Uni e sidade de San iago
Depa amen o de Ciencias da Comunicación
Tese de dou o amen o
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega.
Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da comedia de
si uación
Ma a Pé ez Pe ei o
Di ec o : Ma celo Ma ínez He mida
San iago de Compos ela, 2007
0. Ag adecemen os 5
I. O HUMOR COMO OBXECTO DE ESTUDO E INTERPRETACIÓN
1. Un es udo dos mecanismos cómicos na icción ele isi a 7
1.1. O humo como obxec o de es udo 7
1.2. E olución da in es igación sob e o humo nas ciencias sociais 9
1.3. A in es igación do humo nos medios de comunicación 18
1.4. P imei as de inicións: humo , comicidade e c eacións
humo ís icas 25
1.5. Unha ap oximación ao concep o elecomedia como obxec o
de es udo 34
2. Me odoloxía da in es igación 41
2.1. O humo e a ele isión como o mas cul u ais. A necesidade
dun mé odo in e disciplina 41
2.2. Unha p imei a de inición do obxec o de es udo 43
2.3. A comedia de si uación como ex o 48
2.4. Con ex o da análise. No as sob e o sis ema ele isi o galego 52
2.5. Obxec i os da in es igación 56
2.6. Plani icación de hipó eses de in es igación 58
2.6.1. Hipó eses 59
2.6.2. Acou acións ás hipó eses 60
2.7. Fe amen as de in es igación 63
2.7.1. A análise de con ido 65
2.7.1.1.- A icha de análise 65
2.7.1.2. Uni e so e mos a 68
2.7.2. En e is as a axen es da p odución 70
3. Es ado da cues ión 74
3.1. As eo ías mode nas do humo . A busca dunha Teo ía
Xe al do Humo 74
3.1.1. Teo ías da supe io idade 81
3.1.2. Teo ías da incong uencia 91
3.1.3. Teo ías da libe ación 103
3.2. In es igación ecen e sob e humo : psicoloxía e lingüís ica,
his o ia e an opoloxía 118
II. HUMOR E CULTURA. A BUSCA DUN MODELO DE INTERPRETACIÓN DO HUMOR
4. O humo como o ma cul u al 122
4.1. O humo na dinámica dos p ocesos cul u ais 125
4.1.1. P ocesos de con inuidade e ans o mación
no con ex o cul u al 126
4.1.2. O humo den o do p oceso de in e acción
cul u al 136
4.2. O guión de humo é nico 141
4.2.1. Modelos de dominación 145
4.2.1.1. O guión do chis e cul u al desde
as cul u as cen ais 145
1
4.2.1.2. Con inuidade e cambio no guión
de humo cul u al 149
4.2.2. Modelos de esis encia 154
4.2.2.1. Resis encia de pe il baixo 155
4.2.2.2. O au o-menosp ezo como mo o
cómico 159
4.2.3. Un modelo dob e de humo cul u al 165
4.3. Cons ucións humo ís icas: emas, pe sonaxes e modalidades 167
4.3.1. Os emas do humo 176
4.3.2. Pe sonaxes humo ís icos: do es e eo ipo
ao suxei o ípico 183
4.3.3. Modalidades humo ís icas 198
4.3.4. O odo humo da e a posmode na 224
5. Humo galego 230
5.1. De inicións de humo galego 230
5.1.1. O humo galego desde a óp ica dos
au o es españois 234
5.1.2. Pensado es galegos e humo 239
5.2. O canon humo ís ico galego: Cas elao e Cunquei o 248
5.3. A e anca como modalidade humo ís ica galega 258
5.4. Os pe sonaxes galegos no modelo da esis encia 264
5.4.1.- Os pa os do con o: o galego desde a
cul u a española 265
5.4.2.- O “ou o” ausen e no humo galego 271
III. HUMOR EN TELEVISIÓN. FORMATOS ESPECÍFICOS E IDEOLOXÍA DE PRODUCIÓN
6. A ele isión como espazo p i ilexiado pa a o humo 276
6.1. Tele isión: o luxo impa able do en e emen o 276
6.2. As o ixes do humo ele isi o 287
6.2.1. O ode il e a igu a do cómico 288
6.2.2. O humo nos medios audio isuais: con axios
e mig acións 291
6.2.2.1. Radio 291
6.2.2.2. Cinema 295
6.3. Humo e en e emen o na ele isión. Fo ma os especí icos 306
6.3.1. Fo mas do en e emen o e humo 306
6.3.2. Unidades mínimas con signi icación humo ís ica:
gag e ske ch 315
6.4.- Comedia de si uación: do en oido ao se de g a ación 319
6.4.1. O ixe e consolidación do o ma o ele isi o 321
6.4.2. O o ma o comedia de si uación como
ansmiso ideolóxico con adi o io 336
6.4.3. A mo e da comedia de si uación? hib idación
e no as linguaxes 354
2
7. O humo na comedia de si uación galega 357
7.1. O luxo da Tele isión de Galicia. P incipios p og amá icos
e dinámicas da g ella 357
7.1.1. Os p og amas de humo na Tele isión
de Galicia 360
7.1.2. A icción se iada galega 363
7.2. As comedias ele isi as galegas 370
7.2.1. Es a exias de p og amación e audiencias 374
7.2.2. Aplicación da ó mula si com na ele isión
galega 379
7.2.3. Temas, pe sonaxes e modalidades humo ís icas
na comedia de si uación galega 392
7.2.4. Humo galego na comedia de si uación 420
7.2.5. O u u o do humo como elemen o iden i a io
na comedia ele isi a galega 433
8. Conclusións 437
9. Bibliog a ía 450
10. P og amas de ele isión ci ados 471
11. Anexo
3

4
0.- Ag adecemen os
Aos meus pais e i más po ensina me o que é i i nunha si com amilia
cons an e. Polo seu sen ido do humo e da esponsabilidade.
Po escoi a e aguan a , aos amigos.
O meu ag adecemen o pola axuda loxís ica, académica, bibliog á ica, lingüís ica
e écnica a Ma cial Gonda , Ma ía do Ceb ei o, Daniel Salgado, Manuel
Ou ei iño, En ique Cas elló, Celsa Ma ínez, Chus e Fe nando (Se izo de
Documen ación da CRTVG), Ma isa Fe nández Soilán, Txapu, Rosa Anei os,
Po al do CCG (AVG), I ia Sob ino e Ana Domínguez.
A odos os en e is ados pola súa dispoñibilidade e polo in e ese na
in es igación.
A Ma celo Ma ínez polo seu sa casmo dinamizado .
5
6
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
I.- O HUMOR COMO OBXECTO DE ESTUDO E INTERPRETACIÓN
1.- Un es udo dos mecanismos do humo na icción ele isi a
1.1.- O humo como obxec o de es udo
O humo é a in e acción humana máis lexí ima ao dici de Geo ge Ba aille.
Quizais poida xus i ica se a súa a i mación coa idea de que só os se es
humanos posúen o que se deu en chama “sen ido do humo ”, coa p opia
de inición do se humano como
animal idens
de A is ó eles1, un concep o
que segue sen se explicado de manei a con incen e desde as dis in as
disciplinas do sabe . A es e espec o, a isa ense iden i icado de xei o di ec o
co humo , de manei a que se asimila unha eacción isiolóxica cun p oceso
men al que, po eces, pode da luga a ese e lexo:
O iso é un e lexo único, xa que non se e a ningún p opósi o biolóxico
apa en e. Pode ía mesmo denomina se e lexo de luxo (...) No plano
e olu i o no que nace o iso, un elemen o de i olidade semella en a
silandei o nun uni e so sen humo gobe nado polas leis da e modinámica
e a supe i encia do mello adap ado (Koes le , 1964: 31)
1 A concepción do humano coma única c ia u a que i é unha das obse acións máis ci adas
sob e a isa, que p o én do ex o coñecido na an igüidade la ina co í ulo de
De pa ibus
Animalium
(Skinne , 2002).
7
Ma a Pé ez Pe ei o
O mesmo que no Renacemen o, onde os desen ol emen os eó icos i e on
unha impo an e in luencia na li e a u a cómica da época, as eo ías que
nacen da psiquia ía e da psicoloxía ma ca án en boa medida a p odución
cómica pos e io , así como os es udos sob e humo dos nosos días.
Re e ímonos a dous au o es cuxas achegas se con e en en ex os
canónicos: Hen i Be gson, co seu es udo me a ísico da isa, e Sigmund
F eud, quen desen ol e a análise do chis e e a súa elación co
subconscien e9.
A e cei a disciplina que ma ca á pos e io es achegas ao humo é a c í ica
li e a ia, en conc e o a escola o malis a usa, que desen ol e á e amen as
ú iles pa a o es udo dos xéne os li e a ios e das pegadas ideolóxicas dos
seus ex os. Tan o no es udo das na a i as popula es, especi icamen e o
esquema que p esen ou P opp (1928) pa a a análise do con o de adas,
como no in e ese conc e o polas o mas cómicas que Bakh in (1974)
desen ol e nas súa ese de dou o amen o10 sob e a ob a de Rabelais.
Bakh in, ademais de con ibuí xun o con ou os memb os da escola á
9 Se ía limi ado pola nosa pa e dici que a in luencia dos aballos de Be gson e F eud só se
p oduciu nas c eacións de co e cómico. Tan o o concep o de
élan i al
, desen ol ido polo
au o ancés, coma a pos a en p ác ica da psicanálise i e on unha pegada na a e de
p imei os de século, aínda que as e e encias ás p ác icas eudianas se man eñen nos nosos
días en au o es cinema og á icos como Woody Allen, que emp ega a psicanálise non só
como elemen o ca ac e izado de pe sonaxes, senón case coma un mo i o a gumen al
dalgúns dos seus ilmes.
10 Pode ía le a a con usión a idea de incluí es as con ibucións no g upo das que se
desen ol e on a p imei os do século XX, xa que as da as que achegamos son moi o máis
se odias. A publicación o ixinal das ob as dos o malis as iuse adiada po implicacións
polí icas na daquela URSS e as aducións comezan a apa ece de xei o moi se odio, a pa i
da década dos sesen a. A da a que achegamos no caso de Bakh in, po exemplo,
co espóndese cunha das p imei as edicións en cas elán de
A cul u a popula na Idade
Media e no Renacemen o
, que, no ámbi o académico la ino comeza a espe a in e ese na
década dos 70 do pasado século.
Con odo, p e alece a idea de que es as ob as se xe a on
den o dunha co en e de pensamen o que ab angue o p imei o e zo do XX, e desexamos
deixa cons ancia da o ixinalidade des as achegas.
14

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
e olución do es udo dos xéne os li e a ios e de elemen os analí icos como a
he e oglosia, ixo dúas achegas c uciais á in es igación en humo ei a a é
ese momen o nas ciencias sociais:
I. Bakh in desen ol e un in e ese polo popula inédi o no ámbi o,
nes e caso o humo da p aza pública e que conside a á un
con apode con espec o ao cle o e os seño es eudais e mona cas na
Idade Media e no Renacemen o. Pa a es e come ido, Bakh in emp ega
Ga gan úa e Pan ag uel
como e e encia li e a ia, de xei o que explo a
os ecos do popula nunha ob a como elemen o de o ixinalidade.
II. Ao ío do pun o an e io , o eó ico o malis a es ablece po ez
p imei a unha delimi ación espazo- empo al do humo , de xei o que
se cou an as condicións nas que se xe a ese humo . A es e espec o,
supe a ap oximacións p eceden es (e pos e io es) nas que o humo se
en ende de o ma uni e salis a e a empo al.
Na segunda me ade do século XX, co ag oma dos medios de comunicación
de masas, nos que o humo , como e emos, é un dos alice ces, non se
a ondou na elación en e as indus ias cul u ais e os medios e o humo ,
malia a can idade de p odu os cómicos, que excede en moi o os escasos
in en os de explica os enómenos elacionados. Nas úl imas décadas, ao
abei o dos
cul u al s udies
, que ab en o ma co de emas ao incluí a cul u a
popula como obxec o de es udo, comezan a apa ece in es igacións nas
que se en ende o humo como unha mani es ación cul u al e, polo an o,
suxei a a unhas coo dinadas espazo- empo ais de e minadas, al e como
15
Ma a Pé ez Pe ei o
Bakh in indica a ab indo o camiño a no as achegas. Malia que moi os
in es igado es seguen man endo aos ilóso os de p incipios do século XX
como on es p incipais –Be gson coma ecu so p imo dial– o humo comeza
a es uda se como unha ca ac e ís ica esencial dunha sociedade e, polo
an o, como enómeno e elado dos modelos de elacións sociais e dun
sis ema de p odución de con idos, eminen emen e cul u ais, da de andi a
sociedade.
Des e xei o, o humo es údase en ealidades conc e as e aplícase a súa
análise a enómenos pa icula es nos que en an os medios de comunicación
e os seus p odu os. Hai que insis i en que, quizais pola conside ación que se
en en e os in es igado es do medio ele isi o, non hai moi os aballos
ealizados sob e es e ema en elación co que se es uda sob e ou os
campos11. Unha mos a do in e ese limi ado que eñen amosado os
in es igado es sob e es a elación en e humo e as súas mani es acións es á
na e is a
Humo . In e na ional Jou nal o humo esea ch
, unha
publicación12 imes al monog á ica, que dispón de escasos a igos sob e o
humo ele isi o na súa axec o ia, e nin seque a con empla os
media
s udies
na súa o mulación in e disciplina 13. Tampouco o es udo da elación
11 Es a ap eciación é especialmen e álida pa a es e campo p odu i o no ámbi o académico
la ino, mais, como e emos, o caso anglosaxón a ía de xei o conside able.
12 A e e encia des as úl imas publicacións e a súa emá ica es á ecollida de B emme e
Roodenbu g (1999).
13 Os campos de es udo ecollidos en
Humo . In e na ional jou nal o humo esea ch
eñen
enume ados na páxina web da emp esa edi o a, <h p://www.deg uy e .de/ s>: “A
in es igación do humo engloba unha ampla gama de disciplinas académicas como a
an opoloxía, a bioloxía, a compu ación, a educación, a ciencia da amilia, os es udos
ílmicos, a his o ia, a lingüís ica, a li e a u a, as ma emá icas, a medicina, a iloso ía, a
isioloxía, a psicoloxía e a socioloxía. Ao empo, a in es igación do humo adoi a bo a luz
nos concep os básicos, ideas e mé odos de moi as des as disciplinas”.
16
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
e dos usos do humo nos medios de comunicación goza de excesi o
p edicamen o no es o das escasas publicacións especializadas: as máis
delas publican in es igacións sob e humo na li e a u a –
Humo esques
e
Thalia: s udies in li e a y humo
–, concen an a súa p odución en lingüís ica
–
Maladic a
– ou en eoloxía, p e e iblemen e xudeoc is iá –
L.I.G.T.H.
Laugh e in God, His o y and Theology
(Ve be ckmoes, 1999).
A in es igación en humo semella es a some ida, po odo o is o, a unha
pe iodización i egula , na que se combinan os pe íodos cun in e ese
académico máis ou menos salien able na ma e ia con momen os nos que o
humo ica elegado a un plano moi secunda io no ámbi o da in es igación.
É, con odo, un ei o cons a able a escaseza de in es igacións
con empo áneas no ema do humo , as súas mani es acións e a súa elación
con de e minados enómenos sociais, al e como sos eñen algúns dos
p incipais e e en es na á ea de in es igación. Pode a gumen a se que hai
un p exuízo, xa consolidado, na academia que de én da di e enciación en e
o “se io” e o “cómico”. Pla ón, como p imei o eó ico do humo , elacionouno
co “ idículo”, ao empo que p osc ibía da República a isa excesi a. A
di e enciación en e o “se io” e o “cómico” p o én da oposición dos xéne os
comedia e axedia p opos os po A is ó eles, e oi o pa ón de xuízo pa a as
e lexións que se ixe on
a pos e io i
en Occiden e, oda ez que o
Renacemen o ecupe a e ein e p e a os ex os clásicos. O exei amen o do
iso de Pla ón e as ad e encias dos comen a is as a is o élicos en con a do
seu exceso, deben se , con odo, encad adas no seu empo e non como
17
Ma a Pé ez Pe ei o
alo es absolu os, al e como se ecolle on no Renacemen o. Ambos os dous
e lexionaban sob e o humo da G ecia clásica
que consis ía no que na ac ualidade se conside a (...) obscenidade e
blas emia, insul os e golpes (A a do, 1994:21).
Es e inicio analí ico las ou conside ablemen e non só a acep ación cien í ica
do humo nas súas mani es acións cul u ais, ales como a comedia ea al e,
pos e io men e, as o mas humo ís icas audio isuais que son o obxec o
des e es udo, senón que amén o humo popula en sido some ido a es e
xuízo do “ idículo”. De xei o que
en e as nume osas in es igacións cien í icas consag adas aos i os, os
mi os e as ob as popula es, lí icas e épicas, la isa non ocupa senón un
luga modes o. Incluso nes as condiciones, a na u eza especí ica da isa
popula apa ece o almen e de o mada po que se lle aplican ideas e
nocións que lle son alleas pois pe encen e dadei amen e ao dominio
da cul u a e da es é ica bu guesa con empo áneas (Bakh in, 1974: 9-
10).
1.3.- A in es igación do humo nos medios de comunicación
audio isuais
A análise e e lexión sob e humo e comicidade nos medios audio isuais
es á encellada a un concep o que se en desen ol ido amplamen e ao
18
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
abei o da in luencia da clasi icación li e a ia: o xéne o. Des e xei o, o humo
non apa ece desde os inicios do audio isual senón que ai apa ellado a
unha se ie de xéne os e subxéne os que non só uncionan como lapelas
pa a a indus ia e iden i icado es pa a a audiencia, que se con e en en
en idades con au onomía su icien e como pa a se analizadas
independen emen e. Malia que o es udo dos xéne os audio isuais pe deu
pulo debido á implan ación dunha co en e eó ica, p óxima ao pensamen o
posmode no, na que se sos én a ac ual inexis encia de xéne os “pu os” e a
hib idación cons an e das o mas ex uais, as ca ego ías desen ol idas
desde os inicios do cinema se en de ma co no que se analizan os ex os
audio isuais.
En can o ao cinema, as his o iog a ías ecoñecen a exis encia do xéne o
comedia
e as súas a ian es –subxéne os con maio ou meno du ación no
empo– e dedícanlle capí ulos especí icos á comedia segundo a can idade e
éxi o de p oducións en de e minados pe íodos. Se á nes as his o ias xe ais
do cinema onde de e minados au o es como Jean Mi y (1967), Jean-Pie e
Cou doson (1998) ou Jean-Louis Leu a (1998) desen ol an con máis
p ecisión as ca ego ías xené icas e as súas de i acións espazo- empo ais.
Hai que p ecisa , con odo, que o acen o in es igado á ho a de es ablece
un sis ema de xéne os púxose no es udo dos p odu os p oceden es da
indus ia ame icana das p imei as décadas do cine, de xei o que se
desbo an análises máis p ecisas da comedia nou as la i udes e, ao empo,
19

Ma a Pé ez Pe ei o
dos ilmes máis ecen es que, xa que logo, seguen a se analizados á luz das
achegas sob e os inicios do cinema.
Ou a das ías de desen ol emen o eó ico sob e o humo no cinema e,
sob e odo, da súa ó mula máis habi ual, a comedia, es á nas his o ias po
países ou po á eas lingüís icas. No caso español, podemos ala dalgúns
exemplos de uni ica baixo a lapela “comedia española” de e minados ilmes
baixo unha pe spec i a c onolóxica.
Finalmen e, a e cei a ía de eo ización sob e comedia no campo de es udo
cinema og á ico é a ealización de monog a ías e es udos c í icos. Tal e
como se pode obse a nos compendios bibliog á icos da á ea (He e a
Na a o, 2005), hai unha can idade signi ica i a de ma e iais eó icos sob e
au o es que aballa on de xei o maio i a io no ma co do xéne o comedia. A
es e espec o, o ele o pa a unha in es igación como a p esen e é a
signi icación des as monog a ías como c eado as do canon cómico. As
monog a ías ixan o canon da comedia po medio de es mecanismos:
a.- A selección dos au o es14 me ecen es de es udos es ablece cales
son as ob as que poden conside a se como ep esen a i as do
xéne o, así como os au o es que desen ol e on as súas posibilidades
exp esi as de xei o que a súa con ibución é signi ica i a.
14 En e os au o es que eciben unha maio a ención eó ica en o ma de monog a ías non
esul a es año no a que o maio núme o de ex os c í icos co esponda a Cha les Chaplin.
Do cinema mudo, dos pionei os, amén esul a signi ica i a a can idade de es udos
dedicados a Bus e Kea on e, en meno medida, a Ha old Lloyd. Poden mesmo a opa se
es udos que elacionan aos p incipais au o es cómicos da época silen e en análise
compa a is a. Do sono o, Billy Wilde , Woody Allen e E ns Lubi sch son os au o es que
eciben unha maio a ención eó ica, de xei o que moi as das súas películas se con e en en
pa adigma do que é o xéne o comedia no pe íodo de empo no que aballan, e eciben
cuali ica i os que só esul an aplicables á súa ob a (“o oque Lubi sch”). (He e a Na a o,
2005).
20
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
b.- A selección das ob as dos de andi os au o es unciona como un
co pus de ex os amén canónico.
c.- A eo ización sob e os ecu sos e mecanismos do cómico
emp egado polos au o es no co pus de ex os analizado se e como
un conxun o de ca ego ías eó icas es anda izadas e, xa que logo,
ú iles como e amen as analí icas.
Exis en, con odo, mos as de eo ización do humo cinema og á ico desde
ou as pe spec i as, po exemplo, o con ido ideolóxico das p oducións
cómicas (Beach, 2001).
Moi os dos ex os eó icos do cinema, dado o es ablecemen o dun sis ema
de ap eciación e ca ego ización dos ex os ag upados baixo a lapela
comedia
, o on aplicados á análise de p odu os cómicos ele isi os nunha
p imei a ins ancia, mais os es udos ele isi os acada on independencia e
a es o a pode dici se que as liñas de análise dos campos de p odución do
cinema e da ele isión son independen es unha da ou a debido,
undamen almen e, ao en endemen o da especi icidade da linguaxe
ele isi a.15
15 O desen ol emen o dunha á ea de es udo especí ica da ele isión xo de a edo de es
ideas nas que se condensan as liñas de in es igación p incipais sob e ele isión: o es udo da
ele isión como ecnoloxía, o
b oadcas ing
coma a o ganización social do medio e a cues ión
do
luxo
, is o é, a súa cons ución como ex o (ou ex os) (G ips ud, 1998) [as cu si as son
miñas].
21
Ma a Pé ez Pe ei o
Polo que espec a ao campo de es udo que nos ocupa, a ele isión e a
icción se iada, podemos ala de es ipos de bibliog a ía16 que se ocupa
dos p odu os humo ís icos de icción no medio:
a.- Es udos de p odución e análises de con ido.
b.- His o ias do xéne o ou de p og amas especí icos.
c.- Manuais pa a a elabo ación de icción cómica e guións de
p og amas ep esen a i os ou de éxi o.
No que a inxe aos p imei os, as se ies de icción ame icanas e, en meno
medida, as b i ánicas son obxec o de a ención eó ica cando se a a de
analiza os modelos de p odución que desen ol eu un o ma o especí ico
como é a comedia de si uación. En segundo luga , no que espec a ás
análises de con ido17, exis e unha bibliog a ía abondosa que busca poñe en
elación cues ións como o xéne o, a homosexualidade e a aza cos ex os da
comedia ele isi a, na busca de elemen os ideolóxicos nos mesmos.
As his o ias da comedia ou de p og amas especí icos (apa ado b) poden
o ece da os a in es igacións de ca ác e académico, mais ca ecen de
análises da
comedia
como enómeno. A mei ande pa e des es aballos
es án o ien ados ao enómeno dos ans de de e minados p odu os
16 Conside amos imp escindible o es ablecemen o des as ca ego ías que, dalgunha manei a,
poñen de ele o os in e eses no ámbi o da icción ele isi a. Exis en pun os de con luencia
impo an es en e ou as liñas de in es igación, maio men e o es udo da icción d amá ica,
un campo especialmen e explo ado no ámbi o la ino (Ve ón e Escude o Chau el, 1997) que
poden ap oxima de e minadas aplicacións eó icas ao noso campo de es udo, de manei a
que con a emos amén con ma e iais p opios do es udo do d ama e da eleno ela pa a as
p esen e in es igación.
17 Es a liña de in es igación supón unha das on es p incipais nes e aballo, no que in en an
poñe se en elación con p odu os ele isi os a ixencia ou non dun esquema é nico de
p odución cómica e as implicacións ideolóxicas da exis encia ou non do de andi o esquema.
A adap ación dos mé odos de in es igación desen ol idos pa a es es casos de es udo se en
como e e encia pa a a aplicación á p esen e in es igación.
22
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
ele isi os e, polo an o, se en escasamen e como e e encia con as ada
nunha in es igación.
Finalmen e, no caso de oda a icción ele isi a e amén de xei o especí ico
pa a a comedia, exis e un co pus de ex os impo an e de manuais e guións
de icción se iada. Aínda que se p esen an como e amen as de axuda pa a
a esc i a de guións, e elan amén os mecanismos que os c eado es de
ex os ele isi os manexan ou en enden como c uciais á ho a de xe a
humo no medio. O mesmo que nos pun os an e io es, guións e manuais
son escasos no me cado la ino e, en cambio, moi abundan es no ámbi o
anglosaxón debido, po unha banda, á exis encia dunha adición de icción
ele isi a que ai que se p ecise de maio núme o de p o esionais do guión.
Ao empo, e como consecuencia desas demandas do me cado, os países
anglosaxóns eñen desen ol ido décadas an es un sis ema educa i o, sob e
odo no plano uni e si a io, que deu espos a á de andi a demanda18.
Polo que espec a especi icamen e aos p odu os ele isi os cómicos an o o
ámbi o académico como a sociedade in a alo an es as c eacións,
conside adas a pa e menos ap eciada do que se de on en chama as
indus ias cul u ais
. A ele isión e íxese na ac ualidade como o co pus de
ex os iccionais máis amplo (Buonanno, 1999), que non en unha
co espondencia analí ica p opo cionada á magni ude do enómeno. A es es
espec o, e semp e den o do ámbi o académico, os
Tele ision S udies
son
18 Nes e ámbi o son clásicos os manuais pa a a elabo ación de guións de au o es como
Linda Sege ou Syd Field que eñen ap o ei ado a súa expe iencia p o esional no cinema e
na ele isión pa a pode esc ibi de xei o didác ico sob e a c eación e desen ol emen o de
ideas iccionais pa a o audio isual.
23
Ma a Pé ez Pe ei o
na p odución cul u al, exemplos de humo in olun a io que xo den de
decodi icacións abe an es. Ou os in es igado es como A ne Zi (1997: 11)
conco dan na cues ión da in encionalidade coma pa e c ucial da mensaxe
humo ís ica, de manei a que a súa de inición do enómeno insis e en que se
a a
dunha mensaxe social cun in en o de di e i . Nou as palab as, sexa que
o quen en íe a amen ada mensaxe que e en e e aos seus oín es. Xa que
logo, as cousas simpá icas que a xen e ai de xei o non in encionado non
son conside adas humo .
O ilóso o que es uda a isa, ao dici de Roge Sc u on (1982), non se
in e esa pola isa en si, senón pola isa
sob e algo
20. Nese es ado men al,
a isa é a súa exp esión o al, o di e imen o é a súa esencia e o humo é o
seu obxec i o in encional (Sc u on, 1982:198).
A mensaxe humo ís ica, al e como a de inen B emme e Roodenbu g, non
é simplemen e e bal, senón que pode p o i de dis in as on es in elec uais.
So p ende, á is a de de inicións máis no ma i as como as p opias de
diciona ios, a inclusión da imaxe e da música coma on es de humo . A
palab a, p opia dos con os cómicos da adición o al, e a xes ualidade, p opia
das mani es acións de humo non e bal, poden comple a se cos e ec os
20 Nes e caso, a cu si a é nosa.
30

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
humo ís icos da imaxe e da música, unha de inición que se achega aos
esul ados ob idos po unha p odución audio isual, na que se combinan
múl iples ac o es na ob ención dunha na a i a cómica.
Desde a psicoloxía quixe amos o ece unha úl ima de inición xe al, apun ada
amén po Zi (1997:9):
O humo é unha o ma de comunicación que in en a en e e , que en
ca ac e ís icas cogni i as e emocionais especiais, e que p o oca unha
eacción isiolóxica.
Comezamos es a ese coa alusión ao e ec o isiolóxico coa in ención de i mos
a ondando nas causas do máis e iden e, o come ido p incipal da
in es igación, polo que, nes e pun o, as ca ac e ís icas cogni i as e
emocionais son as de maio ele o. Po can o a espos a emocional que
implica unha mensaxe humo ís ica, non esul a di ícil sabe que se e i e a
unha sensación de p ace , que pode suma dis in as a iables emocionais. O
aspec o cogni i o do humo implica, ao dici de F eud, a exis encia dunha
écnica, de xei o que a c eación e solución dun p oblema p ecisa de p ocesos
in elec uais, e es es p ocesos ac í anse en cada in e acción humo ís ica (Zi ,
1997). A elabo ación dunha espos a cómica on e a un de e minado
es ímulo equi e dunha in elec ualización, case ins an ánea da de andi a
si uación, que se ans o ma nunha mani es ación e bal ou non e bal
cómica. Es a espos a, que pode adop a dis in os chanzos de elabo ación –
31
Ma a Pé ez Pe ei o
desde o chis e espon áneo a é unha na ación audio isual–, p ecisa ademais
dunha ap endizaxe social.
Zi de ine o humo como unha o ma de comunicación cunha
in encionalidade p ecisa. Como al comunicación, hai di e sos indicios que
nos pe mi en ala dunha ansmisión que ai máis aló do amen ado
pa adigma de Lasswell e que nos induce a ala do humo como
o ma
cul u al
. Es a de inición pe mí enos en ende o humo coma unha o ma en
con inua ans o mación e que posúe ca ac e ís icas especí icas segundo a
sociedade na que se p oduce. Ma iza emos, xa que logo, a concepción do
humo uni e sal p opos a desde inicios do século XX po Hen i Be gson pa a
nos achega a unha concepción máis cou ada do humo , de xei o que nos
pe mi a cen a o humo galego como unha ca ego ía ope a i a pa a a
análise que desen ol emos. A onda emos, xa que logo, nes a cues ión desde
a compa ación con ou as cul u as sob e as que exis e unha li e a u a eó ica
máis ampla e desde dis in os ámbi os eó icos como poden se os
cul u al
s udies
–que se en de pla a o ma pa a o es udo de mani es acións cul u ais
conc e as– ou a conc eción do denominado “e hnic humou ” (Da ies, 1990).
Aínda que o concep o é nico en sido emp egado na li e a u a cien í ica
anglosaxona no sen ido no que na la ina se lle dá ao cul u al, podemos
a opa no noso ámbi o de inicións que poden poñe en elación os dous
concep os. De ei o, ao se e e i ás posibles de inicións de e nia, González
32
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Rebo edo (2001) inclúe a cul u a coma un dos ma cado es21 de iden idade.
En endemos que o chis e é nico ao que alude Da ies pode pe ec amen e
iden i ica se po medio do e mo “chis e cul u al”, ao se unha cons ución
ei a desde a cul u a e non desde o es o de elemen os que ca ac e izan
unha iden idade é nica. De xei o máis ex ensi o, ala emos de “humo
cul u al” ao nos e e i a es e ipo de cons ucións humo ís icas, nas que
unha de e minada cul u a –que adoi a con igu a se den o dunha iden idade
é nica– es ablece os ma cos do que pode se ou non obxec o de isa. O
“humo cul u al” asemade elaciónase coa concepción de “communi ies o
p ac ice” (comunidades de p ác ica) (Fine e De Soucey, 2005), e mo p opio
da lingüís ica, que se e i e “aos es ilos de lingua e adicións cul u ais da
in e acción do g upo” (2005:2), xa que o ma pa e dunha dinámica
comunica i a que, a pode á compa a se coa p opia dou os g upos e que en
unhas ca ac e ís icas que a di e encian do es o de cul u as. En ende emos
xa que logo o humo galego como un modelo de humo cul u al, do que
analiza emos as ma cas p incipais pa a aplicalas
a pos e io i
á nosa análise
da p odución ele isi a.
21 O es o de ma cado es son lingua, aza, demog a ía, e i o io, economía, clases, cul u a,
ede u bana, me ópole e ins i ucións polí icas. O mesmo que o es o dos au o es ci ados no
seu aballo, González Rebo edo desbo a o uso do ma cado aza pa a es ablece unha
de inición de e nicidade. A e nog a ía ecen e en amén pos o en cues ión algún dos
es an es ma cado es, nomeadamen e os e e idos ao espazo, debido a imposibilidade da
homoxeneidade dos g upos humanos. A es e espec o, o concep o e nia amén se desbo a
en unción do menos inocen e iden idade é nica. A cul u a que de ende a iden idade é nica
en un ma cado ca ác e es a éxico, de xei o que “desde es a pe spec i a non exis en
egula idades cul u ais, senón ins umen alizacións de ei os descon inuos que cob an
signi icación unicamen e en an o que son emp egados, e inc us ados nas conciencias
indi iduais, po medio da acción socio-cul u al” (González Rebo edo, 2001: 142-143).
33
Ma a Pé ez Pe ei o
1.5.- Unha ap oximación á elecomedia como obxec o de es udo
Tal e como se en a anzado nes e aballo, o es udo da comedia ele isi a,
en endida como aquela p oducida e ansmi ida especi icamen e polo medio
ele isi o, cons i úe un ámbi o da in es igación en medios de comunicación
non abondo explo ado.
Como pun o de pa ida pa a es uda a ele isión e, en conc e o, algúns dos
seus p odu os máis o malizados –as elecomedias– en endemos es a coma
unha
o ma cul u al
(Williams, 1990), o mesmo que ixe amos co humo .
Des e xei o equipa amos humo e ele isión como o mas p opias dunha
cul u a, e iden emen e como o mas que pe encen a ámbi os ben dis in os,
pe o que poden compa i espazo como o caso da comedia ele isi a, na que
se p oduce a con luencia de dous pa adigmas: po unha banda, o humo
como esquema na a i o no caso dos con idos; po ou a, a ele isión como
o modelo de p odución no que se c ea un p odu o de e minado. Se
en endemos a ele isión como un medio especí ico, cunha p odución
ma cada po condicionan es de ipo ecnolóxico e p odu i o, o p opio
p odu o elecomedia e á así mesmo unha se ie de ca ac e ís icas que o
sepa en dou as posibles c eacións cómicas como a comedia cinema og á ica
ou o ea o de comedias.
O es udo da especi icidade de humo e ele isión como o mas cul u ais pode
se i pa a chama a a ención sob e a súa ele ancia social, de manei a que,
cando se combinan, ansmi en oda unha se ie de signi icados sociais
al amen e ele an es pa a a comp ensión dos mecanismos que exen á
34
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
de andi a comunidade social. Es a especi icidade pode unciona amén
como un ma cado que pe mi a en ende a lexi imidade des es dous ámbi os
de in es igación. A con e xencia de dous planos ben dis in os, o humo , que
en múl iples mani es acións, coa ele isión, que p oduce e di unde, como
sis ema ecnolóxico, a mesma a iedade de modalidades exp esi as, supón
un e o pa a a in es igación, xa que o es udo dos medios, e da ele isión en
conc e o,
se con e e nun exemplo esencial dunha análise da cul u a, da sociedade e
da polí ica moi o máis amplo (Newcomb, 1993:122).
Nes e sen ido, a ele isión, ademais de o ma cul u al e sis ema ecnolóxico,
en unha e cei a posible de inición, a que a con igu a como
unha ins i ución cen al da sociedade mode na, que se en ei o ca go das
uncións in eg ado as e socializan es le adas a cabo polo na ado de
his o ias nas sociedades de ipo o al (La sen, 1993:157).
A ele isión é, polo an o, unha ins i ución que ansmi e una se ie de ex os
codi icados como xéne os dos que
pode dici se que uncionan ‘ideoloxicamen e’ no sen ido de que ep oducen
e e o zan as c enzas de como é (e debe se ) es u u ada a ealidade social
(La sen, 1993:158).
35

Ma a Pé ez Pe ei o
O medio ele isi o a ase ca go, no can o dos o ado es, dos cómicos
popula es, da ansmisión desa mesma ideoloxía da que non es án exen as
as c eacións humo ís icas en odas as súas posibles ó mulas. A comedia
ele isi a con igú ase, xa que logo, como unha “ o ma especí ica de
exp esión humo ís ica”, condicionada ecnoloxicamen e polo medio ele isi o,
do mesmo xei o que en de e minada po unha se ie de cues ións sis émicas
–p oxec a ase no ma co dunha ins i ución, a canle que a p oduce e
ansmi e, seguindo un modelo de p odución e de pos a en escena
de e minado– e, de xei o non menos impo an e, pe ence a unha adición
na que o humo acolle o í ulo de o ma cul u al.
A
comedia ele isi a
é o ex o no que ope an os dis in os códigos ele isi os,
mes u ados cos p opios do humo como o ma cul u al. Seguimos nes e caso
a de inición que de código ai John Fiske (1987:4), ope a i a na medida en
que o aplica di ec amen e ao medio ele isi o:
Un código é un sis ema de signos gobe nado po no mas; as de andi as
no mas e con encións son compa idas polos memb os dunha cul u a, e
que se usan pa a xe a e ace ci cula signi icados den o e pa a a
amen ada cul u a.
Pa a Fiske as ca ego ías dos códigos que sus en an o medio ele isi o
adoi an se a bi a ias e es a adías, en p imei o luga po que combinan es
ni eis de codi icación:
1.- Código écnico
36
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
2.- Código de ep esen ación con encional
3-. Código ideolóxico
Cada un des es códigos en co espondencia di ec a coas es de inicións que
aciamos da ele isión, de xei o que o código écnico é o p opio da ele isión
como sis ema ecnolóxico, a ep esen ación con encional de i a da ele isión
como o ma cul u al e o código ideolóxico emana da ele isión en an o
ins i ución.
Fiske aínda e ela a exis encia dun código que p o én do código social
impos o ao e en o que se e ansmi e no medio ele isi o. No caso do humo
é e iden e que, como un ipo de e minado de c eación cul u al, o p opio
código que o sus en a inclúe ou os an os aplicados á ele isión: unha
écnica, un modelo de ep esen ación e unha ideoloxía.
Pode se que es a supe posición de códigos ixe a que sexan escasos os
in en os desde a academia po conxuga es es dous ámbi os no es udo das
na a i as cómicas que, como xa adian abamos, “ eñen ecibido menos
a ención ca ou as o mas iccionais” (Mills, 2005:3). Moi o menos explo ada
aínda es á a elación di ec a en e o humo e o xéne o comedia no medio
ele isi o. O ei o de que o humo sexa
i al pa a a si com –de ei o, é a súa in ención e dadei a– en sido unha das
ba ei as pa a unha comp ensión axei ada, xa que a in es igación do humo es á
aínda na súa in ancia (Mills 2005:7).
37
Ma a Pé ez Pe ei o
Desde o pun o de is a da comedia como o ma o ele isi o, exis en
nume osas azóns pa a en ende que me eza se analizada con a ención. En
p imei o luga , a axec o ia da comedia ele isi a no ma co da e olución do
medio é signi ica i a: desde a súa apa ición como ó mula a mediados dos
anos 50, a comedia ele isi a man ense nas g ellas, no malmen e en
p ime
ime
. O xéne o posúe, xa que logo, unha ce a posición de p i ilexio na
ins i ución, non só como un modelo indus ial que en p obada a súa e icacia,
senón coma unha mensaxe social que, alén de se ies pa icula es de maio
ou meno éxi o, en demos ado a súa in luencia.
O éxi o des a ó mula, que combina unha na ación ele isi a co humo , en
que e , en p imei o luga coa concepción do humo den o dos xéne os
p opios do en e emen o na ele isión, un medio que e olucionou a é
acomoda no seu discu so “os alo es do mundo do espec áculo” (Pos man,
1991:96). O en e emen o con é ese na “sup aideoloxía” (Pos man, 1991)
do medio e a comedia, como o ma o impo ado desde ese mundo do
espec áculo que acada o seu máximo desen ol emen o no século XX, se
con igu a como un ela o que ep esen a con idelidade ese in úl imo do
en e emen o22. Así, a comedia ele isi a é unha me á o a, en endida como
una posible de inición da ealidade, da Me á o a con maiúsculas que é a
ele isión, ao dici do mesmo Pos man.
22 Au o es, en e os que se encon a o p opio Pos man, non limi an o en e emen o aos
xéne os adicionalmen e asociados con el como d amas, comedias e p og amas de
pa icipación, senón que o es enden a odos os p odu os ele isi os, de xei o que “o xéne o
en ele isión non é un xéne o dis in i o senón un con inuum na p og amación que se
es ende do d ama nun ex emo a é a cobe u a do mundo eal no ou o” (Pa e son,
1995:110).
38
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
A es e espec o, a cues ión da ep esen ación con é ese nun ema c ucial
den o da comp ensión do ela o, xa que impo a da sociedade as súas
con encións no malizadas.
A cues ión nacional non é ampouco allea ao sis ema de ep esen acións,
al amen e complexo, que se elabo a nunha comedia ele isi a. A ele isión
supón unha p oxección da sociedade que a c ea, de xei o que ningún dos
seus p og amas ica a as ado des a polí ica ep esen acional. A es e
espec o,
o ipo de chis es que exis en na si com e elan a conciencia nacional e
aqueles aspec os e e en os do mundo que ben me ecen unha isada (Mills,
2005:8).
A comedia non só é ep esen a i a dunha iden idade cul u al e dunha
ideoloxía, senón que amén se con e e nunha das manei as nas que esa
cul u a se de ine e se en ende a si p opia (Mills, 2005). Finalmen e, podemos
dici que a comedia, en pa alelo ao apa a o iccional dunha ele isión
nacional, supón amén unha p oxección ao ex e io , de manei a que amosa
aos o áneos un ipo de sociedade que se ep esen a de o ma humo ís ica.
Po odo o is o, en endemos que a comedia ele isi a é unha mani es ación
cul u al de p imei a o de, non só po conxuga écnicas p opias da cul u a
popula enca nadas no humo e aquelas de i adas da complexidade dun
medio de comunicación de masas, senón pola epe cusión social que
compo a a mensaxe ele isi a, nun momen o no que es e medio se
39
Ma a Pé ez Pe ei o
unha das ca ac e ís icas da “comedia de si uación”27 é “ o on de humo e
en cla e de se ie”, elemen os que non apa ecían na de inición p eceden e.
Cómp e, malia se unha o mulación máis ou menos comple a, ace un
engadido que én suxe ido polo concep o se ialidade da de inición que
manexamos. Tal e como indican Neale e K u nik (1990), o e mo comedia
pode aplica se nun sen ido amplo, no que se en ende o o ma o como un
odo, ou ben de xei o máis es i i o, o que nos pe mi e ala de “unha”
comedia. O uso des e a igo inde inido cons i úe unha indicación de que
“implica algo de inido, unha o ma na a i a, e un c i e io na a i o amén
de inido” (1990: 16). A cues ión da na a i a non se á un ema meno nun
aballo no que analiza emos o con ido de de e minados ex os de inibles
como comedia.
Finalmen e, e a xei o de esumo, acudimos ás ca ac e ís icas que James
Bake (2003) ecolle pa a a ó mula no seu manual:
-Du ación de 24 a 30 minu os, con na a i a in e na ( o ma o de se ie).
-Pe sonaxes habi uais e espazos amilia es, no malmen e in e io es.
-Na a i as ‘cen adas’ (nun indi iduo ou nunha pa ella de p o agonis as)
con pe sonaxes subo dinados.
-Tendencia a usa es e eo ipos pa a os pe sonaxes meno es.
27 A pa i des e pun o emp ega emos indis in amen e os e mos “comedia de
si uación” e “si com” a ab e ia u a da o ma anglosaxona “si ua ion comedy”, da que
de eñen as dis in as aducións do e mo a ou as linguas.
46

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
-Es ablecidos en ambien es amilia es ou labo ais. O luga de aballo adoi a
apa ece como un subs i u o do oga ou os dous espazos apa ecen
mes u ados.
-A amilia, nuclea ou simbólica, é o ema habi ual.
-Uso do modelo ‘clásico’ de na a i a: equilib io, desequilib o, esolución.
-Na a i a ci cula , de xei o que a si uación e o pe sonaxe ol en ao seu
es ado o ixinal.
-Mo i os sinc ónicos: accións epe i i as, ases eco en es, es ia io, e c.
Con én cla exa que es es elemen os desc i os po Bake son p opios do
sis ema ele isi o anglosaxón, mais poden se i como e e encia pa a un
modelo ele isi o, o galego, que apa ece a ias décadas máis a de.
Ademais, non cabe dúbida de que an o o sis ema ele isi o ame icano
coma o b i ánico o on as e e encias pa a a o mación de modelos
ele isi os. A ele isión en Galicia apa ece ala
indixenización
(Buonanno,
1999) dos modelos o necidos polos sis emas máis asen ados e semp e ao
abei o do sis ema ele isi o español28. En calque a caso, ican como ma co
inicial da nosa in es igación as de inicións e ca ac e ís icas ecollidas.
Emp ega emos, xa que logo, o e mo “comedia de si uación” pa a nos
e e i ao noso obxec o de es udo po cons i uí a ó mula máis habi ual
pa a oda a icción se iada ele isi a de on humo ís ico. Ao empo, de
exis i en p odu os nos que hoube a di e xencias con espec o do modelo
28 Es a pa icula idade con í elle á ele isión en Galicia unhas ca ac e ís icas que a
dis inguen, ob iamen e, do modelo ele isi o dun es ado-nación como puide a se o
caso da G an B e aña ou dos Es ados Unidos. A o ganización do Es ado español e a
dis ibución de compe encias en ma e ia audio isual c ean un con ex o pa icula que
condiciona o ipo de p odu os e a súa o ganización na g ella.
47
Ma a Pé ez Pe ei o
es ablecido, pode íamos a opa no as de inicións que si an ao noso
p opósi o in es igado .
2.3.- A comedia de si uación como ex o
Aínda que dispomos dunha p imei a de inición do noso obxec o de es udo
en unción das súas ca ac e ís icas máis e iden es, p ecisa emos dunha
ca ego ía na que si ua es e obxec o. Queda cla o que calque a comedia de
si uación, ao ace pa e dun medio de comunicación e se di undida,
cons i úe unha mensaxe que pode analiza se den o do esquema dunha
comunicación ideal. Con odo, en endemos que a comedia de si uación, un
p odu o ele isi o di idido en episodios cun con ido exp esado nunha
na a i a, non se cons i úe coma unha mensaxe sinxela. Dada a
complexidade da súa codi icación –con i en a ios códigos complexos en
po si na súa con igu ación– podemos ala de ex os á ho a de analiza
calque a das mos as dunha comedia de si uación. Facémolo desde a idea
de que pa a que unha mensaxe se con e a “nun ‘ ex o’ debe es a
codi icado cando menos dúas eces” (Lo man, 1996:78).
En calque a comedia de si uación en ende emos como ex os cada un dos
seus episodios, nos que apa ecen cando menos es códigos: o da linguaxe
na u al, a linguaxe audio isual e a posibilidade de adución a ou as
linguas, po ci a mos os máis e iden es. Se án comp endidos coma ex os,
ademais, na medida en que es es episodios eñen unha clausu a, é dici ,
poden le se coma na a i as independen es nas que se sigue unha ó mula
48
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
clásica de p esen ación, nó e desenlace. Con odo, con én non esquece
que cada un deses ex os pe ence a unha es u u a supe io – a se ie como
unidade– e, á súa ez, pode di idi se en unidades máis pequenas de
análise. Aínda que nas se ies d amá icas as unidades mínimas de análise
adoi an se as amas, na comedia de si uación, malia a exis encia dunha
na ación que pode desdob a se en a ios planos –as amas p incipais e
secunda ias–, os
gags
poden de ini se como as unidades mínimas con
signi icación humo ís ica. Ademais de cons i uí en o ce ne do humo nos
ex os ele isi os, os gags uncionan como “mic ona acións” (Rausell
Kös e , 1997) e esponden ao mesmo modelo segundo o cal Bake (2003)
desc ibía o modelo de na ación da si com; o mesmo que no mac o ex o, os
gags
eñen es es adios, o es ablecemen o da no ma, a a iación da no ma e a
explosión da no ma con esul ados cómicos (Rausell Kös e , 1997:11).
Po odo o di o a é ago a, emos que con a con es ni eis de análise pa a o
caso da comedia de si uación: po unha banda, o es udo das unidades
mínimas que cons i úen os gags, ademais do ex o en si mesmo, que se á o
episodio, e, inalmen e, un mac o ex o que é a se ie, no que se pe ilan
dis in as na acións.
O ex o ai pa e ademais dun sis ema socio-comunica i o, de xei o que
cump e unha unción comunica i a den o do sis ema cul u al ao que
49
Ma a Pé ez Pe ei o
pe ence. Lo man (1996) di ide en cinco p ocesos es a unción que cump en
os ex os:
1. O a o en e o des inado e o des ina a io29.
2. O a o en e o audi o io e a adición cul u al. Nes e caso, o ex o
cump e a unción de “memo ia cul u al colec i a” (Lo man, 1996) e,
polo an o, ai ans o mándose conson e á con o mación da adición
cul u al.
3. O a o do lec o consigo mesmo. Segundo Lo man, o ex o “ac ualiza
de e minados aspec os da pe sonalidade do p opio des ina a io”
(1996:81). O ex o, sob e odo nos ma e iais cun al o g ao de
canonicidade, con ibúe a es u u a a pe sonalidade do lec o ao
empo que con ibúe a o alece os lazos que o inculan coas
“cons ucións me acul u ais”.
4. O a o do lec o co ex o. Es a elación pa e da idea de que o ex o
pode ele a se á ca ego ía mesma de in e locu o co lec o , de xei o
que “pode ac ua coma unha o mación in elec ual independen e que
desempeña un papel ac i o e independen e no diálogo” (Lo man,
1996:81).
5. O a o do ex o co seu con ex o cul u al. Tal e como indica Lo man,
“nes e caso o ex o non in e én coma un axen e do ac o
comunica i o, senón en calidade dun pa icipan e des e con plenos
29 Man emos a e minoloxía emp egada po Iu i Lo man pa a a explicación do seu
modelo comunica i o, malia a es añeza coa que pode se acollida po in es igado es
en eo ías da comunicación, pa a os que esul a ían máis amilia es e mos como
elación (po a o), emiso (po des inado ) ou ecep o (po ecep o ).
50
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
de ei os, coma unha on e ou un ecep o de in o mación” (1996:81).
As elacións de ex o e con ex o cul u al poden e un ca ác e
me a ó ico, de xei o que o ex o ac úa coma unha cas e de subs i u o
do conxun o ou ben coma me onimia, no que o ex o é unha pa e
que ep esen a ao odo.
Es e úl imo p oceso, ao po en elación cada un dos ex os cun modelo de
e e encia supe io , pe mi e a ae concep os que inicialmen e puide an
es a dis an es en e si. Pe mi e poñe en elación dis in os ipos de ex os
que xe an ou os no os pa indo dunha ou a ias adicións cul u ais: o
humo popula , po exemplo, pode ace pa e dun ex o ele isi o e xe a
no as in e p e acións po medio da suma de odos es es p ocesos.
O noso pun o de pa ida á ho a de en ende mos a comedia de si uación á
luz dos p ocesos comunica i os indicados é que pode cons i uí se coma un
ex o que “ ep esen a” un de e minado con ex o cul u al e que ica suxei o
ás expec a i as dos seus des ina a ios. Pouca e e encia hai de Lo man ao
axen e que denomina “des inado ” do ex o e si moi as posibilidades pa a o
des ina a io, un suxei o da comunicación que non gozou de excesi a
a ención nos es udos de ex os a é épocas ecen es en ámbi os como a
li e a u a, que é o que es uda Lo man. Po én, nos es udos de medios de
comunicación a a ención pos a aos p ocesos de ecepción das mensaxes en
sido abondosa. No caso do p esen e aballo, e semp e á luz dos p ocesos
enunciados aquí, a análise dos a os en e audi o io e adición cul u al e do
51

Ma a Pé ez Pe ei o
lec o consigo mesmo se án desbo ados ou máis ben pos e gados a
pos e io es in es igacións en a o dunha análise baseada no de adei o dos
p incipios enunciados, a elación do ex o co con ex o cul u al.
En ende emos que o ex o comedia de si uación pe mi e ex apola
de e minadas endencias no uso do humo ao es o da cul u a de e e encia.
A comedia de si uación pode p esen a se coma unha me á o a do con ex o
cul u al galego, na medida en que se p esen a como un ex o que auna a
adición cul u al, ex aída da cul u a popula e dos ex os canónicos en
p opo ción que e emos que es uda , e que de én da elación con ou os
con ex os, os que o ixina on a ó mula comedia de si uación –sis emas
ele isi os anglosaxóns– e o con ex o cul u al español.
2.4.- Con ex o da análise. No as sob e o sis ema ele isi o galego
Exis e un chanzo máis á ho a de poñe mos en elación a comedia de
si uación como ex o e o con ex o cul u al. Es e chanzo, dada a calidade da
comedia de si uación como ex o mediado, é o sis ema ele isi o no que se
p oducen e emi en os de andi os ex os. No caso que nos ocupa pa imos
da pa icula idade do sis ema ele isi o galego como unha ins i ución
pública, dependen e do gobe no au onómico, mais in eg ada nun sis ema de
medios es a al, como pa e da FORTA, o ganización que engloba odas as
canles au onómicas.
O sis ema ele isi o galego p esen a ca ac e ís icas especí icas que non
deben de ob ia se na p esen e in es igación. P e io á delimi ación do
52
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
campo da análise, cómp e ace mos unhas pun ualizacións sob e es e
modelo ele isi o, que de e mina o ipo de p odu os que c ea e ansmi e.
En p imei o luga , o sis ema ele isi o galego ca ac e ízase po esponde a
un modelo no que se combinan a ele isión de i ula idade pública e as
canles de p opiedade p i ada. Po can o ás p imei as, Galicia dispón,
ademais da TVE, unha ele isión au onómica, c eada ao abei o de leis
e i o iais que
ep oduci on (...) case ín eg a e li e almen e a es u u a o ganiza i a que
se ecolle pa a o En e Público RTVE na Lei 4/1980, de 10 de xanei o (a s.
5 a 12) (Gómez-Reino, 2005: 209).
A Tele isión de Galicia (TVG) comeza as súas emisións en 1985, o que
supón unha andaina de 30 anos de p odución e emisión. T á ase, xa que
logo, dunha canle de i ula idade pública cunha axec o ia su icien e como
pa a que a in es igación académica poida descub i endencias
p og amá icas e p odu i as, pe o insu icien e en e mos de desen ol e
unha “ adición”, no sen ido no que se lle aplica a p og amacións como a da
canle pública b i ánica, BBC.
A nosa achega á ele isión en Galicia, po con a dos ma e iais es udados e
das súas de i acións na p odución, concén ase nos p odu os emi idos pola
TVG, o en e au onómico. Aínda que non se a a da única ele isión que se
p oduce e di unde no espazo no que azamos o noso es udo, hai que
53
Ma a Pé ez Pe ei o
salien a dous ac o es que nos ob igan a desbo a o aballo dou as
emiso as:
1.- As ele isións es a ais que eñen emisión en Galicia non emi i on nin
c ea on de xei o especí ico p oducións humo ís icas e, polo an o, non hai
p odu os que podan es uda se. Polo que espec a a Tele isión Española –
Galicia (TVE-G), que dispón dun cen o e i o ial con p og amas de
p odución p opia, a o e a de se iados de icción xa oi case nula, polo que
non dispomos de ma e iais pa a a nosa análise. Can o ás ele isión p i adas,
An ena 3, Tele 5 e Canal +, só as dúas p imei as canles ci adas ixe on
emisións especí icas pa a o e i o io galego, en o ma de desconexións
locais, e nos dous casos a o e a se limi ou a p odu os in o ma i os. En
calque a caso, ningunha des as canles o ecen un ma co de análise posible
ao
non ace en uso dunha cons an e iden i a ia pa a a nosa p odución cul u al,
o idioma (Ledo Andión, 2001: 68).
ademais da ci ada inexis encia de p odu os das ca ac e ís icas equi idas
pa a es a análise.
2.- No e i o io ele isi o galego ope a un núme o semp e a iable30 de
emiso as locais que non eñen p oducido icción se iada de xei o
30 As disposicións legais no ámbi o e a al a mo alidade de emp esas de comunicación de
pequeno amaño con ibúen a que o mapa ele isi o galego sexa moi cambian e. Es a
si uación di icul a an o o econ o do núme o eal de ele isións como o seguimen o das
súas p og amacións.
54
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
signi ica i o31. Malia que os se iados de xéne o a iado suma on un bo
núme o de ho as nas g ellas das ele isións locais, an o as que emi en en
ede como as independen es, non se le an c eado es e ipo de p odu os.
Non é a in ención des e aballo analiza as causas des a si uación polo que
nos limi amos a desbo a es as emiso as como on es de mos as
analizables.
3.- Finalmen e, non hai ampouco p odución galega de se iados –nin de
p og amas de humo en xe al– nin na ede de cabo R nin na o e a de Canal
Sa éli e, polo que es as on es ampouco son ú iles pa a es a in es igación.
Queda, xa que logo, un espazo acou ado e educido ás p oducións, nas súas
dis in as a ian es, da TVG que esponden a un modelo p odu i o conc e o,
que ende a aumen a a icción p opia, en de imen o da comp a de
p odu os es anxei os, seguindo a endencia do me cado ele isi o dos
úl imos dez anos:
Seguindo a e minoloxía es anda izada pa a iden i ica ipoloxicamen e a
p odución, a TVG clasi ica a mesma como P odución p opia
in e na/ex e na e P odución allea. A P odución p opia in e na a inxe
aqueles p og amas ealizados cos ecu sos écnicos e p o esionais da
canle, con ca go aos o zamen os da TVG e, ocasionalmen e, en
colabo ación con emp esas come ciais ou con ins i ucións. En xe al
31 Só emos no icia dunha p odución de icción se iada na ele isión local en Galicia:
Cabo
do Mundo
(2002)
é un se iado d amá ico que se desen ol e na Chan ada TV ao xei o do
aballo dos Open Channels eu opeos. A se ie ealizada polos eciños dispón de dous
capí ulos g a ados.
55
Ma a Pé ez Pe ei o
de ace ele isión máis p óximos ao se izo público como o caso da BBC,
que se con igu ou como a al e na i a ao sis ema ame icano. Pois ben,
en endemos que a escolla dun modelo ele isi o como o ame icano,
enden e á busca de endemen o económico baseado na publicidade e nas
elacións públicas, al amen e codi icado po medio dos sis emas de medición
de audiencias, non é casual, e de e mina as escollas na g ella e o consabido
“pídeo a audiencia”, que se e pa a xus i ica ope acións económicas.
A
indixenización
que de ende Buonanno, po én, non só ans i e os
coñecemen os écnicos e emp esa iais, senón que amén ai a cada modelo
ele isi o he dei o dun sis ema que en p i ilexiado uns con idos sob e
ou os e es ablecido xe a quías xené icas, ecollidas de modo sucin o na
oposición
high b ow
e
low b ow
, que en uncionado –e unciona, de aí o
éxi o da ex ensión da ó mula– pa a sepa a de xei o adical in o mación e
en e emen o, que se iden i ican con p og amas “se ios” e “lixei os”.
O modo de p odución p opio dos xéne os ele isi os de humo non só
condiciona o
know-how
ele isi o en Galicia, senón que amén, en ce o
xei o, “con amina” os con idos, en endendo es es como os a gumen os,
desen ol emen o de guións e mesmo
ske ches
, de manei a que es es se
es anda izan e uni o mizan. Dada a si uación da cul u a galega e a súa
e olución his ó ica como nación sen Es ado, exis e amén unha in luencia
o e na xe ación de con idos humo ís icos da cul u a española, que
p esen a así mesmo o seu p opio modelo de comicidade, e que unciona con
62

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
xéne os e es e eo ipos que inco po a án as p opias p oducións audio isuais
galegas.
En de ini i a, a p odución ele isi a galega en las ada po a ias
ci cuns ancias que an que os p opósi os ecollidos nos p incipios
p og amá icos da Tele isión de Galicia, p incipal, e case única, emiso a das
p oducións se iadas que omamos en conside ación, non poidan cump i se
na súa o alidade. As e e encias especí icas á ansmisión da cul u a e
iden idade p opias ba en coa inexpe iencia do sis ema ele isi o galego, que
ai que se omen como e e encia modelos o áneos que ma can non só o
sis ema p odu i o, senón que chegan a e in luencia nos con idos.
Podemos a en u a que a consolidación do sis ema ele isi o galego pode i
camiñando ca a á amen ada
indixenización
, na que se con igu a un co pus
de ex os baseados na adap ación cul u al e non no pa adigma da
dominación (Beck, 1998) que no caso galego en dúas e e encias: o
sis ema ele isi o ame icano e a cul u a española.
2.7.- Fe amen as de in es igación
O in e ese po es uda un aspec o conc e o –o humo – den o da na a i a
dos se iados iccionais ele isi os ob iga a busca a ias pe spec i as
analí icas na p ocu a dunha achega o máis comple a posible. Nes e in en o
alo amos a posibilidade de aballa desde dúas achegas xa asen adas nos
63
Ma a Pé ez Pe ei o
es udos ele isi os, ás que se engadi án e amen as analí icas p opias
dou as disciplinas das ciencias sociais. Es as dúas pe spec i as son:
a.- Es udo de con ido.
b.- En e is as a axen es do p oceso p odu i o.
P e endemos que es es dous en oques analí icos se complemen en ao se
ocupa de dúas pa es dis in as da mensaxe ele isi a. Dunha banda
p e endemos analiza os p incipais azos do humo nunha mos a de
episodios da icción se iada galega. O es udo de con ido apoia ase na
análise de es elemen os que son pe sonaxes, emas e modalidades
humo ís icas p esen es en cada ex o. Conside amos que ao de ec a mos
es es es elemen os da na a i a humo ís ica, ob emos ao empo
in o mación sob e os alo es di undidos polos medios de comunicación.
A ealización de en e is as a axen es do p oceso p odu i o en
condicionada po dúas necesidades da in es igación: dunha banda, a
necesidade de comple a e con as a os da os i ados da análise de con ido,
que nes e caso conc e o non deixa de se unha p opos a analí ica da que
ob iamen e non emos ga an ías apoiadas en in es igacións p eceden es.
Dou a, algúns dos da os ob idos nunha p imei a achega ao obxec o de
es udo só poden se con i mados po medio da consul a di ec a dos
de andi os axen es na medida en que dependen da p odución33 e non es án
ecollidos no p odu o inal.
33 Es a consul a pe mi iu amén esol e as con adicións nos da os que ep esen aba o
con as e das ichas do a qui o da TVG cos c édi os de cada p odución, ademais de esol e
cues ións como a exis encia de alcumes en e o equipo de guionis as.
64
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
O noso obxec i o é cen a a in es igación no p oceso de cons ución dos
ex os e no seu esul ado case inal, que é a súa emisión ele isi a. Dicimos
case, non sen in ención, pois en endemos que o p oceso comunica i o
comple o implica ía coñece mos a ecepción dos ex os. O comp omiso coa
in es igación e co noso obxec o de es udo implica que pensemos na
con inuación des e aballo co es udo do de adei o chanzo da cadea
comunica i a do medio ele isi o, é dici , a análise de como es es ex os, as
comedias de si uación galegas, son “lidos” e usados polos espec ado es,
axen es amén ac i os no p oceso comunica i o. O in e ese da p esen e
in es igación consis e en poñe os alice ces pa a o es udo do p oceso
comple o e, pa a es e in, cómp e escolle un mé odo de análise axei ado
pa a nos achega ao humo como obxec o de es udo.
2.7.1.- A análise de con ido
2.7.1.1.- A icha de análise
A busca da análise e e i icación de de e minadas hipó eses de pa ida
implica a necesidade de busca e amen as axei adas pa a a ob ención de
da os que as e u en. Nun ema de in es igación de ca ác e an
ma cadamen e subxec i o como é o humo in en amos combina a
obse ación p opia do es udo dos medios po medio da análise de con ido.
Con es a in ención de inimos unha icha de análise ( e anexo) que pe mi e
a ob ención de da os, de ma cado ca ác e cuali a i o, pa a pode c uzalos
co es o de ma e iais da in es igación. O p oceso de c eación des a icha de
65
Ma a Pé ez Pe ei o
análise consis iu na consul a dos mé odos p opos os pa a o es udo do
humo nou os ámbi os da in es igación e a súa combinación coas achegas
ei as di ec amen e desde o es udo dos medios. A es e espec o, a nosa
icha xo de da mes u a de elemen os da icha de análise pa a na a i as
humo ís icas p opos as desde a lingüís ica (A a do, 1994, 1995) e das
con ibucións do único manual do que emos coñecemen o sob e a comedia
de si uación en pa icula (Bake , 2003). Ademais, incluí onse nes a icha
elemen os p opios da análise de con ido de p odu os ele isi os en xe al
(Case i e Di Chio, 1999). Ademais, a súa cons ución amén dependeu dun
aballo de campo p e io consis en e na consul a da base de da os do
Se izo de Documen ación e A qui o da Tele isión de Galicia, que pe mi iu
non só a selección de ma e iais pa a a análise, senón amén a de inición
máis conc e a des e mé odo de in es igación.
A nosa icha de análise componse de dúas pa es complemen a ias que son:
1. Ficha écnica
2. Ficha analí ica
O p imei o dos elemen os es á cons i uído po da os de p odución an o da
se ie comple a como de cada un dos episodios analizados así como de da os
de emisión de cada un des es ex os. Cómp e indica que, al e como
sos emos nes e aballo, os ex os, como ins umen os pa a analiza o
con ex o social no que se si úan (Casse i e Di Chio, 1999), non es án illados
e, polo an o, non podemos esquece que da os do seu con ex o con ibúen
a unha comp ensión máis ampla do enómeno.
66
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
A segunda pa e da nosa p opos a analí ica es á compos a po í ems que se
i án debullando ao longo do ma co eó ico e que conside amos
imp escindibles á ho a de ace mos un es udo sob e o humo . Ag upámolos
en cinco ipos de da os:
1.- Da os ela i os ao o ma o, que se i án pa a alo a a elación do
p odu o coa ó mula que se e de pun o de pa ida. Os da os se án: Tipo de
si com, p esenza da isa enla ada, desc ición de xené ico e p exené ico,
se ing, ubicación espazo/ empo al da icción e das amas e ipo de
pe iodicidade, capí ulos ou episodios.
2.- Rela i os ás amas e ao seu a amen o coa inalidade de de e mina os
emas de cada episodio e a súa incidencia xe al no ma co da se ie. A es e
espec o, os elemen os analizados son: núme o de amas po capí ulo,
ema implíci o nas amas e desen ol emen o da acción seguindo o modelo
de análise de amas p opos o po Bake (2003): si uación no mal-
dis upción- esolución.
3.- Rela i os aos pe sonaxes: núme o de pe sonaxes po episodio,
pe sonaxes p incipais e a súa implicación nas amas, apa ición de
pe sonaxes secunda ios e a súa ipoloxía, accións dos pe sonaxes e a súa
esolución.
4.- Rela i os aos gags como unidades humo ís icas mínimas con
signi icación, que se en pa a alo a mos o peso dos ecu sos cómicos nas
iccións e as súas ca ac e ís icas: ipo de gag, que pode se ísico ou e bal,
67

Ma a Pé ez Pe ei o
ama ou elemen o da es u u a no que se si úa, pe sonaxes que
in e eñen, ema do gag.
5.- Rela i os ás modalidades humo ís icas en unción de es eixes que i án
expos os e explicados no capí ulo cua o des e aballo. T á ase da pa e
máis impo an e des a icha de análise po cons i uí o ce ne da p esen e
in es igación. En esume, alo a ase a incidencia de: humo e bal con a
humo ísico, humo popula con a humo espec acula e humo non
e e encial (humo b anco/ a sa) con a humo con e e en es no eal
(sá i a/pa odia). De cada un dos episodios es udados ecóllese a endencia
de cada un des es eixes que, como pode imaxina se, non poden se
medidos es i amen e de xei o cuan i a i o. Ademais, cada unidade da
mos a o nece anos de exemplos –gags ou mani es acións humo ís icas–
pa a ilus a mos os da os i ados.
2.7.1.2.- Uni e so e mos a
Tal e como sos emos máis a iba, a ele isión en Galicia non con a cunha
his o ia ex ensa nin, xa que logo, cunha g an can idade de iccións
ele isi as. O noso uni e so é, polo an o, disc e o, e así o se á a mos a
elixida pa a a p esen e in es igación.
O pe íodo de análise comeza no ano 1995, no que se p oduce e emi e a
p imei a das se ies seleccionadas, e péchase no ano 2005, polo que
dispomos das p oducións de dez anos, o que ai implica a opa mos
68
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
p odu os, en p incipio, de ca ac e ís icas ben dis in as. O esul ado des a
pe iodización é a análise de seis p odu os34:
P a os combinados
(1995-2006)
A amilia Pi a
(1996)
Pequeno Ho el
(2001-2002)
A miña sog a e máis eu
(2004)
Cua o sen ascenso
(2005)
O Show dos Tonechos
(2005-…)
A base da análise ixouse na p imei a empo ada de cada unha des as
se ies, xa que algunhas delas non chega on a emi i se seque a na o alidade
des as p imei as quendas de episodios. As ichas de análise aplícanse aos
episodios 1, 3, 7 e 13 de cada unha des as p oducións, pa a ga an i mos
descub i o plan de pa ida de cada unha das p oducións (no p imei o
episodio), a con inuidade ou a iacións no modelo p odu i o e nos seus
con idos (coas ichas dos episodios 3 e 7) e o peche ou inal abe o de cada
unha das se ies (no episodio inal da empo ada). Ademais des as 24 ichas
de análise es udamos os capí ulos 10 de
A miña sog a e máis eu
e
Cua o
sen ascenso
, nos que ámbalas dúas p oducións deixa on de emi i se, po
e mos se se es ablecía algún epílogo ou clausu a. Con amos, ademais, coas
34 Decidimos excluí an o os p og amas de ske ches p oducidos no pe íodo analizado como
as se ies
Fíos
(2001), que non en unha longa du ación en an ena, e
Pepe o Inglés
,
p oducida en 2005, endo en con a o desequilib io de p oducións dese ano co es o do
pe íodo. A escolla íxose en unción da no idade dos ou os dous p odu os do ano, que
p esen aban algunhas ca ac e ís icas que os di e enciaban do es o da p odución exis en e
a é esa da a. Po can o ao caso de
Fíos
, malia a ca alogación como comedia dalgunha das
on es consul adas (como o AVG de <h p://www.cul u agalega.o g>), sos emos que se
a aba dun se ial p og amado na anxa de a de.
69
Ma a Pé ez Pe ei o
sinopses a gumen ais do es o de episodios da p imei a ou das dúas
p imei as empo adas de cada se ie –no caso de as hoube – po
comple a mos a lis axe xe al de emas con idos en cada p odución.
A mos a é ep esen a i a na medida en que ecolle case a o alidade de
p oducións se iadas de humo da Tele isión de Galicia, malia as di e en es
denominacións dos p odu os que hai nas bases de da os consul adas35.
Con odo, a emos as alusións p ecisas a ou as das p oducións se iadas da
Tele isión de Galicia coas que podan es ablece se pa alelismos. Es as
mencións non se limi a án á p odución p opia da TVG, senón que poden
es ende se ás se ies impo adas e incluídas na súa g ella, sob e odo endo
en con a a in luencia de moi as delas no aballo dalgún dos nosos
en e is ados.
2.7.2.- En e is as a axen es da p odución
A o ien ación des e aballo, cen ado no p oceso de c eación do humo nas
comedias galegas, aconsellou complemen a os da os ob idos na análise de
con idos con en e is as a un sec o conc e o dos axen es de p odución,
compos o polos c eado es e guionis as das se ies. Malia a impo ancia da
igu a do p odu o execu i o na icción se iada ele isi a, conside amos que
á ho a de c ea e desen ol e un de e minado ipo de humo a achega dos
35 Tan o a base de da os do Se izo de Documen ación e A qui o da TVG como o AVG,
sopo al de audio isual de Cul u agalega.o g, non p esen an un aco do na denominación dos
o ma os. Así, o a qui o da TVG indica que odas as p oducións analizadas, agás
O Show
dos Tonechos
, non clasi icada, son comedias, men es que no AVG en éndese que son
comedias
P a os combinados
,
Pequeno ho el
e
O show dos Tonechos
e considé anse
comedias de si uación p opiamen e di as as se ies
Cua o sen ascenso
,
A amilia Pi a
e
A
miña sog a e máis eu
.
70
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
esc i o es se ía decisi a. Polo an o, ealizamos dez en e is as a axen es
con dous pe iles di e enciados:
1.- C eado es da idea o ixinal e edi o es de guión
2.- Guionis as e dialoguis as
O noso in e ese e a coñece mos de p imei a man a idea p incipal de cada
unha das se ies e o seu desen ol emen o semanal, ep esen ado na análise
de con ido nos episodios seleccionados. Ademais, en endemos que son os
seus p opios c eado es os máis indicados pa a explica os ecu sos
humo ís icos emp egados (po máis que, malia odo, os en e is ados
a opasen pa icula men e complexo explica o ipo de humo que desexa on
elabo a nos seus guións).
Ou a das azóns, de o de p agmá ico, de en e is a mos a guionis as
des as se ies é que a e sa ilidade des es p o esionais an que eñamos
cando menos dúas on es de cada unha das se ies analizadas.
Os en e is ados (e se ies nas que aballa on) son as seguin es:
And és Mahía (
A amilia Pi a
,
Pequeno Ho el
)
An ón Mou e (
Cua o sen ascenso
)
Eligio R. Mon e o (
Pequeno Ho el
,
O Show dos Tonechos, A miña sog a e
máis eu
)
Fede ico Pé ez (
Pequeno Ho el
,
O Show dos Tonechos
)
Miguel Anxo Mu ado (
P a os combinados
,
A amilia Pi a
)
Pu i Seixido (
Pequeno Ho el
,
A miña sog a e máis eu
)
Ramón Campos (
Cua o sen ascenso
)
71
Ma a Pé ez Pe ei o
p incipais ideas desen ol idas –e polo an o esul an deba ibles37– pe o
odas elas compa en elemen os comúns. Des e xei o, só se poden
conside a os azos p edominan es de cada unha das eo ías ecollidas á
ho a de incluílas nunha ou nou a ipoloxía. Con én amén acla a que as
achegas dalgúns au o es, nomeadamen e as máis ele an es, eñen sido
obxec o de análise baixo o p isma de dis in as ipoloxías. O esumo que aquí
p esen amos só p e ende se un pequeno ca álogo das p incipais achegas
que non se á exhaus i o pe o si e e encial. De odas es as con ibucións
xo de a sín ese eó ica necesa ia pa a en on á monos ao noso obxec o de
es udo.
An es de desc ibi as achegas p incipais, cómp e ala mos das o ixes da
eo ización sob e o humo que ma can a adición occiden al sob e o
enómeno. Xa a anzamos no p imei o capí ulo des e aballo que a base do
pensamen o sob e humo es á p incipalmen e en Pla ón e A is ó eles.
A li e a u a cien í ica coincide ao conside a a Pla ón como o p imei o eó ico
do humo aínda que non odos os au o es coinciden á ho a de adsc ibilo a un
dos g upos de eo ías. Aínda que pode ía encad a se coma unha achega
p o o ípica das eo ías da ambi alencia desc i as po Mon o (Kei h-Spiegel,
37 Seguimos pa a a inalidade de es ablece un p imei o ma co das eo ías exis en es sob e o
humo a p opos a po A a do (1994, 1995) en luga de ou as nas que, ao noso en ende ,
non se con emplan odas as co en es mode nas. A p opos a po Shelley (2003), po
exemplo, desen ol e amén es ca ego ías globais ao ala da in luencia de Pla ón na
li e a u a sob e o ema: eo ías da supe io idade, da ambi alencia e da ag esión. Podemos
conside a que as eo ías da supe io idade e da ag esión quedan comp endidas nun g upo
único ao de i a da mesma idea de pa ida, aínda que as de ag esión le an un pun o máis
aló da in encionalidade do humo ís ico. Polo que espec a ás eo ías da ambi alencia, que
Shelley ex ae, como boa pa e das axonomías de eo ías do humo , de Mon o, podemos do
mesmo xei o en ende que es as p opos as o man pa e do núcleo de eo ías da
incong uencia.
78

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
1972), pode con máis p ecisión ace pa e do g upo de eo ías da
supe io idade, o mesmo que as ideas desen ol idas po A is ó eles sob e o
ema. Con én acla a nes e pun o que a li e a u a cien í ica pos e io sob e o
ema do humo e, ine i ablemen e, a comedia como a mani es ación a ís ica
a el asociada, es á in luída po dúas cues ións esenciais:
a.- A asociación que Pla ón e A is ó eles an de humo e idículo, en endido
es e como o “non no mal”, oi o do exceso e non desexable, ou como o
sedimen o de oda unha li e a u a que obse a á os enómenos humo ís icos
como mani es acións pe niciosas.
b.- Como esul ado desa busca e ein e p e ación do hipo é ico segundo lib o
da
Poé ica
de A is ó eles, que había es a dedicado á Comedia, pe i e a
ap oximación ao ema do humo desde a oposición es ablecida en e o iso e
as bágoas38.
Po én, máis aló das con ibucións ei as polos g egos no ema do humo , o
que coñecemos na ac ualidade son as elec u as pa ciais ei as, na súa
mei ande pa e, baixo o p isma do Renacemen o, de xei o que
iden i ica a his o ia da eo ía do humo no Renacemen o coa his o ia do
edescub imen o e in e p e ación da Poé ica de A is ó eles, e da eo ía do
38 P oba da impo ancia des e ipo de ap oximación baseada no con as e en e lág imas e
isa es á a abundan e li e a u a sob e o ema desde, sob e odo, os inicios do Renacemen o:
“F ancisco Vallesio, un dos médicos de Felipe II, incluíu un capí ulo i ulado
De isu e le u
no sey
Con o e siae
en 1582, ao empo que Nicande Jossius publicaba un a ado
comple o baixo o mesmo í ulo en 1580. Timo hy B i gh, un médico londiniense, con apón
do mesmo xei o isa e bágoas no seu
Tea ise o Melancholie
en 1586, al e como ai
Rodolph Goclenius o Vello no seu
Physica Commen a io De Risu & Lac ymis
en 1597. Hobbes
elaciona da mesma manei a isa e bágoas na súa
C i ique
do
De Mundo
de Thomas Whi e,
como Desca es en
Les Passions de l’ame
” (Skinne , 2002:143).
79
Ma a Pé ez Pe ei o
humo implíci a, é co ec o xa que moi as das de inicións de humo e
comedia que se p oducen du an e o Renacemen o apa ecen nese con ex o
(A a do, 1994:35).
Con odo, conside amos que as p incipais achegas de A is ó eles e as súas
pos e io es in e p e acións acollen sen ido cando alamos de comedia e non
de humo como un enómeno máis xe al. Como base da di isión dos xéne os
e da súa codi icación his ó ica, os comen a ios da escola a is o élica e án o
seu luga nes e aballo no apa ado dedicado á eo ización sob e comedia.
Finalmen e, en e as p imei as achegas ao humo poden salien a se as
leccións sob e e ó ica dos a ados la inos, nalgúns dos cales se explo an
mesmo de inicións sob e o enómeno. Men es que os ilóso os g egos
en enden o humo coma un con as e, unha colisión en e dúas ideas que
queda esol a coa isa, os la inos buscan explica o humo coma unha écnica
que esul a de especial u ilidade na e ó ica. Unha das achegas máis
des acadas da época es á incluída en
De O a o e
de Cice ón, quen, coa
in ención de ades a os polí icos na a e da e ó ica, in en a unha de inición
do humo , dos seus usos na o a o ia e dos seus xéne os. A idea do uso do
enxeño como pa e da a gumen ación é ecollida po Quin iliano quen indica
que a mei ande pa e dos e ó icos
80
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
eñen o hábi o, así que comple an a
exposición dos ei os39
, de ace unha dig esión
sob e un ema ag adable e a ac i o coa in ención de ga an i o maio a o po
pa e da súa audiencia (1989:123).
A aplicación des es mecanismos á e ó ica po pa e dos o ado es e dos
a ogados, al e como ecomenda o p opio Quin iliano, indica que exis ía
unha p odución de ex os sob e humo e comedia dos que queda cons ancia
no
T ac a us Coislinianus
, un b e e documen o anónimo, a opado nun
manusc i o que con iña amén in oducións ás comedias de A is ó anes
(A a do, 1994)40.
3.1.1.- Teo ías da supe io idade
Desde as p imei as ap oximacións de A is ó eles e Pla ón, nas que se pe ila
que o se humano ob én o p ace da isa a cos a dos seus conxéne es,
moi os ilóso os eñen desen ol ido a idea de que o humo de én do
sen imen o de supe io idade, an o no indi idual coma no colec i o. A ob a
dalgúns dos médicos e ilóso os dos séculos XVI e XVII pode adsc ibi se a
es e g upo de eo ías, xa que pa en da idea de que o home i do idículo
nos demais como un xei o de co ección. Pode ala se de médicos, que
in en an explica a isa desde o pun o de is a isiolóxico, como Lau en
Joube , quen indicaba no seu
T ai é du is
que pa a i de algo, ei o ou di o,
iña que se “algo chocan e po eo, de o me, deshones o, indecen e,
39 A cu si a é p opia da edición da que i amos a ci a.
40 O mesmo que as dis in as eo izacións sob e comedia, o con ido do
T ac a us Coislinianus
se á comen ado na pa e dedicada especi icamen e á comedia.
81
Ma a Pé ez Pe ei o
malicioso e sen a penas deco o” (Skinne , 2002:145). Tamén en e os
ilóso os Desca es é he dei o de Pla ón na súa ap oximación ao humo como
unha de i ación do idículo, po én, ao dici de Mo eall (1983), pouco se en
engadido a es a co en e desde as achegas de Pla ón e A is ó eles a é que o
p incipal ep esen an e des a co en e, Thomas Hobbes, lle dá maio
consis encia eó ica.
A isa pa a Hobbes non é máis ca un xei o de ilus a unha eo ía máis
global, de xei o que
o especial in e ese de Hobbes pola isa pode de i a do ei o de que, na súa
análise, o enómeno da isa é a ilus ación pe ec a das súas conside acións
xe ais sob e a na u eza humana (Skinne , 2002:147).
Hobbes a a o ema da isa en a ios dos seus lib os, pe o quizais a súa
de inición máis concisa do enómeno es á nos
Elemen os de de ei o na u al e
polí ico
, no que apa ece unha das súas p imei as achegas ao ema,
A paixón da isa non é ou a cousa ca glo i icación epen ina que espe a
da concepción súbi a da nosa eminencia en compa ación coas debilidades
dos ou os, ou co noso p opio pasado (Hobbes, 2005:140).
Nes a p imei a ap oximación ao humo , Hobbes en ende que esa
glo ia
súbi a
é pa e dunha supe io idade momen ánea e que pode aplica se á
82
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
obse ación dos demais ou dun mesmo, e e ida a un ei o ou mani es ación
do pasado.
Nes a p imei a de inición, o ilóso o inclínase po en ende a isa coma unha
paixón –co ixi ao en ob as pos e io es como o
Le ia án
, cando en ende a
glo ia epen ina
coma a paixón e a isa coma a súa mani es ación– que es á
ma cada pola empo alidade –súbi a e momen ánea– e que es ablece unha
elación de pode 41 non só en e a ios suxei os senón en elación a un
mesmo. A es e espec o, unha das on es do humo é a obse ación dun
mesmo ac uando “alén de expec a i as p opias” (Skinne , 2002) o que
p o oca a so p esa ag adable de se máis supe io do espe ado. Así, o
suxei o pode mani es a a súa ledicia an e a debilidade pasada, pe o aplica
esa mesma supe io idade con a a súa p opia pe soa.
En achegas seguin es, Hobbes ai des aca a cues ión da supe io idade po
en iba dou os ac o es que pode ían in uí se nos
Elemen os de de ei o
na u al e polí ico
.
P ecisamen e de pos e io es desen ol emen os de i a es a concepción xe al
que se man i o sob e a eo ía do humo de Hobbes. A mei ande pa e das
achegas á iloso ía do inglés sob e o humo p o eñen das ideas
desen ol idas no
Le ia án
, onde se ecolle:
41 P ecisamen e es a elación de pode cons i úe a base do
Le ia han
: “a xe al inclinación da
humanidade, un desexo pe pe uo en incansable de Pode as Pode , que só cesa coa
mo e” (Skinne , 2002:147).
83

Ma a Pé ez Pe ei o
A
glo ia súbi a
é a paixón que dá luga a eses xes os chamados RISA42, e é
causada po algún súbi o ac o p opio que comp acen ou pola ap ehensión
de algo de o mado nou o, po compa ación co cal hai unha súbi a
au oap obación (Hobbes, 1989:55).
Tal e como indica Skinne , o humo xo de da supe io idade sob e os demais,
de xei o que se xe a unha elación en e un gañado e un pe dedo 43.
Segundo is o, a isa é a demos ación ísica desa i o ia sob e a debilidade
do ou o.
Nes a achega do
Le ia án
, Hobbes amén abandona unha ía suxe ida nos
Elemen os de de ei o na u al e polí ico
, que pode poñe se en elación coas
eo ías da incong uencia. O au o obse a que
ás eces non imos po que sin amos desp ezo po ou a pe soa, senón
po que ad e imos un absu do xe al. Is o pe mi e a posibilidade da ‘ isa
sen o ensa’, da que se di que en luga cando imos ‘do absu do e das
debilidades abs aídas das pe soas, e nas que oda a Compañía pode i
xun a (
apud
Skinne 2002:147).
Nes a ci a ex aída dunha das achegas máis comple as do au o ao humo
apa ece a concepción dunha ‘ isa sen o ensa’ que, desde logo, non pa ece
p opia da o ixe dunha se ie de eo ías que con emplan o humo desde un
pun o de is a nega i o, p óximo á ag esión. Non pode dici se que conside a
42 As maiúsculas son do o ixinal de Hobbes.
43 A pa i des a concepción xo de a posibilidade de elaciona humo e xogo, posibilidade
que desen ol eu Cha les R. G une (
The game o humo
, 1997).
84
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
a Hobbes o pai das eo ías da supe io idade, xa que logo, sexa inco e nun
e o, pois o mesmo au o oi disc iminando elemen os da súa eo ía en a o
dunha maio concen ación nos elemen os menos posi i os da isa, que
en oncan con oda a súa eo ización sob e a p e ensión do pode do se
humano. A in e p e ación da concepción do humo que apa ece no
Le ia án
deu luga , ademais de a unha liña de seguimen o, a c í icas como a de
Nie zsche quen en endía como unha ac i ude pu i ana “ou o ga mala
epu ación á isa” (Skinne , 2002:142).
P ecisamen e es a isión da isa como un modo de impoñe o pode
p o ocou un posicionamen o desde a mo al con espec o des a “paixón”. A
es e espec o xa ad e ía Pla ón nas súas ecomendacións pa a a o de social
na República, onde debe ía e i a se a isa po se “aba an e pa a a alma”
(A a do, 1994:19). A is ó eles a icula un pouco máis es a conexión de isa e
ep obación, ao dici de Skinne , po medio da ca a apóc i a de Hipóc a es
sob e Demóc i o quen ía dos homes, p eocupados po asun os sen alo , e
consumindo as súas idas en cousas idículas, al e como sos én Joube
(Skinne , 2002:153).
Hobbes, p ecisamen e no
Le ia án
, indica ao espec o da necesidade de
“con ola ” a isa:
E é ecuen e, sob e odo en aqueles que son conscien es das poucas
habilidades que neles hai, que se exan o zados a conse á ense na súa
p opia es ima, obse ando as impe eccións dou os homes. E, polo an o,
moi a isa pe an e os de ec os dos ou os é un signo de pusilanimidade.
85
Ma a Pé ez Pe ei o
Pois un dos labo es p opios das g andes men es é axuda a libe a a ou os
do desdén e compa a se a si mesmos cos máis capaces (Hobbes, 1989:55).
O iso cons i úe un azo de debilidade pois amosa, case de xei o
con adi o io, que o supe io non debe compa a se co que posúe de ec os
senón con exemplos máis ele ados. Eis, pois, a con adición en e a idea de
supe io idade do home e o xes o innecesa io da isa, que pode ía en ende se
coma unha edundancia na ac i ude mo al se exis e de ei o unha
supe io idade.
Os ilóso os mode nos, en e os que Hobbes ica como a e e encia p incipal
no ema do humo , seguen a idea mo iz desa supe io idade mo al e
p ocu an enche as lagoas que deixou A is ó eles ao
non ace a a o ece unha de inición do idículo e consecuen emen e non
ace a a indica que icios pa icula es son máis suscep ibles de bu la e,
polo an o, ep obados coa isa (Skinne , 2002:157).
Tan o os médicos como os ilóso os dos séculos XVI e XVII p ocu a on
desc ibi cales se ían os icios p incipais dos que ace esca nio, o que case
de xei o simul áneo se e lic e na d ama u xia da época. Des e xei o, se
ilóso os como Mancini e Jossius se e i en á a a icia como o icio do que
pode ía ace se máis bu la,
O a a o
de Moliè e é a comedia que pon en
p ác ica oda a eo ización sob e humo do momen o. Ou os dos icios máis
86
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
comen ados na li e a u a cien í ica do Renacemen o son a hipoc isía e a
a ec ación (que Fielding segue a desen ol e no XVIII) e o o gullo.
En calque a caso, exis e unha base ilosó ica común que en que e coa idea
de
medioc i as
, p o usamen e explo ado po aqueles au o es que esca an a
adición a is o élica. Le ada a un ex emo, a a gumen ación en con a da
isa non ica á suxei a a xuízos mo ais e es é icos, senón que chega a se
conside ada un pe igo pa a a saúde. No século XIX, Geo ge Vasey en ende
que a isa pode se pe igosa pola es imulación excesi a do dia agma e es o
de músculos que se en pa a espi a .
Nese mesmo século, a idea da supe io idade e ómase nos omán icos e
xo de o concep o de “ isa sa ánica” acuñado po un poe a que ala á da isa
emp egando a ca ica u a como o seu ehículo, Cha les Baudelai e44.
Baudelai e en ende que “o iso humano es á in imamen e ligado ao
acciden e dunha an iga queda, dunha deg adación ísica e mo al” (2002:
10). O mesmo que concede a A is ó eles, Baudelai e e o iso como
“p o undamen e humano” e, xa que logo, sa ánico, de xei o que
ep esen a no home a consecuencia da súa p opia supe io idade, e, de
ei o, como o iso é p o undamen e humano, é esencialmen e con adi o io,
ou sexa, que é ao mesmo empo sinal dunha g andeza in ini a e dunha
mise ia in ini a, mise ia in ini a en elación ao Se absolu o de que posúe a
concepción, g andeza in ini a en elación aos animais” (2002: 4).
44 Baudelai e en endeu que un ensaio sob e a ca ica u a no seu empo pasaba po in en a
en ende o enómeno da isa que é “o elemen o p o undo e mis e ioso que ningunha
iloso ía en a é hoxe analizado p o undamen e” (2002: 8).
87
Ma a Pé ez Pe ei o
apa ado especí ico e non o poñen en elación con ningunha co en e eó ica.
Ou os, po ou a banda, qui an impo ancia ás achegas de Be gson, sob e
odo en da as ecen es e en enden que, en odo caso, lle “co esponde ía o
mé i o de e xene alizado a eo ía de Schopenhaue ” (Hösle, 2002: 35).
Malia e isións desde pe spec i as ano ado as, a con ibución de Be gson
ende co paso do empo a se ma izada e minimizado o seu impac o eó ico.
Hen i Be gson, o aledo do i alismo na ol a do século XIX ao XX, euniu
es ensaios sob e a isa publicados na
Re ue de Pa is
–o p imei o le aba po
í ulo “Sob e o cómico en xe al”, o segundo “Si uacións cómicas e palab as
cómicas” e o e cei o “Os ca ac e es cómicos”– que seguen a se unha das
ob as máis ci adas en calque a aballo sob e o humo , sexa pa a subsc ibi
as súas palab as ou ben pa a eba elas.
Os p incipios dos que pa e Be gson non e an de ningún xei o inno ado es a
inicios do século XX, e poden educi se a es:
1.- A isa coma un enómeno p opiamen e humano, é dici , o p incipio
a is o élico do
animal idens
.
2.- A insensibilidade coma compoñen e esencial da isa e, xa que logo, o
humo como cues ión in elec ual e non emocional.
3.- A isa coma un enómeno social, de xei o que pode conside a se un
p odu o “da complicidade cos ou os que in, eais ou imaxina ios” que,
como al p odu o dunha sociedade, “debe e un signi icado social” (Be gson,
1999).
94

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Calque a des es es p incipios ou condicións pa a a isa xa se i an en
de inicións p eceden es, polo que cabe p egun a se cales son as inno acións
que Be gson p opuxo no seu momen o. Ao dici dos eó icos, a singula idade
da súa p opos a consis e, p ecisamen e, en desen ol e un ca álogo de
causas da isa que elaciona di ec amen e co co po. O co po non ica
es inxido á súa p esenza ísica, senón que o ilóso o aplica as súas no mas
a dous co pos me a ó icos máis: o co po social e o co po mo al dunha
sociedade.
Ao dici de Be gson (1999:54), hai dous p incipios ísicos que xe an a isa en
calque a caso posible: a ixidez e a dis acción. O au o en ende que
a ensión e a elas icidade son as dúas o zas complemen a ias que an
ac ua a ida. Se chegan a al a lle en g an medida ao co po, xo den
acciden es de oda índole, achaques e en e midades.
Pa a Be gson moi os des es acciden es se án obxec o de isa social, an o no
aspec o ísico como de ac uación social e mo al das pe soas. Polo que
espec a á dis acción, Be gson non a e an o coma unha on e do cómico,
como a causa dun es ado no que poden p oduci se eses acciden es isibles.
A es e espec o,
a medida exac a da comicidade dun pe sonaxe es á no descoñecemen o
que en de si mesmo. O cómico é inconscien e (Be gson, 1999:53).
95
Ma a Pé ez Pe ei o
A igno ancia do suxei o sob e as súas p opias limi acións xe a o caldo de
cul i o pa a a p incipal on e do cómico, men es que é a ixidez conc e a o
que pode mo e a isa. Des e xei o, Be gson concede que as causas da isa,
sexan no humo de co e máis ísico coma no mo al son po causa dunha
al a de lexibilidade no able. No plano ísico, odos os e ec os cómicos,
sexan buscados ou non, dependen des a ixidez mecánica que Be gson
aplica an o aos “acciden es” como as o mas cul u ais e con encionais.
Nes e sen ido, a másca a e, xa que logo, as es as como o en oido son pa a
o au o o p odu o “do cómico moldeado sob e o i o” (1999:60), ao empo
que o mas coma os monic eques se cons i úen como o pa adigma da súa
eo ía.
No ámbi o social, no cómico que xo de da c í ica de usos e cos umes,
Be gson amén e á a ixidez como o p incipal mo o da isa, no que se
es ablece unha oposición en e emoción e in elec ualización, de xei o que
dende onde o p óximo xa non log a conmo e nos, comeza a comedia. E
comeza co que pode iamos de ini ‘a ixidez con a a ida social’ (1999:91).
A ixidez, o mecánico, como o mo o da comicidade desma ca á o
pensamen o de Be gson con espec o das con ibucións clásicas que
p esen aban as causas da isa coma un ca álogo de e ec os non suxei o a
modi icacións, dependen e da na u eza. Be gson p opuña po én un concep o
máis dinámico, baseado na acción do indi iduo e, xa que logo, co ixible. Se
Pla ón e A is ó eles alaban da de o midade, Be gson e í ese ao e ec o da
96
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
ixidez na ealización dunha acción. Eis a p imei a dúbida que xo de con
espec o á “uni e salidade” da p opos a de Be gson: semella que a
comicidade á que se e i en os au o es p eceden es e el mesmo son
dis in as.
O p opio Be gson po á, supoñemos que inad e idamen e, ou a acha á súa
eo ía ao ala do humo e bal. Malia consegui deixa odo cla o desde a
súa óp ica no que se e i e ao humo ísico, aos e ec os do mecánico no
co po humano, a súa idea do humo e bal como p odu o da ixidez non
esul a á an con incen e. Nes e pun o, Be gson dis ingue en e o cómico
exp esado polas palab as e o c eado desde a linguaxe. Malia segui
en endendo que o e ec o do mecánico é o p incipio nes es ipos de humo ,
Be gson (1999:82) indica que
o p imei o pode aduci se a ou o idioma, aínda que pe de g an pa e do
seu ele o ao pasa a ou a sociedade dis in a po hábi os, po li e a u a, e
sob e odo po asociacións de ideas.
A conside ación de Be gson da exis encia dun case único p incipio ac i o da
isa, aplicable a casos quen an desde a caída po mo dunha monda de
plá ano a é a censu a a un ello mo alis a, ican aquí suxei os ás súas
p opias dúbidas de aplicabilidade e seguen es ando baixo sospei a na
ac ualidade. A causa p incipal das c í icas á eo ía be gsoniana é que o seu
in en o de de ini os p incipios me a ísicos do humo , aplicables de xei o
uni e sal, se a opan na p ác ica coa exis encia de cul u as dis in as pa a as
97
Ma a Pé ez Pe ei o
que non uncionan. Con én p ecisa amén que Be gson se ai e e i en
odo momen o ao cómico e non ai nunca mención do humo , mais
en endemos que, á luz da li e a u a c í ica pos e io , os p incipios que
p opón se eñen ex apolado ao concep o de humo , cando menos desde a
pe spec i a de boa pa e da li e a u a cien í ica sob e o ema.
Po én, desde a pe spec i a da psicoloxía, o aballo de Be gson supuxo o
pun o de pa ida pa a a e olución das eo ías da incong uencia, que
in en a on anscende a p o usa exempli icación de Be gson en unción
dunha busca de causas aplicables a un maio ango de casos.
O caso máis des acado da e olución des a eo ía da incong uencia é o de
A hu Koes le (1964), malia que, na in ención de anscende a p opos a de
Be gson, é c í ico coa súa o mulación da ixidez48. Na súa eo ía, Koes le
equipa a a e, ciencia e humo como ó mulas c ea i as pa ellas. Pa a
elaciona en e si es ámbi os an dis in os da ac i idade humana, Koes le
desen ol e o concep o de “bisociación” co que explica o que dá luga a unha
explosión c ea i a. Así mesmo, ala de “ma ices de pensamen o” pa a se
e e i aos dis in os ipos de pe cepción da ealidade que pode desen ol e
un se humano ales como os ac os u inei os. Koes le explica a bisociación
como unha dis inción en e as u inas do pensamen o que se desen ol en
nun plano único e o xei o no que se xe a un ac o c ea i o, que se p oduce en
máis dun plano:
48 Koes le eba e a Be gson cunha e dade que si pode ía conside a se uni e sal: “Se imos
cada ez que unha pe soa dá a imp esión de se unha cousa, non habe ía nada máis
g acioso ca un cadá e ” (Koes le , 1964:47).
98
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Cando dúas ma ices de pe cepción ou de azoamen o independen es
in e accionan en e si o esul ado (...) pode se ben unha colisión que
culmina en isa, ben a súa usión nunha no a sín ese in elec ual, ou ben a
súa con on ación nunha expe iencia es é ica. O pa ón bisocia i o que
podemos a opa en calque a dominio da ac i idade c ea i a é
i alen e
49:
que e is o dici que o mesmo pa de ma ices poden p oduci e ec os
cómicos, áxicos ou desa íos in elec uais” (Koes le , 1964:45).
No caso da isa, Koes le aise eco dunha das o mulacións de Be gson,
segundo o cal, un dos p ocedemen os cómicos e a a in e e encia de se ies,
ou, al e como apa ece no seu desen ol emen o eó ico:
É cómica oda si uación que pe ence a dúas se ies de ei os absolu amen e
independen es e que pode se in e p e ada con empo aneamen e en dous
sen idos comple amen e dis in os (Be gson, 1999: 80).
Malia que Be gson apun a nes a de inición á idea de dob e sen ido, o
concep o das “se ies” que in e i en en e si pode elaciona se di ec amen e
coa pos e io eo ización de Koes le , o mesmo que oda a li e a u a
p eceden e sob e a incong uencia, que xa apun a a á exis encia de a ios
planos de ealidade cuxa mes u a p o ocaba unha no a in e p e ación. Pe o
quizais sexa Koes le o que o mula o p incipio po medio dun e mo
conc e o –a bisociación– e con maio cla idade, ao es ablece que o humo
49 A cu si a, o zada pola apa ición dun e mo p opio do au o , é nosa.
99

Ma a Pé ez Pe ei o
se ía equipa able a ciencia e a e, ou expe iencia de ap ehensión a ís ica,
como ac o c ea i o.
As achegas p incipais de Koes le , xa que logo, eñen que e co
es ablecemen o de pa óns máis amplos á ho a de concep ua as o ixes do
humo pe o, ao empo, a ando de con empla as di e enzas cul u ais das
que non se ixe an ca go os in en os p eceden es de c ea unha eo ía do
humo baseada na incong uencia. Nes e sen ido, Koes le (1964:83) sos én
que
unha idea cómica dun de e minado pa ón lóxico pode aslada se a
mul i ude de escena ios; a co local e o dialec o axudan a es ablece a
a mós e a. As his o ias máis e ec i as son as exionais (...) a me a mención
dun ‘home de Abe deen’50 es ablece a ma iz, o desexado ma co men al.
A no idade da con ibución de Koes le nes e asun o implica o
ecoñecemen o de dis in os “escena ios” que eñen condicionados po
di e enzas cul u ais. Aínda que segue manexando unha se ie de pa óns
con encionais e, polo an o, aplicables uni e salmen e, o au o en ende á
que exis e un con ex o que con ibúe a que a isa acolla unha de e minada
“co local”51.
50 Con es a exp esión Koes le e í ese aos chis es sob e escoceses, moi abundan es en G an
B e aña.
51 Tal e como indicabamos no caso das eo ías da supe io idade ao e e í monos a es as
p ecisións inculadas ao concep o de cul u a, podemos indica que desen ol e emos es e
ema de xei o independen e en pos e io es apa ados des e aballo.
100
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Ou o dos elemen os ano ado es da súa eo ía en que e coa explici ación
da isa como pa e da e olución humana. Koes le , al e como anunciabamos
ao inicio des e aballo, conside a a isa como un “ e lexo de luxo” ao non
demos a a súa aplicación a ningún uso isiolóxico básico. A apa ición de
e lexos que non si an ningún p opósi o apa en e implica o cump imen o de
dúas condicións:
p imei a, unha ela i a segu idade da exis encia, que demandase no os
des inos da ene xía exceden e; segundo, e máis impo an e, que se
chega a a un ni el de e olución onde o azoamen o acada a unha ce a
au onomía desde as u xencias ‘cegas’ das emocións (...) Só nes a e apa de
‘emancipación do có ex’ pode o home pe cibi as súas p opias emocións
como edundan es” (Koes le , 1964: 63).
Ao conside a que esa isa é pa e da e olución biolóxica, Koes le eba e en
ce o sen ido a idea di undida desde as eo ías da supe io idade de que a
isa cons i úe un elemen o limi ado pa a a ida en sociedade. Tamén ai
máis alá das eo ías da incong uencia, nomeadamen e a de Be gson, ao
anscende a elación en e cómico e áxico, e poñe ao mesmo ni el a
explosión da isa coa ap eciación a ís ica e a c eación cien í ica, ás que pode
chega se de o ma case indis in a po unha di e enza sinxela de con ex o:
Be gson non ace ou a e que cada un dos exemplos mencionados podían
pasa de se expe iencias cómicas, áxicas ou pu amen e in elec uais (...)
po un simple cambio no clima emocional (1964:46).
101
Ma a Pé ez Pe ei o
Koes le es ablece a íada humo -ciencia-a e na base da bisociación como o
pa ón da descube a, o xei o no que o se humano a opa no as elacións
en e os enómenos e i a conclusións in elec uais das mesmas. Dun xei o
moi g á ico, o au o es ablece en o ma de onoma opeas as eaccións on e
a es a descube a de xei o que
ha-ha
co esponde ao humo ,
ah
á
expe iencia es é ica e
ahá
á sa is acción da cu iosidade in elec ual.
De xei o pa icula , seguindo o modelo da bisociación, ala de doce manei as
de p o oca isa, que non poden iden i ica se como ó mulas humo ís icas na
súa o alidade: o xogo de palab as e o enxeño; a elación home-animal;
suplan ación; o neno adul o; o i ial e o exal ado; ca ica u a e sá i a; o
inadap ado; o pa adoxo do cempés52; desp azamen o; coincidencia;
absu do; e as cóxegas.
A eo ía da incong uencia, malia se p og esi amen e desp azada po
achegas sob e o humo desde ou os ámbi os do coñecemen o como a
socioloxía e a an opoloxía, segue a man e ce a p odución cien í ica e
deba e (Sch empp, 1995; O ing, 1995) pe o sen que se anscendan os
p incipios desen ol idos polos eó icos máis ci ados des a co en e. Unha
ca ac e ís ica común des as eo ías é a súa endencia uni e salis a que, po
unha banda, só con empla de e minados ipos de humo e, po ou a,
esquece ace in e p e acións espazo- empo ais –no caso de Koes le hai un
52 Koes le emp ega o pa adoxo do cempés pa a se e e i á bisociación de es u u a e
unción, pa a o que emp ega a idea de como pode ía camiña es e animal se de súpe o se
lle ob iga a a se conscien e da o de de mo emen o das súas cen pa as. Segundo o au o
ica ía pa alizado ao desp aza a a ención do conxun o ao pa icula .
102
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
ímido in en o de suxe ilas– que, ao noso e , supoñen un elemen o
impo an e na eo ización sob e humo e que comezan a desen ol e se na
li e a u a máis ecen e sob e o ema. Quedan, con odo, algúns eó icos que
sos eñen que
nos e mos dunha explicación eó ica do humo , a Incong uencia
con é ese nunha eo ía supe io que inco po a as dinámicas da
supe io idade e da libe ación (Ma e, 2001:238).
3.1.3.- Teo ías da libe ación
O g upo de eo ías que en enden o humo como libe ación é p odu o único
do século XX que, máis ca g upo ou conxun o, pode educi se a unha
con ibución pa icula , a de Sigmund F eud, desde un ámbi o moi conc e o
como é a psicanálise. Aínda así, algúns au o es ecollen p eceden es des a
eo ía. Mo eall (1983) ci a a es e espec o o ensaio
A libe dade do enxeño e
do humo
(1711) de Sha esbu y53, ao empo que ad i e do posible
solapamen o da eo ía da libe ación implíci a coa achega hobbesiana da
supe io idade. Así mesmo, Mo eall menciona a ob a de He be Spence ,
conc e amen e
Sob e a isioloxía da isa
(1911), pe o conside a es a eo ía
simple ao compa ala coa desen ol ida po F eud.
53 O pensamen o de Sha esbu y a espec o do humo condénsase na ci a ecollida po
Mo eall: “O espí i o lib e dos homes de enxeño se se ence a e con ola, pode busca ou as
ías pa a ali ia as súas es icións; e sexa po medio do bu lesco, da imi ación ou da
bu onada, es a án ben con en os de se libe a e de inga se dos seus censo es” (
apud
Mo eall 1983: 20).
103
Ma a Pé ez Pe ei o
o chis e endencioso emp égase con especialísima p e e encia pa a ace
iable a ag esión ou a c í ica con a supe io es p o is os de au o idade. O
chis e ep esen a daquela unha ebelión con a a de andi a au o idade,
unha libe ación do xugo da mesma (F eud, 1969: 91).
Eis unha di e enza subs ancial da eo ía eudiana da isa, e po ex ensión
das achegas desde o ma co da libe ación, con espec o da in e p e ación que
de én da supe io idade: a posibilidade de en ende o humo coma unha
dinámica de dob e di ección, que an o se e pa a exp esa ese sen ido
hos il do supe io como pa a o nece ao home das e amen as p ecisas
pa a a de ensa.
O chis e, xa que logo, non só se di ixi á con a as pe soas (no caso das
mulle es nos chis es obscenos, al e como e i e F eud), senón que, po
eces, o a aque con a pe soas de e minadas se e como p e ex o pa a
censu a as ins i ucións58. Así,
o chis e pode a aca igualmen e a aquelas ins i ucións, pe soas
ep esen a i as das mesmas, p ecep os mo ais ou elixiosos e ideas, que,
po goza en de ele ada conside ación, só baixo a másca a do chis e, e
p ecisamen e dun chis e cube o pola súa co esponden e achada, nos
a e emos a a eme e con a elas (1969: 95).
58 O exemplo que Sigmund F eud emp ega pa a ilus a a súa eo ía é o dos in e media ios
nas odas xudías. Es a igu a adoi a se obxec o de chis es en oda a adición dos xudeus
eu opeos mais non po que es as igu as o an “ isibles”. Po én, a co ío o in e media io é
p esen ado como “pe soa en ex emo in elixen e, cunha dialéc ica que sabe ence oda
di icul ade” (1969: 93). Po medio des es con iños o que en a idiculiza se é a ins i ución á
que se en, o ma imonio, que, ao dici de F eud, in i a ao a aque máis ca calque a ou a.
110

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Finalmen e, den o des e modelo de ag esión-de ensa do humo , F eud non
ob ia aqueles chis es e e idos con a a p opia pe soa ou g upo no que se
in eg a. Quedou cla o que nos dous g upos an e io es de eo ías non se
ob iña unha explicación sa is ac o ia pa a aqueles casos nos que a b oma se
di ixía con a a p opia pe soa que a acía. Po én, desde a psicanálise, F eud
busca da unha espos a a un ipo de humo que es uda á en de alle ao se
o p opio da súa o ixe é nica. A mei ande pa e dos exemplos cos que o au o
ilus a a súa eo ía son chis es de xudeus c eados, ademais, desde a p opia
comunidade.
F eud en ende que o chis e do suxei o di ixido con a un mesmo, como
in eg an e dunha colec i idade, espos a a unha “c í ica ebelde” e casa
pe ec amen e den o da ipoloxía do chis e endencioso. Ao seu dici , o pobo
xudeu é un exemplo de colec i o que, polas súas ca ac e ís icas, is o é, pola
súa au oc í ica, o a un bo i ei o de “chis es excelen es”. A es e espec o,
F eud (1969:98) es ablece unha dis inción cla a en e os con os que ou os
g upos eñen ei o dos xudeus, con espec o dos “au ochis es”,
Os chis es que sob e xudeus se eñen ei o po pa e de pe soas non
pe encen es ao seu pobo son xe almen e chanzas b u ais nas que odo
chis e é a o ado polo ei o de que o xudeu é semp e pa a os es años
unha igu a cómica. Tamén os chis es dos xudeus sob e si mesmos
conceden es e ei o, pe o o seu mello coñecemen o dos seus e dadei os
de ec os e da conexión des es coas súas boas calidades, así coma a
111
Ma a Pé ez Pe ei o
pa icipación da p opia pe soa no c i icable, c ean a condición subxec i a da
elabo ación do chis e, moi di ícil de es ablece nou o caso.
A di e enza ei a en e es es dous ipos de chis es –os ei os polos alleos e os
dos p opios– suxi e a exis encia dunha posible di isión, non explici ada, que
F eud ai en e os chis es de pu a ag esión e aqueles nos que exis e unha
elabo ación máis onda. Asemade, a idea que es á po debaixo das
in e encias que F eud es ablece en e ipos de humo lé annos a conside a
que exis en condicionan es pa a es as c eacións que ou as eo ías non
con empla an. Aínda que o in en o des e au o se á acha os mecanismos
“xe ais” de c eación dun chis e, aplica á a análise dos mesmos a un ipo
de e minado de p oducións, das que explici a o ixe e ca ac e ís icas. Queda
cla o que, alén da común aplicación do “p incipio de economía”, exis en
condicionan es pa a a elabo ación e comunicación dos chis es que dependen
do subs a o dunha colec i idade. Non é unha cues ión meno que F eud
escolla chis es xudeus pa a ilus a a súa a gumen ación, pois, po ez
p imei a, habe á nunha eo ía sob e o humo un ma co, un con ex o no que
se p oduce a c eación humo ís ica.
Es a con ibución ei a desde as eo ías da libe ación se á desen ol ida en
pos e io es achegas, pa icula men e nos ámbi os da socioloxía e da
an opoloxía. Malia se desbo ado desde as eo ías esencialis as e desde
campos do sabe como a lingüís ica, o es ablecemen o de coo dinadas no
es udo do humo a ase ex ensi o na segunda me ade do século XX, como
112
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
pa e do ipo de eo ías subs anciais, máis in e esadas na análise do con ido
dos di e sos enómenos elacionados co humo .
Unha das ma cas de iden idade des a no a manei a de achega se ao humo
que en e di ec amen e coa mul idisciplina iedade. A es e espec o, a
i upción da his o iog a ía, da socioloxía e da an opoloxía nos es udos do
humo supón un sal o de ni el nas achegas nes e ámbi o. Tal e como
sos eñen B emme e Roodenbu g,
os his o iado es comeza on a in e esa se polo humo cando, non hai moi
empo, comp ende on que podía se unha cla e coa que desen aña os
códigos cul u ais e as sensibilidades do pasado” (1999:xi).
Po én, xa ou os campos da in es igación andaban ás ol as co es udo do
humo , al e como mani es an os mesmos au o es, que indican que os
es udos his o iog á icos sob e o humo eñen sido, adicionalmen e, ob a de
ilólogos e e nólogos.
O aballo Mikhail Bakh in, de quen xa ala amos na in odución des e
aballo, cons i úe unha das p imei as e e encias das elacións en e a
his o ia da cul u a, no seu caso nun es udo li e a io. Aínda que as
con ibucións de Be gson e F eud son case que con empo áneas, as
pescudas de Bakh in son unhas décadas pos e io es59, pe o xa inco po an
nocións da eo ía da libe ación.
59 Ve no a 10.
113
Ma a Pé ez Pe ei o
A análise da ob a de Rabelais,
Ga gan ua e Pan ag uel
, se e como ma co
pa a unha desc ición da cul u a popula na Idade Media e no Renacemen o
eu opeos, con especial incidencia no enómeno da isa, que ai pa e esencial
desa cul u a. Bakh in ai iden i ica na ob a li e a ia as o mas de esis encia
da cul u a popula dunha época de e minada e en ende aas baixo o p isma
da isa colec i a. Pa a o uso, o en oido se á a o ma p opia de ebeldía das
clases popula es con espec o dos pode es da época, enca nados na nob eza
e moi pa icula men e no cle o. Así,
o en oido e a o un o dunha cas e de libe ación máis aló da ó bi a da
concepción dominan e, a abolición p o isional das elacións xe á quicas,
p i ilexios, eg as e abús. Opúñase a oda pe pe uación, a odo
pe eccionamen o e egulamen ación apun aba a un po i aínda
incomple o (Bakh in, 1965: 15).
O en oido, coma máxima enca nación da es a popula , supón o ma co da
isa popula ambi alen e que en un ma cado ca ác e u ópico e es á
“di ixida con a oda concepción de supe io idade” (1965:17). A isa popula ,
ao dici de Bakh in, non é a manei a de que as clases popula es busquen
impoñe se ás pode osas, senón un “con apode ” que, dalgún xei o, de xei o
pau ado pola adición, ai e iden es as desigualdades. O humo supón case
a única o ma posible de ebeldía pa a o campesiñado, o que pe mi e que se
a u en as ca gas da ida co iá o es o do ano.
114
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Bakh in elaciona á des e xei o a isa coa cul u a popula . Aínda que es e
pun o en sido eba ido ecen emen e60, o c í ico ai unha p imei a lis axe
das mani es acións da isa popula que, como e emos, eñen as súas
pegadas na ac ualidade. Es as o mas, máis ou menos i ualizadas, son as
o mas do espec áculo, as ob as cómicas e bais e as di e sas o mas e ipos
de ocabula io amilia e g osei o.
Con espec o dos i uais cómicos aos que se e i e Bakh in, nos que se
in eg a o cósmico, o social e o co po al, podemos ala da inexis encia de
lími es que, po con a, ma can a c eación e ep esen ación da comedia,
suxei a ao espazo escénico e ao empo do espec áculo, na mei ande pa e
dos casos. Pa a Bakh in, xa que logo, a isa popula é supe io á que xo de
oi o do espec áculo ea al po exp esa
unha opinión sob e un mundo en plena e olución no que es án incluídos os
que in (1965:17).
60 A p incipal obxección que se en ei o á eo ía da isa popula de Bakh in en que e ,
p ecisamen e, coas dema cacións do popula nes e au o . Aa on Gu e ich (1999) conside a
que a noción de cul u a popula que p esen a o o malis a é di usa e es á a iculada coma
unha o ma pu a, cando menos no pe íodo es udado. Ademais de p oblemas de
pe iodización, Gu e ich de ec a en Bakh in a escolla dunha pa e da ealidade social
medie al –cando menos da econs ución ei a polos académicos- e desbo a elemen os de
con as e pa a a súa a gumen ación, como pode ían se as mani es acións cómicas desde a
o icialidade eclesiás ica ou a ci culación de ma e ial humo ís ico, abondo celeb ado, en e as
clases al as. Podemos ala , ecollendo a c í ica de Gu e ich, dunha oz do popula máis ca
dunha cul u a, ao no incluí os es amen os o iciais na súa pescuda. Po én, Bakh in aballa
desde un ex o li e a io, pensamos que con én indica , non desde censos demog á icos ou
desde c ónicas his ó icas.
115

Ma a Pé ez Pe ei o
A concepción de Mikhail Bakh in do humo coma o za social libe ado a es á
na liña dos es udos sociolóxicos do o malismo uso, ma cados pola
pe spec i a ma xis a da loi a de clases. A es e espec o, os o malis as
non apo a on máis ca un ce o socioloxismo, no dob e sen ido de sinala
as condicións sociais nas que se p oduce a a e e os e ec os mesmos desa
p odución (Sas e 2002:99).
Desde o ma xismo o enómeno da isa ai es a inculado ás con adicións
sociais e ás loi as de libe ación social e polí ica (Sas e, 2002).
O mesmo que sucede a coa ap oximación de F eud ao chis e, o aballo de
Bakh in sob e
Ga gan úa e Pan ag uel
apa ece de xei o ans e sal no es o
das achegas ao humo po pa e dos eó icos. Dado o seu ca ác e
subs ancial e non esencial nin seque a se consigna naqueles manuais nos
que se o ecen clasi icacións de eo ías (A a do, 1994, 1995; Mo eall,
1983).
Na eo ía do humo , con odo, en endemos que a achega p incipal de
Bakh in en máis que e co mé odo elixido ca coa si uación da súa
con ibución no ma co das eo ías da libe ación. Tal e como se a anzou na
in odución des e aballo, as achegas ei as desde o o malismo son c uciais
pa a as con ibucións ao humo desde os ámbi os máis di e sos. Des e xei o,
o es udo des e au o ab e as po as a unha no a pe spec i a, a as ada do
esencialismo po medio de:
116
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
1.- Mul idisciplina iedade. Bakh in ai aballa desde o ámbi o da eo ía da
li e a u a e ala á de humo a p opósi o da ob a de Rabelais, o que implica
que combina elemen os de c í ica li e a ia coa análise sociolóxica da época
que abei a a ob a li e a ia.
2.- O humo , baixo o p isma dunha sociedade de e minada, non ica no
aballo de Bakh in abs aído do plano ísico, é dici , deixa de se unha
esencia pa a se con e e nunha cons ución que es á suxei a á
modi icacións. O humo en endido como p odución cul u al se á un dos
legados que pasa án á li e a u a pos e io sob e o ema.
3.- Como p odu o cul u al, en endendo a cul u a como un sis ema no que
exis e unha ensión en e o es á ico e o dinámico (Lo man, 1998), o humo
ica suxei o an o ás coo dinadas espazos- empo ais que delimi an a
de andi a cul u a como aos p ocesos de cambio que den o dela se
p oducen.
Debido a abundancia de suxes ións que apa ecen ao longo da ob a de
Bakh in, ol e emos a es e au o en pos e io es a ances des e aballo. Con
espec o da súa con ibución como pa e do que se dá en chama eo ías da
libe ación, a análise da isa popula na Idade Media e no Renacemen o
impulsou unha no a pe spec i a sob e o humo como con apode que na
ac ualidade apa ece como a gumen o de nume osas in es igacións
desen ol idas desde os eidos da e nog a ía e dos
cul u al s udies
.
117
Ma a Pé ez Pe ei o
3.2.- In es igación ecen e sob e humo : psicoloxía e lingüís ica,
his o ia e an opoloxía
Os inicios do século XX supuxe on a consolidación dos es ipos de eo ías
p incipais sob e o humo . Se nos seus p imei os anos Be gson desen ol ía a
idea da incong uencia como mo o da isa, de xei o simul áneo, F eud
explici aba que o humo , nomeadamen e nas súas cons ucións especí icas,
os chis es, apo aba unha libe ación an o psíquica coma social. Mais a pa i
des a con luencia so p enden e, a xulga pola escasa p odución cien í ica
sob e o ema a é aquela al u a, e do ag oma de eo ías como a de
Pi andello (1908), o aballo sob e o humo de ense du an e bas an es
décadas61.
Habe á que aga da a é os anos 80 do pasado século pa a pode mos ala de
liñas in es igado as cohe en es en a ias á eas do coñecemen o que
podemos di idi en dous endencias:
1.- Dunha banda, podemos ag upa os aballos ei os desde a psicoloxía
cogni i a e desde a lingüís ica á ho a de en on a se á in es igación do
humo .
2.- Dou a, an opoloxía e his o ia cons i úen o ou o ámbi o p e e en e da
in es igación.
61 Non que emos suxe i que non exis a p odución cien í ica sob e humo no pe íodo que ai
desde 1920 a é 1980. P oba dis o é a necesidade de ci a o aballo de Bakh in e do es o
dos o malis as así como os p imei os in en os desde a lingüís ica pa a comp ende a
e olución pos e io no es udo do humo . Os in en os nes as décadas, con odo, es án
a omizados, non pe encen a un es o zo colec i o que pa ece comeza a a icula se máis nos
úl imos in e anos do XX.
118
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Se psicólogos e lingüis as seguen na p ocu a dunha eo ía esencial,
his o iado es e an opólogos de e anse na análise de enómenos pa icula es
nos que o humo xoga un papel p incipal. Pode dici se, xa que logo, que os
mé odos pa en desde a dico omía o ixinal en e indución e dedución e non
semellan e pun os de con luencia.
Desde a análise do humo den o das es u u as lingüís icas, as igu as de
Sal a o e A a do e Vic o Raskin a iculan o discu so, de xei o que elabo an
un p imei o guión pa a a análise das na a i as (A a do e Raskin, 1991) e
desen ol en o que denominan SSTH (
Seman ic Sc ip Theo y o Humo
)
[Teo ía do humo en base ao guión semán ico] que, nun a ance, e
xene alización, pos e io se con e e na GTVH (
Gene al Theo y o Ve bal
Humo
) [Teo ía xe al do humo e bal].
Po con a da psicoloxía pode obse a se un enace das eo ías da
incong uencia que son ele adas po algúns eó icos á cen alidade do
discu so sob e humo . Tal e o caso do aballo de Ellio O ing (1995) e de
John Mo eall (1983), unha das oces máis in luen es no ámbi o da
psicoloxía do humo e que es uda nos ca i os a base do humo adul o
pos e io .
A “pos -incong uencia” se á unha das o ien acións máis con es adas desde a
an opoloxía e a his o ia que inclúen o ac o cul u al como ela i izado
undamen al de oda xene alización ei a desde a psicoloxía. Se á es a a
posición máis xe al desde os
cul u al s udies
nos que o humo comeza a
apa ece imidamen e nos 90 asociado a enómenos da ida social dos
119
Ma a Pé ez Pe ei o
No ma co dunha cul u a p odúcense, po eces nun mesmo empo,
mo emen os que an que a súa e olución consis a nunha ensión cons an e
en e as o zas que enden á ans o mación e as que, po én, p e enden
man e o sis ema al e como es á. Nes e sen ido, a o mación de sen ido en
cada cul u a “non en luga nun sis ema es á ico” (Lo man, 1996:71).
Calque a ans o mación p o oca á un cambio que pe mi e que a
obse ación de calque a cul u a non dea os mesmos esul ados segundo o
empo no que se p oduza. Se en endemos a cul u a coma un sis ema
semió ico65, al e como sos én Lo man (1996), cómp e des ela cales son os
mo emen os que o ixinan es a e olución que, como pa e in eg an e do
sis ema, a ec a án ao humo e as súas mani es acións.
Lo man sin e iza as o zas opos as que xogan na con o mación dunha
cul u a nos mo emen os con inuo e descon inuo, de xei o que iden i ica
dous ipos de o zas que, de an g á icas, poden se ep esen adas po
ec o es:
a.- Cambios g aduais, ep esen ables en liñas ec as, son os que se
p esen an como “mecanismos de es abilización” do sis ema.
65 Lo man desen ol e o concep o de semios e a a pa i da analoxía co concep o de bios e a
in oducido po V. I. Ve nadski. Es a elación coa o ganización na u al non é casual, xa que,
po medio da idea, Lo man p e ende en ende os dis in os elemen os da cul u a coma un
sis ema no que cada elemen o xoga un papel de e minado na c eación de sen ido. Des e
xei o, cando se ai unha análise de elemen os dun sis ema semió ico, éndese a sepa a os
dis in os á omos de análise que, po én, non poden aballa po sepa ado: “Só uncionan
es ando me gullados nun con inuum semió ico, comple amen e ocupado po o macións
semió icas de di e sos ipos e que se a opan en di e en es ni eis de o ganización” (Lo man,
1996: 22).
4.1.1.- P ocesos de con inuidade e ans o mación no con ex o
cul u al
126

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
b.- P ocesos explosi os, que ben pode ían se cu as con pun os de in lexión
nunha coo dinada empo al, noso que se p oduce unha ans o mación
súbi a dun de e minado elemen o den o da cul u a.
Os cambios g aduais es án inculados a aqueles campos do coñecemen o
nos que se p ecisa da écnica, ao dici de Lo man. Así, a ciencia é o ámbi o
no que o sedimen o deixado da expe iencia en máis que e cun p oceso de
longa du ación ca cunha explosión. Malia que Lo man non o explici a, a idea
de p og eso es á po de ás da concepción posi i a do cambio g adual.
Po én, o au o si se e i e á posición explosi a “coma a enca nación dun
conxun o de calidades nega i as” (1996:21). Calque a cambio dun
de e minado aspec o cul u al po medio dun p oceso explosi o en sido
con emplado, desde o seu aspec o ísico, como un símbolo da des ución.
Po én, es a conside ación mesmo eme osa pode ans o ma se, ao dici de
Lo man, se
na base das nosas ep esen acións de hoxe es i e a a asociación coas
épocas dos g andes descub imen os, como o Renacemen o, ou en xe al coa
a e (1996:23).
Con én sinala que calque a des as dúas o zas é complemen a ia da ou a,
de xei o que a con igu ación dunha cul u a en que e coa con i encia da
con inuidade e da ans o mación explosi a. A súa con i encia é sinc ónica,
de xei o que nun mesmo empo se es án p oducindo de xei o simbólico os
dous ipos de liñas nas coo dinadas que pode ían ep esen a a unha
127
Ma a Pé ez Pe ei o
cul u a. Seguindo a analoxía dun o ganismo i o, Lo man (1996:27) sos én
que
Tan o os p ocesos explosi os coma os g aduais asumen impo an es
uncións nunha es u u a en uncionamen o sinc ónico: uns asegu an a
inno ación, ou os, a con inuidade. (...) En ealidade, son as únicas pa es
dun único e cohe en e mecanismo da es u u a sinc ónica. A ag esi idade
dunha delas non su oca senón que es imula o desen ol emen o da
endencia opos a.
A sinc onía dos mo emen os de ans o mación cul u al implica que en cada
época podan con i i dis in os es a os de e olución, de xei o que
compa an un mesmo escena io mani es acións máis adicionais de cul u a
–en endidas coma aquelas que de i an duna de e minada adición e, xa
que logo, con inuis as– con ou as que es án des encelladas dese subs a o
cul u al. Williams (1997) ala, pa a se e e i a es a cues ión, da
combinación de es posibles es adios da cul u a con i indo nun mesmo
ma co cul u al. Pa a is o pa e da idea da cul u a coma un sis ema dinámico
cuxo cen o es á ocupado polo “dominan e”, e mo g amsciano que, dun
xei o case simplis a, pode de ini se como a cul u a que p omo e a clase
dominan e un de e minado momen o social. Ao empo, o “dominan e”
con i e co que Williams denomina “ esidual” e “eme xen e”. Des e xei o,
128
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
[O esidual] en sido o mado e ec i amen e no pasado, pe o aínda es á en
ac i idade den o do p oceso cul u al; non só –e a co ío nin iso– coma un
elemen o do pasado, senón coma un e ec i o elemen o do p esen e
(Williams 1997:144).
A pe i encia de de e minadas o mas esiduais nun de e minado momen o
cul u al ense asociado á idea dun subs a o que xa non es á no cen o do
sis ema e que mesmo pode, nas súas p ác icas, unciona coma oposición ao
dominan e. Williams ilus a es e es adio cul u al –non pode esquece se que
ala na p imei a edición de
Ma xism and li e a u e
en 1977– coas p ác icas
elixiosas, coa comunidade u al e coa mona quía no Reino Unido. Es es
aspec os p opios da cul u a b i ánica non es aban daquela en pe igo de
ex inción mais non cons i uían o cen o da cul u a, laico, u bano e
demóc a a.
Dou a ol a, Williams de e mina que os no os alo es, p ác icas e ipos de
elacións que se p oducen nunha sociedade poden ag upa se baixo a lapela
do “eme xen e”. Po én, amén ale a da di icul ade de
dis ingui en e os elemen os que cons i úen e ec i amen e unha no a ase
da cul u a dominan e (...) e os elemen os que son esencialmen e
al e na i os ou de oposición a ela: nes e sen ido, eme xen e an es que
simplemen e no o (1996:146).
129
Ma a Pé ez Pe ei o
Williams exempli ica o modelo de p ác ica cul u al eme xen e co ag oma da
Non esul a di ícil es ablece un pa alelismo en e a dinámica da cul u a que
Lo man p opón desde a semió ica e a que Williams ai desde a socioloxía da
cul u a de o ien ación ma xis a. A explosión e a eme xencia son e mos case
a íns –excede ía os obxec i os des e aballo busca os ma ices que os
di e encian– que poden aplica se a odos aqueles p ocesos nunha cul u a
nos que se p oduce un sal o, un cambio exponencial.
Se o humo é pa e dunha cul u a, amén pode á es a suxei o ás dinámicas
e olu i as das que imos alando. Do mesmo xei o, á luz das eo ías do
humo manexadas nes e aballo, é posible, nun p imei o momen o,
iden i ica as mani es acións humo ís icas coma pa e da explosión ou dos
p ocesos de eme xencia.
Po pa e das eo ías da incong uencia, nomeadamen e no aballo
p ocesos explosi os e as “ma ices de pensamen o”, mesmo no pun o no
que ámbolos dous au o es o ecen exemplos moi semellan es, xogando cos
p ocesos c ea i os que dan luga a descube as no plano da ciencia e da
a e. Unha segunda coincidencia na o mulación das dúas eo ías é mesmo
máis pe inen e: Koes le iden i ica explici amen e a isa coma unha
“explosión”, non só ísica, senón amén coma un p oceso no que se
desen ol ido po Koes le (1964), podemos es ablece analoxías en e os
p ensa popula no Reino Unido.
130
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
p oducen esul ados que se a as an do disco e das con inuidade do
pensamen o.
A ep esen ación po medio de liñas que p opuñamos pa a a con inuidade e
a explosión da eo ía de Lo man e ía unha ce a semellanza co modelo co
que Koes le desen ol eu pa a a explosión da isa. Tal e como pode
ap ecia se nas igu as 1 e 2, a esolución que se o ece en c eacións áxicas
(ou d amá icas) e cómicas é mani es amen e dis in a; no caso dunha
axedia –pode ían oma se coma exemplo calque a das o mas clásicas–
despois dunha “explosión” na que se desen ol en os acon ecemen os
p incipais, o sis ema ende a es abiliza se de no o na ca a se. Despois da
si uación áxica en o ali io, de xei o que se pode, dalgún xei o, ol e á
si uación inicial.
Modelo de c eación áxica
Ca a se
( igu a 1)
131

Ma a Pé ez Pe ei o
Po én, na c eación cómica –ben pode iamos pensa nun ela o mínimo como
é un chis e– alo es oupido da isa, coa de adei a ase do chis e (
punch
line
), non hai esolución nin con inuidade. Men es que no d amá ico a liña
ol ía aos poucos a un mesmo ni el ca no pun o de pa ida, ala explosión
cómica non hai e o no posible.
Modelo de c eación cómica
Explosión
( igu a 2)
Ou a das coincidencias que de ec abamos ao con on a mos a eo ía da
cul u a cos a ances especí icos na in es igación do humo é a cues ión da
eme xencia. Nas achegas sob e eo ías da libe ación, malia que non se
emp egaba o e mo eme xencia de xei o explíci o, e a cla e a idea de que o
humo p opo cionaba, sob e odo no ámbi o social, unha posibilidade de
emancipación, de sub ae se, cando menos empo almen e, das condicións
de ida ixen es. A es e p oceso de libe ación se asociaban as
mani es acións popula es da isa, pa icula men e o en oido como un
modelo de libe ación colec i a, aínda que amén pode ía ala se do humo
132
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
polí ico coma un dos modos nos que se p esen a a isa como un mo o da
eme xencia cul u al.
De ei o, os an opólogos que aballan no eido do humo eiman en a opa
o xei o no que a isa se iu de ca alizado de de e minados p ocesos de
cambio social, nomeadamen e nas elacións de pode que se p esen an en
si uacións de desigualdade social. Algún dos ámbi os nos que máis se le a
aballado nes a cues ión son o do humo de de e minadas cul u as e o de
pe íodos his ó icos nos que se de an, seguindo a e minoloxía lo maniana,
p ocesos de explosión cul u al, como o Renacemen o o os p ocesos de
emancipación de de e minados g upos sociais.
Po én, os modelos eme xen es non son de ec ados con acilidade debido a
endencia asimilacionis a se p oduce nos p ocesos de o mación cul u al. Ao
dici de Lo man, unha ez se p oduce e asen a a explosión
sob e én unha adical ans o mación do suceso: aquilo que chega
casualmen e, como imos, apa ece coma o único desen ol emen o posible.
A imp e isibilidade é subs i uída na conciencia do obse ado pola
egula idade. Desde es e pun o de is a a elección é unha icción, pois
“obxec i amen e” oi p ede e minada po odo o mo emen o de causa e
e ec o dos e en os p eceden es (1996:30).
A con e sión dos p ocesos explosi os no esul ado dunha cadea de causa e
e ec o p o én da dob e desc ición que dos enómenos cul u ais an an o os
obse ado es de cada época coma os his o iado es en anos pos e io es. Es a
133
Ma a Pé ez Pe ei o
endencia a “con ola ” den o do ela o de cada cul u a os mo emen os que
se a as an da linealidade pode es a de ás, se aplicamos a a gumen ación
de Lo man ao noso obxec o de es udo, da asimilación de ce os enómenos
humo ís icos ao longo da his o ia.
Con odo, e á luz da socioloxía da cul u a, podemos pa i da hipó ese de
que en cada cul u a con i en de xei o sinc ónico dis in os modelos de
humo que esponden ás ca ego ías esidual, dominan e e eme xen e. Es es
modelos esponden non só á cul u a popula , adicionalmen e o al, na que
se desen ol e un de e minado ipo de humo , senón que se comp enden as
c eacións humo ís icas ei as desde os dis in os ámbi os da cul u a. Nes e
sen ido, é posible especula que exis e un canon do humo en can o
conxun o de ex os que con o man o epe o io do “ espec able” pa a cada
época.
Alén de odos os deba es que se eñen xe ado sob e a con o mación do
canon66 en cada cul u a, in e esa nes e pun o sabe cales son as uncións
66 O concep o de canon no ámbi o no que máis se discu e, o li e a io, é adoi o pa e dun
deba e inculado á idea de hexemonía. Malia que algúns au o es de enden a exis encia (e
necesidade) dun canon (Bloom, 2003) desde o ma xismo ou o eminismo cues iónase a
selección de de e minadas oces en de imen o dou as (mulle es, mino ías é nicas, au o es
pe i é icos, e c.). Nin seque a hai aco do absolu o sob e a de inición do e mo, que, segundo
Fowle , pode se de seis ipos: canon po encial, que comp ende o co pus o al e esc i o na
súa o alidade; canon accesible, a pa e dispoñible do po encial; canon selec i o,
con o mado polas lis axe de au o es e ob as de cada época; canon o icial, a mes u a das
lis axes an e io es; canon pe soal, o alo ado po cada lec o ; e, inalmen e, o canon c i ico,
cons uído coas ob as a adas na li e a u a cien í ica (in Ha is, 1998). Desde a nosa
pe spec i a, que non p e ende se exhaus i a nes e ema, o canon selec i o, en can o
lis axe de au o es e ob as “ aliosas” é a de inición que máis se adap a ao noso in e ese
in es igado . A exis encia ou non de au o es humo ís icos –ou dos que se alo e o humo na
li e a u a c í ica sob e eles- pode se i de modelo pa a a análise da pegada da adición nos
ex os ele isi os.
134
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
que cump en os ex os seleccionados. Tal e como sos én Mignolo
(1998:237),
unha das uncións p incipais da o mación do canon (li e a io ou non) é
asegu a a es abilidade e adap abilidade dunha de e minada comunidade
de c en es. Polo an o, a comunidade si úase a si mesma en elación cunha
adición, adáp ase ao p esen e e p oxéc ase ca a o u u o.
O canon, segundo es a unción, con ibúe á consolidación de ce as o mas
que enden a da con inuidade ao sis ema cul u al e se e como sis ema
disciplina io. Es a pode se a si uación pa a unha cul u a na que cómp e
selecciona ao dispo dunha g an can idade de ex os. Po én, ao dici de
Mignolo, nas cul u as non cen ais o canon non si e como modelo de
selección ou disciplina. Nas cul u as “pe i é icas”, o canon “é un elemen o de
cohesión pe o non de deba e académico” (1998:241). Se en endemos que a
galega é unha cul u a pe i é ica –como in en a emos demos a a pa i do
seu modelo humo ís ico–, o canon se á unha e amen a de cohesión da
p odución, de xei o que a súa in luencia se á moi signi ica i a pa a as
c eacións que an apa ecendo nese pano ama cul u al.
A exis encia de ex os humo ís icos no canon a ís ico da cul u a galega pode
se i como unha e e encia pa a a c eación de icción ele isi a na que o
humo é o pun o de pa ida. Des e xei o, as comedias ele isi as galegas
pode ían e o ixe neses ex os da adición e dalgún xei o aslada ían o
canon a un medio dis in o, o ele isi o. A segunda posibilidade se ía, po
135
Ma a Pé ez Pe ei o
analí icos como “guión de humo cul u al”, mais con én acla a mos un
pouco máis a escolla.
Da ies, o mesmo que unha boa pa e dos in es igado es en humo ,
emp ega o chis e coma unidade mínima de es udo. As súas ca ac e ís icas
na a i as pe mi en que sexan a ados coma unidades independen es e, ao
empo, coma pa e dun subs a o común:
Un chis e é unha pequena mani es ación a ís ica de ca ác e e bal que
p e ende susci a a isa. En p incipio o al, di íxese a un g upo pechado e
adoi a exp esa se en p osa. (…) O chis e o ma pa e da cul u a xe al do
humo dunha sociedade dada e, a é un ce o pun o, indica aquilo que esa
sociedade en po di e ido (B ewe , 1999:93).
Po ou a banda, o e mo “humo é nico” [
e hnic humou
ou
e hnic humo
]
en múl iples acepcións segundo o ipo de uso que se lle en dado. Nun
sen ido máis amplo, o chis e é nico, a o ma que máis se elaciona co humo
é nico, soe e e i se aos chis es, no malmen e o ensi os, que uns g upos
é nicos an sob e ou os. Non hai máis que e isa a ede pa a a opa
millei os de páxinas nas que se compilan con os sob e de e minados g upos
es anxei os. Desde a óp ica da in es igación, po én, o e mo aise máis
amplo, de manei a que engloba non só as de inición que po medio do
humo se an dou os g upos, senón das que o g upo ai sob e si p opio.
Des e xei o,
142

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
dependendo do seu con ex o, o humo pode se o ensi o (emp egado pa a
o idículo dou o g upo é nico) ou pode se de ensi o (o ien ado á
p o ección dun g upo do idículo), ou mesmo as dúas cousas a un empo
(Nilsen e Nilsen, 2006).
P ecisamen e desde es a pe spec i a pode idea se un modelo no que se
con emple máis dunha di ección no obxec o do chis e: pode i o ien ado
ca a ao ex e io ou ca a ao in e io , segundo cal sexa o suxei o que apa eza
na na ación. Is o pe mi e o desen ol emen o de dous modelos de humo
é nico que denomina emos:
a.- Modelo de dominación
b.- Modelo de esis encia
O p imei o dos modelos p opos o espos a, como e emos, a un ipo de
esquema que case esul a in e cambiable pa a cada cul u a (nomeadamen e
Occiden al, xa que os es udos dos que dispoñemos a penas eñen
e e encias a ou as cul u as). O “guión do humo é nico” p opos o po
Ch is ie Da ies é a mos a máis acabada des a modalidade.
Polo que espec a ao modelo de esis encia, sen exis i un es udo que
englobe ou p esen e un guión xe al, pode de ec a se na li e a u a cien í ica
ei a sob e o humo de de e minados g upos como poden se os xudeus e
as comunidades esc a izadas.
Es es dous pa óns en ende émolos amén como modelos de humo cul u al
e non é nico, al e como xus i icamos xa nes e aballo. Pa imos da
pe spec i a de que
143
Ma a Pé ez Pe ei o
é nico é un adxec i o que conno a cando menos in e eses comúns; o nome
que desc ibe pode se un g upo, unha subnación ou, máis xe almen e,
unha cul u a (Schwa z, 2007).
Cada cul u a xe a un código de humo p opio en e os seus memb os pa a
en on á ense a súa elación co mundo. O humo é unha na a i a
iden i a ia máis e, polo an o, p esen a á ca ac e ís icas p opias pa a cada
cul u a en cada época da súa e olución. Is o non implica que non podan
i a se azas comúns no humo de dis in as cul u as. Pa a Da ies
(1982:383),
A popula idade an es endida dos chis es é nicos en xe al (...) eclama unha
explicación sociolóxica en e mos das ca ac e ís icas xe ais das moi as
sociedades nas que se goza en luga de pescuda as ci cuns ancias
pa icula es de cada sociedade po sepa ado.
O mé odo de Da ies ai, xa que logo, desde cada cul u a ca a a un modelo
xe al71. O pun o de pa ida ou o azo común do humo de cada unha das
cul u as es udadas po Da ies é o es ablecemen o dos lími es da
comunidade, das súas on ei as. Pa a o au o exis en dous ipos de
on ei as que an ma ca a p odución de chis es cul u ais:
71 A elabo ación dunha lei xe al nun caso coma es e pe mi e a pos e io aplicación ao caso
pa icula , nes e caso e emos se o humo galego pode encaixa nos pa óns p opos os
des e a eo ía.
144
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
As p imei as son as on ei as sociais e xeog á icas do g upo que de ine
quen é un memb o e quen non. As segundas son as on ei as mo ais do
g upo que de inen cal e o compo amen o acep able e ca ac e ís ico do
g upo e cal é o compo amen o inacep able dos o áneos (Da ies,
1982:384).
A ag esión, po emp ega mos un e mo p opio dunha das pólas clásicas da
eo ía no humo , comeza cando os dous ipos de on ei as coinciden nun
único obxec o do chis e: nes e pun o, o “ou o” pasa a enca na o ipo de
“compo amen o inacep able” pa a a sociedade emiso a do humo .
4.2.1. Modelo de dominación
4.2.1.1.- O guión do chis e cul u al desde as cul u as cen ais
A exis encia dun modelo humo ís ico, que nós imos denomina de
dominación, en que e coa coincidencia de moi as cul u as ao emp ega en
un mesmo guión pa a os chis es. Segundo Da ies (2005), as cul u as
eu opeas pe mi en que haxa mesmo unha posibilidade de in e cambio na
adución dos con os humo ís icos. Nes e aspec o, Da ies xe a unha
clasi icación dos chis es segundo, p ecisamen e, as súas posibilidades de
adución, en endida es a non só como un in e cambio lingüís ico, senón
como unha asimilación no sen ido de ansposición o al da na a i a
(pe sonaxes que ac úan nela ecoñecibles en cada sociedade, mo i os
emá icos, e c).
145
Ma a Pé ez Pe ei o
Ao dici de Da ies, cando ala da adución e in e cambio dos chis es de
g upos é nicos eu opeos, podemos ala de es ipos de in e cambio:
1.- Chis es ans e ibles, aqueles nos que o guión é compa ido po dis in os
países ou ben os e en os aos que se e i en os con os son ben coñecidos.
2.- Chis es in e cambiables, os que exis en nun de e minado país eu opeo
pe o que eñen un equi alen e, máis ou menos p óximo, nou os luga es.
3.- Chis es p oblemá icos, os que de i an de pa óns non eu opeos, e que
non son iden i icables coas cul u as dos países eu opeos.
Pola súa ope a i idade, Da ies ixa a súa a ención no segundo ipo de
chis es, os in e cambiables, dos que de i a á o “guión do humo é nico”.
Aínda que ad i e da exis encia de guións de meno apa ición ou ele ancia,
o au o da pescuda de ende a exis encia de dous ipos de chis es na cul u a
eu opea, que ag upa segundo o p o agonis a/obxec o da bu la:
a.- Chis es de g upos “pa os”.
b.- Chis es de g upos “as u os”.
En e os dous polos, que Da ies en ende como “pa es opos os” (1982) é
p esumible que se a ope a cul u a emiso a do chis e, que, cu iosamen e, o
au o non iden i ica con g upos é nicos senón con países72, que, pola lis axe
o ecida, non se co esponden exac amen e con es ados-nación – ampouco
son países unicamen e eu opeos, po ou a banda. Es a acilación
72 O e mo “país” en da adución li e al de “coun y” que emp ega Da ies. A lis axe de
países que o ece no seu a igo de 2005 inclúe os seguin es: Es ados Unidos, Canadá,
México, Colombia, Ingla e a, Gales, Escocia, I landa, F ancia, Holanda, Alemaña, I alia,
Suíza, España, Finlandia, Bulga ia, G ecia, India, Pakis án, I án, Nixe ia, Sudá ica, Aus alia
e No a Zelanda. A lis axe o ecida pe mi e incluí na mos a amén o e cei o ipo de chis es
aos que ai e e encia e que denomina “p oblemá icos”.
146
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
e minolóxica pe mi e que nos ea i memos na idea de nos e e i á
p opos a de Da ies como “guión de humo cul u al”.
Quizais o máis ele an e á ho a de en ende de onde de i an es as
ca ego ías sexa a di isión en e unha “cul u a cen al” que é a a í ice do
chis e, e “cul u as pe i é icas”, que son obxec o de humo . No seu in en o
de es ablece as on ei as das que alabamos, as cul u as cen ais
bú lanse de g upos que son pe i é icos ao g upo cen al ou dominan e ou
que son is os como ambiguos (Da ies, 1982:384).
Aínda que Da ies non ai unha mención explíci a das condicións que le an a
unha cul u a a se cen al ou pe i é ica, os exemplos aos que eco e dan
idea dunha posible asociación en e “dominación humo ís ica”, é dici , a
posibilidade de ace chis es desde a cen alidade, e a supe io idade nas
condicións socioeconómicas e polí icas dos g upos dominan es. As cul u as
pe i é icas se án, xa que logo, as eciñas, no sen ido es i amen e
xeog á ico, e as ambiguas. A es e espec o, Da ies (1982:386) explica cales
se án os g upos suxei os a es a clasi icación
Os ex emos do chis e poden se o áneos, unha mino ía é nica do in e io ,
xen e que i e nunha á ea on ei iza ou nunha illa lonxe da cos a. Poden
se odiados, ole ados ou que idos. A súa única ca ac e ís ica común é que,
en ce o sen ido, son un g upo pe i é ico que ocupa unha posición ambigua
na ma xe social ou xeog á ica da sociedade na que se con an os chis es.
147

Ma a Pé ez Pe ei o
Po can o aos opos os nos que se con igu a a iden idade cómica dos g upos
pe i é icos, Da ies elaciona as ca ego ías pa o-as u o coa ensión en e a
p odución ma e ial e o lece . Po unha banda, os g upos cul u ais “pa os”
elaciónanse co “ acaso económico”, ao empo que os “as u os”, os seus
con a ios, des aca án nos ela os humo ís icos como e ec i os en can o ao
económico, pe o incapaces de xene osidade co es o da sociedade.
Malia que a in es igación se concen a nos países da á ea anglosaxona,
esul an in e esan es algunhas das achegas de Da ies sob e o noso obxec o
de es udo. Os galegos apa ecen baixo a lapela de “pa os” nos chis es que
se con an en dous países da mos a que manexa o in es igado ; México e
España ep esen an as cul u as cen ais que xe an os pe sonaxes de galegos
coma pa os, men es que os habi an es de Mon e ey e os ca aláns son os
g upos as u os, espec i amen e. Ve emos máis polo miúdo es e esquema
de dominación no apa ado des e aballo dedicado explici amen e ao humo
galego, mais con én adian a un pa de ideas sob e es e pa ón humo ís ico.
En endemos que no caso dos galegos en España se p oducen dúas das
condicións pa a a con e sión do g upo en obxec o de bu la: duna banda, a
cues ión da pe i e ia xeog á ica, que mesmo en sido ele ada a ca ego ías
mí icas (o
Finis Te ae
) de Galicia, e, po ou a, a desigualdade económica
que con e eu aos galegos en g upo emig an e e, polo an o, nun g upo
mino i a io en países de acollida, p imei o España e despois en México.
Os galegos, pola súa banda, non semellan e obxec os de bu la na lis axe
de Da ies. É o mesmo caso pa a o es o dos g upos que apa ecen
148
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
iden i icados baixo as lapelas humo ís icas. Chama a a ención, po es e
mo i o, a elación que se es ablece nos guións de humo cul u al das
nacións das Illas B i ánicas: aínda que Ingla e a compa e on ei as con
Gales e Escocia, e es es g upos pe encen aos pa óns humo ís icos
p e is os73, os ingleses non apa ecen e a ados coma obxec o de bu la aos
ollos dos seus eciños di ec os (e mesmo nacionalidades en con li o).
Po én, as es cul u as inclúen aos i landeses coma os pa os do chis e o
que deixa a es e g upo como “pe i e ia da pe i e ia”. No esquema
p esen ado po Da ies ica a cons ancia da inexis encia de
eedback
na
c eación de guións humo ís icos, de xei o que a cul u a cen al se adxudica
o papel de “humo ís ica”, no sen ido de p o edo a de ma e iais que nacen
dun sen ido do humo colec i o, men es que a cul u as pe i é icas non
semellan e desen ol ido esa calidade social á luz da escaseza de li e a u a
cien í ica sob e es e ema. Semella, po odo o is o, que es a cul u as que
son obxec o de chis es an asimila non só o esquema p opos o pa a ou as
cul u as (o caso dos chis es sob e i landeses es endidos po odo o mundo
anglosaxón) senón o que se impón sob e si mesmas desde o cen o.
4.2.1.2.- Con inuidade e cambio no guión de humo cul u al
O guión de humo cul u al non pe manece inal e able. Tal e como a cul u a
ai ans o mándose, o pa ón dos chis es ai mudando, de xei o que cada
73 Aínda que Da ies só se e i e aos escoceses den o do g upo dos pe sonaxes as u os e os
i landeses sexan os pa os, nun aballo de 1999 explica a e olución do pa ón do humo
sob e galeses como pa e dun pa ón de con inuidade e cambio.
149
Ma a Pé ez Pe ei o
época ai e un guión humo ís ico no que se e a e a p opios e a o áneos
en unción das elacións desas cul u as que en an en xogo.
Esa ans o mación no guión a ec a á amén ao espazo no que se
desen ol e e ao seu sopo e. Resul a de especial in e ese sabe mos non só
cando nace o chis e é nico ou cul u al, senón cando apa ece en no os
sopo es, nomeadamen e nos medios de comunicación.
Pa ece cla o que o chis e é nico non en unhas o ixes cla as, o mesmo que
pode ía dici se das elacións en e os pobos. Con odo, o ag oma da
sociedade de masas en unha in luencia na p odución humo ís ica, de xei o
se ope a non só un aslado do chis e a máis ámbi os, senón que hai un
aumen o exponencial da p odución humo ís ica. O espazo do humo xa que
logo di e si ícase,
O pode do humo íxose cada ez máis pa en e na Alemaña decimonónica,
a medida que pasaba iolen amen e dun pasa empo adicional a un
p odu o come cial de masas. Du an e a p imei a me ade do século, o
humo popula saíu ás úas e en ou nas salas de es a (Townsend,
1999:205).
Es a si uación pode es ende se a odos os países eu opeos, nos que a
sociedade de masas demanda á con idos de lece que an ace se, en moi
boa medida, a pa i da cul u a popula . O chis e, ademais, ai gañando
escena ios coma a ci ada “sala de es a ”, de xei o que se aslada ao ín imo
desde o público (B ewe , 1999).
150
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Tamén Da ies (1982) encella o chis e co inicio do capi alismo, cos alo es
que en an en con adición nese ipo de sociedade. En conc e o, os chis es
occiden ais mode nos es án di ec amen e elacionados coa ins i ución
impe soal do me cado. Ao dici de Da ies (1982:393),
Cada indi iduo é pa e dunha comunidade é nica ou nacional, dun sis ema
de me cado, e dunha cul u a mo al moi apegada aos ou os dous
elemen os. Malia que odos es án mediados a a és de g upos, ins i ucións
e comunidades pequenos e máis inmedia os, o indi iduo ad i e que ai
pa e de sis emas mei andes (…). O esul ado é anonimia é nica e
económica e os chis es son un esul ado dis o e un in en o de o nece de
es u u as nun mundo ince o.
Is o non que e dici que, malia que a ó mula do chis e é nico se es abilice
na sociedade de masas, as on es do humo non o an an e io es. Tal e
como indica o p opio Da ies, a medida que se xe a un “sen ido de
iden idade colec i a” anse abandonando os chis es ei os sob e ilas e
dis i os74, pa a cen a se en iden idades cul u ais ou nacionais di e en es.
Pa a ala do cambio p og esi o no guión de humo , Da ies (1999) analiza o
caso dos galeses is o como suxei os cómicos ao ollos dos ingleses. As dúas
cul u as e lic en con ce a e icacia o pa adigma de elación en e cul u as
cen ais e pe i é icas que p opón o au o , ao empo que ep esen an as
74 Na cul u a galega emos a p oba documen ada de oposición en e en idades locais coma a
das ilas ma iñei as de Mu os e Noia que deu luga a exp esións popula es humo ís icas que
mesmo aspasa on as on ei as do con li o o ixinal (Calo Lou ido, 1999).
151
Ma a Pé ez Pe ei o
cho an nin i en; po iso non habe á op imismo nos humo is as galegos,
en aizados na Te a, namen as escoi emos os seus layos de dô .
San León Ma ín (1979) es ablece unha lis axe non sis emá ica dos
con idos133 das ob as humo ís icas de Cas elao, o que e ela de xei o máis
palpable o seu comp omiso coa ealidade. Debuxos e na a i a son unha
“c í ica á sociedade galega” (1979:176) de xei o que
es as ca ica u as de ipo social e lic en, pois, as ensións en e dominan es
e dominados, e amén en e aldea e ila/cidade.
Con odo, a ocación de e lec i a ealidade de xei o c í ico e a e olución
ca a a un comp omiso polí ico máis o e de Cas elao p o ocan que
a elación co humo se á p oblemá ica e con adic o ia. Nun p imei ísimo
momen o Cas elao busca o chis e. Logo, un humo que non p e ende
‘di e i a ninguén’ (...) pa a inalmen e, nos álbums de gue a, bo a
calque a ipo de comicidade (López Vázquez, 2000:23-24).
133 En conc e o, San León Ma ín, no seu es udo dos con idos da ob a de Cas elao, ala da
exis encia de dis in os ipos de ca ica u as segundo a in encionalidade c í ica do esc i o ,
nomeadamen e ca ica u as polí icas e de c í ica social e dun uni e so de pe sonaxes en e
os que se es ablecen elacións de con li o: caciques, bu gueses e i ulados opóñense a
lab egos e ma iñei os, maio i a iamen e, pois o p ole a iado galego es á case ausen e da
ob a de Cas elao. San León conside a a es e espec o que “p obablemen e naquel empo o
seu núme o e a moi educido en p opo ción co dos lab egos e ma iñei os, e dadei os
p ole a ios non u banos, e ademais po que o mo emen o galeguis a iña unha o ien ación
undamen almen e ag a ia. Soio nunha das ca ica u as, apa ecida con a ias a ian es,
apa ez o ob ei o con apos o ao lab ego” (1979:176).
254

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Á con a do que de con adi o io a opa López Vázquez, en endemos que
Cas elao modi ica o on da súa ob a con o me ás necesidades exp esi as do
momen o –que non poden se cómicas no caso da gue a– e á súa e olución
pe soal, que o ai enega 134 das súas p imei as ob as cómicas. San León
Ma ín (1979) ala mesmo de ob as de “ci cuns ancias” ecollendo a p opia
concepción de a e ú il, ao se izo do galeguismo, do p opio Cas elao.
Se a inculación da ob a de Cas elao co humo en desde a obse ación da
ealidade, o humo ismo de Cunquei o non pode si ua se nun luga máis
dis an e. Diciamos que o úl imo ocupa unha posición secunda ia no canon
humo ís ico galego p incipalmen e po que as on es se educen de xei o
signi ica i o con espec o das que a opamos pa a Cas elao. Es a di e enza
esul a ob ia se conside amos que Cas elao desen ol eu unha ob a
especi icamen e humo ís ica no que espec a ao debuxo e á ca ica u a,
men es que de Cunquei o pode analiza se a pegada humo ís ica das súas
ob as li e a ias, nas que ningunha le a a lapela explíci a do “humo ” al e
como acon ece con ob as dou os au o es coma Camba. Se Cunquei o o ma
pa e des e canon humo ís ico de én da decisión de Fe nández de la Vega
(1983) de incluí como máximos ep esen an es do humo ismo galego a
Cas elao, Cunquei o e Camba. Po ou a banda, Cunquei o ep esen a á,
134 O p opio Cas elao alaba na súa con e encia des e desp ezo polos seus p imei os
aballos: “Na miña p imei a mocedade, dina da Casa da T oya, cand’a a miña i-alma so ía
de xa ampón e non pensaba máis que en sai de uno ocand’a a gui a a pol-as uas, ixen
os p imei os dibuxos p a ”ame icanos”. Acúsome de se eu quen empezo esas ca an oñas
po cas,a ises monic eques noxen os, á ise humo ismo de abe na que ainda oxe campa na
mesma e is a p a egalía dos licenciados de Uni e sidade” (1920:7-8).
255
Ma a Pé ez Pe ei o
como e emos, un ipo de humo que pouco en que e , apa en emen e, co
de Cas elao.
O con as e en e es es dous ipos de humo pa e xa desde a p opia
de inición. Pa a Ga cía Sabell (
apud
Vázquez Gil 2001:337), o humo de
Cunquei o
en a po debaixo, como bailando, acendo cóxegas no co po.
Se o humo de Cas elao, cando menos desde a súa au ode inición, ababa, o
de Cunquei o ai cóxegas, e unciona non coma unha e idencia, senón de
xei o sub ep icio. Es e ipo de humo apa ece en unción de obxec i os moi
dis in os e e íxese como un modelo ben di e enciado do es o de aballos
humo ís icos nos que a censu a social é p io i a ia. Po én,
Cunquei o xa sabe ou in úe que a ida es á chea de mise ia, de absu dos e
de mágoas; o que ai alla é, mesmamen e, esquencelos, compensalos po
unha ledicia, po unha xo ialidade in en ada. Po iso é en ei amen e ce o
(...) que a li e a u a de Cunquei o é “an i ealis a”; pe o, cla o es á, iso non
que e dici que igno e a ealidade, senón que a cancela i ónica,
humo is icamen e. (...) Es a abulación xo ial é amén moi galega e moi
senllei a den o da li e a u a dos nosos días (Fe nández de la Vega,
1983:167).
Queda cla o desde es a pe spec i a que o encello de Cunquei o co humo
en que e di ec amen e coa conexión, xa comen ada nes e aballo, en e
256
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
humo e imaxinación. O li ismo, que amén se lle aplicaba a Cas elao, é ou a
das ca ac e ís icas que se en ende de inen a ob a na a i a do au o
(Vázquez Gil, 2001).
Con odo, as análises que se eñen acendo da ob a de Cunquei o pa en
máis da compa ación da súa li e a u a coa dou os au o , nomeadamen e
Dickens (La kin Galiña es, 2001) e I alo Cal ino (San iz Fe nández, 2000).
A compa ación con Cha les Dickens esul a pa icula men e ecunda á ho a
de es ablece as modalidades ansi adas po Cunquei o. Segundo os c í icos
ingleses, as no elas de Dickens ep esen an a nos alxia dun mundo,
eminen emen e u al, no ag oma da u banización inglesa e da chegada do
i o ianismo. Des e xei o, nas súas ob as,
de co e undamen almen e escapis a, non en cabida un humo de ipo
ag esi o nin sa í ico, senón ou o baseado no a amen o cómico das
excen icidades dos pe sonaxes que, ao cabo, non son máis ca exp esión
da súa libe dade indi idual (La kin Galiña es, 2001:325).
T á ase, ao dici de La kin Galiña es (2001:325), dun in en o de uxida ca a
ao mi o e a an asía po con as e coa di adu a anquis a, que no caso das
C ónicas do Sochan e
135 consegue
ecendo unha his o ia de almas en pena enc a ada nun con o no u al e
nunha época his ó ica a as ados (a B e aña dos empos da Re olución
135 A base da a gumen ación de La kin Galiña es es á baseada no es udo compa ado de
dúas ob as de Dickens e Cunquei o,
Os papeis do Club Pickwick
e
As c ónicas do Sochan e
,
en e as que a opa concomi ancias no asun o e desen ol emen o humo ís icos.
257
Ma a Pé ez Pe ei o
F ancesa), pe o que ecupe a a esencia da indi idualidade galega non só a
a és do uso do idioma, e dunha adición popula ondamen e a aigada –
a San a Compaña– senón amén po a e da súa ec eación dun campo
cla amen e galego e duns pe sonaxes animados po azos cuxa
singula idade, adoi o humo ís ica, en onca coas ca ac e ís icas do seu
pobo.
Desde o pun o de is a da comedia, po odo o di o pode ía dici se que
Cunquei o aballa desde as ca ac e ís icas máis de ini o ias da Comedia
No a, na que, como xa dixemos, p ecisamen e con elación á ob a
dickensiana, exis e o en on amen o de dúas sociedades que se esol e po
medio do un o do amo .
Po can o ao on, as “cóxegas” de Cunquei o poden iden i ica se coa i onía
omán ica, desde logo a as ada do ipo de i onía, máis p óxima ao sa casmo
p opia de Cas elao. No medio pode ía explo a se, como modalidade de seu,
a exis encia da e anca coma unha o ma especi ica da i onía galega.
5.3.- A e anca como modalidade humo ís ica galega
Algunhas das de inicións de humo galego que manexamos xa incluían
alusións máis ou menos di ec as á e anca coma unha o ma que, cando
menos simplemen e como lapela, se e i e de xei o exclusi o a un ipo de
humo galego. Es a modalidade pode asocia se con ce o ipo de emas do
258
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
humo popula , en e os que des aca o humo neg o, así como con
ó mulas136 nas que o cómico e a p io i a io.
A de inición que se o ece do enómeno en di ec amen e desde a e imoloxía
da palab a:
T anca é o pau ho izon al que bloquea as po as, así que a palab a e-
anca e í ese a unha dob e medida de segu idade me a ó ica ac i ada
polo alan e pa a p o exe as súas in encións comunica i as. É coma se o
galego quixese e i a un co ec o en endemen o, coma se es i ese
o gulloso de non ace se comp ende (Picca di, 2004:99).
Tal e coma an icipabamos, a e anca é un p odu o do modelo de
pensamen o –ou, mello , de comunicación– no que a ese a do
coñecemen o esul a esencial. Ao empo, es a ocul ación lé anos
di ec amen e á i onía, pos u a semellan e á de Gonda (1997), quen en ende
a e anca coma “unha o ma de i onía”. Po én, ou os au o es poñen en
cues ión es a a i mación implicando máis ac o es na xes ación da e anca.
Así, Lamas (2004:58) en ende que
136 Unha das o mas popula es cómicas máis es endidas, cando menos a é o p imei o e zo
do século XX oi a eguei a. Es e e a o nome que ecibía o pan ou osca que os noi os
o ecían alo seu casamen o a odos os que chegaban ao luga pa a a celeb ación. Na es a
pos e io adoi aban eci a se coplas humo ís icas, p imei o sob e as p opia eguei a e sob e
os que casaban, e despois sob e di e sos emas. Suá ez (1982:23-24) indica que es as
coplas, in e caladas co baile, in en aban “pica a unha de e minada pe soa ou g upo de
pe soas, que adoi aban con es a con ou as coplas imp o isadas. Os no os i ábanllas ós
ellos, e és es a aqueles. Os dunha aldea ou pa oquia ós de ou as. Os homes ás mulle es.
E odos xun os ós caciques e ós polí icos”. T á ase xa que logo dunha ó mula dialogal que
se ía pa a ace bu la dos ou os, dos pode osos, e, en xe al, pa a saca á luz os con li os
da comunidade de xei o humo ís ico.
259

Ma a Pé ez Pe ei o
é unha obse ación un chisco discu ible, pe o só un an o, en can o que a
e anca
pa ece incluí an o o cues ionamen o do ou o como o de si
mesmo. Nos diciona ios a e anca en de inida como
exp esión con
segundas in encións, manei a de dici o que se que e sen que pa eza mal
ou como
g aza in encionada no dici
. Hai aquí unha mes u a de i onía,
co esía, humo , so na e habelencia e bal sen pode exei a un
compoñen e de anda a e esía, de desa ío que non é p opio da i onía.
Pola súa banda, O e o Ped ayo (2007:378), al e como xa menciona amos,
elaciona o humo galego –non ai mención especí ica da e anca– coa
as ucia que
pode se , e así o é no noso país, apa encia aci amen e consen ida polo
humo . Unha de ensa da comodidade, unha concesión á ac i ude dos
ou os pa a que o deixen en paz.
Semella, á luz des as ma izacións, que a e anca puide a de ini se mello
como un modelo comunica i o que en máis obxec i os que o humo ou,
cando menos, non semp e é es a a súa unción p incipal. Segundo Picca di
(2004), a ambigüidade é a ca ac e ís ica undamen al da e anca, que
pe mi e esa ese a comunica i a que lle é esencial. Pa a Bal usch (1998), a
base ilosó ica da e anca eside no ela i ismo e no p agma ismo. Po can o
ao p imei o, conside amos que o ela i ismo p opio do pensamen o galego
queda ben explicado desde a p opia concepción do ben e do mal da que xa
260
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
se en alado ao longo des e aballo; Bal usch (2004:118-119) o ece pa a
o p agma ismo unha explicación desde a memo ia137:
Xa que o pensamen o semp e se adap a ao medio, a expe iencia his ó ica
de Galicia da dob e mo al de ins i ucións polí icas e eclesiás icas pode que
eña e o zado unha aplicación do concep o de dis in as e dades no
pensamen o popula . O p agma ismo da e anca conle a, ademais, a idea
de p e e encia de pospoñe decisións e a posibilidade semp e in ínseca do
asaco do, é dici , da e isión dunha decisión que se oma a po al a de
segu idade.
Malia que Bal usch non conside a e elemen os de xuízo pa a de e mina as
aíces socio-his ó icas da e anca, indica que
Todo apun a a que podemos acep a a e anca coma un dos mecanismos
cons i u i os da memo ia cul u al galega an o coma unha manei a de
pensa , de ala , de ac ua , como unha es é ica, un abei o con a odo o
que non esul a asimilable no momen o (Bal usch, 1998:121).
Se o humo non é semp e a in ención da e anca, con én p egun a se en
que si uacións es e é o seu obxec i o p incipal. En p imei o luga , á luz da
comp ensión do humo como un p oceso comunica i o, en endemos que o
137 Aínda que non gus amos do e mo “memo ia” aplicado a es e enómeno ao conside alo
ambiguo, emp ega émolo ao segui mos as con ibucións de Bal usch (1998). En calque a
caso, conside amos máis ap opiado o concep o de “ adición selec i a” (Williams, 1979), xa
manexado aquí, ao incluí a cues ión da selección que in i a a pensa nun p oceso no que
exis e unha conciencia dos axen es que elixen ese subs a o cul u al.
261
Ma a Pé ez Pe ei o
uso da e anca coma ecu so humo ís ico en que e coa exis encia dun
e cei o (p esen e ou imaxina io–ausen e) que uncione como espec ado e
ecep o do e ec o humo ís ico. Des e xei o, a p esenza ou p esuposición
des e espec ado concédelle á e anca esa posibilidade de se ans o ma ,
desde a posición de au ode ensa, nun di e imen o. Es a condición
comunica i a é e iden e pa a o caso da c eación a ís ica e máis o
espec áculo, no que a p esenza dese e cei o é ine i able. Is o explica, en
ce o sen ido, os usos da e anca ei os desde o canon humo ís ico galego e
en p odu os pos e io es.
A es e espec o, Bal usch (1998:122) sos én que a e anca oi emp egada
po di e sos esc i o es galegos como modalidade humo ís ica mais desde
dis in as pe spec i as:
Namen es que Blanco Amo e Cas elao ep oducen as e ancas popula es
cunha in ención máis ben colo is a e ealis a, de To o e Reixa inclúenas en
monólogos poé icos, en abs accións eó icas ou en
s eams o
consciousness
subxec i os.
A e anca, nas mans dos esc i o es, pasa a con e e se nunha modalidade
que se e como con ido (Cas elao aino co ap o ei amen o da aseoloxía
popula ), como ecu so discu si o (Cunquei o aba ese discu so po medio
262
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
da e anca coma i onía) ou coma un modelo i ónico que ele a a pegada do
posmode no138 nas súas mani es acións (De To o, Reixa).
No popula , ou mello , no exis o o al e in o mal, en endemos que o uso da
e anca como e ec o humo ís ico en que e amén coa p esenza dun
e cei o e, ao empo, co con as e que se es ablece cun ou o ipo de
discu so, máis di ec o, que pode se o do in e locu o . Des e xei o, o uso da
e anca pode ía se un exemplo a pequena escala do modelo de humo de
esis encia.
O diálogo humo ís ico que hipo e icamen e se desen ol e en e o modelo
dominan e, nomeadamen e español, e o modelo esis en e, ep esen ado
pola e anca galega, pe mí enos es ablece un ínculo di ec o co pa adigma
de dominación- esis encia que es ablecemos como p opos a de análise do
humo cul u al. Es e modelo, como xa de endemos an e io men e, non é
p i a i o da cul u a galega, senón que pode ec ea se pa a casos
semellan es, nos que dúas cul u as con i en en desequilib io. O humo
esul an e dese con axio oi exempli icado po Da ies (1999) po medio da
elación en e as cul u as galesa e inglesa.
Po odo o is o, conside amos a e anca coma unha modalidade
humo ís ica que, malia non se exclusi amen e galega, se axus a á
pe ección ao modelo de esis encia humo ís ica que se lle apón ás cul u as
138 Bal usch (1998) de ende a idea de que a e anca pode inse i se no modo de
pensamen o que a posmode nidade denomina “ ans e sal”. Po can o aos azos
opolóxicos do e anquismo coma “pensamen o posmode no”, o au o aponlle o ca ác e
lúdico, a i onía, a e lexi idade, o pensamen o pa adoxal e hipo é ico, a plu alidade e
acep ación e o pensamen o es é ico.
263
Ma a Pé ez Pe ei o
é a consecuencia dun p exuízo secula que exis e con a Galicia (...) Cada
galego, en e ec o, en que ec i icalo co seu p opio es o zo. O andaluz, ao
nace , a ópase cunha he danza de g aza, de simpa ía e de popula idade
que lle pe mi e ab i se acilmen e un camiño na ida, aínda que ca eza de
mé i os pe soais. O galego, po én, só se a opa con débedas que en que
salda po si mesmo, e se indi idualmen e is o é un mal, colec i amen e en
que se un ben.
A cues ión do acen o, máis cás ca ac e ís icas p opias do es e eo ipo que xa
ci amos, en sido o elemen o humo ís ico asociado aos galegos nas úl imas
décadas no cine e na ele isión, e oi explo ado po pe sonaxes no malmen e
in e p e ados po ac o es españois, agás o caso do p olí ico Xan das Bolas.
Hai, con odo, excepcións no ables a es a edución do es e eo ipo a un me o
asun o de so aque, pa icula men e no cinema do anquismo139, e en
de e minados p og amas ele isi os que nos úl imos anos a opa on
espos as nega i as po pa e da opinión pública140. A es e espec o,
en endemos que as polí icas de ole ancia do mul icul u alismo son en boa
medida esponsables de que os es e eo ipos sexan con es ados nas úl imas
139 Ademais do exemplo xa ci ado de Xan das Bolas, cunha ilmog a ía especialmen e
abundan e, podemos as exa en moi as p oducións a pe sis encia do pe sonaxe do “galego
pa o” que sigue sendo asociado con p o esións da base social. Como mos a ep oducimos
un ex ac o de diálogo do ilme
His o ias de la adio
(Saenz de He edia, 1955) no que non se
pode ep oduci , ob iamen e, o acen o “galego” co que se ca ac e iza o pe sonaxe:
Ga da Ci il: Ben. Pois a min igú aseme de onde poden saí eses ca os.
Mulle do p o eso : ¿¿A os ede??
Ga da Ci il: Si, seño a, si. Eu eño menos luces ca unha bicicle a, pe o de cando en ez
ocó enseme cousas.
140 A úl ima polémica elacionada cun pe sonaxe galego oi a susci ada pola inclusión no
epa o da se ie, emi ida po Telecinco,
Los Se ano
. Es e pe sonaxe, unha cama ei a galega
ca ac e izada pola súa igno ancia, sucidade e hábi os sexuais p omiscuos, susci ou un o e
deba e no o o da páxina web da se ie. A p odu o a, Globomedia, e i ou o pe sonaxe
pedindo desculpas po “se algún colec i o se sen i a e ido” (Ramí ez, 2005).
270

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
décadas e iso p e eña a p odu o es e p og amado es de incluí pe sonaxes
asociados a chis es popula es (que si se man eñen na o alidade) nos seus
aballos. Insis imos que a ausencia de in es igacións nes e ámbi o só
pe mi e que es as úl imas a i macións se man eñan no ámbi o da
especulación á espe a de pode en se con es adas.
5.4.2.- O “ou o” ausen e no humo galego
Se a igu a do galego en sido ep esen ada p o usamen e an o na cul u a
popula coma nas a es en España e nos países de ecepción de emig an es,
non a opamos a mesma co espondencia con espec o dos pe sonaxes
posibles de cas eláns, a xen inos ou mexicanos. O mesmo que acon ecía nos
exemplos o necidos pa a ilus a o modelo de esis encia humo ís ica, os
galegos non eñen es ablecido un
eedback
de humo con espec o ás
ep esen acións das que eñen sido obxec o nou as cul u as.
Po én, al e como de ende Núñez Seixas (1999:102), os galegos non i e on
p oblema, cando menos en Amé ica, en goza en dalgunhas das
ep esen acións bu lescas da súa iden idade:
non hai dúbida ningunha de que es e xéne o de p og amas de adio, ob as
de ea o e películas amén e an ecuen ados, seguidos e escoi ados con
de oción po boa pa e dos inmig an es galegos, que in e io izaban o
es e eo ipo coma unha so e de condición ou peaxe pa a se in eg a
plenamen e na sociedade a xen ina.
271
Ma a Pé ez Pe ei o
Na p odución galega hai algúns exemplos nos que o “ou o” apa ece
ep esen ado coma unha iden idade é nica
Pode ían en a nes e ámbi o os con os nos que un galego, omado po un
pa o, esul a se-lo máis lis o dian e de pe soas p oceden es ou ben da
clase dominan e di ec amen e (os a ogados, os cu as ou os no a ios), que
esul an bu lados aínda que non al an ou os nos que acaban po saí ense
coa súa (...) ou ben de pe soas con ou a iden idade “é nica”, xe almen e
polo que pa ece andaluces. Nes es con os (...) mes ú ase ademais ou o
elemen o, como é a u ilización á ez de galego e cas elán, galego pola
pa e dos p o agonis as do país e cas elán pola pa e dos que os en an o
pode ou dos alleos (Llina es Ga cía,1999:113).
Nes as escasas mencións do “ou o”141 na na a i a popula dous elemen os
impo an es que con én des aca pois an esul a cla e na p odución
humo ís ica galega, non só no exis o o al e popula , senón amén na
li e a u a e nos medios de comunicación, que he dan es e imaxina io.
Po unha banda, a cues ión da lingua, que esul a p io i a ia nunha si uación
de con li o lingüís ico. O cas elán é cla amen e a lingua do “ou o” e, xa que
logo, ai apa ece iden i icada con dis ancia e ese a.
Po ou a, o ipo de his o ias nas que se menciona ao o áneo p esen an un
guión que esul a coñecido nou as la i udes, e no que só a ían elemen os
de con ex o. Segundo a ipoloxía dos chis es desen ol ida po Da ies (2005),
141 En conc e o, a edición de
Con os popula es
(1983) consul ada po Llina es Ga cía só
ecolle ca o ela os nos que apa ecen o áneos, andaluces, que acaban bu lados po
galegos no seu in en o inicial de i se dos paisanos.
272
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
es es con iños humo ís icos pode ían en a den o da ca ego ía dos
in e cambiables, xa que, modi icando pe sonaxes e alusións espaciais,
pode ían apa ece en máis cul u as. In uímos que se án as pezas máis
ecen es da cul u a popula , e que o on inco po adas desde un modelo que
de én do ag oma do capi alismo e das comunicacións en e países, al e
como de endía o p opio Da ies (1983) pa a o caso de G an B e aña.
A p egun a pe inen e nes e caso se á pois sabe mos se exis e algún ipo de
espos a den o do guión das elacións humo ís icas en e Galicia como
pe i e ia e España (Po ugal, secunda iamen e) como cen o ou se a bu la só
iaxa nunha di ección. Pa a da lle espos a a es a cues ión e iamos que
lemb a cales e an as p oducións humo ís icas dou as cul u as pe i é icas,
que oscilaban en e ac uacións de ipo pa ódico (sociedades esc a is as) e o
au o-menosp ezo como un modo de conciencia da posición pe i é ica
(xudeus). Po én, o caso galego p esen a unha pa icula idade que apa ece
mencionada de pasada no aballo de Llina es Ga cía que é a iden i icación
do “ou o” coas clases dominan es, iden i icación que en odo o sen ido se
pensamos que his o icamen e o pode chega a Galicia desde o cen o,
iden i icado co gobe no cen al e con posicións económicas o es, e que ala
cas elán, coma o bu lado dos con os.
Unha ez máis, é ineludible a e e encia á ob a de Cas elao, sob e odo ao
e mos en con a a in luencia do popula nas súas composicións. Malia que
Cas elao e a a uns caciques “ne amen e galegos” (San León Ma ín, 1979),
273
Ma a Pé ez Pe ei o
a clase dominan e que elaciona co espazo non u al, é dici , ilego e de
cidade, queda e e ida do seguin e xei o:
O p oblema da bu guesía ampouco é especi icamen e galego, pe o en en
Galicia un aspec o peculia : a lingua como a ma de clase. A a ma sa í ica
de Cas elao é a misma dada a ol a: pín anos unha xen e “bien” galega,
alando un cas elán, emp egado como no a de dis inción, pe o que non
conocen ben. Es a igno ancia da lingua ai xun a a unha igno ancia
in elec ual absolu a, a unha ca encia o al de sensibilidade e á al a do
senso máis común. Xun o a es a sá i a mo al apa ez casi semp e unha
isión idiculizan e do aspec o ísico dos p o agonis as (San León Ma ín,
1979:176-177).
Máis ca unha idiculización dos o áneos, xa que logo, a ob a de Cas elao
p esen a unha c í ica humo ís ica aos desexos de enuncia á p opia
iden idade. Po én, a igu a au óc ona do cacique semella apa ece coma
isible mais, con odo, máis amilia que a do bu gués de ila e cidade. San
León Ma ín (1979) cons a a a p ác ica inexis encia de sá i a an icle ical na
ob a de Cas elao, sen dúbida unha di e enza no able con espec o da
p odución popula galega, na que a igu a do c ego é un ecu so
humo ís ico142.
Coidamos, a al a de es udos máis comple os e igo osos sob e o pe sonaxe
do “ou o” na p odución humo ís ica galega, que a espos a desde o humo
142 Na mesma an oloxía de
Con os popula es
(1983) ecóllense in e exemplos de ela os
o ais p o agonizados po c egos.
274
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
galego, como pe i e ia, combina a ans o mación do “ou o” nun pe sonaxe
ecoñecible e que o ma pa e da comunidade de e e encia con ce a
endencia ao au o-menosp ezo que e a a ca ac e ís ica p incipal do humo
xudeu. As clases dominan es, nomeadamen e cle o, bu guesía e caciques,
iden i ícanse des e xei o co “ou o” que desde o humo se de ine como
oposición ás clases popula es,
A p odución se iada ele isi a galega pode apo a algunhas espos as a
es as cues ións median e a análise dos pe sonaxes e a ados e do
a amen o dado an o a pe sonaxes en endidos como o áneos (se
ealmen e apa ecen e a ados na mos a). A ele isión pode se nes e
sen ido a subs i u a do espazo colec i o no que se c eaban os con os
humo ís icos e se desen ol ía o humo como es a exia de esis encia on e
a ou as cul u as.
275

Ma a Pé ez Pe ei o
III. HUMOR E TELEVISIÓN
6.- A ele isión como espazo p i ilexiado pa a o humo
6.1.- Tele isión: o luxo impa able do en e emen o
A ele isión, como medio con endo desde os seus inicios, pode se
conside ada a maio con ado a de his o ias da con empo aneidade. A icción
ele isi a, a es e espec o, con o ma o maio co pus de ex os do que se
dispón na ac ualidade (Buonanno, 1999) xa que non só abso be as c eacións
dou os ámbi os, como o cinema e a li e a u a, senón que p oduce de seu
ou as his o ias. Tendo en con a que a maio pa e da xen e do común en
no ei o de e a ele isión a súa única conquis a cul u al (Sassoon, 2006), o
medio se con e e nun di uso de mi oloxías143 que pe mi en, coma na época
clásica, ob e unha explicación do mundo.
A icción ele isi a inclúese nunha dinámica p opia do medio que condiciona
en mul i ude de aspec os a p odución e ecepción des as iccións. Es a
dinámica, a p og amación ele isi a, cons i úe o xei o no que os con idos se
a iculan nunha secuencia, pe o es a selección e o ganización dos ma e iais
audio isuais non é, de ningún xei o, alea o ia. Raymond Williams (1990:23)
de ine a p og amación como
143 No h op F ye de endía que a idade i ónica supuña, de xei o pa adoxal, un e o no ao
mi o, xa que o olla i ónico sob e os pe sonaxes “apela ao sen ido do no mal do audi o io”. A
ele isión, un medio que F ye non analizou, xe a un no o ámbi o pa a o mi olóxico, que én
asociado a odo un sis ema de alo es p opios da época que o c ea (Cayley, 1997).
276
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
unha ins i ución social, ace ca da cal hai semp e con o e sia (...). Pode se
diagnos icada como unha no a e pode osa o ma de in eg ación e con ol
sociais.
Así mesmo, Williams en endía que es a p og amación, au én ico apa a o
ideolóxico, podía analiza se des e es pe spec i as: como ecnoloxía, como
luxo ou como o ma cul u al. Como xa de endemos nes e aballo a
conside ación da ele isión coma un ámbi o cul u al, e excede aos seus
obxec i os a súa análise en an o que ecnoloxía, quixe amos de e nos no
concep o de luxo, po cons i uí un condicionan e da ansmisión de icción
no medio. Segundo Fiske (1994) as dúas p imei as implicacións da exis encia
dun luxo p og amá ico son, dunha banda, que es a secuencia de p og amas
e ilmes es á sendo cons an emen e in e ompida po elemen os como
anuncios publici a ios ou bole íns de no icias, sen que medie conexión
apa en e en e odos eles. Ademais de con ibuí á ape u a do mega ex o
ele isi o, a sucesión de agmen os c ea unha expe iencia de seu144. En
segundo luga , Fiske en ende que o luxo con ida a pensa que es a
p og amación non en in, e, polo an o, es á nas mans dos elespec ado es
a decisión de cando e a ele isión.
A condición da p og amación ele isi a é, xa que logo, pa adoxal, na medida
en que es á cons i uída po un luxo cons an e de p og amas que, de xei o
144 Williams (1990) ela a a súa expe iencia pe soal ao chega dunha iaxe asa lán ica a
Miami como o exemplo da expe iencia de “ e a ele isión” como unha sucesión incesan e
de p og amas e pausas en e eles sen conexión apa en e en e si. Es a desc ición, que é
nalgunhas e isións obxec o de bu la dos eó icos (G ips ud, 1998), segue a se , a g andes
iscos, a pe cepción inicial da ele isión xe alis a nos modelos come ciais.
277
Ma a Pé ez Pe ei o
pa icula , man eñen unha unidade como agmen os desa cadea. Con odo,
algúns eó icos en enden que exis e un chanzo máis en e a o alidade de
con idos e cada p og ama pa icula –que pode agmen a se en unidades de
signi icación mínimas: a
iewing s ip
, ou anxa ho a ia, cons i úe, ao dici
de Newcomb e Hi sch,
un ex o po encial e unha impo an e unidade de análise onde se pode
en ende a au én ica expe iencia da isión ele isi a (Buonanno, 1999:82).
Nes e mesmo sen ido se mani es a Ellis (in Neale e K u nik, 1990), quen
en ende que a unidade básica da p og amación non é o p og ama, senón o
segmen o. Es as accións, pequenas unidades-secuencia, cunha du ación
máxima de cinco minu os, o ganízanse á súa ez en g upos de segmen os
que con o man os p og amas, que se es u u an no esquema p og amá ico
de xei o e ical.
Que a g ella ele isi a es ableza un
con inuum
de con idos, o ganizados en
sen ido e ical –p og amación en 24 ho as– e ho izon al –po anxas
ho a ias nas que se ag upan con idos semellan es–, ai ob iga a que as
iccións encaixen no modelo, como pa e da secuencia empo al. Calque a
análise de p odu os ele isi os non pode pe de de is a es a p imei a
conside ación e e ida á o ganización de con idos do medio. Tan o o luxo
278
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
que p opón unha de e minada canle, bandei a da súa posición ideolóxica145,
como a con igu ación in e na da g ella –o ganizada en dis in as unidades con
sen ido den o da globalidade– ma ca án de xei o de e minan e non só a
selección de p odu os emi ibles, senón as condicións do seu isionado, é
dici , a súa si uación ho a ia e a elación cos p og amas que a odean, de
xei o que se ai c ea unha “o ien ación” pa a dis in os ipos de público.
A icción ele isi a ai es a a ec ada pola o ganización xe al dunha canle de
ele isión en dous aspec os. En p imei o luga , a colocación na g ella, na
de andi a
iewing s ip
, ai condiciona os usos que se aian ace da icción,
is o é, cal é o público ao que es á o ien ada e cales se án os p og amas cos
que se elacione. Con én indica que a icción ele isi a adoi a p og ama se
nas anxas de
p ime ime
debido, undamen almen e aos cus os de
p odución ou de comp a que implican es es p og amas. A colocación das
iccións na g ella, xa que logo, e á que se nunha in es igación des as
ca ac e ís icas un dos elemen os analizables, ao es ablece unha elación
di ec a co sen ido xe al da p og amación e, como consecuencia, co discu so
da canle que a emi e.
En segundo luga , a dico omía luxo- agmen o p opia da g ella ele isi a
supón que as iccións se some an a es a secuencia sen in. Is o p o oca,
dunha banda, a se ialización como modelo máis habi ual da ansmisión do
ela o de icción ele isi o, mais, po ou a, a c eación dunha o ganización
145 A es e espec o, Williams (1990) de e mina que o
b oadcas ing
é p opio do libe alismo
capi alis a, que pon unha ecnoloxía ao se izo dun modelo social.
279
Ma a Pé ez Pe ei o
3.- Como con as e co pun o an e io , no aspec o indus ial da ele isión, a
comp a de o ma os ás p odu o as ansnacionais pode con ibuí a ce a
uni o mización dos con idos ele isi os den o de cada á ea cul u al, na
medida en que o p oceso de adap ación esul a complexo e cus oso. No
ámbi o ele isi o, no que as polí icas de au o ía son case inexis en es, os
o ma os an se , na súa esencia, un concep o p óximo á pa onaxe
indus ial. A es anda ización dos p odu os ele isi os de én dunha dob e
aíz: dunha banda, os equi imen os de p odución esixen a exis encia de
ó mulas ope a i as, an o de xei o indus ial coma no ni el do
ecoñecemen o po pa e da audiencia154. Po ou a, a xu en ude do medio,
en endido ademais como un modelo indus ial, p o oca que non exis a unha
adición, un canon de o mas e es ilos, que poda ein e p e a se. Po én,
Sassoon (2006) ala de “p og amas de cul o” pa a se e e i a aqueles
p odu os que gozan dun seguimen o masi o po pa e da audiencia, ademais
do ecoñecemen o po pa e da c í ica, en unción da súa calidade, mesmo
inculada ao concep o de au o ía nalgúns casos155. O cul o es á
es ei amen e inculado ao seu consumo en an o que me cado ía, e non
pode se conside ado alén do sis ema p odu i o do medio. O humo non ai
ica alleo a es a si uación. Po én, conside amos que pode e se a ec ado
154 A es e espec o, “a noción de xéne o ga da da c í ica li e a ia unha dob e acepción de
clase e ó mula, pe o p oduce un ce o es a amen o: o xéne o po á en elación non só un
ex o dunha se ie, senón un público co seu sis ema de p odución, con ibuíndo a cons uí a
compe encia de lec u a e in e p e ación dos consumido es” (Escude o Chau el, 1997:76).
155 O exemplo máis ci ado é o da se ie
Twin Peaks
(1990), de Da id Lynch e Ma k F os , que
combinou na súa ecepción an o unha audiencia global, xa que o p odu o oi expo ado a
odo o mundo, como o aplauso c í ico, insis imos, seguindo un c i e io de au o ía, dun
di ec o que iña do ámbi o do cinema independen e ame icano.
286

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
polo que denominamos no capí ulo 4 des e aballo como “humo
espec acula ”, mais na súa e sión máis es anda izada.
A p og amación ele isi a, en de ini i a, ca ac e ízase pola agmen ación e a
espec acula idade do seu discu so (Gómez Ma ínez, 2004). A pe sis encia
dos “sal os” ao longo do seu luxo in lúe na con o mación dunha na u eza
con adi o ia (Fiske, 1994) que pode aplica se amén á mensaxe de cada un
dos seus agmen os. Ao empo que o ipo de discu so p omo ido é ealis a,
a ele isión aslada a “sensibilidade u ópica” (Lus ed, 1998) da cul u a
popula , a imaxe da inclusión e da p ocu a de iden idade.
Todas es as ca ac e ís icas, especí icas do medio ele isi o, c ean as
condicións de p odución e ecepción da icción se iada de humo , que se
enma ca no en e emen o e compa e a ideoloxía que sus en a a g ella que o
abei a.
6.2.- As o ixes do humo ele isi o
A inexis encia dunha adición en sen ido es i o den o da ele isión, senón
máis ben un ca álogo de p oducións de cul o, lé anos a conside a a
exis encia de modelos ó a des e medio. Nes e sen ido, os p og amas de
en e emen o an se con inuís as con espec o dos espec áculos cómicos
popula es, pa icula men e, o ode il, e do modelo dos medios audio isuais
p eceden es, adio e ele isión. O medio ele isi o, ao dici de Neale e
K u nik (1990) é ideal pa a o en e emen o ou, máis conc e amen e, pa a as
287
Ma a Pé ez Pe ei o
a iedades. A ele isión, xa que logo, pode se conside ada coma unha
o ma o de a iedades en si mesma. Des e xei o,
Non é so p enden e que p og amas de en e emen o de a iedades,
p esen ados en ac os secuenciais e cunha unidade baseada no empo,
cunha es u u a dis in i a, ou coa eco encia de ac o es pa icula es en
dis in os elemen os e ac uacións, enda a p e alece na ele isión (Neale e
K u nik, 1990:17).
A mei ande pa e do humo que pode á a opa se na ele isión ai apa ece
en o ma os especí icos, dos que o ece emos unha clasi icación, e de xei o
ans e sal, como o on xe al e lixei o da p og amación de en e emen o156.
Es e humo p o én, na súa mei ande pa e, da cul u a popula , polo que, en
p incipio, se asocia nos seus con idos ao que en endemos po humo
popula . Con odo, as necesidades do medio con idan a pensa nunha ce a
“es anda ización” do humo , que se ai plasma nas unidades básicas coas
que aballa o medio ele isi o: o gag e o ske ch.
6.2.1.- O ode il e a igu a do cómico
A mei ande pa e dos eó icos coinciden ao sinala que o ode il e a p ensa
popula son os an eceden es máis cla os dos p odu os humo ís icos que
156 Na liña da
sociedade humo ís ica
p ognos icada po Lipo e ski, amén os p og amas
his o icamen e “se ios” enden ca a o uso do en e emen o como un xei o de a apa a
audiencia. Nes e sen ido, o
in o ainmen
concén ase no que se deu en chama
so news
,
que adoi aban se ma e ial de echeo nos in o ma i os, cun on, se non humo ís ico, cando
menos dis endido.
288
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
apa ecen nos medios audio isuais. O ode il157, unha o ma de ea o lixei o
que combina música e ac uacións b e es de maxia, humo , ac óba as, e c.,
gozou dunha g ande popula idade nos Es ados Unidos desde a úl ima década
do século XIX a é os anos 30 do XX. Segundo Leu a (1995:159),
o auxe do ode il coincidiu coa chegada do que se deu en chama o ‘no o
humo ’, que soubo in eg a a con ibución das adicións xudía e alemá e se
ixo axiña ca ac e ís ico do ambien e u bano. Cul i aba delibe adamen e o
ambiguo e o es a ala io, e a olun a iamen e ag esi o e aspi aba ao mi o
do éxi o po medio do exei amen o das u opías ag a ias.
O humo é nico é un dos con idos p incipais do ode il e se á, nas p imei as
décadas da adio, como e emos, unha das on es p incipais do humo ís ico.
A o ma humo ís ica des e espec áculo é a ep odución de acen os
“g aciosos”, como o xudeu e o i aliano, e dos axes ípicos de cada e nia,
xun o coa in e p e ación dos chis es xa ci ados abondo en capí ulos
p eceden es des e aballo158.
Malia que o ode il ecolle es e humo da adición o al de cada un dos
g upos que emig an a Amé ica, a p incipal con ibución do xéne o é a
p o esionalización da igu a do cómico, que con ibui á coa súa expe iencia á
157 A palab a ode il p o én da oz ancesa
aux-de- i e
, un xéne o musical do século XV
que se ans o ma á cos anos pa a incluí ou os elemen os espec acula es (
Enciclopaedia
B i annica
. Dispoñible en: < h p://www.b i annica.com/ebi/a icle-9339391>).
158 Un p oceso análogo ao ag oma do ode il nos Es ados Unidos é o que xo de coa
chegada dos emig an es galegos, en e ou os, á A xen ina, que dá luga a unha p odución
inxen e dos xa ci ados saine es c ioulos.
289
Ma a Pé ez Pe ei o
pe o mance
humo ís ica nos medios de comunicación e á con igu ación dun
conxun o de ó mulas que acaba án po es anda iza se nos mesmos.
Ou a das in luencias p e ias ao audio isual p o én das i as cómicas da
p ensa popula que
apa ecían de xei o egula (semanalmen e) nun medio que es aba
dispoñible pa a xen e con ing esos mode ados (o xo nal). Os debuxos e an
concisos (...) e cada un es aba comple o en si mesmo. Cada debuxo xi aba
a edo dos mesmos pe sonaxes (un ma ido e unha mulle ) e cada un
implicaba unha g an can idade de con li o e de acción. Os a gumen os e an
sinxelos e a acción adoi aba e luga no oga (Neale e K u nik, 1990:227).
A icción popula , enca nada nas publicacións chamadas
pulp ic ion
, e a
ou a das on es pa a os emas e os a gumen os que apa ece ía no humo
dos medios audio isuais, men es que o o ma o e o es ilo es a án omados
do ea o lixei o do ode il.
Tan o os a gumen os p opios des as iccións popula es –xa ca ac e izadas
an o no ea al coma no exis o esc i o pola súa agmen ación– coma a
achega c ea i a dos p o esionais do humo se á o caldo de cul i o dos
p og amas e ilmes humo ís icos das p imei as décadas de adio e ele isión,
un xéne o, po ce o, que gozou dun éxi o que non ol e ía epe i se.
290
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
A denominación comedia de si uación se iu pa a clasi ica inicialmen e os
p og amas cómicos que se inse ían na adio ame icana:
Cunha du ación ípica de 15 minu os, as p imei as comedias de si uación
adio ónicas adoi aban se in eg amen e p oducidas po compañías
publici a ias que aballaban pa a co po acións (Hamamo o, 1989:5).
Es es p og amas, xun o cos se iais adio ónicos, e an os p odu os con máis
éxi o da adio ame icana (Hilmes, 1993). Po can o á súa ipoloxía, pode
ala se de dous ipos de p og amas, que poden es ablece unha dico omía
básica que a ec a á do mesmo xei o ao cine e á ele isión:
a. P og amas de Cómicos ou Re is a de humo .
b. Comedias de si uación.
Se os p imei os con igu aban un espec áculo cen ado na igu a do cómico
ou dos cómicos pa icipan es, os segundos cons i úen o modelo pa a odo o
humo na a i o dos medios adio ónico e ele isi o. Con espec o dos
p og amas de cómicos, a ó mula máis habi ual é o espec áculo no que se
combinan, ao xei o do ode il, as ac uacións de di e sos a is as baixo o
lide a o dun p esen ado -es ela.
A o ma de ansición en e os dous modelos é unha das p incipais
con ibucións de
The Jack Benny Show
, un p og ama no que o seu
p esen ado , Benny, comeza a in eg a elemen os iccionais na con igu ación
da emisión. Des e xei o,
6.2.2.- O humo nos medios audio isuais: con axios e mig acións
6.2.2.1.- Radio
291

Ma a Pé ez Pe ei o
malia que o espec áculo de Benny se a iculaba a edo da pe soa
( iccional) do cómico, se dis inguía dos espec áculos de a iedades
cen ados nun in é p e e en que o es a us de Benny como cómico e a
impo an e pa a o con ex o si uacional. Aínda máis, (...) o espec áculo
incluía unha “ opa” ou “ amilia” de in é p e es habi uais, cada un deles con
cadansúa ca ac e ización idiosinc á ica, inculados po un con ex o labo al
que e a, p ecisamen e, a p esen ación do
The Jack Benny Show
(Neale e
K u nik, 1990:216).
Con odo, na década dos 30, a comedia adio ónica e a o xéne o máis
amoso do medio. Con ibuíu a es e éxi o a exis encia de p og amas que e a
seguidos de xei o masi o pola audiencia, en e eles
Amos n’ Andy
, que
comezou a emi i se na WMAQ o 19 de ma zo de 1928.
Amos n’ Andy
en coma o ixe di ec a o
mins el show
, un espec áculo de
humo é nico, moi popula nas p imei as décadas do século XX nos Es ados
Unidos, nos que ac o es b ancos in e p e aban a neg os, po medio da
hipe ca ac e ización e maquillaxe neg a na ca a. Na adio, o e ec o cómico
da ca ac e ización limi ábase á én ase pos a na imi ación do so aque dos
neg os pa a a cons ución do pe sonaxe. Amos e Andy, os p o agonis as da
comedia, son e a ados como dous modelos de “incompe encia cul u al”
(Hilmes, 1993), que no
mins el
implicaba, como ó mula, como o aspec o
máis hila an e dos neg os.
Exis e ce o aco do en e os eó icos á ho a de de ec a o acismo implíci o
nes e ipo de p odu os dos medios, o ien ados a unha audiencia b anca.
Segundo Hilmes (1993:309),
292
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
malia a insis encia na iden idade acial na ca ac e ización cómica, as
consecuencias sociais des a iden idade ican igno adas na na a i a do
p og ama de xei o ca egó ico. Amos e Andy, e os pe sonaxes asociados,
i en nun mundo de o al neg i ude, comple o en odos os es a os sociais.
Os pe sonaxes b ancos a penas apa ecen e, cando o an, semellan
comple amen e lib es de calque a ipo de p exuízo acial ou ac i ude
disc imina o ia.
As e isións ac uais des e ipo de p og amas de enden a idea de que a
d ama ización do humo é nico e aldeán (
hillbilly
) e idenciaba a ac u a
social da ápida u banización na Amé ica da posgue a mundial (Hamamo o,
1989). Non esul a polo an o es año que neg os pin ados e pailáns aian
sendo p og esi amen e desp azados nas ondas po e a os da amilia de
clase media ame icana. O en e emen o e o come cial –os pe sonaxes son os
espónso es dun p odu o ao empo que ac o es– gáñanlle a pa ida á sá i a
social, que pode ía e se he dado de ce o humo dos medios imp esos, e
uncionan como un e lexo desa u opía populis a p opia dos medios. A
ele isión ai he da di ec amen e es e ipo de pe sonaxes e con li os
domés icos, da que, polo xe al, ican a as ados a gumen os máis p opios do
social. A adio, po medio da di usión des es e a os sociais, con ibuíu
di ec amen e á cons ución dunha polí ica cul u al popula e xenuinamen e
ame icana (Hamamo o, 1989).
293
Ma a Pé ez Pe ei o
Po can o ao o ma o des e ipo de comedias de si uación, xun o coa
du ación es ánda de 15 minu os, esul ado da segmen ación da
p og amación adio ónica,
máis ca e oluciona desde os impe a i os a is o élicos ou dos ideais
es é icos anshis ó icos, a es u u a da si com debeulle moi o máis aos
lími es impos os polas necesidades do me cado (Hamamo o, 1989:5).
Ademais, a comedia adio ónica inaugu a un dos elemen os esenciais da
si com ele isi a, a isa enla ada. Es e engadido de posp odución apa eceu
na adio de xei o casual cando, malia a ad e encia de que pe manece an
calados, o público ompeu a i pola up u a da u ina do cómico Eddie
Can o ao poñe un chapeu de mulle . Comp obouse que a eacción
inespe ada e a un e ec o chamada pa a os oín es, polo que decidiu
adop a se como un ac i o máis de p odución, p imei o en di ec o e
pos e io men e enla ada (Ál a ez Be ciano, 1999).
Ademais, o éxi o dos p og amas cómicos adio ónicos, que chega ao seu
pun o álxido a edo de 1945, ob iga a que se busquen ó mulas mais
es anda izadas e un conxun o de guionis as p o esionais que elabo en
a gumen os e diálogos que suplan a p esenza ísica do a is a. Des e xei o,
da adio impo á onse es elas e p og amas, comedias e comedian es, e a
expe iencia e sabedo ía acumulada sob e os compo amen os do
294
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
consumido masi o e domés ico da no a indus ia do lece (Ál a ez
Be ciano, 1999:31).
Con odo, malia que algúns p og amas se aslada on dun medio a ou o
case sen adap ación, como o caso de comedias amilia es como
Fa he
knows bes
(Papá sábeo odo) ou
Ozzie and Ha ie
(Ozzie e Ha ie ), a
e sión ele isi a de
Amos
n’Andy
esul a pa adigmá ica. A imaxe ai ob iga ,
en p imei o luga , a que os ac o es sexan neg os pois, na al u a de 1950,
modelo de e e encia pa a os o ma os ele isi os. Men es que a adio ai
apo a a es anda ización das ó mulas, dependen e da p og amación como
ins i ución social, e a impo ancia do guión como apoio undamen al do
humo ís ico, o cinema in lúe sob e odo nos ecu sos de ac uación e edición
pa a a consecución do e ec o humo ís ico.
6.2.2.2.- Cinema
A elación en e a comedia ele isi a e a cinema og á ica non oi
su icien emen e sinalada po pa e dos eó icos. Unha das causas des e
descoido pode se o sal o de ni el en e al a cul u a e cul u a popula que
A ac uación non se limi a á ao uso da oz, senón que ai implica unha
audiencia xene alis a.
esul aba pouco admisible o uso dos elemen os do
mins el
pa a unha
in e p e ación amén ísica. Ao empo que a ele isión incluía modelos
plano ac o al. Aquí en a á en xogo a in luencia do cinema cómico como un
de ea o g a ado, o xéne o comedia esixe unha maio iqueza no
295
Ma a Pé ez Pe ei o
a gumen al mais ebaixando o es a u o dos pe sonaxes p incipais, que poden
se humo ís icos en si mesmos, e non só a a és dos seus c iados e os seus
en edos.
A segunda adición, ao dici de Mas , é a do pallaso. O humo do ilme
cons úese po medio de ecu sos ísicos, aciais e e bais dun in é p e e
cen al (ou a ios, xe almen e unha pa ella). O pallaso do sono o é unha
o ma híb ida de elemen os da adio, do ode il, do
nigh club
, e
pos e io men e da ele isión. Ao dici de Mas (1979), moi os dos cómicos de
máis éxi o iun a on amén nesou os medios, polo que pode ala se deles
como comedian es
no
cinema, e non comedian es
de
cinema. Beach (2002)
denomina “comedia de cómicos” es e ipo de ilmes, que con as a
di ec amen e coa “comedia omán ica” an o en o ma como en con ido.
Os anos 30 do século XX son o mello momen o des e ipo de ilmes,
basicamen e ep esen ado na comedia ana quis a (Beach, 2002) de W.C.
Fields e dos I máns Ma x. Nes e casos ci ados, máis ca comedia unicamen e
ísica, o humo ís ico xo de da combinación de múl iples elemen os. No caso
dos Ma x, a necesidade de cub i unha longame axe ob igou aos in é p e es
a di e si ica os seus ecu sos cómicos (Mas , 1979; Beach, 2002); des e
xei o, a e e escencia e bal e a ansg esión dos códigos sociais de G oucho
combínanse coa igno ancia de Chico, exp esada en e os lingüís icos e nun
ma cado acen o i aliano, e co
slaps ick
do Ha po. A nómina de pallasos
302

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
cinema og á icos é moi ex ensa –po eces mesmo con o e ida161– e chega
a é a ac ualidade con igu as como a de Woody Allen, que pasa da pa odia á
psicomedia (Mas , 1979).
O cómico no cinema p esen a unha elación de con li o cons an e coas
es icións do medio e do xéne o. Tan o no cinema coma na ele isión, al e
como e emos, o cómico é
abe an e, dis up i o. Pe o es a dis upción ende a es a con ida e, polo
an o, mo i ada po unha oposición (cul u almen e con encional) en e a
excen icidade e a con o midade social (Neale e K u nik, 1990:106).
Finalmen e, Mas dis ingue un g upo de ilmes, menos nume osos, que
pe encen á adición i ónica. Es a endencia de i a dos ilmes de Lubi sch ou
Clai nos que o humo ís ico é moi o máis dependen e de
concepcións es u u ais complexas máis ca da pe sonalidade ou do diálogo.
Nes es ilmes, as liñas pa alelas de acción con e xen, mo i os emá icos
consis en es se mo en a a és do ilme c eando un sis ema de símbolos
( an o e bais coma isuais) que dialogan, pe sonaxes complexos us an
plans e se abanean e elando di e en es escollas e modos de ida (Mas ,
1979:320).
Es a adición, esencialmen e eu opea, es á ep esen ada po ilmes illados162
máis ca po subxéne os ou au o es de e minados. Os seus di ec o es,
161 A c í ica cinema og á ica ame icana adoi a amosa a pe plexidade de que os eó icos
eu opeos, inclúan nes a nómina a Je y Lewis (Mas , 1979).
303
Ma a Pé ez Pe ei o
ademais, non son p ac ican es habi uais da comedia, polo que o ecen unha
ollada sob e o humo que pouco en que e coa dos cómicos p o esionais,
que buscan unha ep odución máis clásica dos mecanismos humo ís icos.
A he danza do on i ónico na comedia en a súa pegada –aínda que menos
ma cada– no cinismo dos inais elices dalgunhas comedias ame icanas das
úl imas décadas (Mas , 1979).
As modalidades humo ís icas emp egadas nos ilmes de e e encia das es
adicións son moi a iadas. Malia exis i unha ce a elación en e un g ao
de meno e e encialidade nas comedias omán icas, e a posibilidade de
manexa sá i a e pa odia no caso do humo dos comedian es, unha das
ca ac e ís icas xe ais da comedia cinema og á ica –agás nas ó mulas máis
es anda izadas– é o p opio xogo cos códigos do humo . Algúns au o es
en enden que a p opia ca ego ía “comedia” pe mi ía amén unha
ansg esión dos códigos ideolóxicos, ehiculados no humo , que exían pa a
o d ama:
debido á na u eza da comedia coma un xéne o pe cibido como “lixei o” e,
polo an o menos ameazado pa a a sociedade, os ipos de ansg esión
pe mi idos (a co ío na o ma de sá i a ou pa odia ou po medio de
a i macións explíci as) endían a se máis nume osos ca nou os xéne os
(Beach, 2002:10).
162 Mas ci a en conc e o os seguin es ilmes como ep esen an es des a adición:
Ce o en
condu a
(Jean Vigo),
Un d ama singula
(Ma cel Ca né),
A olda
(Max Ophuls),
So isos
dunha noi e de e án
(Ingma Be gman) e
Telé ono e mello, oamos ca a Mosco a
(S anley Kub ik).
304
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Segundo Beach (2002), a comedia omán ica, pa icula men e a
sc ewball
,
manexou elemen os que pe mi ían explo a de xei o segu o as dinámicas
sociais da Dep esión po medio de ep esen acións alegó icas das dis in as
clases sociais. No que espec a ao e a o dos xéne os, as
sc ewball
comedies
adoi aban in e e os oles con e índolle ás mulle es un es a u o
in elec ual e mo al supe io á dos seus compañei os.
Es a ansg esión, semp e con olada, epe i ase de xei o espo ádico na
his o ia do cinema, aínda que de e minadas décadas inhibi on absolu amen e
a c í ica social deixando a ama omán ica como o elemen o único do ilme.
Conside amos que a pegada do humo cinema og á ico nos p og amas
ele isi os se mani es a en dúas cues ións:
1. O modo no que os cómicos emp ega on o medio pa a ansmi i os seus
ecu sos ísicos e o uso da mon axe pa a c ea unha sensación de
dinamismo, aínda que es e i mo en que combina se coas ca ac e ís icas
p opias do medio.
2. En segundo luga , os ipos de comedia ele isi a –de momen o non
en a emos en clasi icacións máis ao de alle– poden de algún xei o e lec i
es as es adicións das que imos alando, aínda que con ma ices no caso
da adición i ónica. Os cómicos, o mesmo que ixe an na adio e no cinema,
amén en a on con o za no medio ele isi o, no que in e p e a on iccións
ei as á súa medida. Polo que espec a ás comedias de ipo máis es u u al,
nas que emas e a gumen os le an o peso do humo ís ico, eñen o seu
305
Ma a Pé ez Pe ei o
co ela o ele isi o nas p opias comedias de si uación, nas que o humo é
si uacional, é dici , dependen e das amas. Finalmen e, máis ca i onía, a
ele isión p esen a, sob e odo nas úl imas décadas, ó mulas híb idas do
d amá ico e do cómico, os d amedias, que algúns au o es iden i ican cun
sub ipo da comedia ele isi a.
6.3. Humo e en e emen o na ele isión. Fo ma os especí icos
6.3.1. Fo mas do en e emen o e humo
Toda unha conxunción de elemen os es é icos e de con ido ecollidos dou os
medios con igu ou un ipo de p og amas que axiña acada on especi icidade
con espec o das súas in luencias. Tamén, o mesmo que oco e a coas
comedias cinema og á icas, a ó mula consolidouse xa nos p imei os anos da
ele isión e a penas su iu modi icacións nos anos subseguin es, aínda que
as ma ices p incipais do en e emen o i e on que adap a se á cul u a de
cada país. Po iso, os o ma os ele isi os dedicados ao en e emen o eñen
múl iples clasi icacións, algunhas delas di e en es segundo o sis ema
ele isi o no que se inclúan. Con odo, un elemen o común a odas es as
clasi icacións é a inclusión da ca ego ía “Humo ” como lapela que ag upa a
un de e minado conxun o de p odu os.
Pa e son (1995) es ablece unha axonomía que pode ace se ex ensi a á
li e a u a cien í ica do ámbi o anglosaxón. Nes a o ganización, dis ingue
en e
d ama
e
en e ainmen
, de xei o que as iccións de ipo d amá ico,
pa icula men e o
c ime d ama
, ou policiais, se dis inguen do es o de
306
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
o ma os non in eg ados nos p og amas in o ma i os. Nes a o ganización dos
con idos, a comedia en independencia con espec o dos ou os o ma os.
Namen es no sis ema ele isi o español as comedias de si uación es án
inculadas á icción (Ba oso Ga cía 1996; Saló 2003), nos países
anglosaxóns gozan dun es a u o independen e do en e emen o en xe al.
Os p og amas de “Humo ”163, así de inidos nas achegas máis ecen es (Saló,
2003), en éndense de xei o sepa ado das iccións se iadas con con ido
humo ís ico, o mesmo que odos aqueles p og amas nos que o humo
apa ece como un compoñen e ans e sal ou como pa e da escale a de
p odución. A es e espec o, en endemos que o humo ele isi o pode
o ganiza se seguindo o mesmo modelo xe al de di isión en e
ic ion
e
ac ion
. Des e xei o, seguindo es a axonomía xe al, con lindes cada ez máis
es a adíos, p opoñemos unha clasi icación do humo ele isi o en es
chanzos desde os ei os a é a icción:
1. Humo baseado en e en os do eal. Nes e g upo a opamos o ma os
que goza on de ce o éxi o nos anos 90 como os p og amas de cáma a
ocul a e os “ ídeos de p imei a”164, é dici , a compilación de ídeos
supos amen e humo ís icos en iados polos ele iden es, me ecedo es de
163 Na li e a u a cien í ica sob e o ema, agás a achega de Saló, que se e de e e encia pa a
es e aballo, hai escasas alusións ao humo como un xéne o, ou cando menos, como unha
posibilidade de ag upa algúns o ma os que se ca ac e izan po o ecen un con ido
humo ís ico. Quizais sexa is o debido a unha pe spec i a máis p óxima á p odución que ao
con ido (Ba oso Ga cía, 1996) ou de escáne da indus ia (
Anua io da Tele isión
,
Lib o
B anco do Audio isual Galego
). En endemos, po én, que unha achega desde os con idos non
pode ob ia a exis encia dun conxun o moi a iado de p og amas ele isi os que eñen o
humo como ing edien e p incipal ou, cando menos, como desc i o nas g ellas.
164
Vídeos de p ime a
(1990) oi o p imei o des e ipo de p og amas no ámbi o español.
Emi ido po Tele isión Española, acabou po inco po a se á lingua común pa a e e i os
ídeos de caídas, golpes, ac os humanizados de animais ou ice e sa, e c.
307

Ma a Pé ez Pe ei o
p emios económicos nalgúns p og amas. Saló (2003) inclúe amén no
compendio os p og amas concu so de chis es e os de omas alsas dou os
p og amas e canles de ele isión. Resul a in e esan e comp oba que a
au o e e encialidade do medio ele isi o gañou posicións como on e de
humo nos úl imos anos con espec o des es ídeos anónimos. Os p og amas
de
zapping
, nos que se ecolle miscelánea de humo e de sucesos
impac an es, sen es ablece dis incións en e ca ego ías, adoi an unciona
nas canles como os o ma os idóneos pa a a anxa do
access p ime ime
,
como enganche pa a o p og ama ese ado pa a o ho a io de máxima
audiencia. Ademais de esponde ielmen e aos equisi os de
espec acula idade e segmen ación p opios do medio, odos es es p og amas
eñen xe ado un
slaps ick
moi elemen al, desde logo a as ado da maio
elabo ación da modalidade no cinema, e mais p óximo ao humo g o esco
popula . Ademais, o baixo cus o des es espazos e a súa al a endibilidade –
posibilidade de ep og ama , ácil colocación na g ella, o ien ación pa a odos
os públicos– ainos especialmen e a ac i os pa a os p og amado es. O
pe igo des es o ma os consis e p ecisamen e no seu abuso e na p opia
conside ación dos seus con idos como humo cando, ao noso e , cons i úen
un dos es a os máis baixos da calidade das modalidades humo ís icas.
2. Nun chanzo in e medio a opamos ó mulas mix as en e
ac ion
e
ic ion
nas que, ademais, se combinan ódalas modalidades humo ís icas.
Temos, dunha banda, os p og amas de a iedades (Ál a ez Be ciano, 1999)
ou de ske ches (Saló, 2003), que uncionan como espazos con endo es, e,
308
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
dou a, os p og amas de sá i a. Conco damos con Saló (2003) cando incide
na di icul ade de ala de o ma o no que espec a á ele isión española, xa
que a mei ande pa e des es p og amas pa en do concep o do cómico pa a
o seu uncionamen o. T á ase de p og amas con ce a esis encia á
de inición, non só no sis ema ele isi o español, pe o que p esen an unha
se ie de ca ac e ís icas comúns. Es a o ma de ode il ele isi o en, desde
as o ixes do medio, unha ó mula a iculada a edo da igu a dun
p esen ado -cómico-in é p e e que exe cía de nexo en e os dis in os
segmen os, iccionais, pa ódicos, de concu so, e c.
O Show de Mil on Be le
(1951)
e a un espec áculo de a iedades con comedia de si uación den o. Desde
es a pe spec i a es aba a medio camiño en e un ipo de comedia que
desapa ece ía (pa a ans o ma se e eapa ece baixo ou a apa encia,
como e emos) e o que hoxe coñecemos coma si com (Ál a ez Be ciano,
1999:55).
A o ma na que e oluciona es e modelo se á múl iple, aínda que dependen e
das dis in as coo dinadas cul u ais. Nos Es ados Unidos, o o ma o
e oluciona pa ello á
s and up comedy
, cunha o e aizame no país. No
ámbi o español, o p og ama de ske ches segue a se unha das ó mulas
dominan es dos p og amas de humo desde que os humo is as se
309
Ma a Pé ez Pe ei o
independizan dou os p og amas165. Os dúos cómicos son a ó mula máis
habi ual no pano ama ele isi o español, e hai mul i ude de exemplos pa a
ilus alo: desde as o ixes, con Tip e Coll como pa e do concu so
Un, dos,
es
, e o éxi o sen p eceden es de Ma es y T ece a é a pe i encia de
p og amas exclusi os de C uz y Raya e Los Mo ancos. A pa odia é a
modalidade humo ís ica p io i a ia des e ipo de p og amas, an o de xei o
au o e e encial, po medio de ske ches nos que se pa odian ou os
p og amas ele isi os, como po medio da c eación de ipos sociais, moi
p óximos ao es e eo ipo, das clases popula es en España.
Ou a das ó mulas in e medias en e ei os e icción espos a a unha
modalidade especí ica de humo que se popula izou na década de 1960 en
G an B e aña e, en meno medida, nos Es ados Unidos. A sá i a cons i úe
unha modalidade que se elaciona di ec amen e cun o ma o de a iedades.
Segundo Pa e son (1995:115),
o seu desen ol emen o nunca oi pa icula men e o e e endeu a med a
e diminuí de aco do co clima polí ico nos di e en es países.
165 Un xei o habi ual de incluí o humo na p og amación ele isi a española é a inclusión de
ske ches den o de p og amas con edo es de en e emen o. A p opia de inición des es
o ma os de a iedades xa esul a complexa, pois “é un xéne o moi amplo e de lími es
di usos, an o no que espec a aos o ma os que inclúe, como no ela i o aos segmen os de
p og amación nos que se si úan. Malia que es i amen e esponde ía a aqueles p og amas
cun con ido baseado na música lixei a, o baile –as co eog a ías- e o humo (
a ie y
), unha
conside ación máis lexible do xéne o (...) inclui á ou a a iedade de o ma os que
compa en e inco po an as ca ac e ís icas do ‘espec áculo’ ele isi o“ (Ba oso Ga cía,
1996:323). Se os humo is as gozan de éxi o den o des es o ma os poden pasa a se
“independiza ”; nunha ase in e media apa ecen os denominados “especiais”, p og amados
con mo i o da da as que al e an a p og amación, como os pe íodos acacionais, a a que
poden consolida se na g ella p og amas ei os ad hoc pa a es es cómicos.
310
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Os p og amas sa í icos, que combinan ske ches, sá i a polí ica e música –
no malmen e pa ódica, po medio da ans o mación das le as ou da
imi ación de es ilos musicais– unciona on en mul i ude de sis emas
ele isi os, pe o pode dici se que en G an B e aña son unha ó mula
especialmen e popula . A ó mula podía a ia desde un humo máis absu do
e pegado á pa odia, como o caso de
Mon y Py hon Flying Ci cus
(1969-
1974), ou un humo máis polí ico e, polo an o, baseado na ac ualidade
in o ma i a, como o de
Tha Was he Week ha Was / TW3
(1962-1963, en
G an B e aña; 1963-1965, nos Es ados Unidos). O éxi o des e o ma o en
G an B e aña ixo que a canle NBC o es ea a un ano despois, coas lóxicas
adap acións emá icas, mais conse ando o mesmo on que o seu co ela o
b i ánico. Se
TW3
a en ou en Eu opa con a a mona quía e a Segunda
Gue a Mundial, emas edados no plano humo ís ico, nos Es ados Unidos
sa i izou os usos e cos umes da clase polí ica. Malia o éxi o do p og ama
en e a audiencia,
a e sión o ixinal inglesa e a adap ación no eame icana ema a on a penas
cump ido un ano en an ena (con moi as pa én eses no seu anscu so),
mais o o ixinal chegou a se seguido no Reino Unido po a é ca o ce millóns
de espec ado es. As dúas pecha on po idén ico mo i o. Segundo a e sión
máis xe al, po que 1964 e a un ano de eleccións, e o que o p imei o
minis o Ha old MacMillan o a pa a as linguas desa adas dos ingleses o que
es aba sendo pa a os ame icanos o candida o epublicano á p esidencia,
Ba y Goldwa e . Fo an incómodos pa a a canle pe o, po ou a banda, a
sá i a semp e e ía a opado un ei o de público, po unha calidade que a
311
Ma a Pé ez Pe ei o
ai ese a semp e un ce o g ao de au onomía en unción da “i upción”
que adoi a ace nas amas. A inco po ación do gag ás secuencias de cada
episodio ai que a es u u a p opia da si com sexa di e en e do es o da
icción se iada ele isi a, e, en ce a medida, moi o máis complexa na súa
composición, ao e que in eg a elemen os de índole moi dis in a e ace que
uncionen xun os, an o desde o pun o de is a na a i o –na c eación de un
ela o comple o–, como humo ís ico.
Un dos elemen os máis des acables dos gags, que os encella coa súa
au onomía máxima no cinema das o ixes, é a súa impo an e ca ga ísica,
que os con e e en e ec os basicamen e isuais170.
A súa exp esi idade adoi a ademais i acompañada de dous elemen os
na a i os imp escindibles á ho a de xe a o e ec o humo ís ico: suspense e
so p esa. Ámbolos dous e ec os eñen que e coa adminis ación do
coñecemen o pa a pe sonaxes e espec ado es, ademais da o ganización dos
empos do mic o ela o. Se a comedia é a his o ia dos de ec os e dos
con li os humanos, os gags poden se un ehículo ideal,
adecuados pa a a a iculación da inep i ude e da us ación po que son
idóneos pa a a a iculación do acaso. Son idóneos pa a a a iculación
des e acaso polo ing edien e po encial de in e upción (así como se
adecúan á a iculación dun éxi o súbi o polo seu ing edien e de so p esa)
(Neale e K u nik, 1990:58).
170 As p opos as de análise do gag desde un ámbi o exclusi amen e lingüís ico (A a do,
1998) esul an ' allidas' ao esquece que boa pa e da o za do e ec o cómico eside
p ecisamen e no que non en desc i o no guión, senón no esul ado inal da combinación de
in e p e ación, e ec os e ecu sos isuais e o diálogo.
318

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
A conside ación do gag coma unha unidade subs ancial ao ela o que
es ablece a comedia de si uación esul a c ucial á ho a de en ende unha
ó mula que non en sido abo dada desde o pun o de is a do humo (Mills,
2005) e na que se en subliñado o seu modelo p odu i o en de imen o da
súa es u u a in e na e dos seus elemen os na a i os in ínsecos.
6.4.- Comedia de si uación: do en oido ao se de g a ación
O obxec o de es udo des e aballo é unha das ó mulas máis du adei as e
es ables da his o ia da ele isión. Es e o ma o –ou a denominación posible
é subxéne o (Sassoon, 2006) e mesmo xéne o171 (A alah, 2003; Mo eale,
2003)– cons i úe un dos modelos iccionais máis consolidados en can o a
sis ema de p odución e a es u u a na a i a. Is o non que e dici que non
o a some ido a expe imen ación, mais a mei ande pa e do co pus, que
Wagg (1998) ci a en 650 se ies172 desde a década de 1950 a é a de 1990,
pe mi e cons a a que o o ma o unciona cunhas p emisas básicas de
p odución e con idos. Pode dici se que a comedia de si uación espos a á
necesidade de ans o ma a libe dade esencial do humo nun p odu o
es anda izado, ep oducible e al amen e codi icado. Desde xei o, o p ace da
ansg esión implíci a no humo ís ico e nas súas o mas apa ece baixo un
mecanismo de p ecisión, que mide empo, espazo e e ec os de xei o
171 A denominación ‘xéne o’ é un e mo habi ual na li e a u a cien í ica anglosaxona que
podemos equipa a ao noso ‘ o ma o’.
172 Con én p ecisa que es a ci a e lic e as p oducións de G an B e aña e dos Es ados
Unidos.
319
Ma a Pé ez Pe ei o
milimé ico. Es a condición inicial, po enciada polo medio ele isi o en si, ai
que a comedia de si uación sexa un ex o con adi o io, en consonancia co
p opio luxo ele isi o.
Aínda que non é in ención des e aballo ace unha his o ia da comedia de
si uación, é o zoso achega se ás o ixes e e olución dun o ma o
“xenuinamen e no eame icano” (Ál a ez Be ciano, 1999) e expo ado e
adap ado ao es o de sis emas ele isi os do mundo. A es abilidade da
ó mula depende en boa medida da súa consolidación nas p imei as décadas,
que, con odo, eu como os seus con idos a iaban dependendo do
momen o his ó ico. A es e espec o, a mei ande pa e da li e a u a sob e o
ema adoi a dis ibuí as e apas da comedia de si uación en décadas
(Hamamo o, 1989; Wagg, 1998; Ál a ez Be ciano, 1999; Mo eale, 2003;
Tue h, 2005), supoñemos que como pa e dunha con ención que a ec a ao
es o da ele isión.
Tampouco poden ob ia se nunha pos e io análise os elemen os que de inen
o o ma o, así como os in en os de ace p odu os di e enciados. Dados os
obxec i os des e aballo, es as des iacións da no ma es a án cen adas no
plano do con ido e do ipo de humo . Da mesma manei a, explo a emos a
ideoloxía ansmi ida nes e o ma o, que e lic e as súas con adicións
esenciais.
Finalmen e, o consumo e a p og amación da comedia de si uación
complemen a án o pano ama xe al do o ma o, que e á unha aplicación
di ec a na análise do co pus de p odu os galegos.
320
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
6.4.1.- O ixe e consolidación do o ma o ele isi o
Malia exis i un aco do en conside a que as p imei as comedias de si uación
ele isi as son as adap acións di ec as das adio ónicas, en conc e o
Ma y
Kay and Johnny
(1947-1950) (Villag asa, 1995; Mo eale, 2003), pode dici se
que
I lo e Lucy
(1951-1957) supón a consolidación da ó mula p odu i a e o
ipo de pe sonaxes e emas abo dados nes e o ma o. A comedia de Lucille
Ball, unha es ela da adio e das a iedades, pasa á á his o ia po se
p ac icamen e a única modalidade de comedia ele isi a e a p imei a en
emp ega o sis ema de g a ación con es cáma as, que se con e e á nunha
das ma cas de iden idade do xéne o. Tamén po inicia o que se deu en
chama “comedia domés ica”, aínda nun momen o de ansición desde a
comedia cómica, pa a lucimen o da p o agonis a (Ál a ez Be ciano, 1999) e
combina si uacións amilia es e p o esionais e ecu sos humo ís icos do
slaps ick
e do
sc ewball
(Mo eale , 2003).
Desde o pun o de is a do con ido, as no as comedias de si uación
sinalaban amén un cambio no con ex o social desde os 40 e os p imei os
50. Coa expansión da economía da posgue a, moi os ame icanos (b ancos)
de clase aballado a mudábanse aos ba ios de clase media e pe dían as
súas iden idades é nicas. As ep esen acións ele isi as deses ba ios
p opo cionaban imaxes idealizadas da clase media b anca que iña que
consumi os bens adecuados (Mo eale, 2003:4).
321
Ma a Pé ez Pe ei o
Es e e a o de amilias con segu idade económica e p oblemas solucionables
en 30 minu os man ense ao longo da década de 1960, na mesma dinámica
polí ica de es abiliza a ida amilia dos b ancos de clase media, compos a
po un pai que ae o pan, unha nai ama de casa e illos en idade de med a
(Ha alo ich, 2003).
A pe pe uación des e modelo ehicúlase a a és de p oducións po unha
banda conse ado as e, po ou a, escapis as. Po can o ás p imei as,
man éñense os mesmos modelos de pa ellas con e sen illos, como o caso de
The Dick an Dyke Show
(1961-1966), e engádense as comedias de
si uación u ais, como
The Be e ly Hillbillies
(
Os no os icos
) (1962-1971) ou
G een Ac es
(
G anxei o úl imo modelo
) (1965) cuxo éxi o
pode depende da busca dun no o g upo demog á ico. As ne wo ks
comeza on a in en a alcanza espec ado es indi iduais en luga de amilias
comple as. Es es espec ado es e an de clase aballado a, u ais e
socialmen e conse ado es (Mo ealle, 2003:88).
Como pode comp oba se, a écnica de agmen ación das audiencias173
comeza a a ec a ben axiña á comedia de si uación. Con odo, a amilia
segue sendo o
a ge
máis habi ual, como demos a o segundo ipo de
si com da década, o mado po comedias de si uación an ás icas174 como
173 Ao empo, a apa ición dos adolescen es como g upo de consumido es po encial ai que
apa ezan amén se ies o ien adas a es a anxa de idade, como
The Monkees
(1966-1968).
174 Mo eale (2003) en ende que es a endencia ca a o an ás ico e a ciencia icción como
on es humo ís icas é a espos a á si uación que i en os Es ados Unidos desde o asasina o
de Kennedy, que dá inicio a un pe íodo ca ac e izado polas ensións aciais, a gue a do
Vie nam e o ag oma do mo emen o eminis a. O escapismo, ao dici des a au o a, oi a
322
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Bewi ched
(
Emb uxada
) (1964-1972),
The
Muns e s
(
A
Familia
Mons e
)
(1964-1966) ou
My
a o i e
ma ian
(1963-1966). Mo eale (2003) indica que
es as se ies e an is as polos c í icos como in an ís e pouco imaxina i as,
pe o iñan índices de audiencia conside ables.
A década de 1970 supón unha achega ao ealismo, que non xo de dun maio
comp omiso po pa e das canles, senón pola busca dun no o público,
menos nume oso que o da década an e io , pe o máis no o. Dúas comedias
de si uación o on o éxi o da década e cambia on o ipo de emas e
pe sonaxes das comedias amilia es an e io es;
The Ma y Tyle Moo e Show
(1970-1977) iña coma p o agonis a a unha xo nalis a sol ei a que aballaba
nunha canle de ele isión, o que pe mi ía, ademais da consabida
au o e e encialidade, a a emas de ce a ac ualidade e cues ións sociais
que es aban no deba e dos medios. Ademais, o clan labo al que se o ma na
edacción na que aballa Ma y é unha espos a á c ise da ins i ución amilia ,
den o e ó a da ele isión (Feue , 1989). En segundo luga ,
All in he amily
(1971-1983), malia un í ulo enganoso, cons i uía amén unha eacción
con a a u opía conse ado a das décadas an e io es.
All in he amily
e a un
emake do o ixinal b i ánico
Till dea h do us pa
(1965-1975), pe o
compa ía co o ma o o ixinal un humo dunha e ocidade e linguaxe nunca
is os an es en ele isión175 (Mills, 2000). As dúas comedias ma ca on a
espos a do medio ele isi o a un pe íodo de ans o macións impo an es no social e no
polí ico.
175 As dúas comedias de si uación e a aban un ma imonio de clase media-baixa na que a
igu a do pai e a o elemen o humo ís ico p incipal: an o Al Ga ne , na e sión b i ánica,
coma A chie Bunke , na ame icana, compa ían a mesma isión acis a, machis a e
ul aconse ado a do mundo e o exp esaban sen ningún ipo de co ección.
323

Ma a Pé ez Pe ei o
pau a da década po medio de
spin o s
dos pe sonaxes p incipais e e sións
máis ou menos semellan es aos o ixinais.
En can o o humo , a comedia dos 70 supón un a ance desde o humo
b anco e a e e encialidade mínima a é ce as o mas de sá i a e pa odia.
Con odo, es a liña máis du a non se p olonga á moi o máis empo. A década
seguin e ai supo un ce o paso a ás na p ocu a de públicos que
pe manecían nas canles en abe o, men es os espec ado es de maio pode
adquisi i o buscaban a o e a de maio calidade do cable. Ao empo, ao dici
de Mo eale (2003) o clima polí ico do gobe no de Reagan176 amén con idou
á busca de espec áculos máis amilia es e admisibles en e mos humo ís icos.
O esul ado des as polí icas, nas que se busca amén a ae á poboación
neg a como consumido es, é
The Cosby Show
(1984-1992). Tal e como
indica Mo eale (2003:210):
despois das amilias dalgún xei o dis uncionais da ele isión dos 70, e
nunha cul u a na que case a me ade dos ma imonios se di o ciaban, o
núcleo es ei o dos Hux able e omaba uns empos máis áciles. O
p og ama ei e aba as leccións mo ais simples das si coms dos 50,
e o zando así os alo es adicionais ame icanos no con ex o de con li os
amilia es mínimos.
176 Tal e coma indica Mo eale (2003), o gobe no de Reagan aboliu en 1982 o
Tele ision
P oduc ion Code
, aos que os p og amado es se adhe i an en 1952 e que ga an ía unha ce a
ma xe de manob a nas cues ións de con idos.
324
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Es a se ie, das máis expo adas da ele isión ame icana, ma ca a pau a as
iccións amilia es, e con ibúe ao despegue dun subxéne o que é o e a o
da época: as comedias con nenos ou de “chicos lis os” (Ál a ez Be ciano,
1999).
Quedan, con odo, excepcións a es a no ma da década. Quizais a máis
sinalada sexa
Chee s
(1982-1993), “comedia de pe sonaxes” na que os
momen os cómicos non se p esen aban baixo a e idencia das si com máis
clásicas, senón que iña un exis o menos b anco e máis cul o e que, xa que
logo, apelaba a un público di e en e do xe alis a.
No in da década, a mul iplicación das canles e necesidade de apela a
a ge s
moi o máis conc e os, ai que os ipos de comedias aumen e
exponencialmen e. Malia odo, se án dúas as liñas p incipais de c eación de
p odu os, que Mo eale (2003) dis ingue en unción da audiencia á que se
o ien an e Ál a ez Be ciano (1999) con espec o da emá ica. Dunha banda,
as comedias
blue colla
, que na liña das si com dos 70, c i ican a amilia
nuclea ao mos a en oga es de clase aballado a nas que os con li os son
ealis as, o mesmo que o seu a amen o.
Roseanne
(1988-1997),
Ma ied...
wi h child en
(1987-1997) e
The Simpsons
(1989-...) o on os p og amas
máis sinalados e amosos –o que en con i mado pola súa du ación en
an ena, dez anos no caso das dúas p imei as, e camiño dos 18 na e cei a.
The Simpsons
ab e amén a ía da animación cunha amilia ama ela que,
como acon ece a cos bonecos sa í icos de
Spi ing Image
e p og amas
semellan es, pa ecían máis ino ensi a aos ollos dos p og amado es cós
325
Ma a Pé ez Pe ei o
ac o es de ca ne e oso. Po ou a banda, a busca do
ideal demog aphics
dá
como esul ado a p odución de si coms de pe sonaxes u banos, sol ei os ou
en modelos de con i encia non con encionais, que queda inaugu ada con
Mu phy B own
(1988-1998), que ecolle a es emuña de Ma y Tyle Moo e co
seu “pesimismo p agmá ico” (Ál a ez Be ciano, 1999). O ipo de humo
dis ánciase, como é ob io do p opiciado pola amabilidade da ida amilia , o
mesmo que os emas, en e os que des aca a p opia e lexión sob e o medio
ele isi o e o xo nalismo de calidade, ep esen ado polo equipo de
in o ma i os no que aballa B own. O es o de pe sonaxes des e ipo de
si coms de o ien ación p o esional segui on a es ela de
Sein eld
(1990-1998),
un cómico do s and up que combina no p og ama as súas elacións pe soais
coas súas ac uacións p o esionais. O humo b anco oi a ma ca de iden idade
de enómenos como
F iends
(1994-2004) que e lic e o desexo de alcanza
o nicho demog á ico desexable: espec ado es no os, so is icados e u banos
a ei os á ele isión, pe o que e an po encialmen e abso bidos po no os
medios dis in os da ele isión (Mo eale, 2003:249).
Todo semella indica que a comedia de si uación man én es a mesma liña a
pa i do ano 2000, sob e odo pola con inuidade dalgúns p og amas como o
p opio
F iends
,
F asie
(1993-2004) ou
Sex and he Ci y
(1999-2004). Con
odo, ap eciase un descenso a p odución de si coms nos úl imos anos o que
pode ía suxe i unha ce a decadencia dun o ma o que xa es aba a se
ans o mado e analizado “desde den o” nas p opias iccións dos 90.
326
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Es e b e e pano ama da comedia de si uación ame icana exclúe nume osas
se ies que se á necesa io ae a colación pa a abo da emas elacionados
co o ma o e cos seus con idos – odos eles se án e e enciados coas súas
da as de emisión. Resul a ob io que se a a dunha explicación educionis a
que só se e como modelo do que acon ece ía, con maio ou meno apidez
con espec o dos Es ados Unidos, no es o dos sis emas ele isi os, cando
menos os eu opeos. A impo ación des as se ies ma cou non só as
audiencias das canles, senón, no caso de os hoube , os sis emas p odu i os
de cada país177.
Con odo, pode ala se dunha excepción con espec o do seguidismo
impo ado e p odu i o de comedia de si uación ame icana. Ao empo que se
desen ol e o modelo é eo da elecomedia nos es udios hollywoodienses,
G an B e aña amén ensaiaba as súas ó mulas. As comedias inglesas
quedan inaugu adas con
Hancocks’s Hal -Hou
(1954-1960). Es a p imei a
icción humo ís ica ai ab i unha liña que ai en consonancia con boa pa e
da icción pa a ele isión do Reino Unido; a comedia inglesa dis ánciase de
xei o signi ica i o dos mé odos pe o ma i os do music hall e da obsesión
ame icana co gag. Tal e como sos én Mills (2000:41), as p incipais di e enzas
en e as comedias dos dous países adican en cues ións cul u ais. Ademais,
os 50 supoñen o inicio dun mo emen o ealis a que pe manece coma unha
das co en es máis in luen es na his o ia ecen e do Reino Unido. Na
177 Po can o a es a adap ación de o ma os o áneos e emos ocasión de p esen a os
sis emas ele isi os español e galego como modelos des e p oceso, xa que excede aos
obxec i os des e aballo a análise dou as ele isións eu opeas ou do es o do mundo.
327
Ma a Pé ez Pe ei o
Aínda que no me cado anglosaxón es e ipo de iccións son in ecuen es
(Bake , 2003), en España a p odución inicial da década de 2000 ai es a
ca ac e izada pola p odución de d amedias que seguen a liña da p imei a
des as se ies,
Médico de amilia
184
(1995-2000). A ó mula concén ase
a edo dunha amilia, na que con i en múl iples idades, con dúas ou es
amas, unha p incipal, de ipo d amá ico, e unha ou dúas secunda ias,
cómicas, que adoi an con a coa pa icipación do que na Comedia No a e an
os pe sonaxes in e io es, que na ele isión española es án enca nados po
nenos, ellos e emp egados domés icos. A du ación de cada episodio é de
a edo dos 60 minu os, ou mesmo máis185, o que pe mi e que se agan
endibles os cus os de p odución p opios da icción. A endencia des as
se ies, a medida que se a ianzan na g ella, é a de incluí máis ex e io es e
escena ios, co que es es cus os p odu i os amén aumen an. Con odo, a
p e ensión dos p og amado es é ecupe a o in es imen o ao aspi a en a
cub i unha audiencia “ amilia ”: men es que nou os p odu os se en
buscado un nicho demog á ico moi conc e o, o público obxec i o des es
d amedias non en lími e de idade, de aí que se busquen pe sonaxes e
184 O o ma o de d amedia amilia cons i úe, na endencia dos úl imos 10 anos de ele isión
en España a ó mula de máis éxi o. O exemplo de
Médico de Familia
, emi ida en Telecinco,
oi seguido po ou as iccións como
Ana y los sie e
(2002-2005) ou
Los Se ano
(2003-...)
que man i e on a hexemonía da icción española. A mesma ó mula guía a se ie
Cuén ame
como pasó
(2001-...) mais cun en oque máis d amá ico e ambien ado nun pasado ecen e.
Tal e como indican Pé ez O nia e Gómez Amigo (2004: 42), a se ie amosa “o pe co ido
nos álxico pola pasado máis ecen e como eixe cen al e desde unha pe spec i a neu a a
si uación dunha pa e de España hai 30 anos”. Aínda que non c emos na “neu alidade”
ideolóxica dunha ec eación do pasado como a p opia des a icción, o ipo de amas de
Cuén ame
... son moi semellan es ás do es o de se ies amilia es, nas que in en a
combina se humo e d ama pa a oda a amilia.
185 Segundo o
Anua io da Tele isión
(2004, 2005),
Cuén ame como pasó
en capí ulos cunha
du ación media de 85 minu os, men es que
Los Se ano
pode chega a alcanza os 100.
334

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
amas que a ec en amén a odas as idades186. Malia a conside ación de que
algunhas des as p oducións son comedias –pa icula men e o caso de
Los
Se ano
(Anua io de la ele isión, 2004, 2005, 2006)- seguimos a súa
clasi icación como d amedias (Gómez Ma ínez, 2004).
As comedias españolas eñen sucumbido a es e modelo p odu i o de xei o
que é di ícil a opa nos úl imos anos algún p odu o que se axus e á escale a
da si com. Malia a a se dun o ma o que adoi a e unha du ación duns 25
minu os,
en España, e is o é algo que a in es igación en cons a ado de xei o
con unden e, mani es ouse nos úl imos anos unha ce a endencia do
p odu o /p og amado a ansg edi es a dimensión. Hoxe en día
p odúcense si coms con du acións p óximas á ho a ele isi a (Gómez
Ma ínez, 2004:430).
A ó mula da si com alongada p óbase po medio de se ies como
Sie e idas
(1999-2006) e o seu
spin o
Aída
(2005-...) en Telecinco e
Aquí no hay
quien i a
(2003-2006) en An ena 3, que demos an un exu dimen o do
humo na icción se iada española. As dúas p imei as, malia a du ación
dunha ho a p opia do sis ema ele isi o, poden si ua se con acilidade den o
186 Sánchez Na as (1997) explica como
Médico de amilia
se di ixe a odo ipo de público en
unción da a iedade dos seus pe sonaxes: o 34% das mulle es aballado as de clase media
e media-al a son audiencia da se ie ao é ense e a adas nas p o agonis as; a clase baixa
queda ep esen ada así mesmo polo se izo domés ico e un 43% dos mozos en e 30 e 35
anos des e es a o social en a se ie; po can o aos anciáns, as amas nas que se
inco po an os a ós da amilia p o agonis a acapa an un 29’2% do sha e dos maio es de 65
anos; inalmen e, os ca i os e adolescen es, a audiencia máis iel, sumaba case 800.000
pe soas.
335
Ma a Pé ez Pe ei o
do o ma o si com g azas á inclusión das isas –en di ec o no caso de
Sie e
Vidas
, enla adas en
Aída
–, o uso de pe sonaxes ixos, odaxe en in e io es e
amas au oconclusi as.
Aquí no hay quien i a
, pola súa banda, con én máis
ca ac e ís icas da comedia ca do d amedia, como o ipo de secuenciación e a
idelidade limi ada á e osimili ude. As es se ies con o ma on un éxi o sen
p eceden es da comedia ele isi a187 e supuxe on un e ec o chamada pa a
pos e io es p oducións.
6.4.2.- O o ma o comedia de si uación como ansmiso ideolóxico
con adi o io
Malia a posibilidade de es ablece mos ma ices a calque a de inición
no ma i a dos p og amas de ele isión, dada a mul iplicidade de en oques
posibles, conside amos que, en p imei a ins ancia, se a a de ó mulas
con encionais pa a p odu os cul u ais que buscan consolida un sis ema de
p odución, acili a a análise es u u al do ex o e o p oceso de ecepción da
audiencia, en endida coma unha comunidade in e p e a i a (Feue , 1992).
A comedia de si uación pode en ende se xa que logo como un modelo
p odu i o ademais dun ex o no que eñen ixadas de an emán condicións
p ecisas pa a a súa in e p e ación. Des e xei o, o xéne o
187
Sie e idas
i o unha audiencia media de 24’8% na empo ada 2002/2003,
Aquí no hay
quien i a
acadou picos de sha e p óximos ao 60% e conseguiu coloca 17 dos seus
capí ulos en e as 25 emisións máis is as da empo ada 2004/2005. Finalmen e,
Aída
i o
na mesma empo ada unha audiencia media de 35’8% de sha e (
Anua io de la Tele isión
,
2004, 2005).
336
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
usu pa as uncións dunha comunidade in e p e a i a ao o necela dun
con ex o pa a in e p e a os ilmes e ao c ea un conxun o de in e ex os de
aco do a como debe le se o no o ilme. (…) Os xéne os non son ca ego ías
neu ais, senón cons ucións ideolóxicas que p opo cionan e o zan unha
p e-lec u a (Feue , 1992:144).
Con odas as p e encións p ecisas á ho a de chama xéne o á comedia de
si uación, al e como imos indicando, en endemos que o seu ca ác e
o mulaico con ida a que o ecep o eña unha se ie de suxes ións de lec u a
que a ec a ao con idos e á o ma de cada unha das se ies. Desde o es udo
xené ico, un dos máis aplicados ao caso da si com, ense en endido o
o ma o coma unha cons ución ideolóxica que ende a ep oduci a ideoloxía
dominan e (Feue , 1992), a a és do humo nes e caso pa icula .
Xa i emos ocasión de aludi ao ca ác e con adi o io do medio ele isi o
(Fiske, 1994) e o da p opia ó mula da comedia de si uación. En endemos
que es a con adición eside na mes u a dunha p odución indus ial, que lle
con i e aos p og amas ce a ixidez, p opia dun p odu o “enla ado”, al e
como sos én Ál a ez Be ciano (1999), e o uso do humo como ma e ial
c ea i o, que pode con ida á up u a do con encional, e que suxi e ape u a
nas posibles in e p e acións do ex o. Es a combinación de ac o es
con adi o ios ese simbolizada polo uso da isa enla ada (Ál a ez Be ciano,
1999; Maqua, 1995). Es e elemen o idiosinc á ico do o ma o, que busca
ep oduci o sen ido de “espec áculo en i o” da comedia de si uación, é
e elado do in en o desde a indus ia de indica á audiencia onde es á o
337
Ma a Pé ez Pe ei o
humo ís ico e des ia , na medida do posible, as lec u as abe an es. A isa
posp oducida adoi a se exei ada polos c í icos do medio188, de xei o que se
iden i ica a mello a de calidade dunha comedia ele isi a co ei o de que non
se inclúa es as g a acións de ondo (Mills, 2000).
O xéne o como ma cado ideolóxico en sido unha das achegas máis
habi uais a es e obxec o de es udo, e, como consecuencia des e ca ác e
con adi o io, non hai un pun o de is a común en e os eó icos con
espec o ao ansmi ido pola ó mula. Os in es igado es eñen cen ado a
súa a ención en dis in os elemen os da comedia de si uación que e elan a
cons ución ideolóxica do o ma o. Es es elemen os son os seguin es:
-Se ialidade e clausu a.
-T amas e emas abo dados.
-Pe sonaxes, clases sociais e elacións de pode .
Con i ía, nes a al u a, ace mos un b e e eco da o io do que son as
ca ac e ís icas p incipais da comedia de si uación pa a pos e io men e
achega as análises de cada un des es elemen os. Quizais a de inición de
Neale e K u nik (1990:233) sexa unha das máis comple as dispoñibles:
O e mo si com desc ibe unha comedia na a i a se iada de co a du ación,
xe almen e en e in eca o e in a minu os, con pe sonaxes e escena ios
ixos. A se ie episódica –da que a si com é unha mos a– é, xun o co se ial
con inuado, un modo de na a i a epe i i a pa icula men e adecuada pa a
188 Desde o pun o de is a da c eación, po én, algúns guionis as ecomendan o seu uso ao
con ibuí a unha mello es u u ación do ela o: “as isas ma can as pausas e conseguen
que o espec ado non pe da ningún de alle (...) son aconsellables e cincuen a anos de
xéne o o a alan” (Roca, 1995:62).
338
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
as p og amacións dos medios pa a pe ila e man e unha audiencia
egula .
Pode ía dici se que es a de inición esquece un dos elemen os cla e da
comedia de si uación, xa mencionado nes e aballo, como é a isa enla ada,
que lle pa ece a Maqua (1995) p ac icamen e o único elemen o de ini o io.
Po én, en endemos que a endencia das comedias de si uación é a e adica
as isas posp oducidas ou a eco e á si uación que o o ixinou, o público en
pla ó.
Con odo, a de inición elixida esquece, como ou as das manexadas, o único
elemen o cen al a odo o discu so da comedia de si uación, sexa cal o a
súa modalidade indus ial: o humo como base c ea i a e como engado
p incipal do p og ama. Es e esquezo xene alizado en p o ocado, ao dici de
Mills (2000), que a comedia de si uación non sexa un o ma o xus amen e
es udado. Resul a cando menos cu ioso que o humo non en e en ningún
dos pa áme os elixidos á ho a de in en a des ela os mecanismos
ideolóxicos da ó mula.
Segundo a mei ande pa e das achegas manexadas, os elemen os
cons i u i os da comedia de si uación con idan a lec u as conse ado as. Po
can o á se ialidade da ó mula, Neale e K u nik (1990) en enden que as súas
ca ac e ís icas p incipais son a epe ición e a ci cula idade. O p imei o
elemen o, compa ido cos se iais de ipo
soap ope a
, a na a i a de cada
episodio –que non capí ulo– da comedia de si uación ende a p i ilexia un
p oceso eco en e de deses abilización- es abilización, de xei o que semp e
339

Ma a Pé ez Pe ei o
se eg esa á si uación inicial. A di e enza cos se iais, nos que se busca un
peche inal, aínda que dila ado, o p oceso na a i o da si com c ea unha
cas e de e e no e o no que pe mi e pa i do mesmo pun o no episodio
seguin e. Des e xei o, men es que o seg edo é o mo o da con inuidade do
culeb ón (Escude o Chau el, 1997), un seg edo que ag oma con ce a
pe iodicidade no ela o,
a comedia de si uación con ida ao espec ado a ‘esquece ’ moi os dos
e en os dos episodios p eceden es (Neale e K u nik, 1990:235).
Des e xei o, a si com pode desen ol e a gumen os que desaconsella ía o
ealismo dou os o ma os. Aínda que Neale e K u nik non inciden nes e
pun o, no exei amen o da e osimili ude po pa e da na a i a dalgunhas
comedias ele isi as, en enden que a esis encia ao cambio nas amas e a
epe icións cons an e do mesmo ipo de si uacións con ida a pensa no
conse ado ismo da ó mula.
G o e (1983) abunda nes a idea ao compa a a comedia de si uación coa
Comedia No a. Se a Comedia No a con idaba ao a ance polo un o da
sociedade eme xen e (os no os aman es) sob e a an agonis a (os pais e
ep esen an es do pode ),
a p incipal e undamen al si uación da comedia de si uación é que as
cousas non cambian. Non xo de unha sociedade no a ao inal. O inal único
é a mo e, dos pe sonaxes e da si uación en si mesma, o opos o p eciso do
340
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
enacemen o e da no a ida que se p ome e na celeb ación da Comedia
No a (...) Todo o que de endeu a comedia adicional, nos ni eis a ís ico,
psicolóxico, ilosó ico e mí ico, oi de o ado po es a Comedia No a da
ele isión ame icana (G o e, 1983:105).
Des e xei o, a ausencia de inal, que só i á impos o desde ó a da p opia
ama e po cues ións p opias da p odución, con ida a pensa na al a de
pode dos pe sonaxes pa a que se cump an os seus desexos. A es e
espec o, na esolución ípica das amas das comedias de si uación adoi a
apa ece un
deus ex machina
que ai que odo e o ne á súa posición inicial.
No que espec a á es u u a des e ipo de ob as audio isuais,
a secuencia da si com clásica adoi a se p o undamen e au oconclusi a, con
endencia á es u u a pechada, ab indo escasas ou nulas expec a i as,
gañando o a o do público g azas ao c escendo acadado coa si uación dos
mo i os máis hila an es con a a pa e inal do sin agma (Gómez Ma ínez,
2004:389).
A es e espec o, en endemos que an o G o e como Neale e K u nik desbo an
o pode de “ape u a” do gag como elemen o na a i o; malia que a
na a i a, un dos elemen os máis ouxos do o ma o se seguimos as
de inicións, é au oconclusi a, os gags an ab indo unha se ie de
in e ogan es que ican alleos ao p og eso xe al do ela o. As amas, que
soen se dúas ou es po episodio, apa ecen pun uadas po unha se ie de
‘mo i os sinc onizados’ (Neale e K u nik, 1990) que iden i ican coas ases
341
Ma a Pé ez Pe ei o
eco en es e ecu sos cómicos semellan es. A es e espec o, o humo pode
unciona como con as e coa al a de a ance da na ación na medida en que
o seu on pode “disen i ” do con inuísmo das si uacións.
Desde o noso pun o de is a, o ipo de na a i a, episódico e eco en e, da
comedia de si uación non é conse ado en si mesmo, pe o pode se
escapis a, na medida en que aia acompañado dun humo exen o de
conside acións de ipo social ou polí ico. Ademais, en endemos que o modelo
de p og eso da Comedia No a oi abondo explo ado polo cinema
hollywoodiense189 e con e ido á súa ez nunha o ma ca en e dos alo es
de p og eso que lle apón G o e.
Ou a das p eocupacións desde a eo ía, basicamen e anglosaxona, al e
como xa quedou di o nes e aballo, é o se ing e o ipo de amas que nel se
desen ol en. A es e espec o, unha das clasi icacións máis es endidas da
comedia de si uación en que e co luga no que se desen ol en as accións
da comedia. A denominación máis es endida é a que ecolle Bake (2003) e
que di ide as comedias de si uación en amilia es ou domés icas e as
labo ais. A ida amilia é o cen o das amas, men es que os escena ios
son os espazos comúns des a ida domés ica. Pa a Newcomb (1974) a
elación en e es a emá ica do oga e a ansmisión de alo es é es ei a na
189 A es e espec o con én sinala que unha das ías nas que Hollywood en ans o mado as
comedias
sc ewball
e
sophis ica ed
dos inicios do sono o é na ó mula “Comedia omán ica”,
que nas úl imas décadas deu luga a p odu os epe i i os e conse ado es, po medio da
exal ación de alo es do poli icamen e co ec o e da amilia conse ado a. Pa a algúns
eó icos, as iccións ele isi as son a es o a un p odu o que supe a o ca ác e epe i i o do
cinema hollywoodiense. A es e espec o, Ch is Ma ke indica que “as o midables se ies
ame icanas eñen un sabe , un sen ido da na ación, da concisión, da elipse, unha ciencia do
encad e e da mon axe, unha d ama u xia e unha in e p e ación dos ac o es que non en
simili ude en ningunha pa e, e, desde logo, non en Hollywood” (
apud
Pé ez O nia, Gómez
Amigo, 2004).
342
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
medida en que es es alo es se ea i man oda ez que a si uación non se
modi ica malia a en ada de g upos ou elemen os dis up i os. Ademais, os
con li os posibles adoi an chega desde o ex e io do núcleo amilia e as
súas esolucións uncionan na medida en que a amilia unciona como “g upo
de sopo e”. Con odo, aínda que es e modelo é o p opio de moi boa pa e
das si com ambien adas no ámbi o amilia , exis en nume osas excepcións a
es a no ma indus ial que cons i úen, ademais, as p oducións máis
des acadas pola c í ica e seguidas polo público. As máis no ables eñen de
G an B e aña, onde p oducións como
Till dea h do us pa
ou
Only ools and
ho ses
ep esen an modelos amilia es moi di e en es, nos que o con li o se
es ablece den o do ma co de elacións in e nas. Segundo Mills (2000: 41-
42),
as se ies ame icanas demos an que men es que amigos, amilia e colegas
poden se unha on e de p oblemas, amén cons i úen unha ede de
sopo e impo an e; non se ía espe able que as comedia b i ánicas i e an
unha sin onía musical coa p omesa de que hai alguén no que ‘ odo o
mundo coñece o eu nome’ e os amigos es a á ‘aí pa a i’190.
Malia que as comedias ambien adas no labo al pode ían desma ca se des e
modelo social, as elacións en e compañei os de aballo subs i úen as que
pode ían desen ol e se en e os memb os dunha amilia, al e como
demos an iccións como
The Ma y Tyle Moo e Show
(Ba h ick, 2003).
190 As ci as son os e ousos dos emas das cabecei as de
Chee s
e
F iends
,
espec i amen e.
343
Ma a Pé ez Pe ei o
o uso de de e minados exis os lingüís icos, como o
slang
ou a
ca ac e ización polo acen o de dis in as clases e nacionalidades, ou da
iolencia196 poden se o ensi os pa a ce os g upos sociais e pa adoxalmen e
unciona como ep esen ación acep adas polos e a ados197.
Todo suxi e que a maio sub e sión dos pe sonaxes consis e en amosa a
maio can idade posible de elemen os eais con a o s a us quo ou a
ideoloxía dominan e.
S ep oe and son
, unha das b i com pionei as que
p esen a a ida dos case ma xinais Ha old e Albe S ep oe, pai e illo,
e a a ese mundo dis an e da ‘no malidade’ da amilia bu guesa que é a
ped a de oque ideolóxica do xéne o. Neale de K u nik (1990:251) suxi en
que
a cla e do seu no able éxi o é o xei o no que [
S ep oe and son
] ep esen a
o espec áculo do deco o bu gués in e ido pa a unha audiencia bu guesa:
un en que coñece as ‘ eg as’ pa a ecoñecelas e a opa di e ido a
manei a na que se c eban.
196 Os usos da iolencia na comedia de si uación son pa icula men e signi ica i os nos
p odu os de animación como
Bea is and Bu -head
(1993-1997),
The Simpsons
e
Sou h Pa k
(1997-...). Segundo Mills (2000: 145), “é signi ica i o que as se ies de ele isión máis
emidas sexan as de animación. Is o é po que, men es que es as se ies cla amen e o ecen
un con ido que se de ine con encionalmen e pa a adul os, a súa ‘codi icación dob e’ indica
que poden goza amén os ca i os”. Que a animación esul e ameazado a pa a os alo es
indica que se pe mi e unha maio libe dade á ho a de e a a ipos sociais e explo a emas
e ipos de humo ca nas comedias de “ca ne e oso”.
197 Non hai máis ca lemb a , como xa se indicou nes e aballo, que os galegos e an ieis
espec ado es dos saine es c ioulos en A xen ina, nos que a pa e p incipal do espec áculo
consis ía en explo a pe sonaxes galegos que esul aban g aciosos polo seu acen o e o ipo
de ocupacións que desempeñaban.
350

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Na comedia, a si uación epe ida –Neale e K u nik (1990) din que
‘ eins au ada’– é o in en o de Ha old, o illo, po med a e cambia de clase
social, que semp e acasa e acaba idiculizado polo seu pai. O in en o de
Ha old de mello a , que exp esa po medio do in en o de inxi un acen o das
clases supe io es, semp e se e abocado ao acaso, de manei a que
a lóxica in eg al de odo o p og ama é unha ideoloxía de e minis a sob e a
clase: Ha old, malia as súas aspi acións, non pode uxi do que é: un
S ep oe de clase baixa, o mesmo ca Albe (Neale e K u nik, 1990:252).
A conside ación des es au o es abunda máis na idea da comedia de si uación
como unha ‘ ampa’ da que os seus pe sonaxes non poden libe a se –a non
se que desapa ezan de plano. Malia odo, en endemos que o
ecoñecemen o das no mas e a capacidade de i delas, po medio de
pe sonaxes que in en an ansg edilas, supón, en ce a medida un
ecoñecemen o de que poden se cues ionadas. A es e cues ionamen o non
ican alleas as imaxes nacionais que se en e lec idas nas se ies ele isi as,
que, como xa imos, son obxec o de polémica e deba e nos medios.
Unha das cues ións máis so p enden es das análises que se le an ei o sob e
o ondo ideolóxico da comedia de si uación é a p ác ica inexis encia de
pa áme os elacionados co humo nes as in es igacións. De ei o, unha das
escasas mencións a opadas á impo ancia do humo como un dos
ma cado es da cons ución ideolóxica dos ela os da comedia de si uación
en que e p ecisamen e coas di icul ades que Mills (2000) pe cibe que
351
Ma a Pé ez Pe ei o
exis en pa a en ende o o ma o po pa e da c í ica, na medida en que
esquecen que un dos seus elemen os p incipais é o humo . O au o , con
odo, non p opón un mé odo pa a achega se a es a cues ión p incipal da
icción, pe o en ende que, como xa indicamos, o humo de cada época e de
cada sociedade ma ca as pau as des as p oducións, o mesmo que os
a ances sociais que se e lic en na apa ición de de e minados pe sonaxes ou
amas.
Ou a das mencións ao humo da comedia de si uación es á elacionada coa
idea da au o ía coma sinónimo de aumen o da calidade e da pos a en escena
de elemen os de desa ío e cues ionamen o das no mas. A es e espec o,
Ma c (in Feue , 1992) en ende que de e minados au o es poden con e e a
ó mula nun espazo pa a a “sá i a social”.
Ao noso e , o ipo de humo elixido na comedia de si uación en con ibuído
á c eación dun pa adoxo: se dunha banda a si com é un p odu o ele isi o
ca gado de ideoloxía, no malmen e a dominan e, ao empo, o humo b anco,
sen e e encias de ningún ipo, en ocul ado de xei o sis emá ico a exis encia
da de andi a ideoloxía. A na u alización des a ideoloxía en a desde esa
comicidade supos amen e ino ensi a, xe ada no seo amilia e, polo an o,
p opia do ámbi o p i ado, cando o humo , como imos de endendo nes e
aballo, xé ase no público, nun espazo de ensións.
A comedia de si uación, en an o que ex o, pode op a po agacha os
con li os da cul u a que a xe a –na que se con o ma como o ma “pu a” ou
como adap ación cul u al– ou ben amosalos, po eces a en ando con a o
352
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
deco o p opos o desde as posicións dominan es. En endemos que na medida
en que a si com mos a os alo es e con a alo es dunha sociedade e os
con e e en obxec o de isa es á a suxe i unha posible e lexión sob e os
de andi os alo es. É ben ce o, se seguimos a G o e, que a non esolución
deses con li os e e o no ao pun o de inicio poden suxe i unha pe spec i a
conse ado a, is o é, un desexo de que nada mude, de que odo se man eña
na mesma posición. Con odo, a exposición de de e minados alo es e
pe sonaxes ao e ec o explosi o da isa ainos en ende que poden ab i se
endas na ideoloxía que sus en a a súa c eación.
As dis in as modalidades humo ís icas emp egadas como a base do cómico
nas comedias ele isi as esponden a dis in as es a exias de uso do humo .
En endemos, a es e espec o, que as modalidades máis p óximas á c í ica
social e á ac ualidade son as que e ela ían con maio idelidade es as
ensións men es que un humo b anco e p opio da a sa p omo e ía un
ce o escapismo que sus en a ía con máis o za o e o no ao inicio do inal de
cada episodio. Tamén un humo máis p óximo ao espec acula pode
edunda nun modelo mesmo indus ial de gags, que con as a ía co humo
popula , he dei o da e ol a p omo ida polo en oido, e menos ma cado pola
súa necesidade de e icacia. Ao empo, humo e bal e humo ísico, como
de i ados de adicións moi dis in as, con ibúen a un e a o de e minado da
ealidade.
En xe al, o humo non ai e lec i un maio ou meno sen ido de ealidade –
un xuízo, insis imos, que ecae sob e ou os ipos de p og amas– senón unha
353
Ma a Pé ez Pe ei o
ollada sob e a ealidade que conle a unha de e minada ideoloxía, cons i uída
non só pola que p e endan e ela os seus c eado es, senón que amén
condicionada pola ins i ución na que se si úa, a p og amación ele isi a, e
pola mul iplicidade de lec u as posibles po pa e da audiencia.
6.4.3.- A mo e da comedia de si uación? hib idación e no as
linguaxes
G o e (1983) acía unha elexía pola mo e da comedia clásica, que es aba
sendo desp azada pola o ma eme xen e da comedia de si uación, un
modelo de comedia, ao seu e , undamen almen e conse ado . A mesma
p egun a pode ía ace se a es a al u a, máis de in a anos despois, con
espec o da comedia de si uación: se a ó mula es á esgo ada malia a súa
pe du abilidade a é o de ago a.
A pis a pa a conside a a decadencia do o ma o, ou o seu es aecemen o
nou as o mas, pode i desde a c eación de ó mulas híb idas como o
d amedia, que combina elemen os de dis in os xéne os na p ocu a do éxi o
de audiencia. O o ma o amén se ans o ma en cues ións pa icula es,
como a p og esi a eliminación da isa enla ada, que cons i uí a, como xa
imos indicando, unha das súas ma cas de iden idade.
En con a des a posición, en endemos que a comedia de si uación en
baseado a súa pe du abilidade en unción da súa adap ación aos empos, a
354
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
súa lexibilidade pa a inco po a as ans o macións sociais no seu con ido.
En can o á o ma, po én, os cambios non eñen sido subs anciais, aínda que
pode dici se que es a endencia se es á in e endo.
Unha das p incipais causas des es cambios é que a comedia de si uación é
amén pa ícipe das ans o macións xe ais da icción ele isi a, some ida a
un p oceso de “a omización” que chega mesmo a ameaza a cohe encia
na a i a (Cas elló, 2006). Es e p oceso, que le a ao pa oxismo o luxo
agmen ado da g ella, a ec a an o ás coo dinadas espazo- empo ais de
cada na a i a, como ao deseño de pe sonaxes e de accións. Ao dici de
Cas elló (2006), os se iados ele isi os nos úl imos anos dilúen a igu a dos
p o agonis as en a o de es u u as co ais, ao empo que en edan os
a gumen os en mul iplicidade de sub amas. Es as condicións, xun o cos
sal os espazo- empo ais dos ela os, an di ec amen e en con a da p opia
de inición da si com, que uncionaba cun núcleo moi limi ado de pe sonaxes
e de amas. Se Cas elló en ende que a icción ele isi a se e “colonizada
polo gag isual”, a comedia de si uación pode con e e se nunha sucesión de
ske ches sen elación apa en e en e si, le ando a un ex emo o baixo ni el
de na a i idade do o ma o.
Ademais, a comedia de si uación adap a o maio coñecemen o do medio po
pa e dos espec ado es, o que pe mi e inco po a a up u a da cua a pa ede
como un elemen o humo ís ico máis da comedia. Aínda que esa up u a
355

Ma a Pé ez Pe ei o
es i o p esen e en si coms desde os inicios198, na ac ualidade a conciencia do
xéne o é moi supe io , de xei o que boa pa e das comedias de si uación
elabo an o que pode ía denomina se como
me acomedia
(Ál a ez Be ciano,
1999). A comedia de si uación e ela a posición que a ele isión acadou nos
países desen ol idos, nos que o consumo do medio ai que o espec ado
eña un coñecemen o dos seus mecanismos que poden se emp egados
como un ecu so cómico máis.
A hib idación é ou a das canles de adap ación da comedia de si uación ao
escena io ac ual, ca ac e izado po unha eno me compe encia e un aumen o
da calidade da p odución d amá ica en xe al. A mes u a de linguaxes en
p oducido se ies como
The league o gen lemen
, que combina elemen os de
e o con ske ches cómicos, e a pa adigmá ica
The o ice
, que non só
exei a o uso de elemen os como as isas enla adas ou a o ganización das
amas con encional, senón que emp ega écnicas documen ais na odaxe e
edición de ídeo. Po ez p imei a nunha comedia de si uación, a cáma a
mó ese de ás dos pe sonaxes coma se dun
docusoap
se a a a e sen
e e encias isuais ou sono as que pe mi an iden i ica o p og ama coma
unha si com.
A comedia de si uación, en de ini i a, é un o ma o que combina elemen os
de e icacia p obada no medio ele isi o, de aí que non augu emos o in do
198
The Geo ge Bu ns and G acie Allen Show
(1950-1958) insc ibía ao espec ado den o das
amas e mesmo desen ol ía accións au o e lexi as, como a de Geo ge Bu ns éndose a si
mesmo na ele isión.
356
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
o ma o senón a súa adecuación a cada época, unha adap ación xa
demos ada empo al e xeog a icamen e.
7.- O humo na comedia de si uación galega
7.1.- O luxo da Tele isión de Galicia. P incipios p og amá icos e
dinámicas da g ella
Desde que no ano 1986 se es abiliza a a o e a da Tele isión de Galicia, a
canle uncionou de aco do coa dinámica impos a polos seus p incipios
p og amá icos e, ao empo, desde a lóxica do me cado ele isi o, que
aballa conson e ao obxec i o do máximo endemen o e po medio de agas
e endencias que se es ablecen en cada unha das empo adas ele isi as.
Des e xei o, se desde os P incipios Xe ais de P og amación199 se p omo e
que a TVG desen ol a as uncións de espello e ies a p opias do medio, a
necesidade de endibilidade aconsella a p odución ba a a e o endemen o de
ecu sos publici a ios. Can o á cues ión da imaxe de Galicia que debe an
incluí os medios públicos, os P incipios Xe ais de P og amación (Manei o
Vila, 1989:205) ecollen:
Os p og amas de Radio ele isión de Galicia e da TVG deben de esponden
á ealidade social, cul u al e económica do país. A p og amación en que
se e lexo desa ealidade e, como medios ins i ucionais, cunha ob iga de
con ibuí á ans o mación da mesma desde a iden idade galega. Unha
199 Es es P incipios o on ap obados o 12 de maio de 1986 polo Consello de Adminis ación
da Compañía de Radio Tele isión de Galicia (CRTVG) e p e endían se un documen o ma co
pa a o es ablecemen o das g ellas da adio e da ele isión públicas (López Ga cía, 2006).
357
Ma a Pé ez Pe ei o
iden idade que non se en ende como algo es á ico senón como un p oceso
abe o no que os medios de comunicación, adio e ele isión, deben
supoñe a inco po ación da ealidade social e cul u al galega á dinámica
das mode nas sociedades desen ol idas.
Hai dous elemen os des a o mulación que nos pa ecen in e esan es: dunha
banda, a achega á ealidade social galega e, dou a, a necesidade de amosa
as ans o macións desa sociedade. A ap oximación a es a ealidade,
en endida como pa e da iden idade cul u al, aise na p og amación da TVG
po medio da íade in o mación-musicais- icción (Ledo Andión, 2001). Es a
ó mula p e ende combina an o os se izos in o ma i os p opios dun medio
de i ula idade pública como un en e emen o baseado no musical e na
icción, que comeza á a se p opia a pa i do ano 1995, no que se inicia a
emisión de
P a os combinados
200. Ou a das ad e encias dos P incipios
Xe ais de P og amación iña que e coa calidade des e en e emen o que
e á que es a amén p esen e na RTG e na TVG e con a án con
p og amación p opia nes e senso sen cae en no ulga ismo (Manei o Vila,
1989:206).
Os P incipios ale aban asemade da necesidade de e i a a olklo ización dos
con idos. Po én, unha das c í icas máis cons an es á p og amación da TVG
200
P a os Combinados
non é, con odo, o p imei o se iado galego, aínda que pode ci a se
coma pun o de a anque dunha p odución p opia con inuada.
Os ou os ei an es
(1989-
1990), c eada po Xosé Ce meño, es aba cons i uía po seis capí ulos inspi ados nos ela os
do lib o do mesmo í ulo de Ál a o Cunquei o.
358
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
en sido p ecisamen e a baixa calidade dos seus p og amas cul u ais ou,
máis ben, a ep esen ación dunha cul u a anco ada na adición, sob e odo
no que espec a ao musical, e que non en p omo ido alo es cul u ais
eme xen es (López Ga cía, Pé ez Pe ei o, 2004). A es e espec o, o
es anda e p og amá ico da TVG é o musical
Lua
(1992-...) que con ibuíu
en boa medida a xes a o alcume popula da canle, Telegai a201, debido á
mes u a a pa es case iguais de música adicional galega con olklo e
español.
A du ación en an ena de
Lua
esul a asemade simbólica dou a das
ca ac e ís icas esenciais da p og amación da TVG: a súa es abilidade. Malia
pode mos concede que unha g ella ele isi a ende ao conse ado , sob e
odo na in ención de ideliza unha audiencia de e minada, a TVG ecolle
espazos ele isi os de máis de dez anos de du ación e unha es u u a xe al
que non se some e a expe imen ación con ecuencia202.
Es a esis encia ao cambio pode debe se á audiencia- ipo pola que en
apos ado a Tele isión de Galicia que, segundo os esponsables da
p og amación, esponde ía ao seguin e pe il: mulle , de ni el socio-
económico medio-baixo, maio de 45 anos e habi an e de núcleos de
201 Ao dici de Villalaín (2003:60), “Es a denominación non anda moi e ada a xulga pola
p oli e ación do noso ins umen o au óc ono máis emblemá ico nas emisións de a iedades
da TVG. Pe o o alcume ‘ elegai a’ non en un alcance simplemen e deno a i o, non se limi a
a cons a a obxec i amen e a abundancia gai ei a nas emisións musicais da canle
au onómica. ‘Telegai a’ exp esa unha inclinación ideolóxica e unha endencia es é ica.
Conno a un modelo de ace ele isión ca ac e izado po un conse ado ismo de ma iz
populis a e u alizan e que combina coa exal ación con inuada, en e sen ida e i ual dos
alo es pa ios, do dis in i o do ‘noso’”.
202 Na mesma liña, Ma ínez He mida (2002) denomina “p og amación pouco ac i a” á g ella
da TVG.
359
Ma a Pé ez Pe ei o
ó mulas se iadas de éxi o. Os esul ados son, dunha banda, o in e ese po
“chega a oda a amilia” (Noguei a, 2006) e, po ou a, a apos a po
d amedias, p odu os, como xa imos indicando, de longa du ación nos que
se combina o d ama con ce os oques cómicos, que adoi an se
in e p e ados po ca i os, adolescen es e anciáns (que non poñen en pe igo
a cen alidade do discu so do p o agonismo da pa ella he e osexual de
mediana idade). A endencia das se ies galegas, nou o seguidismo máis do
pano ama español, é a de se ans o ma en desde o ma os conc e os e
de inidos en
soap ope as
–o in e ese é pode explo a o p odu o a é a
ex enuación– a unha ep esen ación de ipo cos umis a, al e como sos én
Miguel Anxo Mu ado.
O seguidismo da icción española amplíase amén ao ipo de iccións se iadas
nas que a nos alxia en xogado un papel esencial, como se e i ica en
p oducións como
Cuén ame como pasó
. Aínda que
Lib o de amilia
(2005-
...), d amedia ambien ado na Galicia dos anos 60, se acolle de xei o di ec o a
es a dinámica, podemos ace ex ensi a a nos alxia a oda a p odución
se iada da Tele isión de Galicia en an o a súa p edilección po e a a o
mundo u al coma unha cas e de mundo ideal no que os con li os poden
esol e se no seo da comunidade e ao ema e de cada capí ulo.
Ideoloxicamen e, al e como sos én Ma ínez He mida (2002:241),
as se ies emi idas pola TVG esponden a unha axenda e isi ada de
p oblemas con solucións poli icamen e co ec as: a sida, as d ogas, a
emig ación, o ema do caciquismo e i ado en pa e nalismo, o ascenso da
366

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
mulle , a inexpe iencia da mocidade... (...) Se ía inconcibible, po exemplo,
que o a amen o da polí ica galega, cos ac uais p o agonis as in o ma i os
que p opón a TVG, ose asladado ao con as e das discusións que sob e
un ema ou ou o i esen os pe sonaxes dunha se ie.
Ao noso e , conco dando con Mu ado, á ase dun e a o social cos umis a,
xus amen e o que in en a a e i a se nos P incipios Xe ais de P og amación,
que se ca ac e iza pola p esen ación amable dos con li os209 e a endencia a
c ea ep esen acións sociais signi ica i as, baseadas, as máis delas, na
busca de ec ea un uni e so u ópico. Segundo Ma ínez He mida
(2002:240),
O pun o de is a das se ies pa a audiencias amplas soe e o za os alo es
adicionais da comunidade, econducindo os p oblemas e as no idades que
se exp esan nos con idos ca a a solucións en posi i o, asumibles incluso
den o dunha posible ex a agancia. Es a cons an e no o ma o ac ual én
delimi ada pola ei e ada p udencia que se exe ce pe an e a p odución e a
ideación das se ies máis que po unha es a exia delibe ada de que e
in oduci subliminalmen e unha ideoloxía.
Es a “p udencia”, e e endada polos es emuños dos guionis as e c eado es
enquisados, non deixa de se unha demos ación de que o p oceso de
“na u alización” da ideoloxía ansmi ida polo medio se aslada a é os
209 Es a ci cuns ancia non é p i a i a da icción galega senón que pode ace se ex ensi a á
p odución de se iados en España.
367
Ma a Pé ez Pe ei o
p opios axen es da p odución que deciden de an emán non poñe en isco o
sis ema de alo es non esc i o que exe os con idos da ele isión pública.
Po ou a banda, as ca ac e ís icas do con ido das se ies eñen que e
di ec amen e coa cap ación do público obxec i o da canle, aínda que, ao
empo, amén se in en ou busca públicos que adoi aban non es a den o
des e
a ge
.
Malia odas as pexas que se eñen ei o no a desde a in es igación, a icción
galega cump iu algúns dos obxec i os iniciais e se iu como espazo de
p obas pa a unha p odución p opia. Dunha banda, o plan es a éxico ele ou
a calidade da canle e supuxo éxi os de audiencia, ademais de p o esionaliza
un sec o que se nu ía de p o esionais o áneos ou dou os que iñan
dou os ámbi os –o ea o, sob e odo– e que p ecisa on dun p oceso de
adap ación ao “no o” medio. O éxi o dalgunha des as inicia i as p o esionais
pode cons a a se coa “ uga de ce eb os”, undamen almen e do ámbi o da
in e p e ación, a se ies e ilmes do Es ado.
No seu a án de ac ua como “espello da ealidade”, as se ies da Tele isión de
Galicia inicia on un camiño aínda non explo ado nou os p odu os ca a a
busca do ealismo. A lingua, un dos elemen os esenciais do se izo público
da TVG, púxose ao se izo da e osimili ude na se ie
Ma eas i as
(1998-
2002) po medio do uso da a iedade dialec al da Cos a da Mo e, e de
exis os con as ados en e os non locais (os xuíces e pe sonaxes de ó a da
ila das dis in as empo adas) e mesmo do espo ádico cas elán con ins
368
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
humo ís icos210.
Ma eas Vi as
, que e a aba a ida da comunidade nunha
ila asun o de Laxe, Po ozás, supuxo un éxi o sen p eceden es pa a unha
icción se iada galega, non só polos ni eis de audiencia acadados –que
implicaban o seguimen o de públicos non a ec os á TVG– senón pola
anscendencia social que acada on os seus pe sonaxes, que inaugu an, ao
noso en ende , un ce o cul o ele isi o. A se ie oi o impulso de ini i o pa a
máis d amedias coma
Te a de Mi anda
(2001-...) co ela o e a den o, na
coma ca de Mi anda-Mondoñedo, e pa a o in en o de p oduci ou os
o ma os como a
soap ope a
[
Galicia Exp ess
, (2000);
Rías Baixas
, (2000-
2005);
Valde ei
, (2007-...)] ou a se ie de mis e io,
As leis da Cela ella
(2003-2005), un dos p odu os máis di e enciados dos p oducidos en Galicia,
que ec eaba os seg edos dunha ila no ano 1925.
Unha das p obas do despegue de ini i o do sec o , e da impo ancia
es a éxica da icción se iada na Tele isión de Galicia, é que no momen o de
edacción des e aballo se emi an ao empo ca o se ies211 de p odución
p opia ex e na na TVG, ademais d’
O Show dos Tonechos
, incluído na nosa
mos a. Es es p odu os cob en o
p ime ime
de es días da semana ademais
da anxa de a de e desp azan as se ies impo adas que ocupan anxas de
meno impo ancia na g ella.
210 Un dos capí ulos da p imei a empo ada da se ie incluía como secunda io a Víc o , un
cu mán de Cu ás, o pe cebei o u i o, in e p e ado polo mesmo ac o , Miguel de Li a, que
alaba cas elán po elé ono e un galego inzado de cas elanismos e p oblemas oné icos cos
eciños.
211
Valde ei,
emi ida de luns a en es ás 16:03,
Lib o de Familia
, os domingos ás 22:30,
Te a de Mi anda
, luns ás 22:00 e
A ida po dian e
(2005-...), os ma es ás 22:00.
369
Ma a Pé ez Pe ei o
7.2.- As comedias ele isi as galegas
A idea de p oduci e emi i comedia ele isi a na Tele isión de Galicia es á
p esen e xa nas o ixes da canle, malia que non odas es as inicia i as
u i ica on. Desde a se ie de ske ches
Se icio de u xencias
a é a p imei a
emisión de
P a os combinados
que se p oduce o 28 de decemb o de 1995,
da a ben simbólica, iniciouse o p oceso de p odución de a ias se ies,
algunhas delas cómicas, como
Aldán e El a
e
Fó a de onda
212, pe o non
chega on a ealiza se.
Segundo Ca los Ca ballo, houbo a ios mo i os polos cales as p imei as
p oducións de icción se iada o on si com: en p imei o luga , as p opias
p odu o as se decan a on máis po es e ipo de p odu os que po d amas, e,
en segundo luga , unha ez pos os en ma cha os p oxec os en endeuse que
uncionaban mello no plano da audiencia. Ademais, un luga común sob e
p odución ele isi a daquela e a conside a que a comedia de si uación e a
máis ba a a, polo modo de p odución, e máis ácil de ace que un d ama.
Finalmen e, amén ao dici de Ca ballo, a emisión de p og amas de humo
con ibuía a o ece unha imaxe “posi i a” á cidadanía a a és da ele isión,
algo que podía ace se ex ensible ao es o de p odución de icción, que
asladaba a imaxe da comunidade, “ás eces de xei o cos umis a”, di
Ca ballo.
Polo que espec a ao plano indus ial, cuxo es udo non es á no ce ne des e
aballo, o epa o de iccións en e as dis in as emp esas p odu o as
212 O p oxec o iña coma c eado es a Albe Pon e, Pepe Coi a e Raúl Dans, al e como indica
Raúl Dans (2004).
370
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
obedece ao mesmo modelo de epa o equi a i o que explica Ma ínez
He mida (2002), de xei o que cada unha das comedias de si uación ai se
p oducida polas p incipais colabo ado as da TVG:
P a os Combinados
(CTV),
A amilia Pi a
(Con inen al),
Pequeno Ho el
(CTV),
Cua o sen ascenso
(Filmano a-La Región),
A miña sog a e máis eu
(Voz Audio isual),
O Show
dos Tonechos
(TVG, inicialmen e; Phodhe TV). Cada unha des as emp esas
ai ap o ei a os ac i os de p odución dou os p og amas pa a es as se ies,
como o uso de pe sonaxes (Dona He mi as, pe sonaxe es ela de
Supe ma es
213 pa a
Pequeno Ho el
) e de con idados asociados a es as
p odu o as.
As p opos as de comedias de si uación, con odo, non se limi a on á o e a
po pa e de emp esas audio isuais, senón que amén houbo aballos
académicos nas escolas de imaxe e son galegas. Temos no icia da exis encia
do episodio pilo o de
Machiños
214
(1998), unha si com inspi ada n’
Os no os
,
que o a emi ida pola TVG anos an es, e que non p ospe ou mais ca como
p oxec o de in de es udos.
Po can o ás se ies que cons i úen o noso obxec o de es udo, i emos
debullando as ca ac e ís icas p opias do o ma o e do con ido de cada unha
delas ag upadas en ca o apa ados: es a exias de p og amación e
213 O mesmo que o
Lua
,
Supe ma es
mes u aba as dis in as ases do concu so coa
inclusión de pe sonaxes cómicos que in e accionaban co p esen ado do espazo,
‘Supe piñei o’.
214
Machiños
, c eada, esc i a e p oducida po An ón Mou e, Denís López e F an Velo, pode
isiona se en <h p://www.a eguei a.ne /machinhos.h m>. O episodio, c eado pa a a EIS da
Co uña, p esen aba a ida de dous mozos es udan es que compa en piso de aluguei o e
que eñen di icul ades an o pa a man e os pagos coma a salub idade do piso, un
a gumen o ben semellan e ao p opos o po
Os No os
, que oi unha das se ies máis ci adas
po odos os enquisados pa a es e aballo como on e de inspi ación e p og ama de cul o.
371

Ma a Pé ez Pe ei o
audiencias; aplicación do o ma o si com; modalidades, emas e pe sonaxes;
e a análise do humo galego en cada unha delas.
An es de a onda mos nos esul ados da análise, quixe amos deixa
cons ancia do modo de p odución de cada unha des as se ies, cando menos
no que espec a á esc i a e edición de guión, unha cues ión non meno á
ho a de analiza mos un p og ama ele isi o. A ó mula máis habi ual consis e
na in e ención dun c eado ou edi o de guións e a pa icipación dun
guionis a-dialoguis a na elabo ación de capí ulos pa icula es. Tal é o caso de
P a os combinados
, na que Xosé Ce meño, c eado do p odu o, supe isaba
os guións de cada episodio, nunha modalidade p odu i a que Raúl Dans,
dialoguis a habi ual da se ie, denomina “guión de e o”, unha es u u a moi
ixa e aballada sob e a que se aplican os diálogos. Hai amén que indica
que cada empo ada con ou con dis in os guionis as pe o que o p opio
Ce meño, al e como el mesmo indicou, oi o único a gumen is a da se ie
(Dans, 2004) e esponsable de dous e cios dos guións, con aballo baixo
seudónimo nalgúns casos.
O caso de
A amilia Pi a
215 pode ía e seguido o mesmo modelo de aballo,
pe o o seu c eado inicial, Miguel Anxo Mu ado (que asina coma Miguel
Aguia ), quen desen ol eu a idea a pedido do p odu o execu i o, Pancho
Casal, delegou ademais as a e as de esc i a e edición de guión en Ca los
215 Es e é o sis ema de aballo que explica on os guionis as en e is ados des a icción,
Miguel Anxo Mu ado e And és Mahía, aínda que a icha de exis o da TVG inclúe ou os
nomes en e os a gumen is as como Te esa O gaz, Ca men de Miguel, Xa ie Villa e de e
Pancho Casal.
372
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
A es, Xosé Cas o “Pa o” e And és Mahía –que asinan coma S s. Expósi os– e
ou os guionis as ocasionais.
Pequeno Ho el
216 emp egou un sis ema de esc i a e edición de guións moi
semellan e, cun c eado único, Xa ie Man eiga, con idea o ixinal de Ghaleb
Jhabe , e edición de guións a ca go de Mahía, Cas o e A es (pos e io men e,
Zopilo e) con dialoguis as coma Ángel Lozano ou Albe o Gun ín. A se ie
inco po a unha igu a ecen e na icción galega, o dialoguis a en pla ó, que
oi Eligio R. Mon e o.
A miña sog a e máis eu
en dous c eado es e edi o es de guión, Raúl Dans e
Daniel Domínguez, e dialoguis as pa a cada episodio pa icula , como Bea
San ana, Pu i Seixido e Chema Gagino. A es e espec o, á ase de guións
nos que aballan un núme o moi limi ado de pe soas, xus o o con a io dos
casos de
Cua o sen ascenso
e
A casa dos Tonechos
. Na p imei a das se ies,
malia as indicacións de c édi os e icha da TVG, an o Ramón Campos217
coma An ón Mou e sinalan que os guionis as aballaban en equipos de dúas
pe soas que se esponsabilizaban dos seus espec i os guións. Es a
ca ac e ís ica da edición de guións pode explica a di e enza no able en e
algúns capí ulos e ou os, an o no es ilo coma no ipo de humo .
A casa dos Tonechos
oi c eada polos seus in é p e es p incipais, Víc o
Fáb egas e Robe o Vila , e Xa ie Man eiga, e o seu equipo de guionis as
216 O sis ema de aballo es á i ado nes e caso dos c édi os da p odución, e con as ados co
es emuño dos en e is ados, xa que as ichas de documen ación da TVG son bas an e
imp ecisas nes e aspec o.
217 O p opio Ramón Campos e Xosé Mo ais e an os c eado es da se ie. Mo ais e a, ademais,
o p odu o execu i o da mesma.
373
Ma a Pé ez Pe ei o
es án cons i uído po ca o au o es máis218. Dada a ó mula xe al do
p og ama, un con endo de ske ches, non exis e unha ó mula ixada de
aballo de guionización, senón que se esc ibe “en e odos”, ao dici de
Fede ico Pé ez.
7.2.1. Es a exias de p og amación e audiencias
As se ies que chega on a se emi idas, pa icula men e das que nos
ocupamos nes e aballo, i e on unha es a exia de p og amación
semellan e, mais unha acollida po pa e do público, medida en índices de
audiencia, ben dis in a.
Segundo Ca ballo, a inclusión de icción p opia na g ella da TVG ob igou a
deseña es a exias de p og amación especí icas que poden esumi se na
concen ación des es p odu os na anxa de
p ime ime
noc u no e no
emp ego do
hammocking
219 como es a exia. Ao dici de Ma ínez He mida
(2002), a p og amación des as se ies cons i úe aínda un exe cicio “no o e
pouco a iculado” na Tele isión de Galicia.
Des e xei o,
A amilia Pi a
comezaba a emi i se o 26 de se emb o de 1996,
nos xo es, un dos días nos que TVG exis aba mello es esul ados nesa
anxa ho a ia. No caso de
P a os combinados
, a es a exia de p og amación
consis iu en si uala en e o
Telexo nal
e
Lua
, de xei o que ap o ei a a o
a as e de público dos dous espazos.
A amilia Pi a
acadou esul ados de
218 Luis Milla es, Fede ico Pé ez, Eligio R. Mon e o e C is óbal Ruiz.
219 O
hammocking
consis e en p og ama un espazo no o ou de escasa acep ación no medio
de dous p odu os con maio i ón de audiencia, pa a ob iga ao elespec ado a e o
p og ama e desen ol e unha idelización.
374
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
audiencia equipa ables aos da media da canle, a edo dun 16% de
sha e
220,
na p imei a empo ada emi ida, pe o os esul ados dec ece on na segunda, o
que, segundo Ca ballo, oi a azón pola que es a empo ada non chega a a
emi i se na súa o alidade.
Nes e úl imo caso, o mé odo oi e icaz na medida en que
P a os combinados
axiña chegou a acada a súa “independencia” p og amá ica e pasou a
emi i se os mé co es, onde pe manece á en an ena os seguin es dez anos
case sen cambios. Des e xei o, cunha co ec a polí ica de p og amación
e ical221,
P a os combinados
acadaba un 27’9% do
sha e
na empo ada
1996/97 e e a o p og ama máis is o da canle na empo ada 2002/03
(26’2%) e o segundo no ánking na seguin e empo ada (20’2%). Es es
da os, que eñen que conside a se en unción da media de audiencia da
TVG, a edo do 17%, son aínda máis echaman es se lles engadimos os
esul ados de audiencia das epe icións da se ie –p og amadas a
con inuación do capí ulo no o e nas ins de semana. Es as epe icións, só
posibles na medida da inexis encia de amas abe as da se ie, chega on a
se o e cei o p og ama máis is o da TVG na empo ada 2002/03, (24’2%).
Ao longo das ca o ce empo adas de
P a os combinados
, que pecha con 261
episodios, o p odu o demos a se unha das apos as máis endibles da canle,
220 Todos os da os de audiencia incluídos nes e aballo es án medidos en
sha e
, de xei o
que non aludi emos ao sis ema de mediación en odos os casos nos que nos e i amos a
es es da os. Con én p ecisa que odos eles es án i ados do
Anua io de la Tele isión
e do
Anua io So es
.
221 A TVG con e ía os mé co es no día do cómico ao inicia o
p ime ime
con
M Bean
, que
se ía pa a anuncia o “ on” da p og amación e cap a o máximo núme o posible de
espec ado es
. M Bean
acadaba en e 1996 e 1998 unha media do 17% de audiencia.
375
Ma a Pé ez Pe ei o
b.- Un dos elemen os máis discu idos da p odución de si com, a isa
enla ada, amén en p esenza nas iccións galegas, mais só nunha das
se ies en sen ido es i o,
A amilia Pi a
. Malia que a maio pa e des as
iccións exei an o uso des e elemen o, como é o caso de
P a os combinados
,
Pequeno ho el
e
A miña sog a e máis eu
, as isas se án impo an es nas
dúas p oducións es an es. Tan o en
Cua o sen ascenso
coma n’
A casa dos
Tonechos
se án esenciais na medida en que a g a ación da se ie se ai
nunha cas e de also di ec o, dian e de público en pla ó. Como imos xa
nes e aballo, non se a a dunha inno ación do o ma o, senón, po én, dun
eg eso ás súas o ixes. No caso de
Cua o sen ascenso
, con odo, p oblemas
de p odución225 ob iga on a inco po a isas enla adas na banda sono a. No
caso d’
A casa dos Tonechos
, pola con a, as isas do público non poden se
conside adas isas enla adas, na medida en que, po eces, oxen da mesma
“pun uación cómica” do guión e xo den en ci cuns ancias non p e is as, en
moi as ocasións g azas á imp o isación dos ac o es e mesmo po e os que
co ixen con esa in e p e ación226.
As isas enla adas pa ecen des inadas a desapa ece se obse amos a
c onoloxía das nosas se ies –coa excepción de
P a os combinados
. Semella
225 Tal e como sinalou An ón Mou e, un dos guionis as da se ie, a du ación das g a acións,
nas que acían dous episodios, acía que, endo pouco público, as isas non o an odo o
“con axiosas” que se lles p esupón. Es a pode se a causa pola cal no p imei o episodio
pe cibi amos ce os p oblemas de sono ización, cunhas isas moi o máis al as nalgúns casos
que o p opio diálogo, o que con a én a súa p opia na u eza de son complemen a io e non
p incipal.
226 Nunha comedia de si uación de ipo ame icano, nas que os gags es án pe ec amen e
c onome ados e cun e ec o p e is o non se ía posible in eg a como elemen o cómico a isa
espon ánea do ac o que in e p e a a Tonecho, Robe o Vila , cando Víc o Fáb egas, Tucho,
ai algunha imp o isación. A odos os e ec os, es a “ escu a”, o inximen o do
ama eu
, é
ou o dos elemen os con o za cómica pa a os espec ado es ou, cando menos, pa a o
público no pla ó.
382

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
que as comedias de si uación galegas enden a deixa en mans do
espec ado a decisión de goza en cos seus gags ou, no caso das se ies
g a adas con público, a a de incen i a a isa po “medios na u ais”, é
dici , po medio dun público que apa ece en pan alla ao inal do episodio, o
que concede unha maio e osimili ude a es as eaccións.
c.- A du ación das se ies pe mi e que podamos di idilas en dous g upos:
-O p imei o deles es á cons i uído polas se ies que espec an a du ación da
si com clásica:
P a os combinados
,
A amilia Pi a
,
A casa dos Tonechos
e,
con ce as ese as,
Pequeno ho el
. Agás no caso da icción dos Tonechos, o
es o das se ies des e g upo son as máis an igas, aínda some idas á
disciplina da ó mula. Tiñamos ese as á ho a de si ua aquí
Pequeno Ho el
,
xa que os seus episodios oscilan en e os 30 e os 40 minu os. Non
conside amos que se a e dunha inno ación da ó mula o ixinal, senón dun
e o de medición, que se es ende ás amas. No caso d’
A casa dos Tonechos
,
a du ación de 25 minu os e o na á ó mula clásica, e o zada po ou os
elemen os de p odución, mais en a pa icula idade de insc ibi se nun
p og ama de du ación supe io ,
O Show dos Tonechos
. Emi ida en dúas
pa es de en e 12 e 13 minu os cada unha, a se ie ecupe a o modelo de
The Show o Mil on Be le
, que inco po aba unha si com nun p og ama-
con endo de humo .
-O segundo dos g upos es á o mado polas iccións dunha du ación moi
supe io , de 60 a 70 minu os. A disciplina de
Cua o sen ascenso
e
A miña
383
Ma a Pé ez Pe ei o
sog a e máis eu
xa non é ao o ma o, senón ao me cado que, in luído polo
modelo español, ai que as p oducións “ indan” a maio can idade posible de
minu os en an ena. Es a du ación ai e implicacións di ec as sob e o ma e
con ido das se ies que se en ob igadas a mul iplica amas –que non
ecu sos humo ís icos– co in de man e o i mo.
d.- No que se e i e ás amas desen ol idas en cada un dos episodios,
ou o dos elemen os p opios do o ma o, as comedias de si uación de
du ación es ánda adoi an desen ol e , con idelidade ao modelo de
e e encia, unha ama p incipal e unha ou dúas secunda ias. No caso de
P a os combinados
,
A amilia Pi a
e
A casa dos Tonechos
nin seque a se ai
necesa ia unha segunda ama, senón que as accións dos pe sonaxes
adoi an xi a a edo des a ama única, co in de le a adian e un p opósi o
ou opoñe se a el (nos es casos, como e emos, os pe sonaxes masculinos
opóñense aos emininos). N’
A amilia Pi a
, con odo, pode sinala se a
apa ición dunha segunda liña a gumen al que non chega a e a en idade
dunha ama e que chama emos
mo i o cómico ecu en e
.
O caso de
Pequeno Ho el
acha unha ez máis co o ma o habi ual ao
p esen a un núme o i egula de amas po episodio227, que poden i das
ca o –episodio 1, “Un día apu ado”– á ama única –episodio 26, “Xun os e
e ol os”. Unha ez máis, a nosa hipó ese é que es e a amen o da icción
227 A no ma xe al des a icción é que odas as amas acaben con luíndo nun en edo
conxun o inal.
384
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
non esponde a unha busca de di e enciación, senón a unha al a de dominio
da ó mula.
A du ación de
Cua o sen ascenso
e
A miña sog a e máis eu
non ai que o
núme o de amas exceda a medida habi ual do o ma o si com pe o si que
eñan que es ende se no seu desen ol emen o pa a man e a ho a de ela o.
A es e espec o,
Cua o sen ascenso
con a cun esquema ixo de ama
p incipal e dúas secunda ias –que poden con luí ou non coa p incipal– que
an al e nándose nas secuencias na mon axe inal. A es u u a do ela o
des a se ie é a máis p óxima á ó mula si com mais a súa du ación ob iga a
que as amas dean de si o máis posible. Podemos ala do mesmo caso pa a
A miña sog a e máis eu
, aínda que nes e caso a can idade de amas é
a iable. O esul ado en
Cua o sen ascenso
é a apa ición de p oblemas de
i mo no p odu o inal, que non é cons an e nos dis in os episodios e,
nalgúns momen os, nin seque a en e secuencias. Supoñemos que a
pe cepción des e isco ixo que en
A miña sog a e máis eu
se expe imen a a
coa edición inal dos episodios o que, ao noso e , non consegue acele a o
i mo do guión, senón di icul a a comp ensión das amas228. Ou a das
consecuencias de op a po unha du ación non axei ada, ao noso e , pa a a
comedia, é o es a amen o ca a o d amedia, que pe mi e un
iming
menos
p eciso –na si com ob ígano os gags– e a inclusión de amas que poden
e oma se nou os episodios.
228 O episodio 7, “A idiña quen én es a noi e”, xoga cunha edición acele ada que con apón
dúas amas que, con a o que puide a pa ece polo es ilo de mon axe dialéc ica, non eñen
nada que e en e si. A busca do i mo ai que haxa secuencias inconcibibles nun p odu o
des as ca ac e ís icas ao du a menos de 20 segundos.
385
Ma a Pé ez Pe ei o
e.- A p esen ación da se ie, a xei o de condensación es é ica e mesmo é ica,
pode si ua se no xené ico e, de exis i , no p exené ico (Sánchez-Biosca,
1989). Ao dici de Sánchez (1995:106), a p esen ación da si com non en
nada que e co es o da súa na ación, ca ac e izada pola simplicidade,
senón que se con igu a coma un “ es i al de ecu sos”. Música e imaxe
combínanse pa a, en minu os, esumi o espí i o da se ie, o seu lib o de
es ilo. Nes e sen ido, as le as das cancións adoi an esumi a mensaxe do
humo da se ie con e sos coma as xa ci adas “I’ll be he e o you”, de
F iends
, e “Whe e e e ybody knows you name”, de
Chee s
. A combinación
de música e imaxe é e e encial e explica i a no caso d’
A amilia Pi a
,
Cua o
sen ascenso
e
A miña sog a e máis eu
, o que pe mi e ao espec ado
iden i ica os elemen os p incipais da icción. Nos úl imos dous casos,
ademais, o p exené ico é un a ance do episodio, que anuncia o ema da
ama p incipal, malia que con es ilos ben di e en es: sob e un ondo b anco,
os pe sonaxes de
Cua o sen ascenso
an dando pis as da ama p incipal;
en
A miña sog a e máis eu
é a
oz en o
dun dos pe sonaxes p incipais –
sog a ou xen o– é o que, dun xei o pa ódico229, p esen a o episodio.
Po én, o es o das se ies analizadas,
P a os combinados
,
Pequeno Ho el
e
A
casa dos Tonechos
, eñen unha cabecei a de p esen ación sen le a, con
música e imaxes alusi as ao con ido, mais non especialmen e complexas:
P a os combinados
emp ega imaxes p opias dun menú e do cómic,
Pequeno
229 A pa odia pode consis i , po exemplo, na imi ación dun p og ama de cociña, como
acon ece no episodio 7.
386
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Ho el
i a de imaxes ex e io es de Lugo e
A casa dos Tonechos
só p esen a
planos sinxelos do ex e io da casa na que se desen ol e a icción.
Unha ez máis cons a amos que as iccións máis ecen es –agás a dos
Tonechos– e que eñen unha maio du ación, inco po an elemen os
na a i os máis complexos230, que con ibúen a que a icción chegue ao
empo equi ido e a que haxa “enganches” pa a o espec ado . Nes e úl imo
aspec o,
Cua o sen ascenso
adoi a emp ega como
ag
ou gancho cun
pequeno gag231 que non en que e coa ama. Nelas, a cabecei a en máis
que e coa p esen ación do si uacional, men es que nas an e io es se ies
son os pe sonaxes os que eñen ele o no xené ico. Is o e á unha
co espondencia en cada unha des as iccións, que an apoia se máis no
a gumen al ou non deseño dos pe sonaxes.
Como enganches pa a o espec ado , e elemen o iden i icado do p og ama,
os xené icos das si com galegas non p esen an unha elabo ación moi
coidada. Máis ca unha acha que co esponda a cada p odu o en si, o pouco
coidado pos o nes e ipo de elemen os en máis que e co es ilo xe al da
canle, na que non son habi uais, no pe íodo analizado, es o zos po incluí
elemen os publici a ios como au op omocións ou g a ismos que in o men ao
espec ado dos p incipais i os do luxo. A es e espec o, xun o coa idea
dunha g ella moi es able, a TVG ep esen a un modelo de ele isión que non
se adecúa nese pe íodo aos desa íos da compe encia dou as canles.
230
Cua o sen ascenso
ema a con omas alsas nas que se inco po an os c édi os e
A miña
sog a e máis eu
ai un a ance do seguin e episodio.
231 O episodio 10, úl imo emi ido, i ulado “O eg eso de Pe e Pan”, incluía un gag de Sebas
no que puña un pan alón de secado au omá ico que, ó a de con ol, queimaba as súas
pe nas.
387

Ma a Pé ez Pe ei o
.- Po can o ao se ing e aos escena ios nos que se mo en os pe sonaxes
de cada unha des as iccións, des acamos, como elemen o di e encial, a
p esenza do ealismo ou non na súa con igu ación. Malia que odas as
iccións son e osímiles, en maio ou meno medida, nalgunhas delas
incó ese na ec eación máis dun ideal habi acional ca unha ec eación de
“espazo ípico”, se aplicamos aos luga es a e minoloxía p opia dos
pe sonaxes.
As se ies de co e máis ealis a son as dos anos 90 –
P a os combinados
e
A
amilia Pi a
–, nas que se ep oducen espazos domés icos e p o esionais
axus ados ao modo de ida dos pe sonaxes, quizais in luídas polo co e
ealis a de p oducións de inais dos 80 como
Roseanne
. A es e espec o, o
Ba Suízo adecúase a unha ce a no ma sob e os ba es nos que se se en
comidas en Galicia, an o polo nome como polo ipo de
a ezzo
e mesmo
pola si uación do domicilio amilia no piso supe io do ba . A es e espec o,
segundo Ledo Andión (Cas elló, 2004),
P a os combinados
ep esen a a
ealidade da clase media-baixa galega. Unha cues ión que pode sinala se
des a se ie, aínda que caia ó a da nosa análise, é que es e
se ing
pe manece case inal e able ao longo das ca o ce empo adas, malia que as
casas adap an a súa deco ación aos no os empos.
Pequeno ho el
, malia a súa da a de p odución, pe ence amén a es e
p imei o g upo de co e máis ealis a, coa ec eación dun ho el de Lugo de
dimensións e obxec i os modes os.
388
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Polo que espec a ás se ies que comezan a emi i se a pa i do ano 2004,
emos que inco en nunha das achas de p odución p opias do ámbi o
ame icano, coas cales se busca ese populismo u ópico do que ala amos. As
casas de
Cua o sen ascenso
e de
A miña sog a e máis eu
ep esen an unha
ce a clase media que se mide nas escollas de deco ación, po exemplo. O
caso do piso de es udan es de
Cua o sen ascenso
esul a pa adigmá ico
des a idea de c eación de espazos “ideais”; o escena io p incipal é a
imi ación pe ec a do apa amen o compa ido de
F iends
, un ipo de
cons ución cando menos inusual en San iago, a cidade que se ec ea232. No
caso d’
A miña sog a e máis eu
, aínda que o escena io labo al da axencia de
iaxes é c ible, o es ilo Ikea da i enda dunha pensionis a iú a non semella
p ocu a a e osimili ude.
Finalmen e, podemos ala dun e cei o ipo de
se ing
aplicado
Á casa dos
Tonechos
, no que non se busca a u opía populis a nin o ealismo, senón
unha si uación dos pe sonaxes absolu amen e ó a de con ex o, case
su ealis a. Os Tonechos, de medios de ida non coñecidos pe o cando
menos p esumiblemen e humildes, habi an un chalé adosado nunha á ea
me opoli ana que, como explican no p imei o episodio, é unha he danza dun
pa en e de Amado a. O
se ing
con é ese, polo an o, nun elemen o
humo ís ico máis na medida en que es ablece un con as e do con o no cos
suxei os233.
232 E que, segundo An ón Mou e, guionis a, non se podía ci a no guión.
233 Es a posibilidade explo ábase xa en dúas se ies ci adas aquí,
The Be e ly Hillbillies
e
G een ac es
, nos que o con as e en e os pe sonaxes e o espazo que habi an ai a o ece
o desen ol emen o de amas cómicas.
389
Ma a Pé ez Pe ei o
A a iedade de
se ings
p opos os nes as se ies ica, con odo, no ma co
habi ual do o ma o, xa que, como indicamos, os es ilos de moi as des as
p oducións son case an agónicos dos dou as. En endemos que os
escena ios eñen máis que e coa época na que se si úan as se ies e o ipo
de p odu os cos que coinciden en an ena e que lles se en de e e encia.
g.- Finalmen e, polo que espec a á si uación espazo- empo al das
iccións, non hai di e xencias espec o do o ma o. Todas elas se
desen ol en nun p esen e nebuloso, no que a penas hai ma cas que nos
pe mi an iden i icalo como al, alén de cues ións de
se ing
e
a ezzo
. A es e
espec o, como e emos, só
Cua o sen ascenso
e inciden almen e
A casa
dos Tonechos
an e e encias no guión a acon ecemen os do eal, pe o
á ase de apun amen os moi conc e os.
Polo que espec a ao empo no que se p oduce a acción, a p esen e análise
ampouco exis ou di e enzas con espec o ao modelo: as amas
desen ól ense nun empo que ai das 24 ho as aos es días, polo que non
hai nas na a i as uso de
lashbacks
ou
lash o wa ds
pa a axuda á
comp ensión do ex o. A acción adoi a e luga nun único ac o, no sen ido
a is o élico do e mo, agás no caso de
A miña sog a e máis eu
, que adoi a
e es ac os. No caso de e que ep esen a elipses empo ais, o ecu so
máis emp egado é o uso de planos ex e io es que se in e calan en e
secuencias:
A miña sog a e máis eu
emp ega imaxes dunha cidade non
ecoñecible;
Cua o sen ascenso
, ex e io es de San iago;
Pequeno Ho el
, de
390
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
Lugo, men es que
A casa dos Tonechos
in e cala planos ixos da p opia
esidencia. As se ies máis an igas, –
P a os Combinados
e
A amilia Pi a
–
educen os ecu sos a undidos e encadeados.
Es as ansicións eñen elación di ec a coa si uación espacial de cada unha
das se ies que, desdicindo o modelo de iccións p opio da TVG non
ep esen an en ningún dos casos. Non podemos es ablece unha lei segundo
a cal a comedia de si uación se ía u bana men es que o d ama se ía ilego
ou u al na Tele isión de Galicia, mais emos que chama a a ención sob e
es a dico omía, que, en can o a esul ados xe ais de audiencia, cons a a a
exis encia dun público con p e e encia polas his o ias de ila e aldea. A
excepción a es a pe cepción xe al es á cla amen e cons i uída po
P a os
combinados
, malia que, nas empo adas máis ecen es da se ie, a u alidade
en ou a a és da c eación dunha casa de u ismo u al, exen ada po dona
Ca me, que complemen a o Ba Suízo.
A xei o de esumo, podemos indica que odas as se ies analizadas uncionan
no ma co xe al da ó mula da si com, aínda que p esen an di e sas escollas
en unción da súa época e do ipo de esul ado que desexan ob e : a es e
espec o, as comedias de si uación dos anos 90 –
A amilia Pi a
e
P a os
combinados
–, axús anse máis ás ca ac e ís icas o mais básicas do modelo, é
dici , du ación e unidade na a i a. Ao cons i uí en os p imei os se iados
galegos a expe imen ación o mal oi moi educida, de xei o que se
man eñen os p incipais azos que de inen o o ma o. En can o ás se ies
391
Ma a Pé ez Pe ei o
audiencia in an il, nun empo no que as canles xe alis as aínda op aban a
audiencias sen segmen a . A es e espec o, o seu c eado explica a exclusión
de sá i a e o in en o de sos e un humo máis p óximo ao cómico, a as ado
da ac ualidade e do sen ido c í ico. Pa a Mu ado, o humo b anco da se ie
man iña un de e minado “ni el de in elixibilidade” pa a esa audiencia u al
que non es aba daquela a ei a a e se ies de humo .
Así mesmo, ou o dos alo es de p odución des e ipo de humo non
e e encial, a empo al, oi a posibilidade de epe i os episodios, mesmo de
xei o alea o io, endo en con a o ca ác e au oconclusi o de cada un deles. O
éxi o des e case esgo amen o da p odución de s ock é p ecisamen e o índice
de audiencia des as eposicións, que mesmo ba e on as es eas dou as
se ies.
Aínda que Ce meño indica que o alo p incipal de
P a os combinados
oi o
ei o de “ab i camiño” pa a ou as p oducións, ou os guionis as en enden
que es a si uación las ou o in en o de ace p odu os dis in os, xa que desde
p og amación e as p odu o as se demandaban se ies “que se pa ece an a
P a os” e, desde logo, os p og amado es non i e on “paciencia” ao
p og ama en ou as se ies pos e io es.
P ecisamen e,
A amilia Pi a
nace, ao dici de And és Mahía, coa in ención
de a as a se de
P a os combinados
. A es e espec o, a idea mo iz e a c ea
un ambien e máis u bano e so is icado, que puide a iden i ica se coa cidade
398

Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
d’A Co uña, xa que, aínda que
P a os
en San iago de Compos ela239 como
e e en e, o con ex o pode ía se calque a ila galega. Nes e en o no, o
mo o emá ico da se ie se án as di icul ades de con i encia, mais a nosa
análise non e elou a p esenza dun ema clásico do humo que unciona a
po debaixo da supe icie das amas. Ao cabo, boa pa e dos ecu sos
humo ís icos son si uacionais, na medida en que de i an da mes u a de
ca ac e es moi di e en es en e si: a iú a Pi a, unha mulle exa e
esponsable que acolle baixo o seu ei o a un g upo de pe sonaxes moi
p óximos, unha ez máis, ao ebeo: un cien í ico olo, un illo
hea y
e b u án,
unha es anquei a le cha, un oposi o pusilánime que i e do con o e unha
alemá guapa e aballado a que ai unha ese de dou o amen o sob e os
galegos. Es e deseño ca ica u esco, que ixo que o c eado da se ie, Miguel
Anxo Mu ado, se desma ca a do p oxec o, é o que de ine os emas e o
humo d’
A amilia Pi a
. Unha cues ión in e esan e é, p ecisamen e, que os
pe sonaxes poden se ca ica u as de ce os ipos sociais, que And és Mahía
de ine coma “moi galegos”, pe o non es e eo ipos.
Mahía en ende que unha das emá icas p incipais e a o con as e en e a
alemá que es uda aos galegos, e ica ascinada polos seus cos umes, e o
g upo “ amilia ” Pi a, que con as a de “xei o na u al” con Hanna na manei a
de a on a en as di icul ades p opos as polas amas. Des e xei o, Hanna
ep esen a a acionalidade, o comp omiso e a on ade de coope ación,
239 Aínda que non hai ningunha indicación explíci a ao espec o, así nolo ai pensa a
p esenza de unciona ios da Xun a como clien es do ba e, en pos e io es empo adas, os
es udos uni e si a ios dalgún dos pe sonaxes.
399
Ma a Pé ez Pe ei o
men es que o es o de pe sonaxes son caó icos e escapis as240. Ademais, o
a án an opolóxico da alemá se e pa a que o es o de pe sonaxes a
enganen, coa escusa de que ai ap ende dos galegos, pa a pa icipa nos
en edos habi uais da comedia. Os secunda ios, pe sonaxes do ba io como
Jimie ou Paqui a es án deseñados co mesmo azo de debuxo humo ís ico,
que acen úa o idículo e non amosa ma ices. Coma nas si coms máis
adicionais, es es pe sonaxes meno es se en de ca alizado es de ce as
accións dos p incipais ou como oposi o es a es as accións. Non exis amos,
cando menos na nosa mos a, a p esenza de cameos coma posibles
a ac i os pa a a audiencia, quizais debido a unha cues ión de deseño de
p odución dunha emp esa, Con inen al, que se dedica maio men e ao cinema
e que a é daquela ixe a escasas incu sións do mundo ele isi o.
Ademais, a cues ión do aballo de campo da es udan e alemá pe mi e una
e lexión sob e o se galego, pe o en endemos que o p o ei o que se i a
des a posibilidade humo ís ica é mínimo. A igu a de Hanna esul a
in e esan e na medida en que é o único pe sonaxe o áneo de odas as
se ies analizadas. T á ase dun “ou o” que en demos a os de ec os dos
galegos e que apa ece sublimado en oda a icción e nunca idiculizado coma
os locais. Coma unha e lexión que pode ace se ex ensi a a odas as se ies
da nosa mos a, non deixa de esul a cu ioso que non apa ezan pe sonaxes
españois. Como e emos, o “ou o” no humo galego, al e como acon ece a
240 Son ecuen es os episodios nos que, as dunha eunión do g upo, Hanna con ence ao
es o da impo ancia da unión e da o ganización. Tal é o caso do nº 7, “P esiden a po un
día”, no que Hanna deseña unha campaña pa a que Pi a se aga coa p esidencia da
Asociación de Veciños.
400
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
no humo g á ico, é galego e pe ence a unha clase social dis in a, que se
e ela na lingua alada e nos cos umes.
Ou a liña emá ica das p esen adas na se ie é a ensión omán ica en e
pa es de pe sonaxes de idades equi alen es: Pi a-A u o, Manuel-Lola,
P imi i o-Hanna. Po én, es as liñas a gumen ais non es án desen ol idas
máis que pun ualmen e, o que ai que o posible in e ese do espec ado po
es as liñas de acción sexa amén inciden al.
No que a inxe ás modalidades humo ís icas pos as en xogo, a de inición
ca ica u esca e a al a de liñas de a gumen ación consolidadas es ablecen xa
o ma co pa a o ipo de humo desen ol ido. T á ase de no o dun humo
b anco no que a penas apa ecen e e encias á ac ualidade241 nin moi o
menos un on sa í ico, aínda que haxa algunha pa odia a xei o de c í ica de
cos umes242.
Na dico omía en e humo e bal ou ísico o p edominio é cla amen e do
p imei o, que es á baseado en e os lingüís icos, oi o da igno ancia
(P imi i o) ou do p oceso de ap endizaxe dunha lingua (Hanna)243, e
equí ocos. Es es equí ocos ope an no plano do si uacional po medio de
en edos, que an se a base que sus en e as amas.
241 De cando en ez hai e e encias a pe sonaxes da ac ualidade do momen o na que se
p oduce a se ie como Ma io Conde, Julio Iglesias ou a Mad e Te esa de Calcu a, pe o
insis imos en que son episódicas e non cons i úen unha liña humo ís ica.
242 O episodio 3, “A miña e ó ica papele ía”, ai pa odia das liñas quen es, men es que a
campaña p esidencial de “P esiden a po un día” pe mi e ace unha sá i a amable do
mundo polí ico.
243 Así, P imi i o pode dici ases coma “hai moi a al a de igno ancia” e Hanna abuca ase
ao emp ega a exp esión “milpe soas” (po milhomes).
401
Ma a Pé ez Pe ei o
Finalmen e, quixe amos sinala a g an ea alidade des a si com, unha das
ca ac e ís icas esenciais do o ma o (Villag asa, 1995). Nes e caso, es a
ca ac e ís ica chega, po momen os, a se con e e nunha ce a ixidez,
an o na in e p e ación coma no humo . A es e espec o, os en e is ados
pa a es a icción desma cá onse dela, ben pola súa limi ada pa icipación no
p oxec o, no caso de Mu ado244, ben po conside a que se a ou dun
aballo ca ac e izado pola inxenuidade, no caso de Mahía, que sinalou que
ca ecía dun “espí i o e es ilo de inidos”. Ao noso e , a ausencia dunha isión
global do humo da se ie las ou conside ablemen e o p odu o inal, no que
non se obse a unha unidade nin de on nin dos emas a ados.
A única se ie pu amen e ambien ada no p o esional da mos a,
Pequeno
Ho el
, p esen a ademais ou as pa icula idades no plano de humo , ao
cons i uí o único p odu o que pode iden i ica se coa a sa coma modalidade.
Segundo o c eado da se ie, Xa ie Man eiga, o ipo de emas que se
in en a on a a na icción e an “co iás” e, polo an o, ecoñecibles polo
público, mais desen ol idos desde a ca ica u a. A e e encia p incipal da
se ie, ao dici do p opio Man eiga e de Mahía, edi o de guións, e a a
b i ánica
Fawl y Towe s
, amén ambien ada nun ho el pequeno no que se
desen ol en elacións en e os memb os do equipo. A es e espec o, os
emas p incipais que ac úan coma mo o es das amas xé anos o p opio
244 Mu ado explicou que a súa pa icipación na se ie non só se educiu á súa c eación, senón
que es a eu condicionada polas indicacións de Pancho Casal. Con espec o da elabo ación
pos e io de guións, Mu ado des acou o seu exei amen o a in e i en ex os alleos, de
manei a que non edi ou os guións da se ie.
402
Modalidades humo ís icas na comedia ele isi a galega. Humo e ideoloxía na ó mula ele isi a da
comedia de si uación
ho el, e adoi an xu di do con as e en e a p o esionalidade e se iedade da
p opie a ia do negocio, dona He mi as, e os seus emp egados,
ca ac e izados pola súa incompe encia. Men es que dona He mi as
ep esen a a igu a de au o idade, ningún deles semella es a no seu pos o
po un p oceso de selección habi ual245, de aí que a comedia xi e a edo da
elación in o mal en e es es emp egados e clien es, amén o ixinais: Tacho,
pe man en emen e na ba a do ba , e Claudio, a quen man eñen aloxado
sen paga po se amigo da amilia.
Os en edos p o esionais complé anse con dous emas máis: dunha banda,
unha ensión u al-u bano que se plasma, sob e odo, na igu a de Miguel, o
ecepcionis a. Non deixa de esul a cu ioso que es e pe sonaxe, que
en endemos coma un co ela o de Manuel, o cama ei o español de
Fawl y
Towe s
, sexa a dun apaz galego de aldea. Se na comedia inglesa o
igno an e é o es anxei o, o que non en ende as o des e p o oca desas es
no ho el, na galega, o pe sonaxe zoupón e b u o p o én do u al e adoi a
esal a es a cues ión coa conseguin e bu la do es o de pe sonaxes.
O e cei o dos emas é a busca do amo , un dos e e en es na comedia de
si uación, que xe a dous ipos de amas: nunha p imei a pa e da
empo ada, as conquis as de Se i an cons i uí amas secunda ias
habi uais, men es que, nunha segunda, a ensión de amo -odio en e Elena,
245 Miguel, o ecepcionis a, é eciño da aldea de He mi as, e ese pa ece se o ínculo máis
p óximo que en coa hos ale ía; Se i é o illo de He mi as, e ampouco en maio expe iencia
p o esional e, inalmen e, Olga accede ao pos o pola mágoa que espe a en He mi as ao
ompe a cho a no medio da en e is a de aballo (capí ulo 1, “Un día apu ado”).
403

[Document text truncated for crawler view.]