, en can o que só se
alimen a dun pensamen o”, lemb a Taioli
348
. E el mesmo, descon iando de ce os
plan eamen os ac uais da in e cul u alidade, esc ibe
“Quisie a pone en gua dia an e el pelig o de que el auge de los es udios in e cul u ales
sea sín oma de una cul u a que encon ándose en c isis quie e amplia su me cado,
como hace el sis ema capi alis a con sus in e siones en el ‘ e ce mundo’”
349
.
A base ilosó ica da in e cul u alidade panikka iana es á na busca da e dade
que es á na di e sidade ecunda das di e sas cul u as, espidas. Tamén naquelas cul u as
cuali icadas de “meno es”; as cul u as dos esquecido e dos excluídos, as cul u as dos
sen oz e sen os o que habi an a Te a. A imposición dun modelo cul u al p esen ado
como uni e sal e insubs i uíble, a oga esas cul u as e xe a a incapacidade pa a a escoi a
das cul u as di e en es que le an ao odio e a gue a. Po iso, a i ma a necesidade de
desa ma a cul u a dominan e -como e emos logo- en base a au én icas expe iencias de
diálogo. A in e pelación in e cul u al nun mundo aínda gobe nado plane a iamen e po
un modelo ponse, polo an o, coma o ho izon e aínda inacabado e mesmo de algún
modo ope an e na ida da humanidade. “Vi i po es e elos –conclúe ace adamen e
Taioli- signi ica ans o ma a iloso ía in e cul u al en ca ne e sangue da ida da
humanidade”. Pe o, en ealidade “xa i imos desde semp e nes a in e pelación; aínda
que es ea ocul ada, es á nos nosos undamen os, nas nosas aíces”
350
. Panikka con ía á
iloso ía a a e a do exe cicio c í ico que non se es anca on e ás ba ei as do
pensamen o único, uni o mado e a ogado da ica a iedade que cons i úe a ealidade.
347
R. Taioli, a . ci . A p imei a liña é un ci a de Gio gio Nebbia, Le me ci e i alo i. Pe una c i ica
ecologica al capi alismo, Milano, 2002, 43.
348
Ibid.
349
“Religión, Filoso ía y Cul u a”, 126.
350
Ibid.
130
Unha iloso ía au en icamen e in e cul u al que busque o au én ico dialogo
dialóxico, do que alamos máis a ás, non pode p i ilexia ningunha linguaxe ou
cul u a; non pode a oga se nunha o ma única, pa icula e conc e a, po moi excelen e
que lle pa eza. Pola con a, en que es a a en a ao mi o dialogan e, e dadei o dique
con a o pe igo do ana ismo ou a ba ba ie da que alaba Fo ne Be ancou . Poi iso di
con o undidade:
“El mé odo p opio de la iloso ía in e cul u al es el mé odo del diálogo dialogal, en el
cual las eglas del diálogo no se p esuponen unila e almen e ni se dan po supues as a
p io i sin habe las es ablecido en el p opio diálogo... No se a a de un cí culo icioso,
sino de un cí culo i al. La ida humana no se educe a una comp ensión lógica”
351
.
Es e diálogo dialogal p esupón a supe ación do que Panikka chama a
epis emología do cazado , unha epis emoloxía sepa ada de oda on oloxía.
“La ‘epis emología del cazado ’, esa ac i idad di igida a la caza de in o maciones
ealizada po una ‘ azón ins umen al’ sepa ada del es o del se humano y, sob e odo,
del amo . El cazado debe ma a o po lo menos he i a la p esa pa a cap u a la...
T aspasa las on e as cul u ales empuñando el usil de la ‘pu a’ azón (es deci , de la
sola azón) es abandona se a un ac o de iolencia y de con abando cul u al... Una azón
‘pu a’ sugie e una azón no con aminada po las impu ezas de cualquie con ac o con el
es o del homb e; es deci , el cue po, los sen imien os, el amo ...”
352
.
F on e á busca des a “ azón pu a”, ou o que di nou o luga , unha iloso ía como
“a caza da e dade co i le da azón”
353
, o diálogo dialogal -base da iloso ía
in e cul u al de Panikka - supón unha “ azón con aminada” pola ealidade o al do se
humano en diálogo abe o cos ou os, supe ando os o malismos abs ac os da “pu a
azón” coa súa p esun a alidez xe al; en ealidade, o malismos que non eñen se máis
que elucub acións acionais duns suxei os humanos. Así, o diálogo non se es ablece con
p incipios abs ac os –mesmo que sexan an excelsos como “amádeos uns a ou os”-,
senón que
“debe pene a en la ealidad y ha de ene ambién el co aje de lle a se a cabo con el
colonialis a que ha a uinado a un pueblo o el e o is a que ha ma ado a inocen es... El
diálogo no puede conduci se en abs ac o; no implica la enganza del ‘ojo po ojo’, sino
el co aje del ‘ojo a ojo’”
354
.
351
Paz e in e cul u alidad, 49.
352
Paz e in e cul u alidad, 54-55.
353
Paz y desa me cul u al, Mad id 2002, 29.
354
Ibid. 55.
131
Es e diálogo dialogal –non o duálogo dialogal no que só se busca que ou o me
comp enda, po que pa o de que a e dade éñoa eu- supón amén supe a a busca dunha
p esun a obxec i idade que exclúa a subxec i idade. Po que se a obxec i idade en a
an axe de “non pe ence a ninguén”, en a des an axe de se ine icaz po “non
comp ome e a ninguén”, po que “non pene ou no co azón humano”; aínda que comp e
se conscien e, amén, de que na pu a subxec i idade ampouco pode habe e dadei o
diálogo, pois elimínase o logos pa a cae no pu o sen imen o
355
.
Finalmen e, Panikka ai mesmo máis aló do ico concep o de in e -
cul u alidade, pa a chega ao que chama in a-cul u alidade: en a na cul u a do ou o
pa a deixa me en iquece po ela, ao mesmo empo que se in i a ao ou o a en a na
miña pa a deixa se en iquece po ela. Aplica es e concep o, en p imei o luga en
elación coa elixión, e ala de diálogo in a- elixioso
356
. Pe o logo aplícao a odo
mundo cul u al, como máxima exp esión do diálogo in e cul u al: o diálogo in a-
cul u al; o que se ai desde en o das mesmas cul u as, non desde o a, coma un
isi an e ou un dile an e.
En in, a súa iloso ía in e /in a-cul u al en se un au én ico “desa ío”, como
eza o í ulo dun dos mello es lib os que se eñen publicado sob e el, e do que xa emos
ci ado di e sos aballos de especialis as en a ios campos: The In e cul u al Challenge
o Raimon Panikka . Joseph P abhu, colega na Uni e sidade de Cali o nia-Los Angeles
e edi o do lib o, esume con p ecisión o sen ido des e í ulo.
“O ap opiado do í ulo des e lib o debe ía se hoxe ob io. O desa ío in e cul u al que
p opón Panikka é unha das máis adicais cues ións mode nas e pos -mode nas das
pe spec i as mundiais, non só polo noso e nocen ismo e impe ialismo cul u al, senón,
máis aínda, pola súa pe spec i a pa icula . Des e xei o, o p imei o se ía unha
diminución do e dadei o desa ío de Panikka pa a elo só coma un ilóso o
mul icul u al, como ende a se is o moi a miúdo”
357
.
Pa a P abhu, o ondo desa ío in e cul u al que p opón Panikka -co seu
ans undo nunha ciencia con conexións e implicación coa iloso ía, a me a ísica e a
elixión- é unha no a e olución cope nicana, que el sabe si ua , amén, nun con ex o
his ó ico-polí ico de múl iples dimensións. E engade: “A in e cul u alidade de Panikka
355
C . Ibid. 57.
356
C . sob e odo The In a eligious Dialogue, Paulis P ess, New Yo k 1978; ed. i aliana, que
u ilizamos aquí, Il dialogo in a eligioso, Ci adella, Assisi 1988.
357
J. P abhu, “Los in T asla ion. Panikka ’s In e cul u al Odyssey”, The In e cul u al Challenge o
Raimon Panikka , op. ci . 19.
132
ai moi o más ao ondo que a dos p edicado es da ole ancia [p eachings ole ance] e as
di ec ices que se poñen pa a o cambio in e elixioso”
358
.
O noso é un mundo en on ado iolen amen e p ecisamen e po esa di e sidade
cul u al e elixiosa que é unha das mei andes iquezas que posúe o se humano; unha
iqueza que en a on a oga , conscien e ou inconscien emen e, os di e sos colonialismos
de ódolos empos que hoxe i on colapsa a súa hexemonía. Panikka epe iu en máis
dunha ocasión que es e e a o empo p opicio (o kai ós), un empo de especial ele ancia
e signi icado, pe igo e opo unidade, pa a unha c ise de ci ilización plane a ia, un
cambio p o undo (me anoia) cien í ico, ilosó ico, me a ísico e mís ico, que aluma a un
mundo no o, que lonxe de se a “eu opeización do mundo” que pedi on ele an es
ilóso os eu opeos (...), sexa un mundo máis aco de coa ha monía da Realidade, que
sabe in eg a as di e enzas.
A iloso ía in a-cul u al de Panikka en se o que alguén cuali icou coma
“epi anía de espe anza nun mundo ambi alen e”
359
. Pe o comp e ecoñece , amén, a
dimensión excepcional, única e di icilmen e epe ible coa que Panikka i iu es e
diálogo in a-cul u al, no “ i mo básico da es uc u a da pe icho èsis cosmo eánd ica”,
como di J. P abhu
360
, u ilizando a e minoloxía do mesmo Panikka que e emos na IV
pa e do noso aballo.
2.3. O desa me cul u al: Da igno ancia-condea-conquis a, ao diálogo-con e xencia-
descub imen o da complemen a iedade do ou o.
“Hemos de desa ma nues as espec i as cul u as al mismo iempo (e incluso an es)
que p ocedemos a la sup esión de las a mas... Sin el econocimien o de la
in e cul u alidad no hay paz posible en el mundo”
361
.
Velaquí, como colo ón, unha in e pelación undamen al da in e cul u alidade
que Panikka p opón: desa ma as nosas espec i as cul u as, salien ablemen e a
occiden al -que é a que hoxe se en impos o máis en odo o mundo-, como camiño
imp escindible pa a unha ida en ha monía e paz, en solida idade cos humanos, a
na u eza e os cosmos odo. É sob e odo o desa ío ao monopolio da ideoloxía
económico- ecnolóxica-polí ica dominado a como pa imonio uni e sal da humanidade.
358
J. P abhu, “Los in T asla ion...”, op. ci . 20.
359
C . R. Vachon “La iloso ía in e cul u al, epi ania d’espe ança en un mon ambi alen ”, en La iloso ía
in e cul u al de Raimon Panikka , Ignasi Boada (ed.), op. ci .
360
J. P abhu, “Los in T asla ion...”, op. ci . 2.
361
Paz e in e cul u alidad, 157.
133
Aínda que -como ecoñece amén Panikka - es a in e cul u alidade “deses abiliza ideas
e con iccións a aigadas con ecuencia no máis ondo das cul u as”. O diálogo
in e cul u al dáse necesa iamen e na con e sación onda en e pe soas-cul u as- elixións
–que es á no ondo de oda cul u a- e non só en e indi iduos.
Na pe spec i a bíblica xudeoc is iá, ense con apos o desde hai anos Babel (Xen
11) a Pen ecos e (Fei 2, 5-12): a con on ación en e unha di e sidade de linguas que
en on a aos humanos po cas igo di ino -uní anse con a Deus pa a chega a el e se
an o coma el, un p oxec o humano o gulloso-, on e a esa mesma di e sidade de pobos
e linguas que non impide o en endemen o en Pen ecos e. Pe o o episodio da o e de
Babel pode se , máis ben, un exemplo da chamada de Deus a saí do cí culo onde os
humanos se ence an. F on e a in e p e ación da dispe sión como un cas igo de Deus
(“Baixou o Seño …e pensou... ‘Baixemos e emba ullemos alí mesmo a súa lingua, de
xei o que non se en endan uns cos ou os’. O Seño espallounos de alí po oda a e a, e
deixa on de cons uí-la cidade”, Xen 11, 7-8), podemos e es a dispe sión po oda a
e a como unha bendición. Tal como acon ece a cos illos de Noé; despois do dilu io e
a alianza que Deus ai con eles, dispé sanse e epoboan a Te a (Xen 6 a 9). Des e xei o,
os illos de Noé o on conside ados como os undado es das di e en es azas e linguas.
Os habi an es da cidade da que ala o ela o de Babel emen se dispe sados; e úxianse
nun concep o de unidade que c ea c ispación en o no a una única iden idade usional:
que en Unha cidade única, de Unha sóa o e, de Unha sóa lingua... A e dade se ía
única e impo íase a odos coa o za mesma de Deus, que se ap opian os cons u o es da
o e. É a incapacidade pa a ab i se ao ou o, ao di e en e, ao es anxei o e á súa e dade
ou a, complemen a ia da nosa.
Des e xei o, Babel e Pen ecos e exp esa ían o mesmo mo emen o ca a a
di e sidade. A sala onde os discípulos de Xesús se euni an áb ese, es es saen e póñense
a ala . T un a a di e sidade. Áb ome ao ou o su icien emen e pa a comp ende o que
di e pa a ace me comp ende del, pa a oí a súa e dade e, pa indo des a e dade
di e en e da miña, pode econs uí ou a no a, máis ica, máis iel á ealidade.
O diálogo in e cul u al supón pasa non só do illamen o-igno ancia,
indi e e enza-desp ezo, condea-conquis a... a unha coexis encia-comunicación, senón a
un e dadei o diálogo-con e xencia-descub imen o da complemen a iedade do
ou o
362
.
362
C . Paz e in e cul u alidad, 38ss.

134
Illamen o e igno ancia no que es á ins alada unha cul u a, a é o pun o de que a
in e cul u alidade nin seque a se p esen a.
Indi e e enza e desp ezo; a ou a cul u a non nos a ec a, mesmo pode
conside a se un i al pe igoso.
Condea e conquis a; a ou a cul u a chega a con e e se nunha p esun a ameaza
con a a que hai que eacciona , quizais, sup imi .
Coexis encia e comunicación; a ou a cul u a con é se nunha cu iosidade ou
mesmo un desa ío que me in e pela.
Con e xencia e diálogo. Vaise p oducindo un encon o e o descub imen o dunha
posible in luencia ecíp oca, bené ica pa a as cul u as que se encon an. “A ou a
cul u a empeza a con e e se no ou o polo da nosa, e quizais nun complemen o”,
esc ibe Panikka . É o descub imen o da complemen a iedade do ou o
Todo is o supón, amén -como insis e o noso pensado - supe a o que chama “a
azón a mada”; po que a azón pode se unha a ma moi pe igosa; sob e odo nas máns
dos que eñen amén o pode cien í ico, ecnolóxico e bélico, como oco e co Occiden e
ac ual:
“Fálase de con- ence ao ou o; de discu i pa a ence ao ou o. Des a manei a, a
linguaxe cesa de se un ac o de amo pa a con e e se en loi a, en desa ío. Non sabemos
acuña unha linguaxe máis amo osa”
363
.
Po iso, comp e chega ao “desa me cul u al”, de cada unha das cul u as que
p e enden impo a paz desde as súas p opias cla es cul u ais, desde a súa p opia isión
da ealidade que conside an a mello de xei o absolu o. Es a exp esión e í ese
p e e en emen e á cul u a p edominan e: a occiden al-eu opea ilus ada- acional e
cien í ico- écnica, ondamen e me ida no que Panikka cuali ica como “as inchei as
nas que se pa ape ou a cul u a ‘mode na’ de o ixe occiden al”; a cul u a da ciencia, o
p og eso, a democ acia e a economía de me cado mundial. Po que a paz non pode se o
monopolio de ningunha cul u a ou elixión: ningunha cul u a, elixión ou adición pode
esol e illadamen e os p oblemas do mundo.
“Temos que desa ma as nosas espec i as cul u as ao mesmo empo que
p ocedemos á sup esión das a mas”, di Panikka no 5º dos seus “sû as da paz”.
363
Il p oblema dell’al o, 24.
135
“Nues as cul u as suelen se belige an es y a an a los demás como enemigos,
bá ba os, goi, kha i , paganos, in ieles, e c. Añadamos aún que más de una cul u a se
si e de la p opia azón como de un a ma...
El desa me cul u al no es una simple exp esión demagógica; es un equisi o de la paz,
de cualquie desa me du ade o en la si uación ac ual”
364
.
Es e desa me cul u al é a iscado, pois a c í ica da p opia cul u a occiden al
ainos ulne ables; debe ace se paula inamen e, pe o é condición sine qua non pa a
es ablece unha e dadei a cul u a de paz nun diálogo de igualdade en e as di e sas
cul u as. Como di, xogando coas palab as: “Non se a a de enuncia a ningún alo
posi i o, senón de alo a di e samen e a posi i idade de moi os alo es”
365
, o posi i o
de alo es di e en es dos nosos; se cons an emen e c í icos coas nosa cul u as... Pe o
comp e some e a c í ica as nocións mesmas de e olucionismo e desen ol emen o; pois
“xa non abonda co desen ol emen o sos ible”, a i ma
366
.
A philosophia pacis é o con a io a unha iloso ía como “a caza da e dade co
i le da azón”; busca a ha monía en e animus e anima
“Es algo más que una iloso ía pací ica; es una iloso ía que e leja la a monía de la
ealidad y, a la ez, con ibuye a ella; una iloso ía que es simul áneamen e causa y
e ec o de la paz: es e ec o de la paz, po que su ge de un espí i u sosegado y pací ico; es
causa de la paz, po que ac ecien a o es ablece la a monía del uni e so”
367
.
A philosophia pacis é “unha emp esa in elec ual pa a en ende no posible o
mis e io da ealidade”; é unha iloso ía que pa e do supos o de que a es u u a
de adei a de ealidade é ha mónica. Pe o non ai só unha obse ación pasi a des a
ha monía da ealidade, senón que busca unha pa icipación ac i a nela. Is o, desde
Cice ón aos pensado es hindús e buddhis as, só se consigue coa con emplación, que
xungue eo ía e p axe, es o zo in elec ual e comp omiso ac i o. Po iso, os
con empla i os son an o pe soas de acción como de pensamen o e medi ación. A
philosophia pacis non busca impo un concep o de “paz”, senón que busca a ha monía,
a pa icipación na in e elación de odo o que exis e, de odo con odo. “A paz é a
pa icipación na ha monía do i mo do se ”, di Panikka .
364
Paz y desa me cul u al, 38.
365
Ibid. 64.
366
Ibid. 63-64.
367
Ibid. 30. C . amén o olume coo dinado po Miquel Siguan, Philosophia pacis. Homenaje a Raimon
Panikka , Símbolo, Mad id 1989.
136
137
IV
TODA A REALIDADE É RELACIÓN.
A PERSPECTIVA COSMO-TE-ÁNDRICA
“Ni el dualismo ni el pu o monismo pueden esol e el Mis e io de lo Real… la
iden idad y la di e sidad coexis en y ambas son eales. La pied a angula de la
e dade a me a ísica es la sín esis a moniosa de ambas pe spec i as...
El pa adigma de es e Mis e io es la in uición ad ai a, que se e ie e a algo que no
puede se llamado ni ‘uno’ ni ‘dos’. El Mis e io no es ni el mismo ni o o, ni uno ni
múl iple: es no-dualis a… No podemos ‘habla ’ de ese Mis e io de o ma simplemen e
‘obje i a’ y nominalis a… El Mis e io no es obje i able, po que ‘ ú’ y ‘yo’ somos
pa es cons i u i as de ese Mis e io. Tampoco es pu amen e subje i o, po que
‘noso os’, el suje o o los suje os, no somos la o alidad del Mis e io” (Raimon
Panikka , El C is o desconocido del hinduismo).
“La ealidad es cosmo eánd ica. No hay es ealidades: Dios, el Homb e y el Mundo;
pe o ampoco hay una, o Dios, u Homb e o Mundo... Dios, Homb e y Mundo es án en
una ín ima y cons i u i a colabo ación pa a cons ui la Realidad... Dios, Homb e y
Mundo es án comp ome idos en una única a en u a y es e comp omiso cons i uye la
e dade a Realidad”. (Raimon Panikka , La T inidad).
144
sen imen o elixioso do amo , que menosp ezaba Śnk a: Deus é a alma das almas e da
na u eza, es as son di e sas del, pe o non es án sepa adas de Deus, a súa unión é
ad ai a. R m nuja, e o oso isnui a, c e que a bhak i é álida no camiño de libe ación
que busca o hinduísmo
377
; po iso, es a posición dou inal i o un g an eco na
espi i ualidade de ocional da bhak i e a súa exp esión na elixiosidade popula . A
bhak i é a elixión do amo - on e á jñ na ou elixión do coñecemen o-, a ac i ude
elixiosa, mís ica e elacional po excelencia; cén ase na de oción ou pa icipación no
di ino polo amo , unha elación con Deus baseada no amo , o abandono nel. O ad ai in
é o que alcanzou a expe iencia da non-dualidade; o bhak a é o adep o da bhak i, o
de o o, que busca la unión con Dios po medio del amo ; men es o jñ nin é o sabio, o
que coñece, o que sigue a ía con empla i a do jñ na (conocimien o) pa a chega á
expe imen a a unión non-dual coa Realidade. Ambos, bhak a e jñ nin, que en chega a
se un pe ec o ad ai in. Raimon Panikka buscou cla amen e, como R m nuja, uni
ha monicamen e ad ai a e bhak i, non-dualidade, pe o con amo ; o seu ex o
undamen al en un í ulo exp esi o “Amo y no dualidad”
378
.
c) As igu as mode nas máis senllei as do ad ai a
Así como Śnk a é conside ado a e e encia undamen al da an iga dou ina ad ai a,
máis ecen emen e, sob e odo no s.XIX, xo den igu as senllei as do hinduísmo e bo
des a dou ina: os p imei os o on R mak ishna
379
(1836-1886) e o seu p incipal
discípulo Vi ekananda (1863-1902). Pe o dise comunmen e que o ep esen an e máis
des acado do ad ai a no s. XX é Ramana Maha shi
380
(1879-1950); Panikka non
chegou a coñecelo, pois oi á India en 1954, pouco despois da súa mo e, pe o oi
in oducido nas súas ensinanzas da man do monxe benedic ino ancés Hen y Le Saux
377
A sal ación no hinduísmo consis e en libe a se da lei do ka ma, o ciclo das eenca nacións (sams a),
pa a chega á iden i icación con B ahman. As es “ ías” (m ga) clásicas da sal ación p esen es na
so e ioloxía hinduís a son: ka ma-m ga (camiño da acción, as ob as sociais ou i uales), bhak i-m ga
(camiño da ado ación, abandono) e jñ na-m ga (camiño do coñecemen o pa a supe a a igno ancia,
con emplación, ascesis, yoga).
378
“Amo y No-Dualidad”, Su í (Mad id), 1 (2001), 14-18; o ex o apa eceu an e io men e con di e sos
í ulos: “Ad ai a e Bhak i. Le e a da V indaban”, Humani as (1965), 991-1001; “Ad ai a y Bhak i. Amo
e iden idad en un diálogo indoc is iano@, Re is a de Occiden e, 91 (1970), 38-52… e oi ecollido no seu
lib o Mi o, e y he menéu ica, He de , Ba celona, 2007, 297-308. C . Unha e lexión ao espec o en V.
Pé ez P ie o, Dios, Homb e Mundo, op. ci .138-141.
379
C . Ramak ishna, La sag ada enseñanza de S i Ramak ishna, Kie , Buenos Ai es, 1971.
380
C . Ramana Maha shi, Enseñanzas espi i uales, Kai ós, Ba celona 19862. C . E nes o Balles e os,
Ramana Maha shi, Kai ós, Ba celona 1997; pode a opa se unha boa unha sín ese na súa con e encia, “La
iloso ía occiden al mode na y el Vedan a Ad ai a de S i Ramana Maha shi”, con edición elec ónica:
h p://www.concienciasin on e as.com/PAGINAS/CONCIENCIA/Balles e os_Ramana.h ml.

145
(g an amigo e compañei o du an e anos no s am que chama on Saccid nanda e con
quen ixo a ias pe eg inaxes hindús undamen ais
381
; es e cambiou logo o seu nome
occiden al po Abhishik nanda, 1910-1973), que si se in oduciu no ad ai a da man de
Ramana Maha shi. Do ensino de Ramana Maha shi sob e a non-dualidade ecollemos
de inicións an cla as como es a:
“El no-dualis a dice que el mundo es i eal; pe o ambién dice: ‘Todo es o es B ahman’...
Los ad ai in no dicen que el mundo es i eal. Eso es un malen endido... Ellos sólo quie en
deci que el mundo es i eal como mundo [au osubsis en e], pe o eal como Yo...”.
“[La doc ina del Ad ai a Vedan e dice en sín esis] No exis e nada sal o la Realidad única.
No hay nacimien o ni mue e, ni p oyección ni e acción, ni escla i ud ni libe ación. Sólo
exis e e e namen e la unidad única. A quienes encuen an di ícil cap a es a e dad y
p egun an ¿Cómo podemos igno a es e mundo sólido que emos en o no nues o?, se les
señala la expe iencia del sueño y se les dice: Todo lo que eis depende del que e. Apa e
del que e, lo is o no exis e. Es o se llama d ishis i s hi ada o el a gumen o de que uno
p ime o c ea en su men e y luego e lo que su men e ha c eado…”
382
.
Ou os pe soei os undamen ais do ad ai a con empo áneo son Nisa gada a
Maha aj
383
(1897-1981), que oi gu ú de Ramesh Balseka
384
, cuxa ob a i o unha
g an in luencia na comp ensión do ad ai a en Occiden e, pola súa cla idade exposi i a;
e amén Au obindo
385
(1872-1950), K ishnamu i
386
(1895-1986), e c.
d) Raimon Panikka e o ad ai a
O noso au o p e i e aduci ad ai a po “a-dualidade”, como en exp esado en máis
dunha ocasión:
“Aunque la cos umb e ha enido aduciendo ad ai a po ‘no-dualidad’, debido al
pensa dialéc ico que p edominaba cuando la cul u a eu opea ‘descub ió’ la India, yo
aduzco aho a po a-dualidad, que es igualmen e cas ellano y me pa ece más iel a lo
que el ad ai a es (a-d ai a), y que de ninguna mane a iola el p incipio de no-
con adicción, como se ía la negación de la dualidad. En odo caso, el ad ai a no
381
C . H. Le Saux, Sagesse hindoue, mys ique ch é ienne. Du Vedan a a la T ini é, Cen u ion, Pa is
1965; H. Le Saux-R. Panikka , Alle so gen i del Gange: peleg inaggio spi i uale, CENS, Milano 1994;
R. Panikka , “La mon ée e s le ond”, P é ace pa a H. Le Saux, La mon ée au ond du coeu . Le jou nal
in ime du moine ch é ien-Sannyâsî hindou, OEIL, Pa ís 1986.
382
A. Osbo ne, Las enseñanzas de Bhaga an S i Ramana Maha shi, Kie , Buenos Ai es, 1978, 18.
383
C . a ob a undamen al de Nisa gada a Yo soy eso, Si io, Málaga 1988; amén Enseñanzas de ini i as.
Con e saciones sob e el Absolu o, Los lib os de la lieb e de ma zo, Ba celona 1998. Véxase amén a ob a
de M. Ca allé ci a a ias eces nes as páxinas La sabidu ia de la No-Dualidad. Una e lexión compa ada
en e Nisa gada a y Heidegge .
384
C . Ramesh S. Balseka , De la Conciencia a la Conciencia, Yug, México 1996; El bucado es lo
buscado, Gaia-Al agua a, Mad id 2005.
385
C . S. Au obindo, El Sec e o del Veda, 2 ols. Fundación Cen o Au obindo, Ba celona 1998.
386
C . K ishnamu i, Más allá del pensamien o, EDHASA, Ba celona 1982.
146
con adice al axioma, aunque ampoco lo e ige en el p incipio sup emo del pensa ... El
p incipio de no-con adicción no se niega, sino que se supe a”
387
.
Abondando nis o, dicía pouco despois:
“Cando pensamos debemos pensa na conexión. T á ase da ha monía, a co elación, a
in uición ad ai a, que non aduzo como se ai habi ualmen e... No a-d ai a, o ‘a’ é
ausencia, ausencia de dous. Nego, non nego a dualidade; do con a io ob eño ou a
con adición ou a dialéc ica. Son conscien e do ei o de que a ealidade es á ausen e”
388
.
“O pensamen o dialéc ico é o que o con unde odo”, di máis adian e. Pe o non
podemos di idi nos: “Non somos o suxei o da expe iencia. A expe iencia non en
ampouco suxei o”
389
; pe o pa a exp esa is o necesi amos a in uición simbólica, da que
alamos máis a ás. Desde o comezo, desde semp e, a ealidade é conexión,
in e elación, aínda que haxa pola idades. Po iso, o se humano en es ó ganos pa a
ap oxima se á ealidade: o ollo sensible-empí ico, o ollo in elec i o- e lexi o e o ollo
mís ico-con empla i o; men es non se lle ab en os es, o se humano non pode
comp ende a pe spec i a a-dual da ealidade.
O mesmo Panikka p ecisa is o, aco de co de máis a iba:
“En igo , a in uición ad ai a non é a negación da dualidade –que se ia con adición, se
non que emos de ende o monismo. Pode iamos dici que o ad ai a é a supe ación (sen
as conno acións hegelianas da e ba) do monismo. No ondo, á ase máis da ausencia
de dualidade que da súa negación. Ago a ben, a consciencia da ausencia implica máis
que un pu o pensa dialéc ico...
É o amo o que ai no a a ausencia. O di o cio en e amo e coñecemen o é mo al
polos dous lados... A ausencia non é, no caso do ad ai a, a negación da dualidade, como
a adución ‘non dualismo’ pode ía ace c e ... O ad ai a non é i acional, senón que é
aquela expe iencia que nos ai conscien es de que aquilo que chamamos Realidade non
se pode aduci , ni seque a acionalmen e a unha unidade, pe o ampouco a unha
dualidade: nin unidade nin dualidade, que se ía a conclusión dialéc ica”
390
.
Na India, Raimon Panikka somé xese no es udio do Vedân a du an e anos, a a
chega a publica unha comple ísima an oloxía e es udio dos Vedas de máis de mil
páxinas: The Vedic Expe ience
391
. Así, en a no coñecemen o p o undo do ad ai a
ed n a. Panikka ala do ad ai a e a non-dualidade en nume osos lib os e a igos;
desde unha das súas p imei as ob as -das máis eedi adas e aducidas- El C is o
387
C . Panikka , “P ólogo”, en V. Pé ez, Más allá de la agmen ación... 13.
388
L’amo e, on e o igina ia dell’uni e so, 98.
389
Ibid. 122.
390
“Epíleg”, en J. Pigem, El pensamen de Raimon Panikka , 222-223.
391
The Vedic Expe ience. Man amanja i. An An hology o he edas o Mode n Man and
Con empo a y Celeb a ion, Uni e si y Cali o nia P ess, Be keley-Los Angeles & DLT, London 1977.
147
desconocido del hinduismo, á que aludimos na In odución, a é as úl imas
392
. A súa
cla e e a impo ancia da non dualidade pa a o pensamen o sin e ízao nes as palab as:
“Ni el dualismo ni el pu o monismo pueden esol e el p oblema… Es o nos lle a a la
pa adoja casi ine i able, o mulada de una mane a u o a po la mayo ía de las escuelas
ilosó ico- eológicas: la iden idad y la di e sidad coexis en y ambas son eales. La
pied a angula de la e dade a me a ísica es la sín esis a moniosa o, mejo dicho, no
con adic o ia de ambas pe spec i as”
393
.
O Mis e io (a Realidade) só se pode comp ende coa in uición ad ai a:
“El pa adigma de es e Mis e io es la in uición ad ái ica, que se e ie e a algo que no
puede se llamado ni ‘uno’ ni ‘dos’. El Mis e io no es ni el mismo ni o o, ni uno ni
múl iple: es no-dualis a… No podemos ‘habla ’ de ese Mis e io de o ma simplemen e
‘obje i a’ y nominalis a… El Mis e io no es obje i able, po que ‘ ú’ y ‘yo’ somos
pa es cons i u i as de ese Mis e io. Tampoco es pu amen e subje i o, po que
‘noso os’, el suje o o los suje os, no somos la o alidad del Mis e io”
394
.
Deus e o mundo non es án xus apos os nin o un abso bido polo ou o, senón en
elación de ecip ocidade; o Absolu o é anscenden e e inmanen e á ez: “Dios no es ni
el Mismo (monismo) ni el o lo O o (dualismo). Dios es un polo de la Realidad, polo
cons i u i o; silencioso y po an o ine able… ascenden e, pe o inmanen e en el
mundo; in ini o, pe o limi ado en las cosas”
395
.
Po iso, nes a concepción non hai nada que non sexa sag ado, nin hai nada
absolu amen e sag ado, sepa ado do es o, odo en unha dimensión sag ada: “Lo
sag ado es un aspec o de odas las cosas po el mismo hecho de que las cosas son
eales”, di Panikka
396
.
Pe o, a pesa de e esc i o moi o sob e o ad ai a, Panikka epi e que a
expe iencia da non-dualidade non pode se di ec amen e exp esada en palab as
in elixibles; no momen o en que se ai así “comp e ala de pola idade e po an o,
comp e usa unha linguaxe dalgunha manei a dualis a”
397
. Con odo, a non-dualidade é
o sen ido máis ondo da mei ande pa e dos concep os panikka ianos (on onomía,
392
The Unknown Ch is o Hinduism (1964, ed. española 1970 e 1994). Pe o amén Mis e io y
e elación. Hinduismo y c is ianismo, encuen o en e dos cul u as (1971), El silencio del Buddha
(20005), La T inidad. Una expe iencia humana p imo dial (19995), La expe iencia ilosó ica de la India
(1997), La in uición cosmo eánd ica (1999), e c.
393
El C is o desconocido del hinduismo (1994), 147.
394
Ibid. 23.
395
Iconos, 86. C . “Ad ai a y T inidad” en El C is o desconocido (1971) 165-180; El C is o desconocido
(ed. de 1994) 150-170.
396
El mundanal silencio....
397
“The e Is No Ou e Wi hou Inne Space”, en K. Va syayan (ed.), Concep s o Space. Ancien and
Mode n, New Delhi 1991, 26.
148
ela i idade adical, indade adical… pe spec i a cosmo eánd ica): Nin monismo nin
dualismo, epi e unha e ou a ez; o ad ai a é a pola idade cons i u i a da Realidade,
unha pola idade capaz de sopo a ensións, e que exp esa a ha monía desa Realidade
398
.
No aballo ci ado an es exp esábao así:
“Hai unha elación dinámica e cons i u i a de manei a que cada un dos polos da
elación é o conxun o; po que non podemos de ningunha manei a illa os polos sen
des uílos. Deixa ían de se polos… Non hai Ex e io sen In e io , nin In e io sen
ex e io . O In e io é o que ai o ex e io e ice e sa”
399
.
A es e espec o, comen a con azón o ilóso o ca alán Jo di Pigem, e bo de
ce as con aposicións que se eñen ei o adicionalmen e na iloso ía occiden al:
“Desde a expe iencia da non-dualidade, a dispu a sob e se a ealidade é en de adei o
e mo dinámica ou inmóbil (a supos a con aposición en e He ácli o e Pa ménides)
baséase en illa dous polos que non eñen senso o un sen o ou o: nada máis poden
concibi o mo emen o en elación con algo inmóbil, e non poden concibi a
inmobilidade máis que en elación con algo móbil. A expe iencia da non-dualidade non
pode consegui se máis que supe ando as dico omías que se supe poñen na concepción
da ealidade”
400
.
Des a manei a, o ad ai a desa ía as nosas p e ensións an o de obxec i idade
como de subxec i idade, ao supe a a di isión dual que acemos en e suxei o e
obxec o, supe a o “modelo do uni e sos en dous pisos” -que chama Panikka - e a busca
de obxec i idades. Cando, como di Panikka , “o ad ai a non ai unha a i mación
obxec i a sob e a ealidade... O Se non en p edicado. O é do noso pensamen o acional
non en po que se idén ico ao Se da nosa consciencia”
401
. Así, ep esen a un desa ío
xigan esco pa a a nosa o ma habi ual de concibi a ealidade, xa que, como epi e
Panikka “implica abandona o lide ado sobe ano do logos”; e des a manei a espe a “o
e o de pe de o con ol, o pánico da ince eza, a obsesión pola segu idade que é unha
ca ac e ís ica dos empos mode nos”
402
; aínda que non po iso sexa “a negación da
azón”, senón “a súa anscendencia”
403
.
398
C . In isible Ha mony. Essays on Con empla ion Responsibili y, Ed. by Ha y James Ca gas, Fo ess,
Minneapolis 1995. Véxase a mesma idea en D. Loy, No dualidad, Kai ós, Ba celona 2000, 216-217.
399
“The e Is No Ou e Wi hou Inne Space”, 27.
400
J. Pigem, El pensamen de Raimon Panikka . Una iloso ia de la in e dependència, 138.
401
“A Sel -C i ical Dialogues”, en J. P abhu (ed.) The In e cul u al Challenge o Raimon Panikka , 275.
402
“The e Is No Ou e Wi hou Inne Space”, 27.
403
“A Sel -C i ical Dialogues”, 275.
149
e) A expe iencia da non-dualidade o a do hinduísmo
A expe iencia da non-dualidade da ealidade, como mani es a o mesmo Panikka en
a ias ocasións, non apa ece só no hinduísmo, senón amén no buddhismo e o aoísmo,
e cons i úe o o núcleo cen al, o eixo de p ac icamen e odas as g andes adicións
ilosó icas, me a ísicas e espi i uais o ien ais. Así, a opamos es a dou ina nos ou os
dous sis emas ilosó ico- eolóxicos máis in luen es de O ien e: o buddhismo (na
expe iencia do ni ana), especialmen e no budismo mah y na (e den o des e, no
buddhismo zen e no buddhismo ibe ano, o dzogchen); e o aoísmo de Lao Tse e Chuang
Tzu. O e mo aoís a que se e i e a es a expe iencia non-dual é wei-wu-wei (“acción da
non-acción”). Pa a os es, on e á medi ación e a acción que nos le a á expe iencia
non-dualis a da Realidade, “o p oceso de pensamen o cons i úe unha especie de
in e e encia”, como esc ibe Da id Loy, un dos mei andes especialis as no ad ai a
404
.
“El alo sup emo de la ida esul a mucho mejo exp esado si eludimos la negación
del mundo que se de i a de sepa a el undamen o ascenden e de la mul iplicidad de
los enómenos y admi imos la posibilidad de que la libe ación se asien e en la
ac ualización de nues a e dade a na u aleza no-dual, es deci , en la ealización de que
cada uno de noso os es la o alidad del uni e so”
405
.
Conc e amen e, o buddhismo mah y na e, sob e odo, Nāgā juna (150-250)
406
-
cuxo pensamen o dixemos que i o unha in luencia undamen al na o mación do
ad ai a ed n a de Śnk a-, in e p e a án a in e elación de ódolos se es
(p a yasamu p da, concep o undamen al do buddhismo que e emos a con inuación)
como shûnya a ( acuidade, balei o): odo o eal é un sendo, que non se apoia en nada;
po iso a sabedo ía es á alén do si e do non, alén de odo o dualismo que hai o co azón
de calque a posición posi i a ou nega i a. A acuidade, di Nāgā juna, mós anos o
camiño do medio (m dhyamika): ni un, nin dous, senón non-dous (ad ai a). Camiño do
medio que nos ensina amén que o camiño ascenden e a opa a súa ealización no camiño
descenden e; que o coñecemen o (jñ na) ealízase na compaixón (ka una)
407
.
404
D. Loy, a súa Tese de dou o amen o en Filoso ía publicada en España como No dualidad, 24. C .
pa icula men e “La no-dualidad en la Bhaga ad G ”, 288-302.
405
Ibid. 300.
406
Nāgā juna é o undado da escola mādhyamika (camiño medio) do budismo mahāyāna e,
p obablemen e o pensado budis a mahāyāna más in luin e despois do mesmo Gau ama Buddha. A el
débese o lo ecemen o do mahāyāna e das escolas do buddhismo ibe ano, o chan chino e o zen xaponés.
407
C . Xa ie Se a, “La in uición ad ai a en Raimon Panikka . Una expe iencia in e cul u al”,
Conciencia sin F on e as. h p://www.concienciasin on e as.com/PAGINAS/CONCIENCIA/se a_panikka .pd .
Pa a unha análise do non-dualismo de Nāgā juna, c . Ken Wilbe , Sexo, ecología, espi i ualidad, ol.I,
lib o 2, Gaia, Mad id1997, 295-312.

150
Pode que es a iloso ía e espi i ualidade que que e exp esa a in uición non-dual
da ealidade, sexa unha das he danzas ilosó icas e espi i uais máis impo an es e ondas
da humanidade, an o en O ien e como en Occiden e; e Nāgā juna, xun o co seu
con empo áneo occiden al Plo ino, sexan igu as cen ais dela. Po que a in uición da
non-dualidade non é so de o ien e, senón que apa ece amén na iloso ía plo iniana e no
gnos icismo, no núcleo mís ico do islamismo (o su ismo), na Cábala heb ea e na mís ica
c is iá. O non-dualismo ou unidade de odo o eal aplícase a calque a ou a dou ina
ilosó ica ou mís ica que a i me que, no máis p o undo da Realidade esoa a unidade:
unha única e dade, onde odo o ma pa e do Un. Des a manei a, o non-dualismo se ía
a base dunha philosophia pe ennis non a ada a ningunha escola; ese de endida non só
po A. Huxley ( id. I pa e des e aballo), senón amén po mís icos c is iáns
con empo áneos como T. Me on, en K. Wilbe e pnsado es hindúes como
Cooma aswamy... ou pensado es an coñecidos como R. Guenon, H. Co bin, e c. Máis
ecen emen e, é a pos u a dunha expe a no non-dualismo, a ilóso a ca alana Mónica
Ca allé no g oso olume da súa Tese en Filoso ía
408
.
No su ismo a opamos o mulacións semellan es as ad ái icas. O non-dualismo
exp esa na linguaxe su í que a elación en e Deus e o mundo non é de 1+1, que se ía
me a xus aposición (dualismo), nin de 1=1, que se ía me a iden i icación (monismo),
senón de 1x1, onde cada ac o man én a súa p opiedade sen que po iso se mul iplique a
ealidade
409
. É o que a opamos nos ex os que lle cus a on a ida ao má i Al-Hallaj
(857-922), o “axi ado de conciencias”: “Con e inme en Aquel a quen Amo, e Aquel a
quen amo con e euse en min”. E a opámolo nese cumio do pensamen o islámico que
oi o su í Ibn’A abi, cuxa ob a T a ado de la Unidad é unha das máis ele adas
sis ema izacións do non-dulismo no mundo islámico
410
. O mís ico i aní Abd al-Ka im
Al-Yîlî di:
“La pe cepción de la Esencia Sup ema consis e en llega a sabe , po la ía de la
in uición di ina, que ú e es Él y que Él e es ú, sin que haya con usión en e ambos, ya
que el se ido es se ido y el Seño es Seño , y no se a a de que el se ido se
con ie a en Seño , ni el Seño en se ido ”
411
.
408
M. Ca allé, La sabidu ia de la No-Dualidad. Una e lexión compa ada en e Nisa gada a y
Heidegge , op. ci . c . 48.
409
C . H. Co bin, El homb e de luz en el su ismo i anio, Si uela, Mad id 2004.
410
C . especialmen e as súas ob as T a ado de la Unidad, Si io, Málaga 1987 e El núcleo del núcleo,
Si io, Málaga 1992.
411
Abd al-Ka im, El homb e uni e sal, Mad id 2001, ci a omada de J. Melloni, El Uno en lo múl iple.
Ap oximación a la di e sidad y unidad de las eligiones, Sal Te ae, San ande 2003. C . amén pa a o
su ismo a ob a undamen al de Hen y Co bin, Cue po espi i ual y Tie a celes e, Si uela, Mad id, 1996; e
151
No pensamen o c is ián podemos as exa es a in uición da non-dualidade,
aínda que non an explici ada cla amen e como en O ien e, desde Agos iño e o pseudo-
Dionisio A eopagi a a é a Idade Media. Pe o, sob e odo logo, a opámolo na mís ica e o
pensamen o especula i o de Meis e Eckha , do que xa alamos na In odución; e
amén en Be na do de Cla a al, Nicolás de Cusa, Boehme, Silesius, os mís icos
españois Te esa de Jesús ou Juan de la C uz…
412
. Eckha esc ibe epe idamen e que “o
coñecen e e o coñecido son un”.
“Todas las c ia u as lle an en si la negación; una niega a la o a... En Dios, empe o, hay
una negación de la negación; es un solo y niega odo lo demás, po que no hay nada
ue a de Dios”
413
.
“Alguna gen e simple imagina que debe ían e a Dios, como si Él es u ie a allí y ellos
aquí. Pe o es o no es así. Dios y yo somos uno. Po el conocimien o concibo a Dios en
mi in e io ; po el amo , po el con a io, pene o en Dios… El ob a y el se son
uno”
414
.
Non é de es aña que na bula pon i icia In ag o dominico –que, despois da súa
mo e, condena po he e odoxa pa e da ob a do mís ico enano- un dos pensamen os
condeados sexa: “Quen e dualidade ou di e encia non e a Deus” (a .23). Pe o nes a
liña de Eckha , cuali icada como un non-dualismo c is ián, an hoxe moi os monxes
c is iáns; sob e odo da adición cis e ciense, pola in luencia dese ou o g an mís ico da
o de do Cis e que oi Be na do de Cla a al (1090-1153)
415
. Es e chega a esc ibi :
“¿Que es Dios?... Es an imposible que algo sea sin Él como Él mismo sin él [mundo].
Él es en Sí mismo como es en odo y, así, de una cie a o ma, sólo Él es” (San
Be na do, De conside a ione, Lib. V, 6,13). Tamén as monxas mís icas Bea iz de
Naza e (1200-1269), Ma ilde de Magdebu go (1207-1282) ou Ge udis de Hel a
(1256-1302). Un amigo co eano, amén monxe cis e ciense, co que i en longas
con e sas e c uzamos abondosos co eos sob e a non-dualidade -que el en aba i i
pa a a mís ica xudea da cabala Ge shom Scholem, Las g andes endencias de la mís ica judía, Si uela,
Mad id 1996.
412
C . H.M. Enomiya Lassalle, Zen y Mís ica c is iana, Paulinas, Mad id 1991; Alois M.Has, Visión en
azul. Es udios de mís ica eu opea, Si uela, Mad id 1999.
413
Eckha , T a ados y se mones, Edhasa, Ba celona 1983, 454-455.
414
Eckha , se món “Dios y yo somos uno”, 170, El u o de la nada y o os esc i os, op.ci . 55.
415
Un anónimo monxe c is ián, esc ibe de san Be na do: “No hay nada en el conjun o de la adición
ca ólica o odoxa, que se ap oxime has a es e pun o a la doc ina edán ica del Si Sup emo (Pa am m )”
Un monje de Occiden e, Doc ina de la no-dualidad (ad ai a- da) y c is ianismo. Jalones pa a un
acue do doc inal en e la Iglesia y el ed n a, Indica Books, Va anasi, 1999, 21.
152
como unha expe iencia con empla i a i al, e non como pu a eo ía ilosó ica-,
esc ibíame nunha ocasión:
“O comezo da non-dualidade é o coñecemen o humano. Cons a a que o mundo
en ei o mós ase polo esquema dual de suxei o-obxec o; pe o que a ealidade e dadei a
da exis encia non é unha sepa ación indi idual independen e, senón a elación... Todo
o que exis e é o acon ecemen o que o ma a elación… A ealidade en ei a é unha ede
de elacións in a-pene an e… Is o supón ‘ e o mundo al e como é’ ( haga a)… Hai
unha endencia na conciencia humana a dis ingui sepa adamen e on oloxía e
epis emoloxía; pe o, unha es á in imamen e unida á ou a...”.
Tamén a opamos a non-dualidade en di e sos pensado es e mo emen os de
Occiden e; sob e odo en Plo ino
416
; Ken Wilbe chega a dici que p ac icamen e odas
as adicións non-duais de O ien e e Occiden e xo den pa cial ou o almen e de
Nāgā juna e Plo ino
417
. Respec o de Plo ino esc ibe Xa ie Se a no aballo ci ado:
“Las c í icas más du as de Plo ino no se di igen an o hacia el c is ianismo como hacia
la gnosis y el ma e ialismo. En la a en u a del silencio, en la búsqueda espi i ual desde
es e ho izon e abie o me a-on ológico, se nos e ela un espí i u que es á más allá de
odo se , se nos e ela como aquello absolu amen e anscenden e, como aquello que
es á más allá de la p opia anscendencia... Absolu a anscendencia, que a la ez es el
espacio abie o que hace posible la exis encia de odo se , es deci , aquello
absolu amen e inmanen e. No hay ningún se que no es é ya en él. Así, la g an búsqueda
espi i ual pa ece acaba en un apa en e acaso, ya que no hay nada que encon a ,
siemp e ha es ado aquí y aho a”
418
.
Finalmen e, a opamos a non-dualidade sob e odo a a és da pegada de Plo ino,
en ilóso os mode nos como en Spinoza, como é ben coñcido; pe o en ce o sen ido e
non an cla amen e, amén en Schelling, Hegel, Schopenhaue , Nie zsche, Eme son ou
Heidegge ... e máis mode namen e en Aldous Huxley ou Alan Wa s
419
.
416
C . Ga cia Bazán, Neopla onismoo y Vedan a. Doc ina de la ma e ia en Plo ino y Samka a,
Depalma, Buenos Ai es 1991. Tamén pa a o es udio de Plo ino en elación con Nāgā juna K. Jaspe s, Los
g andes ilóso os III. Los me a ísicos que pensa on desde el o igen, Tecnos, Mad id 1998.
417
K.Wilbe Sexo, ecología... op. ci . 39-64, 155-230, 242.
418
Xa ie Se a, “La in uición ad ai a en Raimon Panikka ”, a . ci .
419
C . sob e a non-dualidade en español, os ex os undamen ais son os xa ci ados: Da id Loy, No
dualidad; Mónica Ca allé, La sabidu ia de la No-Dualidad (que en amén ou o in odución máis sinxela
La sabidu ía ecob ada, Kai ós, Ba celona 2006) e Consuelo Ma ín, Sanka a y la isión ad ai a de la
ealidad, Dilema, Mad id 2005; amén a boa e sinxela in oducción de Benigno Mo illa Manual Ad ai a,
T ompa de Ele an e, Mad id 2011.
153
2) P incipio ŗ á: odo es á inculado
Na concepción hindú da ealidade, odo es á in imamen e inculado. Pa a es a isión
o al e ha mónica da Realidade, Panikka u iliza non só o concep o de ad ai a, senón
amén ou o ico concep o do hinduísmo édico, in imamen e inculado a es e: o
p incipio ŗ á; o p incipio de ha monía de ódolos se es, o de, eg a, e dade. Ningún se
se iden i ica con ou o, pe o ampouco es á sepa ado dos ou os, odo es á in imamen e
unido; é o p incipio que exe o o de cósmico e sag ado. O p incipio ŗ á ou i a, deno a,
logo, o o de cósmico do uni e so; a a eso do ŗ á o sol ascende e mó ese, os íos lúen,
as á bo es med an e os animais nacen e desen ól ense. Pa a os humanos é o camiño que
un mesmo debe segui ca a o seu obxec i o; po iso, unha pe soa xus a e hono able
semp e en a á p ese a o ŗ á, xa que aconséllase ac ua de aco do con el, pa a que as
cousas sexan doadas, ec as e bene iciosas. Concep ualmen e, es e p incipio es á
inculado aos manda os, o pensamen o e as no mas; colec i amen e e í ese ao dha ma,
a acción de cada pe soa en elación con aquelas no mas e e idas ao ka ma de cada un.
Tense di o que es e p incipio é un dos máis impo an es concep os elixiosos do Rig
Veda. Panikka salien a: “ŗ á é a base de adei a de odo; é ‘o sup emo’, aínda que is o
non deba en ende se nun sen ido es á ico... É a exp esión do dinamismo p imo dial que
é inhe en e a odo”
420
.
Na India o indi iduo, a ealidade illada, non exis e; exis e a pe soa nun nó de
elacións. Desde a p opia expe iencia humana, descób ese que o mamos pa e dunha
Realidade que é oda ela elación. Todo é elación; a mesma Di indade é elación e es á
cons i u i amen e en elación co se humano e co cosmos. Po iso esc ibe Panikka :
“Desde el pun o de is a hindú, la di inización no es que Dios se enca ne y nos
pene a de modo indi idual, sino que uno encuen a su na u aleza di ina cuando se
descub e e dade amen e a sí mismo y su elación con los o os, con el cosmos y con
Dios. Yo descub o que soy mucho más que mi cue po, mucho más que mi alma. El
espí i u no ha llegado a mí po casualidad, sino que pe enece a mi se o al”
421
.
Na concepción édica, a única Realidade é o Pu usha, que non é nin pe soal, nin
es á ico e inmu able, senón dinámico. Es e pu usha é un eu, que só pode coñece se
420
The Vedic Expe ience, 350-351.
421
“Mo imien os o ien ales de espi i ualidad”, XXIV Cong eso de Teología: “Espi i ualidad pa a un
mundo nue o”, E angelio y Libe ación, Mad id 2004, 95.
256

257
Apéndice
GLOSARIO DE
TÉRMINOS SÁNSCRITOS UTILIZADOS
ADVAITA: Dou ina da non-dualidade de ódalas cousas (a-d ai a, non dúas). Sis ema
ilosó ico- eolóxico e expe iencia espi i ual no hinduismo, que p o én da non-dualidade
de oda a Realidade, incluido a Di ina.
ADVAÍTICA: Expe iencia da non-dualidade. O ad ai in é o que alcanzou es a
expe iencia.
AHAM: “Eu”, o Eu absolu o. O Un é idén ico á Realidade absolu a, o undamen o de
odo.
AHAM BRAHMAN: “Eu son B ahman”. Unha das ca o g andes sen encias hindúes da
non-dualidade.
AYAM ATMAN BRAHMAN: “A man é B ahman”. Ou a das ca o g andes sen encias
hindúes da non-dualidade.
ASTI NASTI: “É is o-non é is o”. Se -non se .
ASTIKA, sis emas o odoxos hindúes (de as i, Se ).
ATMAN: O Sí mesmo, o Se , a Mismidade. A esencia máis ín ima no se humano e na
alma do mundo.
AVATARA: Mani es ación, “descendimen o” de un deus á igu a humana.
BHAKTI: Ac i ude mís ica de de oción, de amo a Deus; pa icipación no di ino polo
amo , de oción, abandono. Signi ica e imolóxicamen e an o “sepa ación” (bañj), como
“dependencia” (bhj). Po ex ensión, a bhak i é a elixión do amo . O bhak a é o adep o
da bhak i.
BH SYA: Comen a io.
BODHISATVA: Buddhis a, que alcanza a libe ación na e a, pe o comp omé see a
axuda a ódolos se es a alcanza , amén, a libe ación.
258
BRAHMAN: O Absolu o no Vedan a. O Di ino po an onomasia.
BR HMANA: Tex os explica i os que acompañan aos Veda cons in uccións, i uais,
e c.
DHARMA: Lei na u al, cósmica, uni e sal. O de, elixión. Obligacións. Ven da aíz
dha , que signi ica e ; é o que con o ma, cons i úe e sos én.
DVAITA: Dualidade, o dualismo en can o concepción da Realidade e sis ema
ilosó ico.
HINAY NA: “Pequeno ehículo”; a escola buddhis a he e ada. A ia monás ica do
buddhismo.
SVARA: O Seño , Deus. O sup emo Seño do uni e so no pan eón indio. A dimensión
pe soal de Deus, a di e encia do impe soal: B ahaman.
JIVA: O a man, a alma, enca nada.
JÑ NA: O coñecemen o-expe iencia da Realidade, no senso de coñecemen o
in elec ual. Po ex ensión, é a elixión do coñecemen o, un dos camiños de libe ación. El
jñanin é o sabio, o que coñece; o seguido da ía jñana.
KARMA/KARMAN: Ob a, acción, ac o, des ino. A ley da acción; ob a cuxas
consecuencias desempeñan un papel nas demais exis encias. Resul ado acumulado das
accións pasadas. Ka má ico é o que pe ence ao ka ma, p o enien e do ka ma.
KARUNA: A compaixón no buddhismo.
MAHAVAKYA: Sen encia, a o ismo.
MAH Y NA: “G an ehículo”; escola buddhis a despois do buddhismo he e ada
abe a ao común da xen e, non só aos monxes.
M DHYAMIKA: “A ia media”; a e cei a g an escola do buddhismo.
MANDALA: “Cí culo”, esquema cosmogónico.
MANTRA: Ve so dos Vedas. Palab a sag ada, o ación.
MARGA: O sendei o da ida. Po ex ensión aplícase a un signi icado é ico ou elixioso,
pasando a indica o camiño máis xus o, o camiño ca a á sal ación.
M Y : A ilusión do mundo, o eo que ocul a a e dadei a ealidad.
MITHYA: Concep o buddhis a que exp esa que o mundo é ilusión, unha ealidade
apa en e.
MOKSA: Libe ación. A me a do hinduísmo, sai da oda de enca nacións.
259
NETI NETI: “Non é así, non é así”. A o ismo que se e i e á úl ima ealidade do Se
que só pode se exp esada nega i amen e.
NIDANA: As 12 on es ou o ixes que encadean e condicionan nun o den p eciso odos
os enómenos ísicos e psíquicos segundo o concep o buddhis a p a yasamu p da:
igno ancia (a idy ), o macións men ais (samsk a), conciencia ( iñan ), co po eidade
(n ma upa), bases (sadhay ana), con ac o (spa sa), desexo ( isna), apego (up d na),
de i (bha a), enacemen o (j i), ellez e mo e (duhka).
NIRV NA: Ex inción, libe ación. A me a do camiño sal í ico buddhis a, a ex inción de
oda a con inxencia. Ob ención dunha consciencia libe ada da ilusión (maya) e a
igno ancia (a idya).
PRAJÑANAM BRAHMAN: “B ahman é pu a Conciencia”. Ou a das ca o g andes
sen encias hindúes da non-dualidade.
PRASTHATRAYI: “T es p obas”, ex os canónicos base que comp enden as
Upanishad, a Bhaga ad Gi a e os B ahma Su as.
PURUSA: O Home a que ípico, o ixinal. A Pe soa, o homb e espi i ual, in e io .
PURUSA-VIDHA: O pe soal na Di indade.
RTA/RITA: O de cósmico e sag ado, sac i icio como lei uni e sal. Tamén, a e dade, a
es uc u a dinámica e ha mónica da Realidade.
SACCID NANDA: B ahman en can o Se (sa ), Consciencia (ci ) e Bea i ude
(ananda).
SAKTI: Pode di ino, a ene xía c eado a de Dios, concebida en o ma eminina.
SAMH RA: Disolución, des ución (do Mundo ao inal dun pe íodo cósmico).
SAMS RA: Exis encia mundana, empo al, o ciclo da ansmig ación (nacemen o-
mo e).
SRSTI: C eación, emanación.
S TRA: Li e almen e: “ ío”, b e e a o ismo. Fó mula axiomá ica e condensada.
P ecep o b ahmánico.
TAT TVAM ASI: “Iso es i”. Ou a das ca o g andes sen encias hindúes da non-
dualidade.
TAO: Camiño, concep o cen al do aoismo.
TRILOKA: T iple mundo (ceo, e a, mundo sub e áneo).
260
TRIMURTI: A indade dos deuses B ahma, Visnu e Si a. Os es deuses só ep esen an
es dis in os aspec os de Deus: o c eado (B ahma), o conse ado (Visnu) e o
des uc o (Si a).
TRISANGAM: Con luencia de es íos.
UPANISADS: Tex os ilosó ico- eológicos do hinduísmo que pe encen á S u i, o
undamen o do b ahmanismo.
VEDAS: “O sabe ”. A “Ciencia Sag ada”. A e elación b ahmánica. Di ídense en:
Samhi a (“Coleccións”),
B ahmana (“Explicacións”),
A anyaka (“Tex os da sel a”),
Upanisads (“Comen a ios”).
Os 4 lib os dos Vedas son: Rig Veda, Sama eda, Yaju eda, A ha a eda.
VED NTA: “Fin dos Veda”. Medi acións eolóxicas e ilosó icas sob e o se das
cousas.