Equilibrios ácido-base

Equilib ios ácido-base
Julia Ba ciela Ga cía, Rosa Mª Peña C ecen e
Depa amen o de Química Analí ica, Nu ición e
Facul ade de Ciencias
G ao en Enxeña ía Indus ial de P ocesos
Se izo de No malización
Lingüís ica
7
i ulación
Química Analí ica
ma e ia
Vice ei o ía de Cul u a
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo de p o eso es
e alumnos de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
Equilib ios ácido-base
Julia Ba ciela Ga cía, Rosa Mª Peña C ecen e
Depa amen o de Química Analí ica, Nu ición e
Facul ade de Ciencias
UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
7
©
Deseño
Edi a
Imp ime
Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2010
Unidixi al
Se izo de Publicacións
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Unidixi al
Vice ei o ía de Cul u a
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Se izo de Edición Dixi al da
Uni e sidade de San iago de Compos ela
: C 1185-2010
978-84-9887-280-4
Dep. Legal
ISBN
ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os.
Queda p ohibida a duplicacion, o al ou pa cial des a
ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec-
ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen
consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es.
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 3
MATERIA: Química Analí ica
TITULACIÓN: G ao en Enxeña ía Indus ial de P ocesos
PROGRAMA XERAL DO CURSO
Localización da p esen e unidade didác ica
Bloque 1. INTRODUCCIÓN Á QUÍMICA ANALÍTICA
Unidade Didác ica 1. O P oceso Analí ico
Unidade Didác ica 2. Cálculo de concen acións
Unidade Didác ica 3. Pa áme os de calidade dos mé odos
analí icos
Unidade Didác ica 4. Ope acións p e ias
Unidade Didác ica 5. T a amen o dos da os analí icos
Bloque 2: QUÍMICA ANALÍTICA CUANTITATIVA
Unidade Didác ica 6. Equilib io químico
Unidade Didác ica 7. Equilib ios ácido-base. Aplicación á
análise olumé ica
Unidade Didác ica 8. Equilib ios de o mación de complexos.
Aplicación á análise olumé ica
Unidade Didác ica 9. Equilib ios edox. Aplicación á análise
olumé ica
Unidade Didác ica 10. Equilib ios de p ecipi ación. Análise
g a imé ica
Unidade Didác ica 11. Equilib io de p ecipi ación. Aplicación á
análise olumé ica
Unidade Didác ica 12. In odución ás Técnicas Analí icas

UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 5
ÍNDICE
P esen ación .............................................................................................. 7
Os obxec i os ............................................................................................ 8
Obxec i os xe ais da ma e ia ......................................................... 8
Obxec i os especí icos da Unidade Didác ica ............................... 8
Os p incipios me odolóxicos ................................................................... 9
Os con idos básicos ................................................................................. 10
Ac i idades p opos as .............................................................................. 11
1. Ac i idades de coñecemen os p e ios e mo i ación .................. 11
2. Ac i idades de desen ol emen o e consolidación ..................... 11
3. Ac i idades de sín ese e xene alización .................................... 13
A aliación da Unidade Didác ica ............................................................. 13
Anexos ........................................................................................................ 16
Anexo 1. Cálculos de concen acións ............................................ 16
Anexo 2. Repaso coñecemen os p e ios equilib ios ácido-base ... 17
Anexo 3. Lec u a: Acidez do ío Eume ........................................... 18
Anexo 4. A choi a ácida. Lec u as ecomendadas ........................ 20
Anexo 5. T aballo en g upo coope a i o ........................................ 23
Anexo 6. Exe cicios: Equilib ios ácido-base e olume ías ............ 29
Anexo 7. P oxec o de aballo p ác ico no labo a o io ................... 31
Bibliog a ía ................................................................................................. 32
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 7
PRESENTACIÓN
A unidade didác ica ealiza ase en 10 sesións (50 minu os cada unha)
dis ibuídas en e clases eó icas, semina ios ou ac i idades p esenciais, e
unha clase p ác ica (4 ho as).
Despois de es uda os concep os básicos do equilib io químico na
unidade didác ica an e io (Unidade nº 6), nes e ema imos aplica es es
coñecemen os ao es udo dos Equilib ios Ácido-Base. Os equilib ios ácido-
base o man pa e do segundo bloque emá ico da ma e ia no que se an
desen ol e os equilib ios iónicos en disolución e as súas aplicacións á
Análise Cuan i a i a Clásica (Volume ías e G a ime ías). Na unidade
didác ica an e io aise unha in odución xe al ós equilib ios químicos xa que
es es nos p opo ciona án os undamen os an o pa a a Análise Química
como pa a ou a á eas da ciencia ales como a Bioquímica, a Xeoloxía, a
Oceanog a ía, e c.
Os ácidos e bases son algo moi común na nosa ida, aínda que a
xen e descoñeza os seus nomes químicos (aspi ina: ácido ace ilsalicílico,
i amina C: ácido ascó bico, e c.). Es es compos os son a base de moi os
p odu os medicinais e domés icos; a súa química e moi impo an e nos
p ocesos indus iais, e algúns dos p ocesos máis impo an es dos sis emas
químicos e biolóxicos son eaccións ácido-base en disolución acuosa. Po
odo is o, o es udo dos ácidos e bases e os seus equilib ios se á
undamen al pa a calque a ama da ciencia que eña algo que e coa
química.
Den o do bloque emá ico no que se inclúe, é impo an e o
coñecemen o en p imei o luga des a unidade po que habi ualmen e os
equilib ios explícanse de aco do coa in luencia mu ua duns nou os, e os
equilib ios ácido-base considé anse esenciais pa a a comp ensión dos
concep os que se es uda án pos e io men e no es o dos ipos de equilib ios
(Unidades 8, 9, 10 e 11).
Es a unidade didác ica é impo an e pa a a o mación académica
básica do alumno xa que lle pe mi i á unha maio comp ensión e asimilación
dou as ma e ias que o man pa e do seu plan de es udos: Enxeña ía da
Reacción Química, Análise Ins umen al, Química dos Alimen os (2º cu so,
2º cuad imes e), Con ol e Ins umen ación de P ocesos Químicos
(3º cu so, 1º cuad imes e) e P ocesos de Química Indus ial (3º cu so,
2º cuad imes e).
Nes a unidade epasa anse os undamen os dos equilib ios ácido-
base ( an o de ácidos e bases o es como débiles), as súas cons an es de
equilib io e os cálculos de concen acións pa a odas as especies
pa icipan es nos mesmos. Den o da unidade amén se a a á con especial
de alle o concep o de disolucións egulado as (p epa ación, cálculo de pH,
mecanismos de egulación). Po úl imo como aplicación p ác ica, a unidade
cen a ase no es udo das olume ías ácido-base, as cales se usan en
moi os campos da análise química. Ó analiza unha cu a de alo ación
pode ase ap ende a deduci as can idades dos compoñen es ácidos e
básicos p esen es nun equilib io des e ipo. Nes a unidade amén se
ap ende á a p edici as cu as de alo ación dependendo do ipo de ácido e
bases emp egados, podendo indaga as concen acións de odos os
8 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
compoñen es da mes u a, coñece como uncionan os indicado es ácido-
base e como elixi un indicado pa a unha alo ación de e minada.
OS OBXECTIVOS
Obxec i os xe ais da ma e ia:
O.x.1. Si ua a Química Analí ica no con ex o xe al da Ciencia e
pa icula da Química.
O.x.2. Adqui i os p incipios nos que se undamen a a Química
Analí ica cunha én ase especial no es udo dos equilib ios en
disolución e no emp ego dos mesmos no desen ol emen o
de écnicas analí icas, sob e odo nas Técnicas de Análise
Clásica ( olume ías e g a ime ías).
O.x.3. P opo ciona unha base cien í ica pa a a esolución azoada
e a oma de decisións en p oblemas elacionados coa
Química Indus ial que posúan unha compoñen e analí ica.
O.x.4. Aplica os coñecemen os eó icos adqui idos sob e
equilib ios en disolución e écnicas de análise na esolución
de p oblemas analí icos conc e os.
O.x.5. Valo a a p ecisión no emp ego do ins umen al de
labo a o io. Comp omiso co labo a o io, co aballo p opio e
de g upo, espec ando as dependencias de manei a
adecuada.
O.x.6. Fomen a a colabo ación en e os dis in os memb os dun
g upo.
O.x.7. Manexa as on es bibliog á icas con sol u a.
Obxec i os especí icos da Unidade Didác ica
O.e.1. Iden i ica os dis in os sis emas ácido-base e calcula os
seus alo es de pH.
O.e.2. Realiza cálculos de concen acións de odas as especies
p esen es nos equilib ios baseados en eaccións ácido-
base.
O.e.3. Comp ende o uncionamen o das disolucións egulado as
de pH, a súa p epa ación e mecanismos de egulación.
O.e.4. T aza os di e en es ipos de cu as de alo ación dos
sis emas ácido-base. Coñece as di e en es o mas de
de ec a o pun o inal des e ipo de alo acións.
O.e.5. Aplica as alo acións ácido-base a de e minacións eais.
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 15
1. Cuali icación ob ida no exame inal da ma e ia. Supoñe á o
75% da cuali icación da ma e ia. O exame cons a á de
p egun as eó icas e p oblemas.
2. Cuali icación ob ida na ealización dos aballos en g upo,
aballos p ác icos e de p oblemas pa a esol e indi idualmen e
ou en equipo e ou as ac i idades académicas di ixidas
(supo án o 20% da cuali icación da ma e ia).
3. Cuali icación ob ida pola asis encia e pa icipación ac i a na
clase e pola asis encia a i o ías (supo á o 5% da cuali icación
da ma e ia).
4. As capacidades adqui idas en cada unidade emá ica
a alia anse conxun amen e coas dis in as ac i idades da
ma e ia, é dici , coas cuali icacións da docencia eó ica, p ác ica
(de p oblemas), das ac i idades académicas di ixidas e das
p ác icas de labo a o io.
Aspec o C i e ios Ins umen o Peso
Asis encia e
pa icipación
* Pa icipación ac i a na clase
* Asis encia a i o ías Obse ación e
no as do p o eso 5%
Concep os
da ma e ia Dominio dos coñecemen os
eó icos e p ác icos (p oblemas) Exame inal 75%
T aballo
p ác ico de
p oblemas En ega de p oblemas esol os T aballos indi iduais
ou de g upo 20%
Pa a que: Valo a o g ao alcanzado polas ap endizaxes, e o ipo de
ap endizaxes que se ealiza on. Comp oba o cump imen o dos
obxec i os especí icos e a supe ación dos c i e ios de a aliación.

16 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
ANEXOS
Anexo 1. Cálculos de concen acións.
 As solucións salinas isiolóxicas que se usan nas inxeccións
in a enosas eñen unha concen ación do 0,9% (p/p) de clo u o de
sodio (NaCl). ¿Can os g amos de NaCl se necesi a ían pa a p epa a
500 g de solución salina?
 Temos unha disolución come cial de HNO3 concen ado do 70,0% (p/p)
en HNO3. Calcula o peso de HNO3 p esen e en medio quilog amo de
esa disolución concen ada de HNO3.
 ¿Que po cen axe de olume de alcohol en unha bo ella de ce exa de
875 mL con 8,0 mL de alcohol?
 ¿Que olume de alcohol come cial do 70% ( / ) se pode ía p epa a se
só se dispón de 160 mL de alcohol isop opílico pu o?
 Cando se e apo an 50,0 g dunha disolución de sul a o de sodio
(Na2SO4) a a sequidade p odúcense 20,0 g amos de sal. Cal é o % (p/p)
de sal na disolución?
 Pídesenos que p epa emos 25,0 mL dun pe ume cunha concen ación
de esencia do 52,0% (p/ ). Calcula o peso de esencia necesa io pa a
p epa a di o pe ume.
 Desc ibe como p epa a ías 250,0 mL dunha disolución de NaNO3 de
concen ación 0,707 M. (PM NaNO3 = 84,99 g/mol).
 Unha disolución de ácido sul ú ico en unha densidade de 1,2 g/mL e
unha iqueza do 20 % en peso. Calcule a súa concen ación exp esada
en moles/L e en g/L.
 Temos 505 mL duna disolución de HCl de concen ación 0,125 M e
que emos diluíla pa a acela exac amen e 0,100 M. Que can idade de
auga e emos que engadi lle?
 Calcule a concen ación de As en ppm dun p epa ado pa a o migas a
pa i dunha disolución que é 1,0 x 10-4M de Ca3(AsO4)2. (Pa As=75,0
g/mol, supoña densidade disolución= 1,00 g/mL).
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 17
ANEXOS
Anexo 2. Repaso coñecemen os p e ios equilib ios ácido-base.
 Fo mule un exemplo de ácido o e, base o e, ácido débil e base débil.
 Iden i ique os seguin es compos os como ácido ou base, o e ou débil:
a) NH3, b) H3PO4, c) LiOH, d) HF.
 Fo mule un exemplo de ácido polip ó ico e ou o de base polibásica.
 Calcule o pH dunha disolución 0,1 M de HF, e o de ou a 0,1 M de KOH.
 O pH dunha disolución acuosa é de 12,6. ¿Cal se á a [H3O+] e o alo
do pOH á empe a u a de 25 ºC?
 De e mina o pH e o pOH dunha disolución 0,2 M de NH3 sabendo que
o alo da Kb do amoníaco a 25 ºC é de 1,8 x 10–5.
 De e mina o pH e o pOH dunha disolución 0,1 M de ácido acé ico
sabendo que o alo da Ka a 25 ºC é de 1,75 x 10–5.
 Calcula a Kb do KCN se sabemos que a Ka do HCN en un alo de 4,9
x 10–10.
 Calcula o alo da Kb da base conxugada do ácido HA sabendo que o
pKa do ácido en un alo de 4,9.
 Sabendo que a pKa do HCN (25 °C) en un alo de 9,21, calcula o pH.
 Nun labo a o io emos dous ma aces, un con én 15,0 mL de HCl cunha
concen ación 0,05 M e o ou o con én 15,0 mL de ácido e anoico
(acé ico) de concen ación 0,05 M. a) Calcule o pH de cada unha das
disolucións. b) Que can idade de auga habe ía que engadi a máis ácida
pa a que o pH das dúas disolucións ose o mesmo? Ka (ácido e anoico)
= 1,8 ·10-5.
 Razoe u ilizando os equilib ios co esponden es, se os pH das
disolucións que se elacionan a con inuación son ácidos, básicos ou
neu os. a) Ace a o po ásico 0,01 M; b) Ni a o sódico 0,0 1M; c) Sul a o
amónico 0,01 M; d) Hid óxido de ba io 0,01 M.
18 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
ANEXOS
Anexo 3. Lec u a: Acidez do ío Eume
h p://www.elco eogallego.es/galicia/ecg/ eos- io-eume-mu ie on-no-
adap a se-al a-acidez-su-cauce/idEdicion-2008-07-01/idNo icia-319071/
Da a de publicación: 01/07/2008
h p://www.la ozdegalicia.es/galicia/2008/07/09/0003_6971882.h m
Da a de publicación: 09/07/2008
h p://www.elco eogallego.es/galicia/ecg/ io-eume-glo ia-pesque a- ampa-
mo al-cien os- eos/idEdicion-2008-06-29/idNo icia-318408/
Da a de publicación: 29/06/2008
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 19
h p://www.la ozdegalicia.es/ e ol/2009/06/18/0003_7792503.h m
Da a de publicación: 08/06/2009
h p://www.la ozdegalicia.es/ e ol/2009/03/11/00031236778084637917347.
h m Da a de publicación: 11/03/2009
20 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
ANEXOS
Anexo 4. A choi a ácida. Lec u as ecomendadas
h p://www.epa.go /acid ain/educa ion/si e_s uden s_spanish/index.h ml
La llu ia ácida es llu ia que se ha uel o ácida debido a cie os
con aminan es que se hallan en el ai e. La llu ia ácida es un ipo de
deposición ácida, que puede apa ece en muchas o mas. La deposición
húmeda se e ie e a la llu ia, la nie e, el aguanie e o la niebla, cuya acidez
es mucho mayo que la no mal. La deposición seca es o a o ma de
deposición ácida y se p oduce cuando los gases y las pa ículas de pol o se
uel en más ácidos. Ambos ipos de deposición, húmeda y seca, pueden
se aca eados po el ien o, a eces a dis ancias sumamen e g andes. La
deposición ácida en sus o mas húmeda y seca cae sob e los edi icios, los
au omó iles y los á boles, y puede hace que aumen e la acidez de los
lagos. En su o ma seca, la deposición ácida puede se inhalada po los
se es humanos y causa p oblemas de salud a algunas pe sonas
h p://www. ecnun.es/asigna u as/Ecologia/Hipe ex o/10CA m1/340DepAc.h
m
Algunas de las moléculas que con aminan la a mós e a son ácidos o se
con ie en en ácidos con el agua de llu ia. El esul ado es que en muchas
zonas con g andes indus ias se ha comp obado que la llu ia es más ácida
que lo no mal y que ambién se deposi an pa ículas secas ácidas sob e la
supe icie, las plan as y los edi icios. Es a llu ia ácida ya no es el don
bene icioso que e i aliza ía ie as, íos y lagos; sino que, al con a io, ae
la en e medad y la decadencia pa a los se es i os y los ecosis emas.

UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 21
www.epa.go /acid ain/spanish/
La llu ia ácida ep esen a un se io p oblema ambien al que a ec a a g andes
ex ensiones e i o iales de los Es ados Unidos y Canadá. La llu ia ácida es
pa icula men e dañina pa a los lagos, los a oyos y los bosques así como
pa a las plan as y los animales que i en en es os ecosis emas. Es e Si io
de la Red o ece in o mación sob e lo siguien e:
 Qué causa la llu ia ácida
 Los e ec os de la llu ia ácida
 Cómo medimos la llu ia ácida
 Qué se es á haciendo pa a educi la llu ia ácida
books.google.com/books?isbn=9701702662
INGENIERIA AMBIENTAL
Hen y, J. G.; Heinke, G.W.; T aducción: Escalona, H.J. Ed. Pea son Educa ion, 1999.
Capí ulo 5.3 - LLUVIA ÁCIDA: UN PROBLEMA REGIONAL
5.3.1. La na u aleza del p oblema
5.3.2. Fuen es y dis ibución de la llu ia ácida
5.3.3. E ec os de la llu ia ácida en los sis emas acuá icos
5.3.4. E ec os de la llu ia ácida en los sis emas e es es
5.3.5. E ec os de la llu ia ácida en las aguas sub e áneas, los ma e iales y la
cons ucción
5.3.6. Medidas de emedio y con ol
22 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
h p://www.elpais.com/a iculo/cul u a/llu ia/acida/amenaza/buda/al o/mundo/elp
epucul/20071107elpepucul_3/Tes
Da a de publicación: 07/11/2007
h p://www.elco eogallego.es/coma cas/ecg/ce ceda-su e-peo -llu ia-pol o-
acido-limeisa-30-anos/idEdicion-2007-12-18/idNo icia-244453/
Da a de publicación: 18/12/2007
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 23
ANEXOS
Anexo 5. T aballo en g upo coope a i o
Deseño e aplicación dunha Técnica de Ap endizaxe Coope a i a:
CREBACABEZAS CON GRADIENTE e ROTACIÓN APLICADO Á
ANÁLISE VOLUMÉTRICA
R. M. Peña C ecen e, S. Ga cía Ma ín, C. He e o La o e J. Ba ciela Ga cía
Depa amen o de Química Analí ica, Nu ición e B oma oloxía, Uni e sidade de
San iago de Compos ela, Facul ade de Ciencias. 27002 Lugo.
Resumo
Nes e aballo mós ase un exemplo de deseño e aplicación da
me odoloxía de ensino coope a i o desen ol ido na ma e ia de Química
Analí ica da i ulación de Enxeña ía Técnica Indus ial, Uni e sidade de
San iago de Compos ela, emp egando a écnica de C ebacabezas con
G adien e e Ro ación.
Palab as cla e: Me odoloxía ac i a de ensino ap endizaxe, ap endizaxe
coope a i a, c ebacabezas de A onson, enxeña ía.
In odución
Es e aballo le ouse a cabo na Facul ade de Ciencias da Uni e sidade
de San iago de Compos ela du an e o p imei o cuad imes e do cu so
académico 2007-2008 na ma e ia de Química Analí ica (G upo ECTs),
ma e ia oncal da i ulación de Enxeña ía Técnica Indus ial, especialidade
Química Indus ial, cuxa ca ga docen e é de 6 c édi os epa idos en 4,5
c édi os de eo ía, e 1,5 de semina ios.
A Química Analí ica é unha ma e ia que adicionalmen e se impa iu
median e clases maxis ais, nas cales a pa icipación do alumno e a
simplemen e de ecep o da in o mación; nes e aballo o múlase cambia
es e ol do alumno, po un máis ac i o, pa icipando en g upos de aballo e
elabo ando o seu p opio ma e ial didác ico e cons uíndo pa e da súa
p opia ap endizaxe. Pa a iso, aplicá onse as me odoloxías do ensino
coope a i o1, nas que os es udan es aballan xun os, en g upos ou equipos,
axudándose mu uamen e en a e as xe almen e académicas2,3. É impo an e
ma iza que nunha si uación coope a i a os indi iduos p ocu a án ob e
esul ados que sexan bene iciosos pa a eles mesmos e pa a os ou os
memb os do g upo4, log ándose po un lado, a adquisición de
1 M. A. San os, R. Ga cía, M. Lo enzo. Cu so de Ap endizaxe Coope a i a na Uni e sidade:
Fundamen os, Técnicas e Ac i idades. P og ama de Fo mación e Inno ación Docen e
Uni e sidade de San iago de Compos ela. Maio 2007
2 P. Fe nández, M. A. Mele o. La in e acción social en con ex os educa i os. Siglo XXI de
España Edi o es, España, 1995.
3 G. Echei a. El ap endizaje coope a i o: un análisis psicosocial de sus en ajas espec o a
o as es uc u as de ap endizaje. En: La in e acción social en con ex os educa i os. Siglo XXI
de España Edi o es, España, 1995, pp. 167-192
4 D. W. Johnson, R. T. Johnson, E. J. Holubec. El ap endizaje coope a i a en el aula. Ed.
Paidós, Buenos Ai es, 1999
24 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
coñecemen os, e po ou o, o desen ol emen o do indi iduo e a súa
socialización.
Me odoloxía emp egada
A me odoloxía que se ai emp ega den o das Técnicas de
coope ación na aula se á o C ebacabezas de A onson5, na cal se di ide o
g upo de aballo en equipos, e a cada un dos compoñen es do equipo se lle
asigna e se lle ai esponsable dunha pa e di e en e da a e a que se ai
ealiza . Des e xei o, a ealización da o alidade do aballo es a á
condicionada pola mu ua coope ación e esponsabilidade en e os alumnos.
Pa a desen ol e es a me odoloxía, asigna ase ós es udan es a
equipos (G upos C ebacabezas) pa a aballa o ma e ial académico, que oi
pa ido ou di idido en an as seccións como memb os eña o equipo. Cada
memb o do equipo (G upo C ebacabezas) ocupa ase de es uda ou
ap ende unha desas seccións. Den o de cada g upo elíxense os expe os
e cada expe o eúnese co seu G upo de Expe os, ealizan o plan de
aballo sob e a súa sección co esponden e e elabo an un documen o. Os
es udan es (expe os) ol en ós seus equipos iniciais (G upos
C ebacabezas), ensinan a súa sección ós seus compañei os e cada G upo
C ebacabezas ealiza un in o me co ma e ial achegado po cada expe o.
Nes e caso, íxose unha modi icación ó C ebacabezas de A onson,
sendo un c ebacabezas con g adien e e o ación, xa que, aínda que no
mé odo de A onson, o p o eso p opón a composición dos g upos
c ebacabezas (A,B,C...), axus ándose ó c i e io de máxima
he e oxeneidade, nes e caso, o p o eso , o ma os g upos segundo as
cuali icacións ob idas polos alumnos en aballos p e ios. Pa a iso, nun
p imei o luga , asigná onse as a e as máis sinxelas ós expe os de cada
g upo que a a o momen o p esen a an meno disposición ca a á ma e ia.
Unha ez esol o, o p imei o p oblema o mulado, os alumnos o a anse, de
o ma que a di icul ade das a e as i á a iando, acéndose máis di ícil pa a
es es alumnos. Ó a ia a di icul ade da a e a, p e éndese que nas sesións
sucesi as, es es alumnos se exan máis capaci ados pa a abo da a e as
máis complicadas e así aumen en a súa au oes ima e o seu ni el de
ap endizaxe.
Ó mesmo empo p e éndese consegui que os alumnos manexen a
bibliog a ía ecomendada en clase, que consul en lib os e non só os
apun amen os do p o eso . E, po supos o, alcanza o obxec i o académico
de comp ende os equilib ios ácido-base así como a cons ución e
in e p e ación das di e en es cu as de alo ación.
Desc ición do aballo
O con ido elixido pa a aplica a me odoloxía de ap endizaxe
coope a i a oi o ema dos Equilib ios Ácido-Base, que se impa e nes a
ma e ia. É un ema undamen al den o da ma e ia, xa que da súa
comp ensión dependen ou as pa es pos e io es. E co seu es udo
p e éndese que o u u o enxeñei o consolide o coñecemen o químico
5 E. A onson, S. Pa noe. The Jigsaw Class oom. Building Coope a ion in he Class oom, Ed.
Longman, New Yo k, 1997
UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base - 31
ANEXOS
Anexo 7. P oxec o de aballo p ác ico no labo a o io
De e minación da acidez dun inag e come cial
 O alumno, debe á busca ma e ial bibliog á ico que lle pe mi a elabo a
un p ocedemen o pa a le a a cabo o p oblema analí ico que se lle
o mula.
 Busca di e en es mé odos pa a le a a cabo a de e minación
 Elixi o máis idóneo endo en con a os medios dos que se dispón no
labo a o io de p ác icas.
 Esc ibi o ma e ial necesa io pa a le a a cabo a p ác ica e un guión da
p ác ica.
 Le a a cabo a de e minación na mos a subminis ada.
 Rexis a os da os e p ocesalos.
 Compa a os esul ados ob idos cos da os bibliog á icos, e cos dos seus
compañei os.
Bibliog a ía
GUITERAS, J., R. RUBIO, G. FONRODONA (2003): Cu so expe imen al en
Química Analí ica, Mad id: Ed. Sín esis.
HERRERO, C., S. GARCÍA, R.M. PEÑA (1999): Manual P ác ico de Química
Analí ica, Lugo: Unicopia.
SKOOG, D., D. WEST, F. HOLLER, S. CROUCH (2004): Química Analí ica,
México: Ed. McG aw-Hill.

32 - UNIDADE DIDÁCTICA VII. Equilib io Ácido-Base
BIBLIOGRAFÍA
1. Bibliog a ía básica
BURRIEL, F., F. LUCENA, e . al. (2002): Química Analí ica Cuali a i a,Mad id:
Ed. Thomson.
HARRIS, D.C. (2001): Análisis Químico Cuan i a i o, Ba celona: Ed. Re e é.
HARVEY, D. (2002): Química Analí ica Mode na, Mad id: Ed Mc G aw Hill.
SKOOG, D., D. WEST, F.J. HOLLER, S.R. CROUCH (2005): Fundamen os de
Química Analí ica, Mad id: Ed. Thomson.
2. P oblemas e exe cicios
BERMEJO, F. (1998): Cálculos numé icos en Química Analí ica,San iago de
C.: Ed. Tó culo.
GORDUS, A.A. (1987): Química Analí ica: Teo ía y 590 p oblemas esuel os,
Mad id: Ed. McG aw-Hill.
HAMILTON, L.F.; S.G. SIMPSON, D.W. ELLIS (1981): Cálculos de Química
Analí ica, México: Ed. McG awHill.
LÓPEZ CANCIO, J.A .( 2000): P oblemas de Química, Mad id: Ed. P en ice
Hall.
- (2005): P oblemas esuel os de Química Analí ica, Mad id: Ed. Thomson.
YÁÑEZ, P., J.M. PINGARRÓN, F.J.M. VILLENA, (2003): P oblemas esuel os de
Química Analí ica, Mad id: Ed. Sín esis.
3. Ou os ma e iais
3.1. Vídeos:
BARBOSA, J., E. BOSCH, M.D. PRAT, (1987): La medida Química: Medidas
olumé icas, Uni e sidad de Ba celona.
3.2. Páxinas Web e con idos mul imedia:
h p://www. iles.chem. .edu/chem-ed/index.h ml. The Chemis y Hype media
P ojec
h p://www.geoci ies.com/p oyec oweb2001/index.h m. P oyec o Web 2001:
U ilización de las nue as me odologías docen es e in e ne en la
enseñanza de la Química Analí ica.
h p://www.uhu.es/al edo_ elasco/Enlaces.h m. Enlaces de in e ese en Química
Analí ica.
Equilib ios ácido-base
Julia Ba ciela Ga cía, Rosa Mª Peña C ecen e
Depa amen o de Química Analí ica, Nu ición e
Facul ade de Ciencias
G ao en Enxeña ía Indus ial de P ocesos
Se izo de No malización
Lingüís ica
7
i ulación
Química Analí ica
ma e ia
Vice ei o ía de Cul u a
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo de p o eso es
e alumnos de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade