Animación Sociocultural na infancia: iniciativas e programas nos tempos de lecer en Galicia

Uni e sidade de San iago de Compos ela
Facul ade de Ciencias da Educación
Depa amen o de Teo ía da Educación, His o ia da Educación e Pedagoxía Social
TESE DOUTORAL
Animación Sociocul u al na in ancia:
inicia i as e p og amas nos empos de lece en Galicia
Au o : Xesús Fe ei o Núñez
Di ec o : D . José An onio Ca ide Gómez
San iago de Compos ela, 2015
- 5 -
- 7 -
RESUMO
Os p incipais a gumen os da Tese oman como e e encia a animación sociocul u al (ASC) p o agonizada
pola in ancia en Galicia: un eido de eo ías e p ác icas que se insi en nunha de e minada concepción
da cul u a e do que ace cul u al, nun sen ido ex enso; un ho izon e an opolóxico, polí ico, pedagóxico,
cí ico e social que in oca a democ acia cul u al e que anscende a me a democ a ización cul u al.
Nes a pe spec i a, es údase e in e p é ase que se es á a ace – amén como se es á a ace – en
animación sociocul u al na in ancia (ASCI) poñendo a én ase nos seus empos de lece , p ocu ando
indaga na cohe encia exis en e en e os obxec i os das inicia i as e a súa implemen ación, na elación
ou conco dancia en e as p opos as e as concepcións dos écnicos e écnicas da animación cos empos
de lece nos que aballan, e na conco dancia en e as inicia i as pos as en p ác ica e o dispos o no
ma co no ma i o que as egula.
Me odoloxicamen e op amos po un es udo mul icasos (dos concellos de Lugo, Lalín, Olei os, Bu ela e
Ribada ia, ademais da en idade p i ada Fundación Mª José Jo e) acomodando o seu desen ol emen o
empí ico a un aballo e nog á ico, a monizando a desc ición e a in e p e ación, a diagnose e a a aliación,
o en oque cuan a i o co cuali a i o, con p edominancia des e úl imo.
A dema cación e i o ial e social cínguese a Galicia, endo en con a a súa singula idade xeog á ica,
lingüís ica e, sob e odo, xu ídico-polí ica e adminis a i a. O ma co empo al ab angue ca o décadas,
desde os inicios da T ansición democ á ica - inal o icial da di adu a anquis a, en 1975- a a a ac ualidade.
A análise des e pe íodo pe mi e explica a e olución e as ac uacións das en idades inse idas na dinámica
social, cul u al, no ma i a, polí ica e ins i ucional. Con odo, no que espec a ao aballo empí ico, si uamos
no ano 2007 o noso pun o de pa ida: un cuad ienio no que se conc e a a análise en p o undidade de
inicia i as de ASC e ASCI das en idades que con o man a mos a.
Finalmen e, obse amos que cómp e ace e ec i o o de ei o á pa icipación social da in ancia e omen a
a cidadanía e o uso axei ado do lece . Pa a iso deben eo ien a se as polí icas de lece di ixidas á
in ancia. Nes e sen ido, non se a opa on di e enzas signi ica i as en e as en idades es udadas. Po ou a
banda, e i icouse a exis encia da dico omía en e animación sociocul u al e cul u al e, nalgúns casos,
a p edominancia do espec áculo. Ademais, e idenciamos que se deben mello a di e sos aspec os
me odolóxicos, en e eles, o de a aliación, xa que apenas se a alían as inicia i as de ASC, incluídas as
de ASCI.
- 9 -
RESUMEN
Los p incipales a gumen os de la Tesis oman como e e encia la animación sociocul u al (ASC)
p o agonizada po la in ancia en Galicia: un ámbi o de eo ías y p ác icas que se incluyen en una
de e minada concepción de la cul u a y del quehace cul u al, en un sen ido amplio y ex enso; un
ho izon e an opológico, polí ico, pedagógico, cí ico y social que in oca a la democ acia cul u al y que
ansciende la me a democ a ización cul u al.
En es a pe spec i a se es udia e in e p e a qué se es á haciendo – ambién cómo se es á haciendo– en
la animación sociocul u al en la in ancia (ASCI) poniendo el én asis en sus iempos de ocio, p ocu ando
indaga en la cohe encia exis en e en e los obje i os de las inicia i as y su implemen ación, en la elación
o conco dancia en e las p opues as y las concepciones de los écnicos y écnicas de la animación con
los iempos de ocio en los que abajan, y en la conco dancia en e las inicia i as pues as en p ác ica y
lo dispues o en el ma co no ma i o que las egula.
Me odológicamen e op amos po un es udio mul icasos (en los ayun amien os de Lugo, Lalín, Olei os,
Bu ela y Ribada ia, además de la en idad p i ada Fundación Mª José Jo e), acomodando su desa ollo
empí ico a un abajo e nog á ico y a monizando la desc ición y la in e p e ación, la diagnosis y la
e aluación, el en oque cuan a i o con el cuali a i o, con p edominio de es e úl imo.
La dema cación e i o ial y social se ciñe a Galicia, eniendo en cuen a su singula idad geog á ica,
lingüís ica y, sob e odo, ju ídico-polí ica y adminis a i a. El ma co empo al aba ca cua o décadas,
desde los inicios de la T ansición democ á ica - inal o icial de la dic adu a anquis a, en 1975- has a la
ac ualidad. El análisis de es e pe íodo pe mi e explica la e olución y las ac uaciones de las en idades
incluidas en la dinámica social, cul u al, no ma i a, polí ica e ins i ucional. Con odo, en lo que espec a al
abajo empí ico, si uamos en el año 2007 nues o pun o de pa ida: un cua ienio en el que se conc e a
el análisis en p o undidad de inicia i as de ASC y ASCI de las en idades que con o man la mues a.
Finalmen e, obse amos que es necesa io hace e ec i o el de echo a la pa icipación social de la
in ancia y omen a la ciudadanía y el uso adecuado del ocio. Pa a eso deben eo ien a se las polí icas
de ocio di igidas a la in ancia. En es e sen ido, no se halla on di e encias signi ica i as en e las en idades
es udiadas. Po o a pa e, e i icamos la exis encia de la dico omía en e animación sociocul u al y
cul u al y, en algunos casos, el p edominio del espec áculo. Además, e idenciamos que se deben
mejo a di e sos aspec os me odológicos, en e ellos, el de e aluación, ya que apenas se e alúan las
inicia i as de ASC, incluidas las de ASCI.
- 11 -
ABSTRACT
The main a gumen s o he Thesis ake as a ame o e e ence he sociocul u al anima ion (ASC-
“animación sociocul u al”) aimed a young child en in Galicia: a ield o heo ies and p ac ices included in
a pa icula concep ion o cul u e and cul u al wo k, in a b oad and comp ehensi e sense; a social, ci ic,
pedagogical, poli ical and cul u al ho izon which makes an appeal o cul u al democ acy and which goes
beyond he me e cul u al democ a iza ion.
F om his pe spec i e, we s udy and analyze wha is being done-and how i is being done in he ield o
sociocul u al anima ion in ea ly childhood (ASCI-“animación sociocul u al na in ancia”), laying an emphasis
on hei leisu e ime, ying o look in o he exis ing cohe ence be ween he aims o he ini ia i es and hei
implemen a ion, analyzing he connec ion o consis ency be ween he p oposals and he concep ions
o he sociocul u al coo dina o s and he leisu e ime hey wo k wi h, and he consis ency be ween he
ini ia i es ha ha e been implemen ed and he legal amewo k go e ning hem.
F om a me hodological poin o iew, we ha e op ed o a mul icase s udy (in he ci y councils o Lugo,
Lalín, Olei os, Bu ela and Ribada ia, oge he wi h he p i a e en i y “Fundación Mª José Jo e”), adjus ing
i s empi ical de elopmen o an e hnog aphic analysis, ha monising desc ip ion wi h in e p e a ion,
diagnosis wi h e alua ion, a quan i a i e app oach wi h a quali a i e one, p e ailing he la e .
The social and e i o ial dema ca ion is con ined o Galicia, bea ing in mind i s linguis ic and geog aphical
singula i y and, abo e all, i s ju idical-poli ical and adminis a i e uniqueness.The ime ame spans ou
decades, om he beginning o he T ansi ion o democ acy –o icial end o F anco’s dic a o ship, in
1975– o he p esen day. By analysing his pe iod, we a e able o explain he e olu ion and he ac ions
ca ied ou by he en i ies included in he ins i u ional, poli ical, no ma i e, cul u al and social dynamics.
All in all, as a as he empi ical wo k is conce ned, ou s a ing poin is he yea 2007: a ou -yea pe iod
in which we ha e ho oughly analysed he ini ia i es conce ning he sociocul u al anima ion (ASC) and
sociocul u al anima ion in ea ly childhood (ASCI) unde aken by he en i ies ha make up he sample, he
e alua ion, since he ini ia i es o he ASC, including hose o he ASCI a e ha dly assessed.
Finally, we ha e ealized ha i is necessa y o implemen he igh o young child en o social pa icipa ion,
and o encou age ci ic esponsibili y as well as an app op ia e use o hei leisu e ime. Fo his pu pose,
he leisu e policy aimed a young child en mus be edi ec ed. In his sense, no signi ican di e ences
ha e been ound in he analysed en i ies. On he o he hand, we ha e e i ied he exis ance o a
dicho omy be ween cul u al and sociocul u al anima ion and, in some cases, he p edominance o me e
en e ainmen . In addi ion, we ha e also ealized ha some me hodological aspec s mus be imp o ed, o
example, he e alua ion, since he ini ia i es o he ASC, including hose o he ASCI a e ha dly assessed.

A meu pai, A elino.
In memó iam.
- 15 -
Ag adecemen os
Á ho a do concluí un aballo coma es e, é de xus iza lemb a as pe soas que con ibuí on dun xei o ou dou o
á súa ealización. Sei ben que son quen son, g azas á ibo...
O meu ag acedemen o ao p o eso D . José An onio Ca ide Gómez, po acep a di ixi es e aballo, que se ben se
pode ace de moi as manei as, comigo semp e o ixo desde a p oximidade a ec i a; como amén o ixo p e iamen e,
no TIT, o p o eso D . Lois Fe adás. Ademais deles, ou os p o eso es e p o eso as son me ecen es ago a do meu
eco do, dende p eescola a é a uni e sidade, de quen me nu ín e aínda me nu o. Dous nomes ep esen an aquí a
odos e odas elas: Ta eixa Campo, mes a da in ancia e de ea ei as e ea ei os lugueses, quen me a eccionou ao
ea o desde neno; e He minio Ba ei o, que deixou en min onda pegada, mes e no sabe e na “manei a de dici ”.
Ag adecido es ou ás pe soas que colabo a on di ec amen e nes a in es igación, p o esionais das en idades, así
como ás que as ep esen an ins i ucionalmen e e a ou as que con ibuí on ao p oceso, acéndome suxes ións pa a
a mello a do aballo. Tamén ás nenas e nenos e ao pe soal écnico que obse ei anonimamen e po que, dalgún
xei o, in adín o seu espazo i al.
Ao “equipo o mal da aseso ía écnica e mul ilingüís ica”: Ta eixa de Cas o –pola súa implicación e empo
dedicado-, Ana Bande e Ja i Pé ez. Pe o amén ao equipo in o mal, con o mado po moi as pe soas a quen
consul ei ao longo des es anos, de uni e sidades, dos cen os de aballo e da ede de amizades, espalladas po
Galicia adian e. En e elas, aos e ás que p o esan na miña especialidade. Nomeadamen e, a Suso Fo es, unha das
pe soas máis acolledo as e con máis capacidade de ensina coa con e sa que coñezo, exemplo p o esional coa
súa paixón e bo ace . E amén a Suso Rod íguez, pa adigma de aballado incansable e dinamizado sociocul u al
das máis di e sas e as.
Á g ande amilia ibadense, que paseniño nos acolleu. Viñemos no comezo do século po dous anos e aquí
seguimos. Nomeadamen e a Te esa, e ás nenas, Sa a e Inés, hoxe mozas. Ex ensible é o ag adecemen o a ou os
e ou as docen es do IES Dionisio Gamallo Fie os e do CIFP Po a da Auga; ap endín e ap endo cada día en
con e sas de eunións e colabo acións, pe o amén en ca és de ec eos.
Ás mulle es da miña amilia, ás que nos deixa on e ás que es án. Se o século XX se denomina “da in ancia”,
es ou con encido que o XXI se á o das mulle es. En e elas, miña nai, Espe anza, e e en e pa a i i , como o oi
meu pai, coa súa humildade e calma nunha ida de aballo cons an e.
Aos meus i máns -Pepe e Ca los- e a miña i má -Ma ía-, na lemb anza daquel empo da in ancia compa ida,
onde e amos nenos e au oanimado es. Ago a aló oo con ou os ollos, axus ando a ele ancia da comunidade
adul a pa a se mos, pe o amén a da nume osa in ancia que nos odeou. Un segundo e e en e c onolóxico é
Manoli, quen ouxo a egalía de Alex, que hoxe conxuga depo e e docencia.
Á ou a amilia, á que gañei escollendo: Chelo e Jose Luís, Víc o , Paula e Felipe. A Rosalía e Gadea.
Finalmen e, no espazo máis ín imo, es án Mencía e Mo aima, que cando nace on lle de on a ol a a odas as
e e encias i ais e un sen ido especial ás ausencias. A o unadamen e non deixan de in e oga , in e oga nos e
in e ogá ense nun ebuli cons an e. A ese espazo cons uído, desde hai máis de in e anos, dálle sen ido Inés.
Ten a cha e das caixiñas da in elixencia e da cons ución dos a ec os. Po odo.
Unha pipa mais
de aga
deica e a ho a que da o eloxe
(Lece . De Ca o a ca o.
Manuel An onio)
Cuando es e dade a, cuando nace de la necesidad de deci ,
a la oz humana no hay quien la pa e.
(Celeb ación de la oz humana. El lib o de los ab azos.
Edua do Galeano)
- 19 -
ÍNDICE TEMÁTICO
INTRODUCIÓN ....................................................................................................................................27
I. REFERENCIAL TEÓRICO ................................................................................................................39
CAPÍTULO 1. ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL E LECER COMO PRÁCTICAS
SOCIOEDUCATIVAS E CULTURAIS ..........................................................................41
1.1 EDUCACIÓN E CULTURA, BINOMIO COMPLEMENTADO NO SOCIAL ................................45
1.2 A CONCEPTUALIZACIÓN DA ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL ..............................................53
1.3 O DEVIR HISTÓRICO DA ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL ....................................................54
1.4 AS PRÁCTICAS DE ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL NO TEMPO DE LECER ......................61
1.5 A FIGURA PROFESIONAL: COMPETENCIAS E PRAXE DO ANIMADOR OU
ANIMADORA SOCIOCULTURAL .............................................................................................67
CAPÍTULO 2. A INFANCIA COMO SUXEITO E OBXECTO DA ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL
E DA EDUCACIÓN DO LECER ...................................................................................81
2.1 O CONCEPTO DE INFANCIA COMO CONSTRUCIÓN SOCIOHISTÓRICA ...........................81
2.1.1 O e mo in ancia ...................................................................................................................84
2.1.2 As de i as do cambio de concep o ......................................................................................91
2.1.3 A esigni icación da in ancia .................................................................................................94
2.2 A INFANCIA COMO SUXEITO DE DEREITOS .........................................................................95
2.2.1 A igu a xu ídica do neno e nena .........................................................................................96
2.2.2 A in ancia na no ma i a in e nacional ..................................................................................97
2.2.3 No ma i a es a al .................................................................................................................99
2.2.4 No ma i a au onómica .........................................................................................................99
2.3 A INFANCIA MINGUANTE .......................................................................................................100
2.4 A INFANCIA COMO SUXEITO E OBXECTO DE ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL ................101
2.4.1 A pa icipación social ..........................................................................................................101
2.4.2 Pa icipación social e polí icas públicas .............................................................................108
2.4.3 A pa icipación da in ancia, suxei o e obxec o da animación sociocul u al ..........................110
INTRODUCIÓN

- 29 -
O in o me de Tese que p esen amos dá con a do aballo de in es igación ealizado pa a op a ao G ao de
dou o pola Uni e sidade de San iago de Compos ela; es e cen a ase sob e a animación sociocul u al,
pa icula men e a p o agonizada pola in ancia en Galicia. O p oxec o deseñado e p esen ado no seu
momen o man í ose, en e mos xe ais, ao longo de odo o p oceso de in es igación, xa que apenas o on
e o mulados os obxec i os p e endidos. Conson e a is o, ampouco se modi icou o í ulo inicialmen e
edac ado: Animación Sociocul u al na in ancia: inicia i as e p og amas nos empos de lece en Galicia;
iñamos cla a a ama eó ico-concep ual e me odolóxica que se ía desen ol e , delimi ada polo ma co
espazo- empo al no que desexabamos p omo e a indagación.
Na u eza e xus i icación do ema obxec o de es udo: ou as azóns obxec i as
No ci ado p oxec o de Tese dou o al exp esabamos que a Animación Sociocul u al (ASC) es aba a
adqui i cada ez máis ele ancia e in e ese pa a a in es igación social, ei o que se inc emen ou nos
úl imos anos. Ademais, incidíase en que é un eido de p ác icas que oma como e e encia os concep os
de cul u a e que ace cul u al, nun sen ido amplo, o ho izon e polí ico, pedagóxico e social que nomea a
democ acia cul u al. Unha exp esión que anscende a democ a ización cul u al, ecoñecendo e poñendo
a én ase no p o agonismo dos cidadáns na cul u a co iá. Des e xei o, o g ande obxec i o da ASC é a
ans o mación social, pe o sob e odo a o mación e o desen ol emen o in eg al das pe soas desde
unha ac i ude ac i a.
P opoñiámonos es uda e comp ende que se es á a ace – amén como se es á a ace – en Animación
Sociocul u al na In ancia (ASCI) nos empos de lece en Galicia. Ao mesmo empo, que iamos indaga
sob e a cohe encia exis en e en e os obxec i os das inicia i as e a súa implemen ación. Pe o amén
e a necesa io coñece a elación ou conco dancia en e as p opos as e as concepcións dos écnicos
e écnicas da animación cos empos de lece nos que aballan. Es a íade comple ábase co in e ese
po indaga se a de andi a conco dancia amén se p oducía en e as inicia i as pos as en p ác ica e o
dispos o na no ma i a que as egula
In odución
- 30 -
O con exo no que empezamos a aballa e olucionou no sen ido aga dado, is as as ci cuns ancias e as
inclinacións do momen o; segundo iso, pa imos dunha simple hipó ese p ospec i a. Así, es imabamos
como ei o signi ica i o a endencia á xene alización da xo nada única escola (Ca ide, 2005c).
Ac ualmen e case alcanza o cen po cen na Galicia u bana, deixando “balei os” nos empos o ganizados
da in ancia, p opicios pa a a ASCI. Os axen es educa i os dispoñen dos espazos -a escola, a amilia,
amén as adminis acións locais, os museos, os clubs, as asociacións e o conxun o da sociedade- e a
in ancia dispón dos empos, aínda que sexa po encialmen e. P ecisamen e, as en idades adminis a i as
públicas, en pa icula as au onómicas e locais, eñen o debe de ace e ec i o o de ei o ao ocio, nos
e mos es ablecidos pola Con ención dos de ei os do neno (ONU, 1989) e a Wo ld Leisu e and Rec ea ion
Associa ion (WLRA, 1998) na Ca a in e nacional do ocio de 1970, pe eccionada en 1993. Mais amén
deben con ibuí a es e obxec i o as de ca ác e p i ado con ins económicas e sen ánimo de luc o. O
ol ese ado ás emp esas que non se guían polo bene icio económico e que desen ol en ac i idades
de empo lib e, pe o sob e odo de ocio, é ou o, pois, o seu obxec i o adica en ob e bene icios máis
que o ma .
A p opos a de aballo que se p e endía desen ol e enmá case na enc ucillada de dúas liñas de es udo
que én desen ol endo o equipo de in es igación Pedagoxía Social e Educación Ambien al (SEPA-
In e ea), baixo a di ección do p o eso Ca ide Gómez, no depa amen o de Teo ía da Educación, His o ia
da Educación e Pedagoxía Social da p opia Uni e sidade de San iago (USC): as polí icas cul u ais e a
acción sociocul u al en Galicia e, po ou o lado, os empos educa i os e sociais (Caballo, 2009; Caballo,
2015; Caballo, Ca ide & Mei a, 2012; Ca ide, 2005, 2005c, 2008, 2009, 2012b; Ca ide & Pose, 2008;
Ca ide, Lo enzo & Rod íguez, 2012; Caballo, G adaílle & Me elas, 2012).
As coo denadas espazo- empo ais, o ma co de aballo, en endido como mac ocon ex o no que
inse imos o es udo, a pesa da súa complexidade, pódese desc ib i en poucas liñas. Así, o espazo ou
dema cación, cínguese a Galicia, endo en con a a súa singula idade xeog á ica, lingüís ica e, sob e
odo, xu ídico-polí ica e adminis a i a. Op amos po es a delimi ación, aínda que é sabido que na
in es igación social as in e accións p oducidas nunha comunidade humana anscenden os lími es ísicos
dos e i o ios; ademais es es amén son suscep ibles de muda en. Po an o, os e e en es espaciais
es án ben de inidos, a endendo á con igu ación ísica, xu ídica, polí ica e adminis a i a de Galicia, con
compe encias plenas ans e idas polo Es ado en ma e ia educa i a, de lece e empo lib e, odas elas
obxec o do noso es udo.
Xesús Fe ei o Núñez
- 31 -
Con odo, cómp e acla a que p esen a emos un es udo de casos que segue unha ía me odolóxica
común á e nog á ica, oscilando en e o in e p e a i o e o a alia i o, nos e mos exp esados po Pé ez
(1998ab). Concibimos, des e xei o, o con ex o mic o ci cunsc i o a cada un dos casos es udados,
e e idos a unidades senllei as, con ca ac e ís icas de seu. Unha das nosas me as é que a p o undidade
da indagación nun caso conc e o non nos a as e da análise de conxun o, nin do e e en e úl imo, que é
Galicia como país.
Conside amos imp escindible ace unha e isión do ma co empo al no que ac úan as o ganizacións
das ac i idades es udadas. T á ase do pe íodo que ab angue en e o inal o icial da di adu a, 1975, e
oda a T ansición a a chega á ac ualidade. Cons i úe, pois, un pe co ido espazo- empo al de case
co en a anos, desc ición que nos achega á os da os susb an i os pa a explica e in e p e a a ealidade
obxec o de es udo.
A análise des e pe íodo sé enos de pano de ondo pa a explica a e olución e as ac uacións das en idades
inse idas na dinámica social, cul u al, no ma i a, polí ica e adminis a i a que se eñen p oducindo na
e apa democ á ica -que consolida a Cons i ución española de 1978- con ca ac e ís icas de seu, desde
o pun o de is a his ó ico, espec o da acaecida en pe íodos p e ios. Somos conscien es de que a
singula idade des a e apa debe ci cunsc ibi se ao Es ado español, xa que non é ex apolable aos países
do noso con o no. Con odo, ao amplia mos o oco de análise ca a a ou as la i udes ci cundan es,
obse a emos que nelas se p oduci on ei os salien ables no uni e so da ASC mais, ao espec o, só
a emos algúns apun amen os de manei a indi ec a.
No que espec a ao pe íodo conc e o que delimi a o es udo dos casos, cabe sinala que omamos o ano
2007 como pun o de pa ida: un cuad ienio no que se conc e a a análise en p o undidade de inicia i as
de ASC e ASCI das en idades que con o man a mos a. Nese pe íodo p ocedeuse á indagación e
ecompilación de in o mación median e cues iona ios e análise documen al, ampliado nalgúns aspec os
a a o ano 2012 -p og amas, memo ias e ou os-. Ademais, complemen a ase a in o mación con
en e is as en p o undidade aos écnicos e écnicas que deseñan, supe isan e execu an ac i idades
de ASCI, nalgunhas en idades coa pa icipación de dous p o esionais. Finalmen e, amén se e ec ua án
obse acións pun uais do desen ol emen o de ac i idades nas p opias ins i ucións. Es e labo a inxiu,
igualmen e, a é o ano 2012. A pa i des e momen o só se accede á ás ins i ucións co obxec i o de
co exa , acla a , amplia ou ac ualiza a in o mación ob ida con an e io idade.
In odución
- 32 -
A ida en con ex o: ou das mo i acións subxec i as
Ás azóns de ipo obxec i o cómp e engadi as azóns ou mo i acións subxec i as, que podemos
elaciona cos in e eses e expe iencia pe soal, co desen ol emen o p o esional e coa inquedanza da
o mación con inua.
Nes a conxugación de in e eses quixemos incluí es g andes eixos que con luísen no p oceso de
in es igación da Tese Dou o al: a ASC, a in ancia e máis os seus empos sociais. As azóns polas que
desexamos combina es as emá icas adican na p opia o mación especí ica de o ixe en Educación
Social e en A es Aplicadas, ademais da p e ia expe iencia na dinamización social e no mundo asocia i o,
complemen ada logo coa licencia u a en Psicopedagoxía e co aballo de In es igación Tu elado (TIT)
sob e xogo in an il e p ác ica educa i a. A is o engádeselle o p opio pe il p o esional como docen e en
o mación p o esional eg ada, en conc e o na o mación inicial de alumnado e con inua de p o esionais
en exe cicio; en calque a dos casos, semp e, coa in ancia como emá ica p imo dial. Finalmen e, a
e cei a inquie ude es á elacionada coa conside ación do empo como un dos ac o es ou a iables
de e minan es e en ol en es da acción educa i a, cul u al e social.
Po ou a banda, se pe co emos as pegadas do pe íodo da in ancia que a esou a a nosa memo ia, somos
conscien es que alí, naquel empo, cons uímos a base coa que iamos mi a o mundo e, se podiamos,
en endelo. Du an e oda a ida acompaña annos eco dos isuais, ol ac i os e sono os, mesmo ác iles,
que con o man esa pequena “pa ia” da que non nos imos desp ende nunca e á que eg esa emos en
caso de necesidade, incluso en si uacións de pe da da p opia memo ia de cu o p azo.
Un deses eco dos isuais que ga damos dende nenos é a paisaxe i al –ou paisaxes– onde nos c iamos;
o e i o io é o elemen o undamen al pa a que as pe soas eñan conciencia de seu. A capacidade adul a
pa a o ecoñecemen o dos espazos es á, inde ec iblemen e, unida á o ma de “mi a ” que ap endemos
na in ancia. C éase a base de acougos e desacougos, de paisaxes con lími es p ecisos que debuxan as
mon añas ou imp ecisos coma os do ma e a chai a; op eso es e inalcanzables en ba ios deshumanizados
de u bes e ilas, ou máis anxibles e habi ables en espazos u banos o denados, pe o amén nos das aldeas.
Nes e aballo a emos unha análise do espazo e do empo na in ancia, como coo denadas que
condicionan oda acción educa i a, ademais dou os moi os aspec os, en e eles os e olu i os. Os dous
elemen os ci ados o man case un con inuo (Hillesheim, 2013), xa que non exis e a comp ensión do
empo sen a do e i o io, nin a do e i o io sen a do empo. Ambas as coo denadas annos in elixibles e
dun ou dou o xei o, p e isibles no que i imos e acemos.
Xesús Fe ei o Núñez
- 33 -
Tendo en con a is o, o empo, al e como o concibimos e como o i imos, cons i úe un dos elemen os
máis de e minan es do que nos oca i i . A súa acele ación é unha das ca ac e ís icas das sociedades
do coñecemen o ou ecnolóxicas, cunha p esión social an o e que con e e en caduco o que es á a
sucede (Caballo e al, 2012a). No caso da in ancia, es e p oceso alcanza aínda maio es consecuencias
po que se lle sub ae, sen mi amen os, o de ei o a goza plenamen e ese pe íodo i al.
Así, pois, endo en con a o expos o, podemos concluí que as accións educa i as deseñadas pa a a
in ancia, an o de ipo eg ado coma a que acon ece ó a da ins i ución escola , eñen unha impo ancia
capi al no desen ol emen o ul e io da pe soa (No ella, Agud, Llena & T illa, 2013; Kleibe , 2012). Todo
o que se p opoña pa a a mello a da calidade de ida da in ancia se á, en de ini i a, unha acción de
mello a social que ab angue ao conxun o da cidadanía do p esen e e do u u o.
Enunciando hipó eses e obxec i os
Nes e es udo non pa imos dun sopo e de hipó eses de aballo no sen ido con encional, mais
a anzouse no p oxec o de in es igación unha íade de liñas a gumen ais ou ase os a edo das cales
en endiamos que se es aban a desen ol e as inicia i as e p og amas de ASCI. A nosa Tese de pa ida
icou edac ada, a pa i de ales liñas, do seguin e xei o:
1) Exis en di e enzas signi ica i as espec o dos obxec i os dos p og amas e p oxec os deseñados
e do seu desen ol emen o en elación:
· Á na u eza da o ganización ou en idade que as deseña e desen ol e, pa icula men e na
dico omía exis en e en e a adminis ación pública e o ganización p i ada sen ánimo de luc o.
· Ao en oque educa i o, lúdico- ec ea i o, social e/ou cul u al.
2) Exis en disc epancias signi ica i as en e a o e a de ac i idade de ASC di ixida á xen e moza, á
adul a, á e cei a idade e á in ancia, sendo moi o meno a des e úl imo colec i o.
3) A o e a de ASC di ixida á in ancia es á pola izada en e aquela ealizada pa a os empos
exceden es da xo nada escola -nos días lec i os- e aquelou a elacionada con da as conc e as
ou es i idades, ca ecendo es e colec i o dunha o e a es able e consolidada.
In odución

- 34 -
Polo que espec a ao in e ese da in es igación, a pa i do es ablecemen o do p oblema, quedou ixado
en ca o g andes obxec i os xe ais, exp esados no p oxec o de Tese:
a) Es uda e desc ibi a ealidade ac ual da ASCI, especialmen e a desen ol ida desde ins i ucións
públicas e/ou p i adas sen ánimo de luc o, a endendo pa icula men e a:
 Tempos nos que se desen ol e.
 Espazos in e io es e ex e io es e os seus equipamen os.
 Inicia i as e p og amas es ables, encellados a acon ecemen os conc e os ou os de i ados
da es acionalidade.
 Cohe encia in e na dos p og amas e/ou p oxec os deseñados en elación aos obxec i os que
se p opoñen.
 Rol/es e pe ís p o esionais das pe soas e/ou colec i os que es án a desen ol e ac i idades
de ASCI e os con ex os en que exe cen.
 Es a exias e habilidades dos animado es/as pa a o desen ol emen o de ac i idades de ASCI.
b) Coñece e in e p e a as concepcións dos animado es/as en elación ao deseño de p og amas
de ASCI e á súa implemen ación.
c) Analiza a co espondencia ou disc epancia exis en e en e a ac i ación de ASC e as polí icas,
disposicións e no mas que egulan o seu desen ol emen o no noso con o no e i o ial e
sociopolí ico.
d) Iden i ica e p opo , con isión p ospec i a, liñas de ac uación o ien adas a unha mello a
cuali a i a e cuan i a i a das inicia i as e dos p og amas de ASC, esencialmen e desde unha
pe spec i a pedagóxica, como ecu so pa a a mello a do desen ol emen o e benes a da
in ancia en Galicia.
Xesús Fe ei o Núñez
- 35 -
Es u u a do in o me de Tese como plan de aballo
O in o me de Tese que p esen a emos es á es u u ado en es g andes bloques ou Re e enciais:
eó ico, me odolóxico e con ex ual, e empí ico. Neles, p ecedidos po unha in odución xe al, inse i anse
seis capí ulos, onde se da á con a dos undamen os eó icos, do p oceso de in es igación e do es udo
empí ico. A eles engadi émoslles as conclusións, as e e encias bibliog á icas e documen ais, xun o cos
co esponden es anexos.
O Re e encial eó ico guiounos an o no p oxec o coma no p oceso empí ico e mesmo na edacción do
in o me de ini i o. Es á compos o polos es p imei os capí ulos, que eñen como inalidade es ablece o
ma co eó ico-concep ual no que se encad a a in es igación:
O capí ulo 1, i ulado Animación Sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e
cul u ais, dedica émolo a ealiza un pe co ido eó ico polos e mos educación e cul u a, a
concep ualización da ASC e o seu de i his ó ico, xun o cunha análise das p ác icas no empo
de lece . Es e capí ulo pecha ao unha análise do pe il p o esional do animado ou animado a
sociocul u al; a ase un pe co ido dende o pun o de is a o ma i o –es udos iniciais de ca ác e
écnico ou uni e si a io–, mais amén se analiza án os cambios p oducidos nos di e en es plans
de es udo nos úl imos anos.
A in ancia como suxei o e obxec o da Animación Sociocul u al e da Educación do lece é o
í ulo do capí ulo 2. Nel es ablece emos oi o apa ados nos que abo damos a ias ideas: o
concep o de in ancia como cons ución socio-his ó ica e como oi a súa “ esigni icación” nos
úl imos decenios. A in ancia como suxei o de de ei os ao longo da his o ia, a súa igu a xu ídica
eme xen e, pa icula men e no século XX e o ansco ido do XXI, e a no ma i a aplicable,
de ca ác e in e nacional, es a al e au onómica. O p oblema demog á ico na nosa sociedade,
an en ellecida que se an p oxeccións que a comp ome en se iamen e coma al. A in ancia
como suxei o e ao mesmo empo obxec o de ASC, en elación á pa icipación social e ás
polí icas públicas ca a a es e sec o de poboación. Os empos e espazos na in ancia, pa indo
dunha análise do concep o de empo pa a, deseguido, me gulla nos nos empos da in ancia,
de éndonos na súa ampliación na escola e na xo nada escola como condicionan es pa a ou as
ac i idades educa i as e sociais. Ademais, analiza emos o enómeno da conciliación amilia e
labo al, ac o de e minan e na educación e c ianza da in ancia. Pechamos o capí ulo cunha
b e e análise da elación en e espazo e empo, coma coo denadas que a ellan a ida humana.
In odución
- 36 -
Polo que espec a ao capí ulo 3, i ulado Animación Sociocul u al, lece e in ancia en cla e
educa i a, dedicámolo a analiza a educación no empo lib e e de ocio, coma e e en e da
ASC. No seu desen ol emen o de émonos nun dos ámbi os de in es igación máis ele an es
dos úl imos anos nes e campo, como son os “i ine a ios de ocio”. Ademais des es aspec os,
amén examina emos as azóns e necesidades de educa pa a e nos empos de ocio ou lece .
Seguidamen e, e isamos a conc eción do de ei o a educa pa a eses empos, a pa i do
ecollido na no ma i a en igo .
No Re e encial me odolóxico e con ex ual: ca ac e ización e desen ol emen o dun es udo mul icasos
incluímos dous capí ulos que in o man da opción me odolóxica escollida, desde a pe spec i a dun
es udo de caso e do con ex o, ao achega mos da os de Galicia como mac ocon ex o da análise e es udo
da ASC.
O capí ulo 4 i ulámolo Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia.
Nel explici a emos os obxec i os da nosa in es igación, as azóns polas que se op ou po es a
me odoloxía de es udo de casos, inse ida den o da in es igación cuali a i a. Ao mesmo empo,
desc ibimos as ca ac e ís icas da mos a, os c i e ios de selección, o aballo de campo den o
do p oceso de in es igación e as écnicas e ins umen os de ecolla de in o mación. Tamén
exp esa emos algunhas e lexións sob e a iangulación me odolóxica e explicamos cal oi
o p ocedemen o de análise de da os. Finalmen e, anse uns apun amen os sob e o es udo
no con ex o espazo- empo al, que complemen an a explicación do p oceso de in es igación
seguido a é a edacción do in o me de ini i o de Tese.
No capí ulo 5, designado Galicia como mac ocon ex o de análise e es udo da Animación
Sociocul u al na in ancia, o ece anse da os que con ex ualizan a Tese: xeog á icos, económicos
e demog á icos. Es es úl imos son ele an es, pois as es imacións p ospec i as ealizadas
ul imamen e pa a os p óximos decenios, si úan a Galicia en e as á eas xeog á icas de Eu opa
máis en ellecidas. Es e capí ulo inaliza cunha b e e e isión sob e a sociocul u a, nos e mos
en que sinala Úca (2011), en Galicia, ademais dunha análise sob e o con ex o polí ico da e apa
democ á ica na que se asen an as p ác icas de ASC es udadas.
O Re e encial empí ico, que denominamos Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia:
un achegamen o ás súas ealidades en Galicia, comp ende o capí ulo seis do es udo. Es a á dedicado
á análise da ASCI en Galicia, pa icula men e á empí ica dos casos analizados:
Xesús Fe ei o Núñez
- 37 -
O capí ulo 6, i ulámolo Con ex ualización e ac uacións da Animación Sociocul u al da In ancia na
xeog a ía galega. Nel desc ibi emos os casos obxec o de es udo, así como as súas ealidades.
A pa i de aí analizamos o con ex o ins i ucional e o ma co no ma i o, pa icula men e algúns
aspec os das polí icas de acción sociocul u al, as singula idades dalgunhas inicia i as pos as en
p ác ica desde as en idades es udadas e as súas ealidades como xe ado as de opo unidades
ou limi acións pa a a ASCI; inalmen e, as co espondencias e disc epancias en e a ASC e a
no ma i a egulado a.
Po ou a banda, nes e capí ulo o écense da os sob e os espazos, os empos educa i os e
sociais na in ancia, ademais dos seus equipamen os. P o undando un pouco máis, es udamos
como as di e en es en idades ealizan o deseño, o desen ol emen o e a a aliación dos seus
p og amas. De émonos, en conc e o, nas es a exias me odolóxicas a pa i da concepción e da
p axe da ASCI e, sob e odo, na a aliación aplicada, non só na decla ada.
Pa a inaliza mos o capí ulo, ocupámonos da o mación e p o esionalización dos animado es e
animado as sociocul u ais, coa én ase pos a na cons ución do seu i ine a io p o esional, desde
a o mación inicial ou de es udos desde os que accede on ao pos o p o esional e labo al que
ocupan. Complé ase es e aspec o coa análise dalgunhas es a exias p o esionais que poñen en
p ác ica os écnicos e écnicas in o man es.
Finalmen e, ealizamos As conclusións e p ospec i a pa a pecha o es udo. Es á dedicado a o ece as
conclusións, con oda a cau ela posible, e a o mulación dalgunhas p opos as e e idas á mello a a pa i
dos da os e idenciados na in es igación. Dado que nos a opamos an e un es udo de casos desc i i o,
non pe mi e ace , no sen ido clásico ou con encional, unha ex apolación dos da os aquí achados.
Cómp e dici , pa a ema a es a in odución, que dende o inicio des a in es igación p oducí onse, como
non podía se dou o xei o, innume ables cambios sociais que in luí on no p oceso de indagación. Des e
xei o, omos eo ien ando o es udo e inco po amos ci cuns ancias no as que i ían xu dindo. De ei o, a
chegada da c ise económica e social ixo muda p ác icas que apenas se modi ica an desde a década dos
anos oi en a: no mas, mingua de o zamen os, edución da Adminis ación, ede inición de compe encias
adminis a i as e, po úl imo, o que es á a acon ece nes e pe íodo, a mudanza do compo amen o de
pa icipación social da cidadanía.
In odución
Xesús Fe ei o Núñez
- 46 -
A es ición da ASC a con ex os mal chamados non o mais e o seu a as amen o da escola o mal ou, se
se p e i e, o illamen o da escola espec o da ASC, én de lonxe e en limi ado en exceso o as ase de
coñecemen o e p ác icas que posibili asen o en iquecemen o mu uo. Incluso pode íamolo concep ualiza
como un p oceso de pe meabilización de sabe es que an e eñen, que se alen das sine xías p opias
da súa in e elación.
Sinalaba Ca ide (1988, p. 3) que non al a azón his ó ica, e engadimos nós que ampouco pedagóxica,
pa a ese dis anciamen o ou uncionamen o en pa alelo. Aínda que el p e i e cen a se máis na c eación
de condicións polí ico-didác icas ca na p ocu a de azóns pa a a desc ición ou in en a io da disc epancia,
aspec o no que conco damos e que podemos cons a a nos casos que analiza emos. No aballo ci ado
amén p opoñía a análise do ol do p o eso e mesmo da escola, suxes ión que, década e media despois,
aínda man én oda a súa ixencia ao se moi necesa ia.
Unha das di icul ades pa a ace e ec i o ese in e cambio de coñecemen o achámola no cambio
no ma i o cons an e ao que es á some ido o sis ema educa i o xe al, coa excesi a p omulgación de
leis de e o ma na e apa democ á ica (1990, 2002, 2006 e 2013). A p e endida pe meabilidade na
busca da e oalimen ación pa a a mello a da calidade de ida das pe soas, al lei pascaliana de asos
comunican es, poida que non se p oduci a en ningún momen o da his o ia, agás casos pun uais.
A escola, inse ida na comunidade, e a p opia comunidade sen índose pa e daquela, non é unha ealidade
xene alizada no momen o ac ual. Aínda que exis en expe iencias, non son e i o ios habi uais polos que
ansi an os nosos nenos e nenas. Expe iencias di ixidas a di e en es sec o es sociais, non de inidas
exclusi amen e po c i e ios e á eos, é dici , de idade, podemos elas en Cas o, Zapico e Rod íguez
(2007). Coñecemos ou as p opias do con ex o galego, como o p oxec o Do na1, que amén apun a on
nesa di ección.
Tomaba o p o eso Ca ide (1988) unha ci a de Delo me pa a ilus a que, aínda que non se es ableza
como un con li o decla ado, a ASC cues iona, dalgún xei o, o sabe o icial ou o p ocede da escola pa a
a súa ansmisión. Pode iamos pe mu a o subs an i o sabe pola exp esión cu ículo o icial, pa a o
ema que nos ocupa, xa que sabemos que o que a escola ansmi e é unha pa e do sabe au o izado.
En sín ese, aínda que explici amen e non cues iona o seu se , al e como hoxe o coñecemos, si que o
ai co sabe .
1 O p oxec o Do na: embá ca e na saúde (1998-2004) oi di ixido, undamen almen e, á p omoción da saúde en e escola es
da ESO dunha localidade da Cos a da Mo e galega.

Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 47 -
Naquel momen o, o p o eso Ca ide conside aba que esa isión o alecía o a gumen a io do mo emen o
da desescola ización, mais a día de hoxe podemos a i ma que, no noso con ex o, non es á a e indica se,
nin moi o menos, al p opos a. Aínda que hai sec o es que cues ionen a escola, non p e enden subs i uíla
pola ASC nin exis e no ho izon e quen supla al ins i ución, nin o seu xei o de aballa , no sen ido en que
a coñecemos. Asun o di e en e é o abano de posibilidades que ab en as ecnoloxías pa a a adquisición
de coñecemen os e as súas opo unidades de in e ac i idade, mais o acompañamen o da mes a ou
mes e –no sen ido e imolóxico de magis e –, guía ou i o , p e emos que se á necesa io.
Aínda máis, ansco ido case un cua o de século daquela achega de Ca ide, nou os o os alleos á
educación escola séguense a in e oga sob e esa cues ión:
Momen o é pois, de que ap o ei ando que cada día son máis os p o esionais da educación eg ada que
conside an o empo lib e amén como educa i o, se e adiquen es es «celos pedagóxicos», achegando
p opos as coa in de que p og amas de empo lib e e escola aballen conxun amen e nunha «educación
an icipado a», no sen ido que J.W. Bo kin p opuxo no seu in o me ao Club de Roma, pe mi índolle ao neno
se suxei o ac i o da súa his o ia (Ba iga, 2009, pp. 56-57).
Non emos como p opósi o des e aballo a análise do cu ículo o icial do ensino ob iga o io, mais
p ocede ía salien a que pe i e a súa desconexión co mundo eal no cul u al, educa i o, xeog á ico,
his ó ico e c., aínda que moi o se en mello ado nes e sen ido. Non obs an e, nos úl imos empos
pe cíbense oces que demandan a eins au ación dun cu ículo uní oco e cen alizado como pócima
máxica, baixo o p e ex o de ele a o ni el educa i o e ea o acaso escola , p e endendo ocul a o
p exuízo ideolóxico que as des e ipo de o mulacións se agocha. É mani es o que cada ez a escola é
máis con ex ualizado a, g azas á en ega e aballo dunha boa pa e do co po docen e, o máis mo i ado
e ocacional, que cada día es á máis p eocupado polas ap endizaxes signi ica i as e con ex ualizadas,
no sen ido ausubeliano, e menos polos con idos illados da ealidade ci cundan e.
A ins i ución escola sopo a, sen dúbida, un cu ículo sa u ado que se mani es a en p og amas
excesi os, pe o amén moi len o na inco po ación de no os sabe es – undamen almen e os encellados
á ecnoloxía, de ápida e olución– e, po supos o, o ela i o ás me odoloxías e a eos. Mais cómp e sinala
que non odo es o zo da escola, nin o dou as ins i ucións socioeduca i as, debe olca se na ecnoloxía,
despe sonalizando o labo do alumnado. O p oceso de e lexión pa a a cons ución do coñecemen o é
un ac o in ínseco da pe soa que, de ningún xei o, ai subs i uí a e amen a ecnolóxica. P ocede e i a
que os medios se con e an en ins (Fe ei o & Ga cía, 2015).
Xesús Fe ei o Núñez
- 48 -
A escola le a amén sob e as súas cos as boa pa e da socialización p ima ia, labo p opio das amilias,
mais case semp e con impo an es ca encias, con ibuíndo a iso di e sos ac o es. Es a es u u ación
in e eb ada p o oca que a sociedade lles enca gue as dis in as a e as a di e en es subsis emas: á
escola, a ap endizaxe ins umen al; á amilia, o sus en o e os alo es; ao sis ema sociocul u al, o empo
de ocio; á Educación social, as dis uncionalidades; e ao mass media e á ecnoloxía, os balei os que ican
na con o mación da pe sonalidade (Viché, 2010, p. 28).
Sinalábase an es que as con ulsións dos úl imos anos, no plano económico e social, es án a p oduci
mudas, que eñen a se me mas, nos de ei os indi iduais e na es u u a polí ico-adminis a i a. Es es
cambios anse sen e lexión nin análise, e son de i ados do de e io o polí ico xe ado desde ce as eli es
socioeconómicas. Así, nes e momen o, es á pe manen emen e sob e a mesa das decisións polí icas
u xen es a eo denación de compe encias na adminis ación local, xa que o Gobe no e í alles aos
municipios de meno en idade as poucas que posúen en elación á educación –Lei 27/2013, de 27 de
decemb o, de acionalización e sus en abilidade da Adminis ación Local–; alonxando así aínda máis a
escola da comunidade, pe o amén á comunidade da escola. O empo di á cales se án as consecuencias
de al “o ganización deso ganizada”, xa que de momen o adiouse esa no ma, Lei 5/2014, do 27 de
maio, de medidas u xen es de i adas da en ada en igo da Lei 27/2013, do 27 de decemb o, de
acionalización e sus en abilidade da Adminis ación Local.
Con odo, non se pode nega ce o a ance na elación en e a ASC e a escola nas dúas úl imas décadas,
mais aínda semellan se uni e sos pa alelos, como puidemos e i ica na maio pa e das p ác icas
que se ealizan en di e en es ins i ucións locais, semp e con dignas excepcións. En odo caso, a
adminis ación local é quen pode de ec a mello e máis ápido as necesidades da poboación, polo que
pa ece lóxico que sexa o ámbi o municipal o máis acaído pa a a in e ención pública. Di Puig (1988,
p. 42) que p ecisamen e a súa p oximidade ao cidadán e as posibilidades que en de pa icipación
es e na xes ación e desen ol emen o de p og amas de ASC, cons i úen o ma co ideal de in e ención
sociocul u al.
A educación achégalle á ASC e e en es pa a a acción, dada a súa mul idimensionalidade, que alude
a unha p ác ica educa i a holís ica, po que in eg a odas as dimensións da pe soa e mesmo do g upo
social, an o polo ca ác e da in e ención como polos obxec i os pe seguidos. Tan o é así que, desde
di e sas posicións, máis ca pola ASC após ase pola educación sociocul u al, en de imen o daquela, ao
cues iona se se non es a á xa en c ise o p opio cons u o (Viché, 2010).
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 49 -
A educación, sexa ins i ucionalizada ou non, debe se semp e un e e en e pa a a ans o mación e
cambio social que, en sín ese, é o que pe segue a ASC (Úca , 1994). Sob e es a cues ión chama a
a ención Ca ide, pa indo da p opos a de Gi oux, sob e:
O peso da educación nos p ocesos e as p ác icas sociocul u ais con es a exias me odolóxicas que
p omo en a inicia i a, a au o-o ganización, a pa icipación e a acción au ónoma dos indi iduos nos g upos
e as comunidades das que o man pa e (Ca ide, 2005a, p. 76).
Iso debe ía con ibuí de manei a decisi a á democ acia cul u al, mais nes e momen o p ocede
in e oga se se non es amos a camiña no amen e na di ección da democ a ización cul u al.
Nes e mesmo sen ido F ou e (1997, p. 189), a i ma que “a pa icipación de odos os cidadáns con é ese
semp e no mello ec o das posibles ans o macións sociais”. Sinala que é a pa i da c eación de
edes de in e cambio e axuda mu ua como elemen os cla e pa a o epa o de esponsabilidades, cando
log a un mello axus e e adap ación aos p oblemas que xo den nas di e en es ealidades.
No binomio que anunciabamos –educación e cul u a– cómp e abo da o e mo cul u a e p ecisa polo
miúdo a que eido e minolóxico aludimos. Ago a só a emos algúns pequenos apun amen os, po que a
súa análise exhaus i a excede o p e endido aquí, e segu amen e da ía pa a un ou a ios aballos des a
na u eza. Ben é ce o que his o icamen e a ASC euse o necendo e desen ol endo dende o concep o
de cul u a popula , nun sen ido an opolóxico, en oposición á cul u a eli is a, mais amén comba endo
a cul u a do consumo ou cul u a de masas. As di e en es in e p e acións do concep o cul u a popula
pe mi i annos i axus ando mello a que nos e e imos en cada momen o, en cada con ex o e ci cuns ancia.
Pa a analiza mos o e mo cul u a aise necesa io acudi ao aballo seminal de E. B. Taylo (1977, 1987),
undado da mode na An opoloxía Cul u al e, undamen almen e, pai da An opoloxía b i ánica. Es e
au o de iniuna coma un odo que comp ende c enzas, mo al, cos umes, leis e c., ademais de bens
ma e iais ou p odu os. A p opos a concep ual de Taylo acáelle ela i amen e ben á ASC, po que aba ca
odas as mani es acións humanas, oda c eación. A edo da p opos a do an opólogo b i ánico amén
se p oduci on deba es cues ionando o seu en oque, como non podía se dou o xei o en ciencia, coa
p e ensión de ac ualiza a súa achega, mesmo aléndose pa a iso da me á o a in o má ica, como en
suxe ido Gee z (1992).
O deba e pe i e e as c í icas ao concep o seguen a da se a edo do signi icado ou o gado, ao conside a
que a con o mación de sociedades se p oduce a pa i de g upos compac os de indi iduos. Ób ianse as
Xesús Fe ei o Núñez
- 50 - 50
súas di e enzas in e nas, pe cibíndoas des a manei a coma conxun os illados de indi iduos, cando non
an agónicos. Como quei a que a achega concep ual de Taylo e élase limi ada e con p edominancia da
adición an opolóxica, educionis a segundo algúns au o es, p e endemos amplia o campo de análise.
Si ua émonos nou as pe spec i as pa a complemen a mos o p oceso, máis có esul ado ou p odu o,
dado que desde es e en oque é desde o cal se abo da o aballo.
Besna d (1991) ai unha clasi icación moi ampla de di e en es ipos de cul u a: cul u a eli is a e dominan e,
cul u a escola , cul u a p o esional, cul u a sal axe ou con acul u a, cul u a de masas-consumo, cul u a
popula . En on ouse a unha e isión c í ica do e mo que de i ou na apos a polo cons u o “di e sidade
cul u al”, supe ando así o concep o, que oi ca ac e izado en algúns es udos como sinxelo e pouco
comp ensi o (Del Olmo & He nández, 2004). Aínda que pa a de ini di e sidade cul u al ól ese unha e
ou a ez ao concep o o ixina io de cul u a, que a UNESCO (2001) de ine dunha manei a máis ampla:
Conxun o de azos dis in i os, espi i uais e ma e iais, in elec uais e a ec i os que ca ac e izan unha
sociedade ou g upo social. Comp ende, ademais das a es e le as, os modos de ida, os de ei os
undamen ais ao se humano, os sis emas de alo es, as adicións e as c enzas.
No sen ido p imixenio da exp esión di e sidade cul u al aludíase á mul iplicidade de cul u as ou de
iden idades cul u ais. Mais hoxe en día ai e e encia, dende unha pe spec i a sis émica, ao conxun o
desas cul u as, pe o amén ás elacións que se p oducen en e elas e á súa e olución. Non se a a ía
unicamen e de p ese a a di e sidade cul u al desde unha posición es á ica senón que implica ía incluí
odas as que xu dan no as como oi o das in e accións das cul u as o ixinais. Des e xei o, odas as de
ecen e nacenza amén e ían que se p ese adas en i ude de que igualmen e con ibúen á di e sidade
e son pa e in ínseca dela.
Es e discu so plu al, in eg ado e sis émico, a ópase se iamen e comp ome ido polas endencias ou
de i acións polí ico-económicas, que cada ez eñen máis p esenza e incidencia social. En e ou as, a
globalización, a de inida como libe alización de luxos económicos e o desen ol emen o das ecnoloxías
da in o mación e a comunicación, co impulso da dixi alización que, se ben, pode ealiza achegas
ex ao dina ias ao coidado da di e sidade cul u al, amén pode con ibuí de manei a decisi a e ápida
á súa ex inción.
Ao noso en ende , a ningún indi iduo nin sociedade se lle debe u a o de ei o que se ecolle no p incipio
13º da Axenda 21 da cul u a:
- 51 -
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
O acceso ao uni e so cul u al e simbólico en odos os momen os da ida, dende a in ancia a a a ellez,
cons i úe un elemen o undamen al de o mación da sensibilidade, da exp esi idade, da con i encia e
da cons ución de cidadanía. A iden idade cul u al de odo indi iduo é dinámica (O ganización mundial
ciudades y gobie nos locales unidos-CGLU & Ajun amen de Ba celona, 2004, p. 9).
Con imos con Úca (2000) en que o concep o cul u a, dende o plano an opolóxico, oi e é obxec o de
análise, e segui ao a se en p og esión xeomé ica. Des a manei a o e mo ano a ase unha e ou a ez
en unción de momen os his ó icos, ci cuns ancias e con ex os, acollendo no seu seo unha cons elación
de ma ices que comp enden calque a ei o humano, calque a ob a ísica ou in elec ual, di e en es
manei as de pensa e de p ocede ; en suma, o ma e ial e o inma e ial. Como sos én Cal o (2002, p. 38),
débense conside a as ca ac e ís icas da dimensión cul u al da ASC (g á ico 1.3).
G á ico 1.3: Ca ac e ís icas da dimensión ac ual da cul u a
Fon e: Cal o (2002). Elabo ación p opia.
A cul u a como
ac i idade de
p oceso que
pe mi e elacións
Ca ac e ís icas da
cul u a
Non se p oduce
só no ámbi o
in elec ual, senón
social
O ca ác e
simbólico e
exp esi o
In e dependencia
Con ibución ao
desen ol emen o
da comunidade

Xesús Fe ei o Núñez
- 52 - 52
Despois des a análise sucin a do e mo cul u a, undamen almen e dende a óp ica an opolóxica e
sociolóxica, cómp e cons a a amén a al a de consenso á ho a da súa de inición desde ou as á eas
do sabe p óximas (Psicoloxía, Pedagoxía, Filoso ía...). A súa polisemia e ela, cando menos, un dob e
plano de análise, de espos a indi idual e colec i a, aos eme xen es e cons an es modos de en on a
a p opia exis encia, en unción de con ex os, ci cuns ancias, momen os. Úca (2000) ai alusión ao uso
ambiguo que do concep o cul u a eñen acendo ac o es das polí icas públicas, oi o, en e ou as
azóns, das consecuencias da democ a ización cul u al e de ce o pancul u alismo.
Di e sos au o es e dende di e en es pe spec i as, de inen o concep o cul u a como un conxun o de
sabe es, de manei as de ace , de pensa , de simboliza a exis encia. Po iso en endemos e asumimos
a de inición da UNESCO, que amén lle ecoñece a súa débeda a Taylo , pois a súa acepción é a
que segue a e máis ixencia e ampli ude de can as se a ella on pos e io men e, desde di e sas
disciplinas cien í icas. En e ou as azóns, p ezámola po que alude ao uni e so emocional e aos de ei os
undamen ais, an necesa ios de ei indicación e conside ación con espec o á in ancia.
Unha ez que delimi amos e explicamos po que e i o io concep ual ansi amos ao ala de cul u a, en
elación á exp esión ASC, den o do binomio educación-cul u a ao que aludiamos, ecemos paseniño o
discu so a edo dou as a inidades e minolóxicas.
A ASC, dende a dimensión cul u al, pa e dun concep o amplo de cul u a que in eg a a An opoloxía
Cul u al, idea con apos a á cul u a de masas e mesmo á cul u a dominan e. Mais nas úl imas décadas
p oduciuse unha e lexión c í ica a edo des a p opos a dico ómica, que apun a máis a posicionamen os
de ca ác e ideolóxico ca de con idos, al é a de López Aguile a, ci ada po Cal o (2002, p. 36).
O desen ol emen o da ASC oise acendo a pa i do concep o cul u a popula , que se opón á cul u a
eli is a, a p oducida e consumida polas clases máis p i ilexiadas; mais amén se con apón á cul u a de
masas, is o é, a c eada con me a men alidade de consumo. P ecisamen e, Cal o (2002) emon a a súa
o ixe á posgue a mundial, cando se p oduce a chamada democ a ización da cul u a, pois pode accede
a ela a maio pa e da poboación. Conco damos, pois, con es e en oque comp ensi o da cul u a, que ai
máis aló do me amen e in elec ual, in eg ando odos os planos e dimensións socio-humanas.
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 53 -
1.2 A CONCEPTUALIZACIÓN DA ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL
Da p ecisión concep ual do cons u o animación sociocul u al ocupá onse au o es como Quin ana, T illa,
F ou e, Ca ide, O ega, Viché ou Úca , po ci a só algúns dos que máis publica on do asun o. O p o eso
Úca a ibúelle á ASC a ca ac e ís ica de ecnoloxía social, aínda que pensa que cómp e conc e a máis
esa idea. Conclúe que é unha ecnoloxía socio-educa i a p ocedimen al ou de p opos a, con ocación
de soluciona e icazmen e p oblemá icas sociais conc e as, que exp esa des e xei o:
É un p oceso de in e ención socio-educa i a en/sob e unha comunidade delimi ada e i o ialmen e, que
en po obxec o con e e aos seus memb os, indi idual e socialmen e conside ados, en suxei os ac i os da
súa p opia ans o mación e a do seu con o no coa in de mello a a súa calidade de ida (Úca , 1994, p. 176).
Nesa liña amén se exp esa on ou os au o es ao conside a que o campo da ASC é, undamen almen e,
de na u eza cuali a i a de ca a a desen ol e po encialidades, o que Puig (1988, p. 88) denomina: “Tecido
sociocul u al dun e i o io, un ecido sociocul u al que se alimen a e cons úe a pa i da combinación de
signos, símbolos, alo es e coñecemen os di e sos e plu ais”.
Pa a a de inición de ASC omamos e asumimos a ecollida nun pequeno manual, 131 Concep os cla e
en educación social (Caballo, Candia, Ca ide, & Mei a, 1996), que se e elou como achega de e minan e
no que espec a á análise e minolóxica en Galicia, pe o amén alén do con ex o galego. P ecisamen e,
publicouse no momen o de madu eza e asen amen o do es udo e in es igación na uni e sidade. Nel
de iníase a ASC, do seguin e xei o:
P oceso que implica unha concepción e o ien ación do aballo cul u al ca a a p ác icas e es a exias
me odolóxicas que p omo an decididamen e a inicia i a, o ganización, e lexión c í ica, pa icipación e acción
au ónoma das pe soas, g upos e comunidades na ida sociopolí ica e cul u al na que es án in eg adas,
independen emen e da súa condición social, idade e c. As súas me as cén anse na p omoción social das
pe soas no ma co global do e i o io, po enciando a democ acia cul u al como supe ación da democ a ización
cul u al, pa a acada-la emancipación colec i a e o cambio social. O concep o de animación sociocul u al,
que comeza a u iliza se en Eu opa a pa i dos anos 60, sob epasa hoxe a súa conc eción inicial, educida
ó ma co do empo lib e, pa a concibi se como pa e dunha polí ica cul u al global. Con es e en oque, a
animación sociocul u al aspi a a encella opcións é icas, polí icas, o ganiza i as, económicas, écnicas,
o ma i as e c.; nes e senso, a a de se cong uen e cun p oxec o amplo e in eg al de desen ol emen o
sociocul u al, descen alizando e e i o ializando as súas inicia i as (Caballo e al, 1996, p. 16).
- 54 -
Xesús Fe ei o Núñez
Sinala Ca alá (2009, p. 11) que ao analiza mos o pano ama ac ual da ASC si uámonos nunha sociedade
cada ez máis complexa e global, con ulsionada pola no a o de económica mundial e a elocidade
á que a anzan as ecnoloxías, onde odo ei o se e ela, case ao ins an e, obsole o, cues ión na que
inciden Caballo e al. (2012a) Es a cues ión da “caducidade do coñecemen o” e da elación do se
humano cos empos alcanza cada día maio ele ancia, sendo abo dada po di e sos au o es nas súas
in es igacións, al é o caso de Ca ide (2012a; 2012b). Es a cues ión e oma émola no capí ulo 2, onde a
analiza emos con máis p o undidade.
Xu di on p opos as coma as de Viché (2007) coa inalidade de ac ualiza a concep ualización das
p ác icas educa i as da ASC, inco po ando a sociedade do coñecemen o na que es amos inme sos. Mais,
segundo Ca alá (2009), os discu sos non dis an moi o daqueles que se ealizaban nos anos sesen a e
dos cales se o necen, sen dúbida, os ac uais. O au o sinala que es á ac edi ada a inco po ación o mal
do e mo ASC a pa i de inicia i as de i adas de p og amas da UNESCO (1982), nos seguin es e mos:
“É un conxun o de p ác icas sociais que eñen como inalidade es imula a inicia i a e a pa icipación das
comunidades no p oceso do seu p opio desen ol emen o e na dinámica global da ida sociopolí ica na
que es án in eg adas”.
Es a de inición, aínda que sinxela, se conside amos as pe spec i as ac uais, xun o coa de Caballo e
al. (1996), se i anos semp e de e e en e. No seguin e apa ado a ondamos na concepción da ASC ao
abo da a súa polisemia, ademais de analiza a súa axec o ia a é os nosos días.
1.3 O DEVIR HISTÓRICO DA ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL
O de i his ó ico da ASC p ecisa se analizado desde as di e en es pe spec i as nas que se oi con igu ando
nos nosos lími es xeog á ico-cul u ais. Pe o amén a endendo aos sucesi os desp azamen os de in e ese
que i e on en con a di e en es in es igado es e in es igado as, dándolle impulso ao seu es udo.
A ASC oise con igu ando como p ác ica socioeduca i a ecoñecida a base de pequenos a ances, que
os in es igado es son quen de sinala ac ualmen e con p ecisión; pe o cando acon ecían, di icilmen e se
podían ci cunsc ibi po que se es a a a a a esa aínda a e apa de con igu ación e asen amen o.
Pa a unha b e e e isión desas e apas con igu ado as da ASC e da cons ución de modelos que a edo
dela se o on p oducindo, seguimos os aballos de di e sos au o es a au o as. Ocupá onse e ocúpanse
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 55 -
con maio ou meno p o undidade, de de ega o seu p oceso his ó ico, ademais de ilus a o concep o
de mane ia acaída e sin é ica (Besna d, 1991; Ca ide, 2000; Ca alá, 2008, 2009, 2011; Úca , 2002;
Viché, 2005) e que o ilus an de manei a acaída e sin é ica.
Como pun o de pa ida dese pe íodo con igu ado , Úca (2002, p. 5) sinala que no noso con ex o, e na
década dos 60-70, cando se p oduce unha escisión na concepción da ASC, o que supuxo dúas o mas
de concibi a ealidade da ASC (g á ico 1.4).
G á ico 1.4: Escisión da ASC na década dos anos 60-70
Fon e: Úca (2002). Elabo ación p opia.
Segundo sinala Besna d (1991), a a a década dos 60, a ASC i o endencia a exei a an o as
in es igacións cien í icas coma as análises que podían con ibuí a cla i ica a súa p oblemá ica, as súas
es u u as e as súas p ác icas conc e as. O paso da educación popula á ASC e ela, de ei o, unha
e olución sociolóxica undamen al, a ASC como elemen o de in e mediación en e a c eación cul u al, a
di usión e o público.
A pa i do inicio da democ acia, a xuízo de Ca alá (2008), con igu ouse un pe íodo que xi ou a edo
das inicia i as con ex ualizadas ao ai e lib e, e amén dos p imei os aballos esc i os especí icos sob e
o ema. Po unha banda i á de i a ca a a xes ión e, pola ou a, ca a a acción. Des e xei o, a década
dos 80 é conside ada no con ex o español como a que posibili ou a consolidación da ASC como unha
me odoloxía de in e ención socioeduca i a. A inais des e pe íodo comeza, segundo Úca (2002), a
di e encia se como me odoloxías de in e ención socio-comuni a ias. Es e impo an e desen ol emen o
es á en consonancia coas expec a i as que se ab en coa democ acia en di e en es ámbi os. Nes a liña,
I. Animación
sociocul u al II. Animación cul u al,
de i ada da adición
ancó ona
Xesús Fe ei o Núñez
- 62 -
En endemos que coa de i a das polí icas que se es án a e ec ua na ac ualidade, es e modelo aise
descompensa en a o da sociedade ci il po dúas azóns. A p imei a en que e coa ápida capacidade
de a ellamen o des a g azas ás ecnoloxías e a odo o elacionado co mundo i ual; a segunda coa
endencia ao abandono do p opio Es ado de ce as uncións sociais.
As p ác icas de ASC no empo de lece , como as que nos imos e e i , cons i úen un dos escasos
pe íodos de socialización da in ancia alleo á amilia; e aínda así as c ianzas pe manecen indi ec amen e
baixo o seu con ol. A dici de Du kheim, ci ado po Lahi e (2007, p. 24), no seo amilia do neno ou nena
acon ece basicamen e oda a súa ida ou, polo menos, ese in luída po ela odo aquilo que, dun xei o ou
dou o, poida expe imen a nou os con ex os, xa que na amilia odo en o seu eco e p o oca eaccións.
Tal e como sos én es e au o , espec o da socialización, a amilia non queda “nunca ine e an e ou os
ma cos socializado es po enciais”. De ei o, nes e sen ido, a í mase na Decla ación in e nacional da
WLRA (1998) que o empo de lece é ans e sal a ou as ins i ucións: “O empo de lece coma una
ins i ución social es á en e ecida con ou as ins i ucións como a amilia, o aballo, a comunidade e a
educación na e a da ecnoloxía e a in o mación” (P eámbulo da Decla ación, 1.1).
Ao ol e a ollada ca a a inais da década dos anos oi en a do século XX, obse amos que a ede
ecida de ins i ucións e p og amas, ademais da p o esionalización de axen es educado es, p oduciu
abundan es expec a i as sob e a c eación dun e dadei o sis ema público descen alizado (Viché, 2005,
p. 2), aspec o que hoxe se es á a e e e ca a unha neocen alización de se izos e polí icas. Es e
sis ema pa ecía que camiñaba con di e sas axe o ias, en e ou as, a da Educación no empo lib e.
Como a i mamos ao p incipia mos o capí ulo, o o alecemen o das polí icas neolibe ais de i ou nun
p og esi o desman elamen o do denominado Es ado do benes a , alonxando as de andi as expec a i as
ca a a un ho izon e di uso.
Na ac ualidade pe cibimos que moi as inicia i as de lece es án p i a izadas con pu a inalidade
me can ilis a, pe dendo boa pa e do seu sen ido p imixenio, cando non odo. É es e un aspec o ao que
ol e emos máis adian e ao abo da os empos da in ancia, dado que o sen ido educa i o ó nase en
come cio.
Do exp esado a a o de ago a cons a amos que non se cump e coa máxima consubs ancial ao lece : se
conside ado un de ei o básico das pe soas, ecollido de manei a máis ou menos di ec a na Decla ación
dos de ei os humanos de 1948. Nela, apa ece e e índose ao descanso, dis u e do empo lib e e c., e
nos a igos 20, 22, 24 e 27. Pe o xa an es, en 1945, a UNESCO sinalaba a ele ancia da educación

Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 63 -
e da cul u a e amén e, pos e io men e, en 1978, o depo e e a educación ísica igu an coma un dos
ámbi os do lece . No caso da no ma i a es a al é p eciso salien a que a Cons i ución española de 1978
ai e e encia, di ec a ou indi ec amen e, ao omen o e u ilización do ocio en a ios a igos, dos cales
des acamos o seguin e: “Os pode es públicos omen a án a educación sani a ia, a educación ísica e o
depo e. Asimismo acili a án a axei ada u ilización do ocio” (a . 43.3).
De e isa mos a no ma i a in e nacional de ca ác e especí ico, e i icamos que amén igu a explici ado
como de ei o na Ca a in e nacional do ocio de 1970, pe eccionada en 1993 (WLRA), e sión na que se
ecolle es e de ei o do seguin e xei o:
O ocio é un de ei o humano básico, como a educación, o aballo e a saúde, e ninguén debe ía se p i ado
des e de ei o po azóns de xéne o, o ien ación sexual, idade, aza, elixión, c enza, ni el de saúde,
discapacidade ou condición económica.
Como sabemos, a WLRA é unha o ganización non gobe namen al, pe o man én elacións o mais con
moi as ins i ucións, en e ou as, coa ONU, polo que cons i úe un e e en e signi ica i o. Logo, en 1994,
ap óbase a Ca a in e nacional pa a a educación do ocio, que ecolle o concep o no sen ido exp esado,
así como na coñecida como Decla ación de São Paulo de 1998, onde se explici a que o lece é un
de ei o.
Ademais dos xa ci ados, ou os o ganismos in e nacionais, es a ais e au onómicos ocupá onse de
p omo e ou ixa en no mas o lece , al é o caso do Consello de Eu opa, a O ganización Mundial do
Tu ismo, ou o p opio Es a u o de au onomía de Galicia (Lei o gánica 1/1981). Es a no ma egula, no a igo
27.21 e 27.23, o elacionado coa p omoción do u ismo e o desen ol emen o comuni a io, men es que
no 27.22 sinala que Galicia en compe encia exclusi a na “p omoción do depo e e a axei ada u ilización
do lece ”.
Unha ez ubicados no con ex o -comunidade de inida- no que se debe inse i a p axe da ASC, e no ma co
no ma i o que lle dá sopo e, imos abo da o cons uc o empo de ocio ou lece pa a, pos e io men e,
pecha es e apa ado iando algunhas ideas sob e ASC e sob e p ác icas en empos de lece ou ocio.
En e as p imei as delimi acións que p ocede ace es á a di e enciación en ámbalas dúas denominacións
– empo lib e/ empo de lece –, dado que moi a miúdo se emp ega on e emp egan coma sinónimos.
Compa en aspec os, mais non posúen sinonimia, pese a que na linguaxe coloquial se eñan emp egado
Xesús Fe ei o Núñez
- 64 -
con ou sen esa in ención, ben xun os ou po sepa ado (Sa a e, 2008, p. 52). Así, empo lib e non é o
mesmo ca empo de lece ou de ocio, xa que o p imei o caso ci cunsc íbese a un empo delimi ado,
mesmo no sen ido espacial, na acción ou, se se que e, na implemen ación ou p ác ica. Pola con a, o
segundo caso, como i encia plena, es á encellado á “expe iencia comple a e con sen ido”, incluíndo o
empo de p oxección e de lemb anzas dunha ac i idade conc e a (Cuenca, 2009, p. 12). De ei o, pa ece
da se po supe ada a endencia a iden i ica o lece co espec áculo e como me o pasa empo (Sa a e,
2008), aínda que non o almen e, como puidemos comp oba no es udo de casos.
Seguindo o ío do exp esado a a o de ago a cabe, pois, ace uns b e es apun amen os espec o da
de inición ou acou amen o e minolóxico do ocio ou lece . Como pun o de pa ida acudimos á de andi a
Ca a in e nacional do ocio de 1993 e obse amos que no seu p imei o Conside ando, sinala:
O ocio e í ese a un á ea especí ica da expe iencia humana, cos seus bene icios p opios, en e eles a
libe dade de elección, c ea i idade, sa is acción, gozo e p ace , e unha maio elicidade. Comp ende o mas
de exp esión ou ac i idade amplas cuxos elemen os son ecuen emen e an o de na u eza ísica como
in elec ual, social, a ís ica ou espi i ual (1º Conside ando).
A de inición de ocio achegada polo sociólogo ancés Jo e Dumazedie , en 1973, oi an in eg ado a
que –quizais hoxe di iamos poli icamen e co ec a– esul ou pouco ope a i a, sendo incluso e isada
pos e io men e polo p opio au o . Mais hai que acep a que a noción ou sen ido que emos na ac ualidade
do empo lib e di i e moi o do das sociedades p e é i as. As palab as do p opio Dumazedie e e íanse
a un conxun o de ocupacións ás que o indi iduo pode dedica se olun a iamen e –unha ez libe ado
de ob igas– pa a descansa , di e i se ou desen ol e a súa pe sonalidade. A pa i desa de inición as
in es igacións e p opos as de e isión e minolóxica sucedé onse ao longo dos úl imos anos.
Tamén, segundo T illa, ao achegá monos ao e mo é p eciso conside a que o empo é o p imei o e
p incipal equisi o e, conc e amen e o empo lib e, condición p imei a e necesa ia. Aínda máis, o lece
é empo lib e ao que se lle suma a libe dade pe soal: lib e elección e lib e ealización da ac i idade e
sa is acción das necesidades. Un dos au o es máis p olí icos nes e campo (Cuenca, 2009, p. 9) sos én
que o ocio é unha expe iencia humana in eg al, cen ada en ac uacións au o élicas e pe soais con di e sas
implicacións ( áboa 1.2). Ademais do exp esado, nun con ex o de “ eclusión académica c ecen e, as
i encias de ocio son un espazo de au o o mación e desen ol emen o de especial signi icado”, segundo
sinala (Cuenca, 2005, p. 61).
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 65 -
Táboa 1.2: Ca ac e ís icas do ocio, segundo Cuenca Cabeza
Ca ac e ís icas do ocio como expe iencia humana in eg al
A pe soa é a e e encia Di e enciada do aballo Non demanda comp omiso
do “debe ”
Ac i idade emocional Con empo alidade
idimensional
Opos a á ida u ina ia
Expe iencia in eg ada en
alo es e modos de ida
Requi e de capaci ación Vi énciase segundo ni eis
de capaci ación
Fon e: Cuenca Cabeza (2009). Elabo ación p opia.
Como adian abamos, o lece é ou o ema no que p o unda emos no capí ulo 3, polo que aquí só
ealizamos algúns apun amen os máis con inalidade in odu o ia. Des e xei o, o mani es ado indícanos
que o ocio é conside ado bene icioso desde di e sos pun os de is a. De en e eles des acamos o
plano psicolóxico e social, con especial ele ancia pa a o obxec o de es udo des e aballo. Fa o ece o
eido psicolóxico ao incidi na mello a condu ual, ísica e mesmo emocional, pois c ea ínculos, acili a
sen imen os posi i os e con ibúe á in e acción sa en e pe soas. De o ma semellan e ao que desc ibe
Piage cando abo da a ansición da he e onomía á au onomía mo al da c ianza, que debe pasa po un
pe íodo de descen amen o no cal se aga conscien e do ou o, a p ác ica do ocio posibili a encon a se
co ou o, saí de si, “pe mí enos saí de nosou os mesmos, en a en con ac o con ou a xen e e ou os
p oblemas, i i si uacións que idas que acili an a ealización e desen ol emen o da nosa pe sonalidade”
(Cuenca, 2009, p. 17).
Polo que espec a ao plano social, o lece amén posibili a a mello a nas habilidades sociais e de
comunicación. De ei o ixé onse in es igacións cen adas nel desde unha pe spec i a palia i a ou
mi igado a, ehabili ado a ou e apéu ica. Nes e úl imo caso, cump e uncións no sen ido aludido en
si uacións pe soais de i adas de desequilib ios i ais, pe spec i a que es á a amplia on ei as e conci a
g ande in e ese de es udo. En suma, po odo o is o a a aquí a i mamos que o ocio é un cen o de
in e ese pa a o aballo de acción socioeduca i a, pa icula men e coa in ancia.
Ou o en oque de es udo en a iza o seu ca ác e educa i o, como e emos máis adian e, dado o in e ese
social exis en e po do a de o mación aos indi iduos pa a ealiza un uso cons u i o do empo lib e que
con ibúa á mello a social. Desde es a óp ica hai que conside alo como p oac i o, ao p opoñe se supe a
Xesús Fe ei o Núñez
- 66 -
a ía adicional palia i a de si uacións complexas desde o pun o de is a social, e inse ido no pa adigma
da educación ao longo da ida (Sa a e, 2008, p. 54).
P ecisamen e, a de andi a pe spec i a é u ilizada en odas as expe iencias do es udo de casos
analizadas nes e aballo, xa que busca unha mello a social con inalidade p e en i a, máis ca palia i a.
Is o non qui a que de e minadas ac i idades puide an se deseñadas coa inalidade de op imiza a
in eg ación social dun ba io ou localidade conc e a, e pa a un momen o pun ual. Somos conscien es
que no p esen e aballo cen amos a ac i idade in es igado a só sob e as p ác icas di ixidas á in ancia,
mais coincidimos con Cuenca (2002a, p. 151) en que a Educación do ocio non é exclusi a des a idade,
pois ab e un campo de mello a di ixido a calque a pe soa e de calque a idade.
Nas úl imas décadas oise de inindo o uni e so da ASC que no empo lib e se én ocupando de o ece
ac i idades de di e so ipo e na u eza, en e elas, de lece , pa icula men e as di ixidas á in ancia e
xu en ude. Des e xei o, a Educación no empo lib e p ocu a p omo e un ipo de ocio que p o exa ás
c ianzas e aos adolecen es da ociosidade, do consumismo e dos hábi os de ida pouco saudables
(He e a, 2006, p. 79). Seguindo a es a au o a, ad e imos es g andes pe spec i as nas que se
ma e ializa a ASC. A íade en que oma o ma podemos di idila así:
a) de animación no empo lib e
b) de xes ión cul u al
c) de animación sociocul u al
Nes es es g upos podemos iden i ica e encad a case a o alidade das p ác icas de ASC e, den o da
ca ego ía de animación no empo lib e, as analizadas no es udo de casos do p esen e aballo. Mais,
es as pe spec i as educí onse a dúas, a de “xes ión” e a de “acción” que, como xa apun amos nou o
apa ado, Úca sinala que se con igu a on a inais da década dos 80.
En a ios casos dos que se dá con a nes e in o me p odúcese unha mes u a das dúas liñas. Is o é
debido a que ás eces a xes ión consume a o alidade do empo do animado ou animado a e, ou as,
es e labo é necesa io pa a que exis a acción, ao ca ece de se izos adminis a i os que lle pe mi an
ao p o esional dedica se en exclusi a á in e ención. Sob e es a cues ión ol e emos no capí ulo 6, de
análise das p ác icas obse adas, mais podemos adian a que é nas pequenas adminis acións onde se
p oduce a de andi a mes u a e, pola con a, o labo do animado ou animado a cén ase exclusi amen e
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 67 -
sob e a p og amación-xes ión nas de amaño medio-g ande. Polo seu ca ác e senllei o, como se e á
no seu momen o, o caso da en idade p i ada non pe mi e unha análise des e ipo.
P ecísanse emudas concep uais, al e como se en ac edi ado, pa a conside a a educación como
panca da ealización pe soal e si uala no mesmo plano de ele ancia da que goza a educación di ixida á
o mación pa a o aballo. Con es a isión, xa hai máis dunha década que o ocio adqui e po encialidade
c ecen e como ámbi o de ap endizaxe en dúas di eccións: a necesidade de ap ende des ezas que
cons i úen un equisi o pa a no as p ác icas e es ilos de ida e a p opia conside ación de ocio que
eñen ce as ap endizaxes. Es a úl ima pe spec i a cons i úe unha e dadei a ans o mación po que
se ad i e ce o desp azamen o na concepción do ocio como ámbi o de ap endizaxe, con alidez plena
pa a a o mación da pe soa.
Nos úl imos anos di e sas in es igacións demos a on que as pe soas non poden asegu a po si soas
as condicións necesa ias pa a un ocio de calidade (Cuenca, 2002a). Ao pa i des a p emisa, segundo
sinalou T illa (1999), o empo lib e considé ase un con edo no que se poden acumula expe iencias
nega i as e posi i as.
1.5 A FIGURA PROFESIONAL: COMPETENCIAS E PRAXE DO ANIMADOR OU
ANIMADORA SOCIOCULTURAL
Nes e apa ado ealiza emos unha sucin a ap oximación á igu a p o esional do animado ou animado a
sociocul u al. Acou ámola, en e mos xe ais pa a, logo máis adian e, examina nou o apa ado do capí ulo
6 as igu as dos p o esionais conc e os que exe cen nas ins i ucións obxec o de es udo. Abo damos
es a cues ión desde a e isión da bibliog a ía cien í ica; es a pe mi i anos pó as bases da análise que
e ec ua emos pos e io men e pa indo da desc ición das igu as p o esionais e ealidades es udadas,
con especial a ención ás si uacións adminis a i as, uncionais e c.
En p imei o luga , a emos un b e e pe co ido pola e olución da p o esión no noso con ex o, de éndonos
nos momen os cla e. A con inuación a gumen amos cales son as compe encias das que podemos i a
unha de inición ac ualizada e os po enciais escena ios da p axe, omando como pun o de pa ida a
análise da o mación inicial.
Unha das ei as que a ASC en en España adica na ca encia dunha i ulación uni e si a ia especí ica,
como acon ece nou os países do noso con o no. Aquí a i ulación exclusi a só lla ou o ga a o mación

Xesús Fe ei o Núñez
- 68 -
écnica supe io , aínda que o ma pa e como especialización da i ulación uni e si a ia ou supe io
en Educación Social (Úca , 2012b). Es a ca encia dun í ulo uni e si a io especí ico en nume osas
epe cusións nega i as an o nos p opios es udos coma na in es igación.
A ealidade ac ual non abonda pa a explica a si uación, dado que o ece unha isión limi ada. Pa a unha
análise de conxun o hai que emon a se a inais do pasado século XX, momen o no que se deseñou
a es u u a no ma i a que da ía luga ao pe il académico e p o esional do animado e animado a
sociocul u al que hoxe coñecemos. Es ableceuse en p imei o luga a especialización uni e si a ia e,
pos e io emen e, a o mación p o esional, po que no noso con ex o ca eciamos nun p imei o momen o
dun co pus o ma i o que posibili ase unha i ulación ad hoc. Ao e isa mos bibliog a ía na p ocu a das
aíces da p o esionalización, necesa iamen e, ealizamos un pe co ido in e so, inco po ando da os
que con ibúen á explicación do p oceso de cons ución da p o esión; imos das demandas sociais que
xe a on e xus i ica on a necesidade do pe il p o esional ca a á ins i ucionalización da o mación eg ada.
Hai máis de dúas décadas que, desde a adición ancó ona (Be sna d, 1991), se apun aba en di e sas
di eccións espec o da de inición do p o esional da ASC. Nese con ex o, e coa ASC asen ada moi o
an es ca no noso, a ca ac e ización que ai dos p o esionais e lic e unha iqueza de ma ices que exp esa
a conside ación da p o esión e dá idea dos con ex os nos que pode exe ce . Hai que e en con a que
no ano en que se publica o ex o de Be sna d, en España oman o ma os es udos uni e si a ios de
Educación Social, que, como dixemos, non son especi icamen e de ASC, pe o con ibúen, loxicamen e,
de manei a decisi a á súa consolidación. Así, o au o ances de ine o p o esional da ASC do seguin e
xei o:
O animado sociocul u al é un axen e de desen ol emen o dos indi iduos e dos g upos, cuxa acción
p o esional ou olun a ia se ca ac e iza po unha in e ención nun medio dado, no ni el das elacións
en e indi iduos e os g upos, e e en ualmen e no ni el das es u u as. Es a acción, undada ás eces
sob e p incipios e alo es mili an es, si úase nun ma co ins i ucional que pode oma o mas di e sas
(asociacións, colec i os, ins i ucións...). Necesi a écnicas a iadas que esixen do animado compe encia
e cuali icación e aba ca p ác icas múl iples de ipo cul u al, a ís ico, es é ico, social, depo i o, manual e c.
(Besna d, 1991, p. 87).
As pe spec i as de análise do p o esional da animación sociocul u al no noso con ex o sucedé onse nas
úl imas décadas, mesmo ampliando o seu campo de acción, xa que, segundo T illa (1988, p. 21) es a
igu a p o esional non é p opiamen e un sociólogo, pe o “nun momen o dado do p oceso ac úa coma al
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 69 -
ou en es ei a colabo ación con el e po iso debe con a coa o mación eó ica necesa ia pa a iso”. Tamén
é e dade que es a análise do p o eso T illa é p e ia ao asen amen o dos es udos uni e si a ios de
Educación Social e de écnico en Animación Sociocul u al. Na mesma publicación chamaba a a ención
sob e o desp azamen o da ele ancia das ca ac e ís icas pe soais do animado ou animado a ca a aos
“mé odos e écnicas azoablemen e obxec i ables, ans e ibles e ap endibles”.
Se omamos como e e encia a o mación uni e si a ia, como especialización den o da i ulación
uni e si a ia de Educación Social, ad í enos Caballo (2001, p. 205) que as pe soas o madas debe án
en on a se a unha p o esión:
Complexa e a iscada, pois na maio pa e das ocasións as polí icas sociocul u ais eñen máis in e ese en
p og ama g andes e en os cul u ais de p es ixio que en po encia dinámicas de animación sociocul u al
que, cun p oxec o de ondo, cues ione e in en e ans o ma as es u u as ixen es.
A p o eso a Caballo si úa a p o esión no e e no deba e en e a p o esionalización e o olun a iado,
inclinando a balanza ca a á p o esionalización, unha ez que es á asen ada a o mación académica.
Es a dispu a en e olun a iado e p o esionalización o maba pa e do deba e cien í ico do momen o en
di e en es con ex os e ealidades xeog á icas, máis pode cons a a se que “es a endencia oise in e endo
a é comp oba como cada ez máis pe soas se dedican p o esionalmen e a es a a e a”. Du an e ce o
empo, con i ían ambas as dúas ipoloxías de p o esionais da animación, na que se deu en denomina
“e apa de alo ación común dos p o esionais e dos bené olos” (López, 2002, pp. 162-164).
Unha década despois da análise de Caballo (2001) e amén da ealizada po López (2002), o deba e
xa non se si úa nesa dico omía ao es a asumida e asen ada a p o esionalización. Con odo, as
consecuencias sociais da c ise económica e de alo es an que, en xe al, o olun a iado ecob e cada
ez maio pulo, una ealidade na cal amén se sen e in e pelada a ASC. Aga demos que is o non supoña
unha ol a a ás.
Segundo ecolle Mo os (2008), a o mación académica ac ual do p o esional da animación sociocul u al
baséase en ca o g andes bloques, de i ado do ixado polo Consello de Uni e sidades:
§ O p imei o bloque p e ende ealiza unha ap oximación á disciplina; a a de da unha base
eó ica a a és da ap oximación his ó ica, concep os undamen ais, dimensións educa i as e c.
Xesús Fe ei o Núñez
- 70 -
§ En segundo luga , p e éndese p opo ciona ao es udan e unha isión o máis comple a posible
de como se deseña un p og ama de animación sociocul u al, acendo unha análise exhaus i a
das dis in as ases, obxec i os e c., e que acaba á inalmen e na elabo ación dun p oxec o po
pa e do alumno.
§ En e cei o luga , hai un bloque de con idos que an e e encia aos ecu sos pe soais,
me odolóxicos e écnicos da animación sociocul u al, que analiza cal é o pe il p o esional e
pe soal do animado .
§ En úl imo luga , p opo ciónase ao alumno ou alumna unha isión pano ámica dos dis in os
ámbi os, con ex os nos que pode in e i o animado ou animado a sociocul u al.
Es as inalidades p e enden o ma nas compe encias de ap ende a coñece , ap ende a se , ap ende
a ace (e ap ende a i i xun os), ales o on as conclusións do In o me á UNESCO da Comisión
In e nacional sob e a Educación pa a o Século XXI, (Delo s e al, 1996), que analizaba en p o undidade
o concep o de educación ao longo da ida.
En Galicia, implán ase en 1994 a i ulación conducen e á diploma u a en Educación Social, que es a ía
ixen e a a o ano 2009, ano en que comezou a desen ol e se a i ulación de g ao en Educación Social.
Así, pois, a p esenza da ASC como o mación eg ada den o dos es udos uni e si a ios, a a és dunha
especialización, como se indicou, é ela i amen e ecen e no noso con ex o. Si é ce o que na i ulación de
Pedagoxía se iña o e ando o mación non an especí ica, no campo da “in e ención socioeduca i a”,
non an comple a, pe o que amén con ibuíu á consolidación da o e a o ma i a nes e eido.
Ao analiza mos os es udos uni e si a ios de g ao en Educación Social da p opia USC (Resolución
22/02/2011), e i icamos o p oblema xa apun ado, que non con empla ningún i ine a io especí ico pa a
a ASC, o a da op a i idade e ma e ias de lib e elección po pa e do alumnado. A ma e ia da i ulación
an e io –diploma u a–, denominada P og amas de animación sociocul u al, oi subs i uída po ou a
op a i a no cua o cu so, Animación e xes ión sociocul u al, o mando pa e dun conxun o elacionadas
co i ine a io. A Memo ia pa a a solici ude de e i icación do í ulo de g ao en Educación Social e a p opia
Memo ia do í ulo de g ao en Educación Social p esen ada pola USC (2013) ixa os seus con idos:
§ Ma co eó ico e concep ual da Animación e Xes ión Sociocul u al.
§ Pe spec i as e p ocesos me odolóxicos na acción sociocul u al.
Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 71 -
§ Deseño, desen o emen o (o ganización e xes ión) e a aliación de p og amas de Animación
Sociocul u al e de acción comuni a ia.
§ Ámbi os e ecu sos pe soais, ins i ucionais e écnicos da Animación e a Xes ión Sociocul u al.
§ Des ina a ios, p oblemá icas especí icas e ámbi os da Animación Sociocul u al.
§ Pa icipación social e Animación Sociocul u al.
§ Modelos de Animación e Xes ión Sociocul u al nos medios u al e u bano.
§ A animado a e o animado sociocul u al: o mación e p o esionalización.
Cómp e incidi en que a es u u a ac ual do g ao en Educación Social con empla dous g andes i ine a ios,
coa mesma du ación, que se denominan Acción sociocul u al e Desen o emen o comuni a io. Segundo
ecolle a de andi a Memo ia do í ulo des e g ao, a i ulación p oponse o ma pa a:
Adqui i o mación inicial básica que pe mi a desempeña a ac i idade p o esional de “educado ou
educado a social” en ámbi os ou come idos ela i os á (en e ou os) educación do ocio, a animación e a
xes ión sociocul u al e acción socioeduca i a en in ancia e xu en ude.
En sín ese, os a ances nes e sen ido son no ables se es ablecemos unha compa ación coa i ulación
ex inguida, pois, aínda que es e í ulo non o ma especi icamen e pa a exe ce como p o esional da
ASC, a ca ga lec i a e e ida á súa op a i idade alcanza un cincuen a po cen o dos con idos.
Polo que espec a á o mación p o esional e desde a óp ica de écnicos e écnicas supe io es en ASC,
p ocede ealiza unha análise de aga dado que, ademais, é a i ulación que axus a a súa denominación
ao pe il p o esional equi ido. Dende que se p omulga a a LOXSE (1990), es u u ouse oda a o mación
p o esional en dous ciclos o ma i os, un de ca ác e écnico ou medio e o ou o supe io . As di e enzas
básicas en e o ni el dos ciclos si uábanse nos equisi os de acceso, xa que a du ación non e a
signi ica i a. Es a e a de 1300, 1400, 1700 ou 2000 ho as o ma i as, independen emen e do g ao,
medio ou supe io .
No caso que nos ocupa, a o mación p o esional de écnico supe io en ASC con a con 1700 ho as de
o mación, al e como se indica no cu ículo ixen e pa a Galicia a é es e ano. Hai que eco da que a
- 78 -
Táboa 1.4: No ma i a an e io e ixen e que egula o í ulo de écnico e écnica en ASC
Leis o gánicas
implicadas No ma es a al
ixen e No ma
au onómica
ixen e
Du ación o al
do ciclo en
ho as
FCT
ho as / %
LOXSE, 1990 Real dec e o
2058/1995 Dec e o 331/2005 1700 740 (56,5%)
Lei de
Cuali icacións 2002 ----
LOE, 2006 Real dec e o
1684/2011 Dec e o1 205/2013 2000 220 (11%)
LOMCE, 2013 - - - -
1No cu so 2015-2016 aplica ase o cu ículo LOE do C.S. en Animación Sociocul u al
Finalmen e, conside ando o que a a o de ago a se le a comen ado espec o da igu a do animado ou
animado a sociocul u al, podemos i a conclusións sob e os elemen os con igu ado es que ca ac e izan
a p o esión:
§ A exis encia do p o esional da ASC é an e io ao ecoñecemen o social, o ma pa e dun amplo
abano de pe ís p o esionais da animación que exis en, a pesa de que non “hai unha p o esión
única” comple amen e codi icada e con es a u os.
§ Un dos cambios máis ele an es acon ecidos nos úl imos in a anos no uni e so da ASC
oi a muda do olun a io ao p o esional, o cal ouxo consigo mello as no ámbi o labo al,
ci cunsc ibindo o seu ol ás compe encias asignadas.
§ O conxun o de p o esionais que aballan como animado es e animado as de manei a es able
nas ins i ucións é de mediana idade. Aínda que es a p o esión en un pe il que a ae a xen e
no a, que se inco po a apidamen e ao me cado de aballo a a és de emp egos empo ais.
Es e ei o p o oca un cambio na idade media dos seus p o esionais.
Xesús Fe ei o Núñez

Capí ulo 1.
Animación sociocul u al e lece como p ác icas socioeduca i as e cul u ais
- 79 -
§ An ano oi unha p o esión moi masculinizada, pe o cada día eminízase máis; un ei o de i ado,
en boa medida, da opción masi a das mozas polos es udos das Ciencias Sociais.
§ No exe cicio da p o esión da ASC con abilizan na mesma medida an o a expe iencia pe soal, a
o mación p o esional e a o mación con inua. Queda on a ás os empos onde a o mación se
adqui ía ao empo que se desen ol ía a p o esión, é dici , sob e a ma cha.
- 81 -
CAPÍTULO 2
A INFANCIA COMO SUXEITO E OBXECTO DA
ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL E DA EDUCACIÓN DO LECER
A igu a do neno ou nena, como suxei o de in e ese, comeza a oma ele ancia e conside ación a pa i
de in es igacións ecen es da His o ia da Educación, da Psicoloxía, da Socioloxía ou da An opoloxía.
Fo on moi os os séculos en que apa ecía es aída, mais ampouco podemos si ua a p eocupación polo
seu es udo como un ei o ne amen e con empo áneo (Pé ez, 2004). Ben é ce o que es a conside ación
oi semp e pa ella á da amilia e ao ol exe cido coa c ianza, e en épocas ecen es, ao de ins i ucións
“educa i as” da p imei a in ancia.
No p esen e capí ulo p e endemos ca ac e iza a in ancia como suxei o e obxec o da animación
sociocul u al (ASC), coa ollada pos a na da Galicia do século XXI e pa indo dunha b e e e isión do
seu concep o ao longo da his o ia, dende a pe spec i a occiden al. Así, poñe emos especial én ase no
de adei o cua o do século XX e no que ai do p esen e. Unha análise sucin a sob e a e olución do
concep o sé enos de pun o de pa ida pa a ap oximá monos, deseguido, á in ancia como suxei o de
de ei os e suxei o e obxec o de ASC. Finalmen e, de e émonos na ampliación da escola ización e na súa
in luencia pa a o de i da p opia ASC e nos seus empos e espazos.
2.1 O CONCEPTO DE INFANCIA COMO CONSTRUCIÓN SOCIOHISTÓRICA
Ao achegá monos ao concep o de in ancia, obse amos que é un e mo que se e ela complexo,
polisémico. F oi o des as ca ac e ís icas oi, incluso, obxec o de polémica nalgúns momen os his ó icos
- 82 -
e con ex os de e minados, dadas as di e en es pe spec i as de análise e as conno acións que en.
A in ancia é un enómeno na u al, si, pe o amén é unha cons ución social ealizada ao longo da
his o ia, di e en e en cada empo, xeog a ía e cul u a, como máis adian e e emos (Delgado, 1998). En
palab as de Casas (2010, p. 18), é un concep o “bo oso”, debido á di icul ade pa a conco da sob e
que idades ou e apas se inclúen nel. Ademais, debemos conside a que é nes e pe íodo no que “ eñen
luga máis p ocesos de desen ol emen o e cambios de maio in ensidade” (Hidalgo e al, 2008, p. 86),
con e índolle aínda maio di icul ade pa a a súa concep ualización.
Achámonos an e un e mo que non posúe unha concepción uní oca, pois oi a iando ao longo da
his o ia, en cada época e, den o dela, en cada con ex o, pe o amén a conside ación do que signi ica
se neno ou nena. A ca encia dunha no ma ou c i e io e e encial, desde unha pe spec i a his ó ica que
acou e de manei a uni e sal a in ancia, engadiu di icul ades a es e p oceso, como i emos analizando
ao longo da nosa a gumen ación. Esa unción, hoxe en día, es á a se cump ida pola Con ención dos
de ei os do neno (ONU, 1989).
Ao longo dos séculos, conside ouse a in ancia a e apa i al an e io á adul a, e a es a inco po ábase a
a és dalgún i o, al e como acon ece ac ualmen e en comunidades e cul u as de ca ác e mino i a io.
En épocas ecen es oi cando se disociou a in ancia da adul ez, coa conside ación dun a o e a ención
di e encial daquela, como e emos pos e io men e. En odo caso, dado que a p opos a des e aballo
non en p e ensións his ó icas, pa a es a análise unicamen e a emos un b e e pe co ido polo e mo
e po ou os p óximos coa inalidade de que con ibúan á comp ensión do con ido e aos p opósi os
ixados.
Na análise do con ido do concep o in ancia, e dou os que compa en campo, p ocede un apun amen o
dende a óp ica ilolóxico-lingüís ica, pa icula men e da semán ica e da p agmalingüís ica, no noso
con ex o cul u al. Así, a ixésimo segunda edición do diciona io da Real Academia Española (RAE)
sinala na p imei a acepción que é o “pe íodo da ida humana dende que se nace a a a pube dade”. De
xei o semellan e ecolle a de inición o diciona io da Real Academia Galega (RAG), só que nes e caso
alude a un empo do desen ol emen o humano máis psicolóxico ca a ísico, ao p opoñe o ema e na
adolescencia. E polo que espec a ao e mo neno, ambos coinciden na de inición, indicando que é a
pe soa “que es á na nenez”.
De ealiza mos unha análise dende a p agmalingüís ica obse a iamos, en e ou os aspec os, que,
como acon ece con an os ocábulos, o con ex o cul u al, social e si uacional da pe soa pode se
Xesús Fe ei o Núñez
- 83 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
de e minan e na signi icación da palab a. Mesmo p ocede ía unha análise, dende unha pe spec i a
cul u al, das en oacións, das én ases, da expansibilidade con que se e i e un suxei o a neno ou nena.
Esas di e enzas xi an a edo da conside ación que se en da in ancia, de se as c ianzas acompañan ou
es o ban, de se a en oación é comp ensi a ou non. Nes e caso, no da p agmá ica, o con ex o debemos
en endelo coma unha si uación, coma un acon ecemen o de e minado nun empo e nun espazo, polo
que os elemen os ex alingüís icos poden xoga , como se dixo, un papel de e minan e.
O e mo neno ou nena na nosa sociedade, ao igual que o de in ancia, é emp egado pa a exp esa
mul i ude de concep os ou ideas e mesmo si uacións. Asociado a es es p oduciuse un enómeno que
deno a unha ce a “cousi icación” do meno . Así, ense es udado dende a Socioloxía, amén dende
ou as disciplinas, que a in ancia pasou de se unha e apa “in isibilizada” a p es á selle a ención como
des ina a ia de consumo di ec o ou con capacidade de in luencia naquel. De ei o, é pe cibida como
ecep o a, ás eces p e e en e, de mensaxes publici a ias. A p agmá ica des as úl imas en moi o que
e coa conside ación social do neno ou nena, aínda que se en on a a miúdo con ei os con adi o ios.
Así, a opámonos con que a in ancia, a nena ou neno “ ísico” e non idealizado, es o ba na sociedade
adul océn ica acele ada, na sociedade de p odución e consumo que c eamos e alimen amos.
Ou o polo de análise si uámolo na capacidade p o agónica do pequeno ou pequena (Al ageme, Can os
& Ma ínez, 2003, p. 45), pos o que a exis encia da in ancia bascula, dende empos his ó icos, nunha
so e de asime ías na in e acción co adul o, ao se un con igu ado básico do ínculo que se es ablece
en e in an e-adul o (adul ocen ismo). Is o implica unha asime ía cla a no xogo da he e onomía-
au onomía mo al, na in ancia-adul ez, na i esponsabilidade- esponsabilidade, no manda o-obediencia
ou no dominio-submisión (Na odowski, 2011, p. 107). Es a úl ima dico omía xa a es ablece a moi
acaidamen e Webe a p opósi o dos es udos sob e a au o idade. Aínda que dende ou as posicións
p e í ese concep ualiza ese xogo diádico ou elación como de desigualdade, máis ca de asime ía, xa
que es a le a implíci a unha ca ga de dominio ou submisión en endida como algo es á ico. Dende es es
p esupos os, exéi ase ou négase, aínda que non explici amen e, a elación neno-adul o en cons ución,
nun camiño de p ocu a de au onomía mo al.
Se alamos de in ancia e de neno ou nena non nos es amos a e e i á mesma idea con p ecisión e
exac i ude, aínda que ás eces se poidan emp ega coma sinónimos. Pa indo do momen o ac ual,
espec o da igu a xu ídica e de de ei o do neno ou nena (e en sen ido ex enso, a e apa que i en, a
in ancia), é p eciso analiza , aínda que sexa con b e idade, o pe co ido his ó ico polo que oi a a esando
a súa concep ualización.
- 84 -
2.1.1 O e mo in ancia
Coa abo daxe do e mo in ancia desde p esupos os xu ídicos, sociais e mesmo psicolóxicos, p opoñemos
a súa análise comp ensi a dende concep os eó icos. Is o é, como un suxei o social en cons ución,
con plenos de ei os, especi icidades biopsicosociais e amén cul u ais, que co esponden á e apa do
ciclo i al que ai dende o nacemen o a a a maio ía de idade, ao guiá monos polo ixado nas no mas
in e nacionais e es a ais que así o de inen.
Conside ando o que p ecede, pa a o es udo que nos ocupa, ixamos o noso obxec i o de análise nos oi o-dez
p imei os anos ap oximadamen e, baseándonos nos es udos, en e ou os, publicados pola O ganización
das Nacións Unidas pa a a Educación, a Ciencia e a Cul u a (UNICEF). Non imos de e nos nes e aballo
nos c i e ios pa a de e mina os lími es c onolóxicos desa p imei a in ancia, po iba e po baixo, dado que
es e aspec o p ecisa dunha p o undidade que excede os nosos p opósi os. Xa apun abamos as palab as de
Casas (2010), nas cales indicaba que a in ancia e a un concep o “bo oso”, pois o ecía pa a os es udosos
g andes di e xencias á ho a de ixa as e apas ou idades que comp ende. Es a cues ión oi igualmen e
sinalada po Fe nández (2009, p. 112) e po ou os au o es como Ma ínez e Lige o (2003).
A p oblemá ica acen úase máis aínda endo en con a as disc epancias exis en es en e di e en es
co en es de análise, coa súa ca ga ideolóxica co esponden e. Sí anos como exemplo da disensión
exis en e sob e os lími es c onolóxicos da e apa que, desde posicións neoconse ado as, de e minados
in es igado es acou en o pun o de pa ida da p imei a in ancia no momen o da xes ación, non no do
nacemen o.
Pa adoxalmen e, asumen con no malidade a xes ación como pun o de pa ida, men es que sos eñen
que non exis e consenso no lími e supe io desa p imei a in ancia, pois pa a algúns a ba ei a es á
nos cinco anos, pa a ou os, nos oi o ou máis. Ci cuns ancia na que inciden Ma ínez e Lige o (2003,
p. 55) cando a i man que non exis e “un consenso sob e que inclúe unha e ou a e apa, cales son a
súas p incipais ca ac e ís icas e que é o que ai pasa dunha a ou a”. Segundo o is o, deducimos que
a in ancia é unha e apa con lími e ambigüos, p e alecendo o ixado na no ma, é dici , os pos ulados
xu ídicos sob e os e olu i os.
O e mo in ancia p o én do la ín in an ia, que signi ica de manei a li e al “mudez”. Así, ca ac e ízase
o in an e coma o que non ala, idea que algúns au o es e au o as ma izan, con so na, que máis ben é
aquel ao que non se escoi a. Ob iamen e, es e úl imo en oque ga da unha es ei a elación co p oceso
Xesús Fe ei o Núñez

- 85 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
his ó ico, xe ado dunha len a e sos ida modi icación: o suxei o que non ala (ou que non é escoi ado)
mudou nou o ao que xu ídica e socialmen e se lle ecoñece o de ei o a ala (ou ao que se escoi a).
Cómp e sinala que aínda que omemos como e e en es os países democ á icos e máis desen ol idos
económica e cul u almen e, non es amos nun pe íodo cume na conside ación e p o ección da in ancia.
Máis ben é a e apa do a ianzamen o, do a ellamen o de no mas e es u u as, do o alecemen o da
a qui ec u a da sociedade ci il en a o dos de ei os da in ancia e da apos a po polí icas e in es imen os
o es nes e campo; é dici , un empo de decla acións e con encións.
Ce o é que a conside ación ac ual da in ancia p o én, segundo his o iado es como A iès (1986, 1987),
do que deu en se denomina o descub imen o da in ancia, xa que pe ciben a nenez como un pe íodo
psicobiolóxico senllei o do desen ol emen o humano que, dalgún xei o, es i o di uso nas in es igacións
his o iog á icas p e é i as. En Occiden e, dende a Idade Mode na, os des inos da in ancia es i e on máis
de e minados polos p ocesos de p odución económica e polos sucesi os pe íodos de asolamen o po
en e midades pandémicas ca polos designios dos p ocesos educa i os e amilia es. É dici , a in ancia
como man de ob a e a in ancia í ima de al ísimas axas de mo alidade e na alidade, sen en a mos
nou as a iables de i imismo. A medida que a sociedade oi p escindindo da necesidade impe iosa
da man de ob a humana en exclusi a, subs i uíndoa pola máquina, es es suxei os o on adqui indo
isibilidade, espec o e conside ación social.
No p imei o cua o do século XX p odúcense g andes a ances nes e sen ido, coa mello a das axas
de supe i encia. A c ianza nas clases p ole a ias mello a e a das clases medias pasou de ealiza se
con amas de c ía a ace se no seo amilia . Des e xei o, deu en se chamado po algúns his o iado es
o século da in ancia. Fose ou non, o ce o é que a p esenza e conside ación da in ancia nos espazos
sociais mudou posi i amen e, ei o que ac edi an da os e o denamen os xu ídicos en di e en es pa es
do mundo. Pe o iso non implica que es a idea de in ancia sexa “homologable” a odas as cul u as, nin
que exis a como al ou, como sos én Cohn, o mulada do mesmo xei o (Buss, 2007, p. 3).
Segundo ecolle Casas (2010, p. 18), ci ando a Ve hellen, en 1903 Ellen Key publicou O século do neno,
coa p opos a de pensa a in ancia como u u o social colec i o. Non oi un mal comezo, aínda que logo
non se p oducisen a ances coa cele idade que e a de aga da , ao inclina se pola liña adicional que
conside aba os u u os cidadáns e non os (nenos) do p esen e.
A inais do século XX, o p oceso de e- alo ización da in ancia en España alcanza o cumio coa
p omulgación da Lei o gánica de p o ección xu ídica do meno (1996), que ecoñecía do seguin e xei o:
- 86 -
As ans o macións sociais e cul u ais ope adas na nosa sociedade p o oca on un cambio no s a us social
do neno e como consecuencia diso, deuse un no o en oque á cons ución do edi icio dos de ei os humanos
da in ancia.
Pa adoxalmen e, na ac ualidade, oi o da his o ia ecen e, p oducí onse dous enómenos ele an es
nesa conside ación ou alo ación da in ancia dende unha pe spec i a social. En endemos que, po unha
banda, es e ei o es á elacionado de manei a di ec a coa baixa axa de na alidade exis en e, sendo
España un dos es ados eu opeos con maio a ellen amen o da poboación. Po ou a, coa escaseza
de empo que se lle pode dedica aos coidados e educación da in ancia po mo da es u u a social.
His o icamen e, iñamos dunha época de desen ol emen o socioeconómico acele ado, pois a mello a
p og esi a nas condicións de ida, a c eación dun sis ema de Segu idade Social e os a ances médicos
p opicia on nos anos se en a e p imei os dos oi en a o que se denominou baby boom. Is o mudou
adicalmen e nas es úl imas décadas, po múl iples azóns de ipo social, mais amén polos mé odos
de con ol da na alidade de ca ác e an iconcep i o.
Como se suxe ía, a a chega ao ecoñecemen o xu ídico do neno ou nena e á súa conside ación no
sen ido ac ual, houbo un longo pe co ido his ó ico. Nel desempeña ían un papel cla e e de e minan e os
cambios sociocul u ais xa que, en palab as de Casas (2010, p. 21), “as ideas e ep esen acións sociais
compa idas sob e a in ancia” con ibúen á solución dos p oblemas sociais que es a ai xe ando e que
a sociedade concibe dende unha pe spec i a colec i a. Pe o, amén esas ep esen acións a o ecen
a esis encia á mudanza, e bo do o e en aizamen o que eñen (Casas, 2010, p. 17); es e aspec o
e oma émolo nes e mesmo capí ulo 2, cando abo demos a pa icipación social da in ancia. Son, como
di Casas (1998), “sabe es co iáns” que in lúen nas in e elacións coa in ancia e que poden condiciona
os adul os e os nenos e nenas, limi ando as pe spec i as de análise. O suxei o es á me gullado nun
sis ema no que in e ac úa cons anmen e e de xei o máis ou menos conscien e:
As ep esen acións sociais, como cons ución social e cul u al, son o mecanismo in e p e a i o p odu o do
sis ema no que o indi iduo es á inme so. (…) eñen un compoñen e cul u al e ou o máis indi idualizado
con igu ado en elación ás expe iencias pa icula es i idas (Ma ínez & Lige o, 2003, p. 52).
As dis in as ep esen acións sociais sob e a in ancia muda on paseniñamen e ao longo da his o ia, aínda
que unha sociedade non des e a de odo unha pa a acolle ou a, senón que coexis en du an e un
empo. Sé enos como exemplo o apun amen o dalgunhas que i e on ixencia na nosa sociedade,
e que ol e emos e máis adian e. Tomamos, de manei a sin e izada, a p opos a de Al ageme e al.
Xesús Fe ei o Núñez
- 87 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
(2003, p. 152), que non o ece hexemonía pa a odas as épocas, senón que ecollen o mas de concebi
a in ancia, unhas de empos p e é i os e ou as ac uais (g á ico 2.1).
G á ico 2.1: Concepcións da in ancia ao longo da his o ia que, dalgún xei o, aínda es án p esen es na sociedade
Fon e: Al ageme e al. (2003). Elabo ación p opia.
Di e en es liñas de in es igación achegan a gumen acións e concepcións que an dende as que p esen an
a in ancia inse ida nunha c úa ealidade a a aquelou as que a adozan. Des e xei o, ángulos dispa es
de análise his ó ica da in ancia e elá onse po eces complemen a ios, po eces con adi o ios. Como
exe cicio de sín ese dos emas máis des acables, das pe spec i as de análise e dos en oques que eñen
emp egado os his o iado es da in ancia, Alza e (2004, p. 2) ealizou es a axonomía (g á ico 2.2).
Un bo exemplo do p imei o g upo é o aballo do ancés A iès, publicado en 1960, co í ulo O neno e a
ida amilia no An iguo Réxime, cen ado no xu dimen o da noción de in ancia. De ei o, salién ase como
a ob a de e minan e do conxun o de publicacións que encaixa ían nesa p imei a ca ego ía. Do segundo
ipo omamos como e e en e His o ia da in ancia, de 1974, do no eame icano DeMause. Nes a ob a as
elacións pa e no- iliais adqui en suma ele ancia, ca ego izándoas e a ibuíndolles unha época his ó ica
de p e alencia (Zoila, 2007, p. 33). Pa a el, a His o ia da In ancia é a his o ia dun pesadelo.
3
Nenos e nenas
"p opiedade"
dos
p oxeni o es
A in ancia
es igma izada,
í ima
A in ancia
ocul a da ida
pública, sen
pa icipación
social
Nenos e nenas
son o u u o,
pe o
négaselles o
p esen e
A in ancia
débil,
ulne able,
necesi ada de
p o ección
- 88 -
G á ico 2.2: Taxonomía de pe spec i as de análise da His o ia da In ancia
Fon e: Alza e (2004). Elabo ación p opia.
Pa a A iès, a in ancia mani és ase coma un suceso his ó ico, en e ou as azóns, po que a a a Idade
Media non exis ía conciencia cla a dela como empo di e enciado do ciclo i al humano (Runge, 2008).
É a pa i do século XVII cando se e idencia a conside ación de nenos e nenas como se es o mables e
necesi ados de educación. A e alo ización da in ancia, e mesmo a súa econcep ualización, p oduciuse
a pa i des e século (San os, 2008).
Ou as posicións ele an es, como a de Pos man, si úan a cons ución da in ancia como al a pa i do
xu dimen o do ex o imp eso (ano 1440), polo que se ía moi o an es do que imos desc ibindo. Segundo
es as in e p e acións, es e i o e as pos e io es o mas de imp esión masi a de ex os clasi ica on as
pe soas en “al abe as” e en anal abe as, é dici , ins uídas e con necesidade de ins ución, igu ando a
in ancia nes e úl imo g upo.
A opción máis acep ada si úa o pun o de in lexión no século XVII, a pa i do que se asen a on os
udimen os do ac ual concep o de in ancia, consolidándose no XX. En Occiden e, con ibuí on ao seu
es ablecemen o a apa ición de dúas ins i ucións mode nas: a amilia e a escola. A ianzá ona socialmen e
como empo i al di e enciado a educación, no no o p ocedemen o de ag upamen o humano ou amilia ,
e a necesidade de educación ins i ucionalizada.
En oques de análise
dende a His o ia da
In ancia
G upo I
A econ igu ación
da in ancia
G upo II
Análise dos p ocesos
psicopedagóxicos que a inxen
a súa concepción
Xesús Fe ei o Núñez
- 95 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
ap endizaxes de compe encias sociais que an p ecisa . Ademais dou os pe igos, que amén se eñen
analizado (Li isngs one, 2007), como:
A ausencia de con ol, o ac i icismo, a exclusión dos que non poden accede , a di uminación e
desxe a quización dos con idos ele an es, e ou os que i án apa ecendo (Sánchez, 2008, pp. 33-35).
Como aspec o posi i o, sinalou Rod íguez (2005, p. 176) que un dos p incipais usos da Rede é
“p ecisamen e, o de p oduci con ac os i uais en condicións nos que o con ac o ca a a ca a non é
posible”. Tomando es ou a liña do discu so, o acceso xe al ao uso da ecnoloxía po pa e de nenos
e nenas debe ía se analizado conside ándoos “cons u o es” de in o mación, do seu p opio de i
(Rod íguez, 2006a, p.152). Aínda que os pe igos son múl iples, as opo unidades da ecnoloxía son case
ilimi adas; odo é cues ión de usos.
En odo caso, po ez p imei a na his o ia da humanidade, es ase a p oduci un insóli o enómeno
como é que as ellas xe acións (adul os) xa non son quen de ansmi i uni ocamen e o coñecemen o
elacionado coa ecnoloxía e de i ado da Sociedade do coñemen o; son as no as xe acións as que llelo
ansmi en a aquelas. Os oles de p oxeni o es e c ianzas disípanse nes e pun o e a clásica ansmisión
e ical de cul u a pe de ixencia social (Rie a, 2011, p. 23).
2.2 A INFANCIA COMO SUXEITO DE DEREITOS
O disco e da conside ación da in ancia oi pa ello ao da ins i ución amilia e escola , pe o amén á
concepción social que da ma e nidade exis iu, asumida como ob iga da lei na u al; mais ago a, elizmen e,
de lib e elección. Nos p imei os meses de ida do bebé, a nai a ópase cun sen imen o ambi alen e,
espec o do se que acaba de ae ao mundo, ao sen i pode sob e a ida do ou o. Se es e p oceso
psicolóxico se dá ac ualmen e na nai, que non acon ece ía en séculos p e é i os, onde a mulle e a
p ac icamen e un obxec o ou medio pa a a pe pe uación da especie!
Dende a Roma clásica, cons uíuse a igu a xu ídica do meno como ben supe io ao da p opia nai
xes an e ou neopa u ien e. Xa no de ei o omano, a mulle xes an e iú a icaba educida a un “ en e”
como ga an e dos de ei os xu ídicos do non-nado. Mais o p opio de ei o non e a an “p o ec o ” cos
neona os con dé ici s ou mal o macións, ao non alo alos nin acollelos na comunidade, po non se en
ele ados polo pai. Deposi ábanos na denominada columna lac a ia pa a quen quixe dispoñe deles e
da o ma que es imase.

- 96 -
Os p oxeni o es comezan a p eocupa se pola c ianza no século XVIII, no cal diminúe o in an icidio.
Nes e p oceso i o un papel de e minan e a Ig exa ca ólica, con e índolle á nai un ol especial ao se izo
da c ianza, aínda que subo dinada á au o idade do home. Dende posicións non ca ólicas, asen ouse
unha liña con al as doses de idealización e glo i icación da ma e nidade, como é a de Rousseau, á que
xa nos e e imos. Mais, a en es des a pos u a, sucedíanse ou as de g ande c ueza e desp ezo pola
in ancia e a ma e nidade.
Andando o empo, p odúcese a mello a da in ancia de i ada dos a ances cien í icos en Medicina e nou as
disciplinas, acompañándose de di e sos cambios sociais. Is o posibili ou a apa ición dunha co en e de
“ e-pensamen o” da ma e nidade no século XX que, a día de hoxe, con inúa ixen e. Conc e ouse no
con ol da na alidade, mello a nos pa os ou a ances na Psicoloxía. Aínda que o g ande p og eso oi
a libe ación das mulle es ao pode op a á ma e nidade e á ida labo al ó a do ámbi o domés ico, sen
enuncia a ningunha delas.
Co inicio do século XX, asen á onse ideas sob e a in ancia que supuxe on a c eación en España de
o ganismos como o Consejo Supe io de P o ección a la In ancia e as súas Jun as P o inciales y Locales.
Es a ins i ución es u u ábase nas seccións de pue icul u a e p imei a in ancia, hixiene e educación
p o ec o a, mendicidade e agancia, pa ona os e co ección pa e nal e, po úl imo, xu ídica e lexisla i a
(San os, 2008, p. 4).
No plano es i amen e xu ídico amén se p oduci on a ances subs anciais coa p omulgación da Lei de
p o ección á in ancia, de 1904, especialmen e di ixida á p o ección da saúde ísica e mo al dos meno es
de 10 anos. Aínda que non odo o on p og esos legais, dado que ou as leis pouco achega on a a o
da in ancia en aspec os coma o abandono, o mal a o amilia ou a explo ación labo al, máis aló de e i a
as c ianzas das úas, al oi o caso da Lei de mendicidade, de 1903 (San os, 2012).
2.2.1 A igu a xu ídica do neno e nena
A igu a xu ídica do neno ou nena débese analiza a pa i do con ido na ci ada Con ención dos de ei os
do neno, de 1989. Obse amos que, ademais da an axe de se unha no ma e e encial espec o do
concep o de in ancia e xu idicamen e inculan e pa a os Es ados Pa e que a eñen a i icado, amén é
e e en e como es ánda de calidade. Cons á ase o a ance subs ancial no mesmo emp ego da linguaxe,
ao pasa da ó mula “ao neno da áselle...”, ecollida na Decla ación de 1959, á de “o neno en de ei o
a...”, coa que se exp esa a Con ención de 1989 (Alsine , 2001, p. 70).
Xesús Fe ei o Núñez
- 97 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
Un dos seus alo es undamen ais adica na obse ación esencial do in e ese supe io ou sup emo
do neno ou nena e o de ei o a se escoi ado, ademais do de ei o á ida e á non disc iminación (a .
12). A de andi a exp esión, “in e ese supe io do neno”, pon a én ase na súa ealidade como suxei o
digno de a ención, p omoción, p o isión e p o ección, mais a súa aplicabilidade xu ídica conle a g ande
complexidade concep ual, oda ez que non admi e signi icación es i a (Ra e lla , 2012, p. 91). Nes e
senso, desde o plano xu ídico- o mal, pode ía se su icien e con iden i ica o in e ese do meno dun xei o
comp ensi o, é dici , pa indo da:
Dignidade da pe soa, os de ei os in iolables que lle son inhe en es e o lib e desen ol emen o da súa
pe sonalidade, dende un pun o de is a humano, e aínda máis a ándose dun neno, pa ece que non poida
p escindi se dalguna e e encia á elicidade e benes a pe soal dese indi iduo (Ra e lla , 2012, p. 96).
2.2.2 A in ancia na no ma i a in e nacional
O ecoñecemen o dos de ei os humanos no século XX oi de e minan e na conquis a de de ei os
especí icos pa a a in ancia. A Con ención dos de ei os do neno, de 1989, -que pa a se máis inclusi a
debe ía denomina se Con ención dos de ei os da in ancia-, con e euse na no ma de cá ac e
in e nacional que máis países inco po a on e asumi on nos seus o denamen os xu ídicos, un o al de
192. É o a ado de de ei os con maio g ao de a i icación da his o ia, dado que a ec a ao 96% dos
nenos e nenas do mundo (Ocón, 2006). Facilí anos o uso do concep o de neno ou nena dende unha
óp ica uni e sal xené ica, de manei a que a súa ap obación e oma en conside ación po an os países
cons i uíu un i o na his o ia da humanidade. Mais non somos inxenuos espec o da uni o midade e
cohe encia, ni el de cump imen o e mesmo de comp omiso de aplicación.
O seu cump imen o, en e mos absolu os, dis a moi o de se unha ealidade, po que “se e idencia
unha ca encia na súa di usión, xa que as súas no mas adoi an se en descoñecidas, incluso polos
axen es que deben aplicalas” (Villag asa, 2008, pp. 142-143). Po én, non deixa de se pa adoxal que
dous países an agónicos nas súas ca ac e ís icas, desen ol emen o económico e social, ales son os
casos dos Es ados Unidos e Somalia, sexan os que non a i ica on e inco po a on a Con ención ao seu
o denamen o xu ídico.
A a chega mos á ap obación des a no ma, o on xe molando paseniñamen e ou as, undamen almen e
ao longo do século XX. Mais, as p eceden es ca ece on de ele ancia nes e aspec o dos de ei os da
in ancia, al e como hoxe os en endemos.
- 98 -
Xesús Fe ei o Núñez
Así, namen es a Decla ación de Xeneb a en a súa o ixe na I Gue a Mundial e a Decla ación de
1959 no con ex o da Gue a F ía e a cons ución dun p incipio do Es ado de benes a , a Con ención
de 1989 débese ao asen amen o dos de ei os humanos nun con ex o de paz (Dá ila & Naya, 2006,
2008). A es as dúas p ecedeunas a p imei a Decla ación dos de ei os do neno, p omo ida po Eglan yne
Jebb, impulso a da o ganización non gobe namen al Sa e he Child en. Coñecida como Decla ación de
Xeneb a de 1924, cons i uíu o pun o de pa ida do que logo se ía un u í e o camiño, alcanzando o cume
coa p opia Con ención dos de ei os do neno, de 1989. Es a de ine neno (e nena) de manei a xene osa
e ampla, dado que ab angue oda ealidade posible:
Pa a os e ec os da p esen e Con ención, en éndese po neno odo se humano meno de 18 anos de idade,
agás que, en i ude da lei que lle sexa aplicable, alcanzase an es a maio ía de idade. (Con ención, a . 1)
Es a Con ención supuxo un i o impo an ísimo no ecoñecemen o dos de ei os da in ancia, endo en
con a que a isión que se iña dando iña en oques moi dispa es, ás eces ce amen e ópicos, que ían
dende a ca idade a a a in ancia ins i ucionalizada e inse ida no Es ado do benes a .
A pesa das an axes de posuí un ins umen o des a na u eza que uni ique o concep o, independen emen e
da disciplina desde a cal se aga a análise, cómp e a súa con ex ualización, xa que moi as eces eses
de ei os esponden máis a un deside á um cá unha ealidade:
As pe cepcións, ac i udes e i encias dos nenos son cons uídas social e espacialmen e. Po es a
azón, calque a in es igación equi e se con ex ualizada debidamen e, xa que os seus esul ados deben
en ende se den o de cada espazo xeog á ico e cul u al (O iz, 2007, p. 200).
O ganismos in e nacionais que se ocupan da in ancia amén eñen p ocu ado unha de inición, al é o
caso da ONU, a a és de UNICEF. Obse amos que, ao noso en ende , se concep ualiza a in ancia
gabándoa en exceso, inclusi e na busca dun ideal:
A in ancia é a época na que os nenos e nenas eñen que es a na escola e nos luga es de ec eo, c ece
o es e segu os de si mesmos e ecibi amo e o es ímulo das súas amilias e dunha comunidade ampla
de adul os. É unha época aliosa na que os nenos e as nenas deben i i sen medo, segu os on e á
iolencia, p o exidos con a dos malos a os e a explo ación. Como al, a in ancia signi ica moi o máis que
o empo que ansco e en e o nacemen o e a idade adul a. Re í ese ao es ado e á condición da ida dun
neno, á calidade deses anos.
- 99 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
Ad e imos amén na no ma i a eu opea e e encias indi ec as á conside ación e p o ección do meno ,
que logo calla on na Ca a eu opea dos de ei os do neno (Unión Eu opea, 1992). Pos e io men e, a
Ca a dos de ei os undamen ais da Unión Eu opea, de 1999, modi icada en 2010 (Unión Eu opea,
2010), de manei a explíci a e sinxela menciona os de ei os do neno no a igo 24. Es a no ma eu opea
inco po a un aspec o ele an e en elación á in ancia emig an e p oceden e de e cei os países da Unión
Eu opea, ao ecoñecelos como suxei os de pleno de ei o dos di e en es Es ados memb o.
Ao ema a o século XX, p odúcese ou o suceso salien able coa a i icación do Con enio ela i o á
p o ección do neno e á coope ación en ma e ia de adopción in e nacional da Haia. Es a no ma supuxo
un chanzo máis na conside ación e p o ección do meno , sob e odo na adopción de medidas pa a
e i a en o seu á ico e abuso.
2.2.3 No ma i a es a al
Coa no ma i a in e nacional como base, p omulgá onse di e en es disposicións no p opio Es ado español.
De odo o o denamen o xu ídico, o máis des acable dende hai décadas é a Cons i ución española de
1978, aínda que algúns aspec os o on logo supe ados po no mas in e nacionais pos e io es. Mesmo,
a inco po ación do Es ado ao que hoxe é a Unión Eu opea, coa cesión de compe encias en di e sas
ma e ias, implicou modi icacións na es u u a xu ídica. Nes e sen ido, o a ance máis subs ancial
p odúcese na no ma i a p omulgada pa a a p o ección xu ídica do meno , e non an o no seu concep o
e iolóxico, que se o nece nas p opos as in e nacionais. A p omulgación da Lei o gánica de p o ección
xu ídica do meno (1996) supuxo un a ance decisi o no o denamen o xu ídico, pola súa especi icidade
en elación ao meno .
2.2.4 No ma i a au onómica
En can o á lexislación galega, das sucesi as no mas que se eñen ap obado, omamos como e e encia
o con ido da ixen e Lei de apoio á amilia e á con i encia de Galicia (2011), po se a máis signi ica i a
na ac ualidade. Nela ecóllese o e mo in ancia, que explici a concep ualmen e do seguin e xei o:
A e ec os da p esen e lei, en éndese po in ancia o pe íodo de ida das pe soas comp endido dende o
nacemen o a a os 12 anos de idade, e po adolescencia o que aba ca dende a di a idade a a a maio ía de
idade es ablecida pola Cons i ución e o Código ci il (a . 37).
- 100 -
Es a no ma ixa o in e alo da in ancia aléndose dun ei o biolóxico obxec i o pa a o lími e in e io , o
nacemen o, e na anxa supe io u iliza ou o de ca ác e subxec i o e non uni e sal, a adolescencia.
Así, obse amos que oma en conside ación cues ións de ipo psicolóxico e non ísico, como é a p opia
pube dade, lími e cues ionado pois éñense ac edi ado no ables di e enzas en e sexos e mesmo
en e suxei os. A no ma ai unha dis inción pe inen e, undamen almen e xu ídica, en e a in ancia e a
adolescencia. Explici a o lími e supe io da in ancia baseándose na no ma es a al de máximo ango, na
Cons i ución; ealmen e, en sen ido es i o, ecolle o ixado na Con ención de 1989.
2.3 A INFANCIA MINGUANTE
Cal é a incidencia social da in ancia no conxun o da poboación? Que pegada imp ime na sociedade
galega a in ancia? Cal é es u u a da pi ámide poboacional de Galicia? Só p esen a emos algúns
apun amen os pos o que desen ol e emos es a cues ión no capí ulo 5 pa a o conxun o do es udo e no
6 pa a cada caso conc e o.
Seguindo o In o me de la In ancia en España 2010-2011 de UNICEF e da os do Ins i u o Nacional de
Es a ís ica (INE), obse amos que i en en España algo máis de 8 millóns de nenos e nenas, a edo do
17,5% do o al da poboación. Da o pouco ele an e, se emos en con a a poboación in an il mundial, 1.000
millóns. No caso de Galicia, a po cen axe de poboación in an il aínda é meno , xa que apenas cons i úe
un 14% –lemb emos que se oman os da os do in e alo de 0 a 18 anos, segundo a Con ención–. É dici ,
exis e unha di e enza dun 3,5%, ben signi ica i a na xa minguada na alidade no conxun o do Es ado.
As ci as deno an a si uación de en ellecemen o poboacional espec o do conxun o mundial, dado que
a in ancia cons i úe 1/3 do o al, de xei o que a pi ámide poboacional da in ancia en España é, case un
16% in e io e en Galicia, máis do 19%. De ei o, Galicia é a comunidade au ónoma coa axa de in ancia
máis baixa, endencia que se én consolidando nos úl imos anos.
Á is a des es da os, cons á ase que o en ellecemen o poboacional de Galicia é mani es o. Unha
o e edución da na alidade combinada co aumen o da espe anza de ida p oduce a in e sión da súa
pi ámide. Ademais, na análise habe ía que inco po a a inmig ación, ac o de e minan e du an e as
úl imas décadas pa a ea o desequilib io demog á ico nalgunhas comunidades au ónomas. No caso
galego, o elemen o mig a o io, aínda que in luíu, non alcanzou po cen axes ele adas como pa a esul a
de e minan e na eno ación poboacional. Aínda así, se es e ac o ose eliminado da pi ámide da
poboación galega, as ci as ob idas o na íanse aínda máis d amá icas cás ac uais.
Xesús Fe ei o Núñez

- 101 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
2.4 A INFANCIA COMO SUXEITO E OBXECTO DE ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL
Nes e apa ado, o noso obxec i o é a análise da ASCI endo en con a o concep o de in ancia e dou os
a íns, así como os de ei os que lle son ecoñecidos no o denamen o xu ídico, e endo odas es as
e olucións cunha pe spec i a empo al.
Ac ualmen e, a in ancia como cons uc o his ó ico-social, po an o, po ado a de de ei os e is a coma
unha ep esen ación social posi i a, é obxec o de múl iples inicia i as pa a p omo e a súa pa icipación
social.
Como e emos, algúns in es igado es sinalan que, máis ca inicia i as e polí icas o ien adas á in ancia,
exis en ou di íxense á ins i ución amilia co in de acili a a conciliación labo al. Nes e senso, dende a
Socioloxía, dase con a dun dos azos dis in i os das polí icas públicas di ixidas á in ancia en España,
que é “p ecisamen e, que non se di ixen á in ancia, senón ás amilias” (Clua-Losada, Sesé & Tu , 2011,
p.73). Ademais, nes e sen ido, cons á ase que son abondosas as inicia i as pechadas aos in e esados,
que ca ecen de posibilidades pa a pa icipa na súa c eación e xes ación. Todo po e pa a a in ancia,
pe o sen a in ancia!
2.4.1 A pa icipación social
A exp esión pa icipación social da in ancia cons i úe un elemen o cla e do noso aballo. De ei o,
analiza emos a súa es ima, os ipos e a súa inse ción na no ma i a. Deseguido, desen ol emos algunhas
ideas a edo da pa icipación da in ancia na sociedade, pa icula men e en ac i idades ou p opos as de
ASC.
O concep o pa icipación conle a un p oceso deciso io que pode ap ende se e, no caso da in ancia,
undamén ase na mo i ación que eñen nenos e nenas en idades empe ás pola ac i idade desen ol ida
(Alsine , 1997, p. 108). A súa e imoloxía indícanos que p o én do la ín pa icipa io, e es e de pa e
cape e, que signi ica oma pa e. E polo que espec a ao ocábulo p o agonismo, múl iples son as
de inicións que se eñen p opos o, mais asumimos a de Gay án que di que “é ace p ác ica a isión da
nenez como suxei o de de ei os” (Al ageme e al, 2003, pp. 47 e ss.).
Dende o pun o de is a his ó ico, o nacemen o da idea xené ica de pa icipación debemos si ualo nos
mo emen os da pa icipación cidadá que, en Eu opa, xe mola on na década dos 60 do pasado século.
- 102 -
Es es p oducí onse, en di e sos países, pa ellos ou de i ados dos p ocesos de democ a ización. Nese
pe íodo his ó ico é onde si úan os in es igado es o seu nacemen o, oi o da necesidade e demanda de
pa icipación na ida social.
Son nume osos os au o es que no noso con ex o se eñen ocupado da pa icipación da in ancia na ida
social, como ópico cen al ou cola e al de in es igacións, desde di e en es disciplinas e liñas de pesquisa,
aballos que i on a luz nas dúas úl imas décadas (Al ageme e al, 2003; Becedóniz, 2011, Casas, 2006,
2008, 2010; Fe nández, 2009; Ma ínez & Lige o, 2003; Tonucci, 2009a; T illa & Ga cía, 2002; T illa &
No ella, 2001, 2011; Villag asa, 2008). Ademais, es e aspec o cons i úe un dos obxec i os de di e sas
o ganizacións que aballan en a o da in ancia, como demos a o ixado nas P opos as de Sa e he
Child en España pa a a X Lexisla u a, que igu a na Axenda de In ancia 2012-2015, dándolle así p io idade:
O de ei o á pa icipación e a se escoi ado é un dos p incipios e eb ado es da Con ención sob e os
de ei os do neno e a máxima exp esión da concepción dos nenos e nenas como i ula es de de ei os e non
me os obxec os de p o ección.
O obxec i o o mulado ese se iamen e comp ome ido po que “pa ece que a nosa sociedade non acaba
de c e demasiado que os nenos poden e deben pa icipa ” (T illa & No ella, 2011, p. 25) na ida social,
ao conside a que son incapaces de acelo. Mais non é nada no o, nin exclusi o da in ancia, como
podemos obse a :
Xa na an iga G ecia, a a ibución de “i esponsabilidade” e e iuse po pa e de di e sos au o es non só a
unha capacidade aínda non alcanzada (pola in ancia), senón amén a unha ac i idade pouco exe cida (pola
xu en ude), a di e enza dos adul os (Casas, 2010, p.16).
A dúbida exp esada, a e isión bibliog á ica e a análise da no ma i a pe mi iunos cons a a que nos
úl imos anos oise asen ando unha no a p ác ica pa a coa in ancia. Hoxe ecoñécese, simplemen e
como “pa icipación”, aínda que non igu a explici amen e no a iculado da no ma i a in e nacional de
de ei os da in ancia. Pe o si é conside ada como de ei o básico das pe soas con lexi imidade mo al e
polí ica (Klilksbe g, 1999), ou “un de ei o de cidadanía” de nenos e nenas, cidadáns que son do p esen e,
como a i man T illa e No ella (2011), en e ou os.
Es e en oque non pode nin debe concibi se de xei o educionis a ou es i i o, xa que hai que “conside a
a nenos e nenas como i ula es duns de ei os que deben pode exe ce se e que lles an pa ícipes do
Xesús Fe ei o Núñez
- 103 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
desen ol emen o colec i o”, segundo di Fe nández (2009, p. 117), quen oma palab as de Mo o. O concep o
e olucionou nas úl imas décadas de manei a que compendia as “di e sas o mas” de pa icipación do neno
e nena na ida pública e p i ada: in e cambios de in o mación e a elación dialóxica co adul o, conside ando
semp e as opinións daquel. Des e xei o, o de ei o das c ianzas a se en escoi adas nas súas opinións non
debe se es inxido a de e minados ámbi os, senón que se debe oma nun sen ido de comp ensibilidade
de ealidades, con ex os e modos de ace . Mais, desde disciplinas como o De ei o da In ancia, ense
cons a ando, no noso con ex o social, a di icul ade pa a exe celo na di ección exp esada po :
Ausencia de lexislacións, polí icias públicas e p og amas de in ancia nos que se ga an ice, ou polo menos
se ome en conside ación, o de ei o á pa icipación ac i a de nenos, nenas e adolescen es, naqueles
ámbi os do seu in e ese; na cons ución do seu p opio u u o, en de ini i a (Villag asa, 2008, p. 143).
O de ei o básico á pa icipación non apa ece de manei a explíci a na Con ención de 1989, mais subxace
nos a igos que an do 12º ao 17º. De ei o, na le a e no espí i o da no ma igu a que os Es ados pa e
debe án p omo e que o neno e nena se o me nunha opinión lib e e ademais deben p opo ciona con o nos
que lle pe mi an exe ce o de ei o a se escoi ado. Así, as opinións exp esadas deben, ou debe ían, se
e e en es pa a elabo a as polí icas e p og amas di ixidos á in ancia, aspec o es e de suma ele ancia.
A pa icipación cons i úe un obxec i o de boa pa e dos o ganismos e ins i ucións, ademais de Sa e he
Child en, que elan pola in ancia. A a és de di e en es mecanismos e documen os amén se ocupa
con pe se e anza des a cues ión a ONU. De en e eses documen os salien amos a Obse ación Xe al
núme o 12 do Comi é dos De ei os do Neno (ONU, 2009), onde se ecollen cues ións ela i as ao de ei o
de nenos e nenas a se en escoi adas dende dous planos complemen a ios, o indi idual e o colec i o.
Es e sen ido de pa icipación amén igu a na Ca a de de ei os undamen ais da Unión Eu opea de
1999, modi icada en 2010, ao a i ma a libe dade de exp esión e a ob iga de e en con a as opinións de
nenos e nenas:
Os nenos eñen de ei o á p o ección e aos coidados necesa ios pa a o seu benes a . Pode án exp esa a
súa opinión lib emen e. Es a se á ida en con a pa a os asun os que lles a ec en, en unción da súa idade
e madu ez (a igo 24.1).
Ese de ei o non só debe da lle apa encia o mal á súa exis encia, senón que debe p omo e se
desen ol endo accións e ac uacións conc e as pa a ace e ec i a esa po encial pa icipación. Hai que
habili a ías e inicia i as que a posibili en, cando menos no con ex o público. Os es o zos han de cen a se
- 104 -
na in ancia des a o ecida, que en menos posibilidades o mais de pa icipa nos ámbi os p i ados, pol
que se ha de di ixi amén ca a a esponsabilidade es i amen e amilia .
A idea ou concep o de pa icipación ao que nos e e imos é a “pa icipación e ec i a” do neno ou nena
o mando pa e de p oxec os e ac i idades, nun p oceso compa ido coas pe soas adul as nos di e en es
ámbi os ísicos ou de ac uación (concello, ba io ou pa oquia, escola, g upo de iguais, amilia e c.).
A Con ención dos de ei os do neno exp esa o de ei o de pa icipación e, po an o, pode exe ce se
ou non, de o ma que nunca se á unha ob iga. Dende unha abo daxe xe al da pa icipación, es a
“con igu a a nosa expe iencia e con ibúe, amén, a con o ma as ca ac e ís icas especí icas da nosa
comunidade” e “as o mas colec i as do se ” (Úca , 2008, p.3), polo que amén é de aplicación á in ancia.
A pa icipación des a ha de se in o mada, o mada e olun a ia naqueles asun os que lle a inxen, di ec a
ou indi ec amen e. A o mación pa a capaci a a in ancia no exe cicio pa icipa i o non se debe di ixi
unicamen e a ela, xa que os adul os en xe al e os p o esionais en pa icula (o papel do pe soal da
educación e da animación é cla e) han de o ma se e se sensibles pa a omen alo alí onde eñan
esponsabilidades.
O p oceso de c eación da Con ención p oduciu consenso a edo do ecoñecemen o do de ei o á
pa icipación dos meno es, mais un disen imen o sob e a o ma de acela e ec i a. O ecoñecemen o
exp eso con ibuíu a supe a posicións his ó icas que aludían á p o ección da in ancia dende unha óp ica
“de ensi a” máis ca p oac i a ou de desen ol emen o da súa pe sonalidade. Pa a que se p oduza a
pa icipación e ec i a p ecísase da conco encia da sociedade, dos adul os, pe o amén dos iguais, o
que pe mi i á o exe cicio das súas po encialidades. Mais, acelo nun plano eó ico non implica que a súa
e ec i idade se poida exe ce :
Non oi aínda acompañado da implan ación das medidas su icien es pa a que poida se e ec i amen e
exe cido. Is o lé anos a pensa que es amos an e unha acep ación e ó ica do de ei o á pa icipación
in an il e non an e a súa asunción plena e comp ome ida (T illa & No ella, 2011, p. 25).
A concepción de pa icipación no sen ido exp esado implica conside a a nenas e nenos “cidadáns” e
eelabo a o mundo dos adul os co obxec i o de o ece espazos e empos de escoi a pa a o exe cicio
das súas compe encias. Os adul os han de compa i , polo an o, espazos de in o mación e oma de
decisións, de al o ma que non exis a anulación po pa e de “quen sabe” -supos amen e o adul o-
espec o de “quen non sabe”, do que pa icipa espec o do que non pa icipa, senón que se impoña unha
Xesús Fe ei o Núñez
- 111 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
A in ancia é un sec o da poboación en o mación, conside ado así pola sociedade ac ual, polo que,
ó a desas ob igas de ca ác e o ma i o encomendadas á escola, o empo lib e hase de emp ega en
ac i idades de lece . De aí que sexa un “suxei o na u al” pa a a ac i idade no ocio, pa a a ASC, pola
can idade de empo lib e dispoñible e a ase e olu i a na que se a opa. As ci cuns ancias desc i as
esponden ao noso con ex o, pe o amén debemos conside a que es amos an e un Es ado de benes a
minguan e ou en disolución.
2.5 OS TEMPOS E ESPAZOS NA INFANCIA
Un dos elemen os cla e ao ala mos de pa icipación da in ancia na ida social e do p oceso de
socialización xi a a edo do espazo e os usos que as c ianzas lle dan. Ou o dos elemen os é o empo
ou, mello exp esado, os empos que in is en nas di e en es ac i idades exe cendo os oles de illos ou
illas, escolan es, iguais, cidadáns... Nas úl imas décadas ense p es ando, dende di e sas disciplinas
de in es igación, unha c ecen e a ención aos empos e espazos de e pa a a in ancia. Maio ele ancia
adqui e, se cabe, a análise e e lexión e e ida ao uso que lles dan os nenos e nenas ac uais. Es a a ención
undamén ase na ealidade i ida pola in ancia, inse ida na sociedade do coñecemen o que ansi a a
i mos acele ados e omen a a inmedia ez “con e endo en caduco aquilo que aínda es á acabando
de sucede ” (Caballo e al, 2012a, p. 18); un i mo pouco p opicio pa a a c ianza e desen ol emen o
epousado.
Nes e apa ado acemos unha sucin a análise, en e ecendo empo e espazo, de manei a simbió ica,
po que se p ecisan mu uamen e. Como sinala Hillesheim (2013, p. 616), “pensa o empo p esupón
pensa o espazo, is o que un non exis e sepa ado da exis encia do ou o”.
2.5.1 O empo ao longo do empo
A medición do empo, al e como hoxe se en ende, non exis iu his o icamen e. Re élase como un
pa adoxo cons a a que ampouco a in ancia exis ía coma hoxe a comp endemos. A sociedade exíase
po de e minados ei os, sucesos ou acon ecemen os do calenda io: as collei as, a posición da luz sola ,
a saída do sol e a súa pos a ou as in e nadas e os es íos. As sociedades p emode nas i ían un empo
ap oximado, sen a obsesión con empo ánea po con olalo, pola pun ualidade, po coñece exac amen e
en que momen o ansco en os enómenos ou ei os. A ele ónía móbil, a ele isión e a in e ne son os
exemplos máis pa adigmá icos des a obsesión.

- 112 -
Na Idade Mode na p esén asenos o empo como un con inuo, en e mos da mecánica clásica new oniana,
un sucedido de acon ecemen os “pun uais en uga”, e con base no ca ác e ci cula de adición g eco-
omana. Andando o empo, o capi alismo concibiuno en ec ilínea, pe dendo así ele ancia a ci cula idade,
a expe iencia, a his o ia, o que xa acon eceu de manei a semellan e. Inco pó ase a “pun ualidade”
como elemen o cla e, que domina concep ualmen e na cul u a occiden al (Hillesheim, 2013, p. 613),
se índolle ao sis ema pa a inc emen a a p odución. A Idade Con empo ánea e elouse como a época
da medición p ecisa, con e éndose es a, cada ez máis, nun obxec i o absolu o:
Dende an ano, a nosa cul u a p eocupouse, obsesi amen e, po medi o empo. Pasamos dos eloxos
sola es aos de pesas, aos mecánicos, aos dixi ais, aos de cesio como un desa ío pe manen e pa a alcanza
o mi o da p ecisión eloxei a. In en amos os calenda ios, as semanas, os días, as ho as, os minu os, os
segundos e ago a podemos medi unha décima de millonésima de segundo, (Hoyuelos, 2008a, p. 5).
O se humano pos indus ial, e moi o máis o da sociedade do coñecemen o, en nos úl imos lus os
espe anzas dun empo libe ado de ob igas labo ais pa a a súa disposición, c endo que a ecnoloxía lle
acili a acada os seus desexos. Es a non oi quen de consolida un modelo de benes a que ago a se
nos es ae.
Aquel empo que a sociedade aspi aba a manexa e egula descomponse ago a en luxos a í micos,
ope ando máis ao se izo das necesidades do me cado ca das pe soas. O empo ans o ma a
exis encia mudándonos, cons i uíndo un p oceso de se e ace se median e a socialización, e, g azas a
es a dimensión, es á humanizado (Caballo e al, 2012a, p. 12). Mais es a humanización hai empo que
se desdebuxa na sociedade cambian e, e ixinoxamen e cambian e, que Bauman (2003, 2004, 2006,
2007) acuñou coa exp esión sociedade líquida. Dase po supe ada a sociedade egulada no e eo
económico en a o da des egulación, lexibilización e libe alización de me cados que, dun xei o ou
dou o, a as an e asoballan o es o da sociedade nos ou os planos.
O alo do empo é di e en e en cada cul u a e sociedade, “os mesmos modos de con a o empo, de
pe cibilo, de concibilo e exp esalo son cul u ais e, po an o, his ó icos”, segundo a i ma Ca ide (2012b,
p. 304) cando ci a a Capella. Ademais, a pe spec i a indi idual é moi ele an e pos o que o indi iduo
subxec i iza e pe cibe o empo de manei a p opia; o Kai ós ou manei a pa icula de i i o empo, exido
polas emocións e sen imen os. Fo ma pa e de nós-ou os –dos ou os coma nós– dende a pe spec i a
biolóxica e g azas ao eloxo ci cadiano, egulado de sonos e ixilias, de luces e escu idades (Hoyuelos,
2008a, pp. 3-5).
Xesús Fe ei o Núñez
- 113 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
2.5.2 Os empos na in ancia
A sociedade debe asumi que os empos da in ancia éxense po pa áme os di e en es dos da adul ez.
Se es imamos esa e apa a endendo á adición da pedagoxía da escoi a (A gos, Ezque a & Cas o,
2011; Cas o, Ezque a & A gos, 2011; Dahle g, Moss & Pence, 2005; Hoyuelos, 2007, 2008b; Malaguzzi,
2001; Rinaldi, 2001), debemos espec a os seus empos, os seus i mos.
A in ancia eclama pa a si un empo deso denado, caó ico, que pe mi a os sucedidos ao chou, sen
acele amen os, sen axenda es i a (Hoyuelos 2008a, p. 5). Así, i á ap eixando a noción do empo, en
simbiose co espazo que habi a e que, se non so e c ebas que lla agan pe de , pe du a alle oda a ida:
Do empo e do espazo as pe soas oman conciencia a medida que se p oduce o seu desen ol emen o
e olu i o, poñendo de ele o os signi icados que nel eñen os ac o es con ex u ais ela i os á expe iencia
e ao es a us ao longo do ciclo i al, (Ca ide e al, 2012, p. 22).
Respec o da acele ación dos empos educa i os, den o e ó a da escola, desde hai case es décadas
xu diu o mo emen o slow que a a de con a es a es e xei o de educa . Po ago a non acadou o éxi o
aga dado, se a endemos a unha azón cuan i a i a. Naceu como espos a á as ood e á as li e que
deu o ixe ao slow ood e de aí omouse como exemplo pa a a educación –slow educa ion, slow school
ou slow schooling–, que p e ende a ella unha no a cul u a do empo. As súas ideas nes e ámbi o
o on amplamen e di ulgadas desde di e sas disciplinas, alcanzando sona mundial algunhas delas
(Doménech, 2009; Doménech & Hono é, 2010; Gimeno, 2008; Hono é, 2010; Helle , 2009; Hono é,
2013; Za alloni, 2010). Ap ézase que a idea de len i ude non se ci cunsc ibe á educación “ o mal”, senón
que p e ende incidi máis ben nun es ilo de ida e, po an o, amén lle é acaído á ASCI, á que lle pode
achega moi os alo es, polo que ha de ela en con a nun u u o inmedia o.
2.5.3 A ampliación dos empos de escola
Os empos da escola (Egido, 2011) e a elación cos ou os empos son obxec o dunha b e e análise nes e
apa ado e, pa icula men e, o p oceso de ampliación daqueles. Ademais, acemos algúns apun amen os
sob e as ealidades sociais xu didas coa inco po ación das mulle es ao me cado de aballo, ab anguendo
espazos pa a unha sociedade máis iguali a ia. Es es espazos gañados supuxe on un no o epa o de
oles na es u u a amilia , sen descoida a c ianza, oi o dun p oceso de e-pensamen o da ma e nidade,
ao que xa aludimos.
- 114 -
O empo como obxec o de in es igación en elación á educación adqui iu nos úl imos anos consis encia
e ele ancia de seu nas sociedades pos indus ializadas ou, se se que e, nas sociedades da in o mación
e do coñecemen o. Esa signi icación é maio debido aos p o undos cambios xe ais ope ados na es u u a
amilia du an e as úl imas décadas, ademais dos a ances ecnolóxicos que, ao ca ón, se o on inco po ando
á ida co iá das pe soas, al é o xu dimen o da In e ne e o seu acceso social case xene alizado.
O sis ema educa i o xa non ol e á se coma nou o a, dado que as ecnoloxías es anse a inco po a a
el nun p oceso sos ido, aínda que paseniño. Chega on pa a queda e muda os mé odos, as o mas de
ensino e o manexo da in o mación. En conco encia con es as mudanzas, amén as inicia i as ealizadas
ó a da escola se i on in e peladas.
Todo is o acon ece nun con ex o de cambios sociais acele ados que, ademais, es án a p oduci
acumulación de in o mación, de sabe , que di icilmen e o humano é capaz de manexa , e xa non digamos
con ola . Nin seque a é quen de disce ni o que lle in e esa do que non. Es e ei o de sa u ación de
in o mación, moi a i ele an e, publici a ia, óxica, que excede a capacidade cogni i a do se humano,
deu en se denominada “in oxicación”. Así, a opámonos:
No epicen o dunha no a e undación do home que en como eixo cen al a in o mación, a accesibilidade e,
po que non dicilo, a loi a polo seu con ol. O e o é ce o, lé anos máis alá da in o mación e si úanos an e
unha no a sociedade do coñecemen o (Rie a, 2011, p. 13).
As esixencias da sociedade do coñecemen o p oducen sa u ación do eu ao ab í selle á pe soa unha
inxen e can idade de “posibilidades de elación e de exp esión an es inimaxinables pe o ás que
é imposible esponde nun empo ini o” (Caballo e al, 2012a, p. 16). Ao empo, es ase a omen a
unha g ande demanda de in o mación, de es imulación e de “conec i idade”, ocábulo que de ine con
p ecisión a nosa sociedade. Tal e como a i man Caballo e al. (2012a), p odúcese unha up u a dos
empos con encionais, en ol a nunha onda ano ado a, na busca da cobizada libe dade indi idual. O
p oceso conle a en si mesmo, indubidablemen e, unha esc a i ude, de con e é ense os apa ellos
ecnolóxicos en ins, deixando de se medios ou ins umen os. A is o engádeselle a sensación que emos
os con empo áneos de escaseza de empo pa a ealiza mos ac i idades, amén as educa i as, xa que:
Todo o que a inxe á educación sucede no empo, acomodándose ás a iadas o mas que adop an os
modos de educa e educa nos socialmen e. Tan o como pa a pode a i ma que non hai educación sen
empo, e que odas o necesi an, en cada un dos ámbi os nos que p oxec an as súas p ác icas: nas amilias,
nos cen os escola es, nas comunidades e c. (Ca ide, 2012a, p. 8).
Xesús Fe ei o Núñez
- 115 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
Os es elemen os aludidos es án chamados a compa ibiliza se o máis ha moniosamen e posible:
empos de escola, ou os empos e ecnoloxía. Os empos exceden es do escola e a ecnoloxía amén
es án p esen es na ida de nenos e nenas ó a da ins i ución educa i a e, do mesmo xei o, eñen que
concilialos con ou as pa celas da súa ida: amilia, descanso e xogo lib e. Pe o es a conciliación de
empos es ancos logo deixa á de exis i po que a ecnoloxía pe mi i á que os empos da escola se
di uminen e mes u en cos ex aescola es, o mando un con inuo. Nesa p olongación de empos, a ASC
ha de o ece al e na i as pa a da lle sen ido a esa mes u a e pa a non amosa se en oposición á escola.
É un complemen o necesa io, xa que a condición de neno ou nena non é accionable. Respec o do
an e io , Láza o (2012, p. 204) a i ma que “é i al concibi como unha unidade empo al aquela que
inclúe as ho as que pasan den o do cen o, pe o amén coa amilia, cos amigos ou sós”.
Pola súa banda, Gimeno (2008) a gumen ou moi acaídamen e sob e o ol egulado que exe ce a escola
dos seus p opios empos, mais amén dos ou os. Es es educan an o ou máis cós da p opia escola, po
iso cómp e a isión global e non pa cial des a ealidade (Láza o, 2012). Non é “den o da escola onde se
poñen os alice ces dunha pe soa, póñense an es da escola e ó a da escola” polo que ha de compa i o
ol, a i ma Ma ínez (2004, p.37), omando palab as de Tonucci. Se o ase o é compa ido socialmen e,
a ampliación dos empos na escola e élase imp oceden e. Ou os modos de educa complemen a ios
á ins i ución educa i a po excelencia –nou os espazos, con ou os ac o es– son posibles e debe ían
se implemen ados. Pa a sa is ace a c ecen e demanda de ac i idade de lece de calidade é necesa ia
unha o e a su icien e.
A escola ha de ans o ma se pasando de e un ol exclusi o a se ou o máis “do complexo mundo
educa i o en ede de co esponsabilidades educa i as, na cal as mesmas cidades son educado as”, al
e como a i ma Rie a (2011, p. 15). Se es a a i mación e lic e o que es á a acon ece , a necesidade de
concilia as dúas ealidades educa i as e élase de seu. A pe da da hexemonía educado a da escola,
non só na súa modalidade p esencial, senón amén na i ual, e o deco e dos empos apun an ca a a
un cambio de modelo. Cómp e, pois, econs uí pun os de encon o:
Nume osas edes compi en xa coas ins i ucións escola es nos obxec i os de educa , o ma (...) ampouco
debemos pe de de is a que algunhas desas edes eñen como me a adou ina , máis ca educa (...)
(To es, 2009).
Pa a que a escola p epa e pa a algo máis que pa a o “negocio” ou mello : eido c ema ís ico, cómp en
“no as escolas”, en endendo es as como espazos e empos ex e nos non exclusi os de aula, e “no os
- 116 -
ho a ios”, a i ma Rul-lán (1997, p. 46) nun aballo de e isión a edo do ocio e do negocio. Sos én Rie a
(2011, p. 12) que, na si uación ac ual, p ocede e lexiona sob e a Educación, “ao edo dos sis emas e
con o nos de ap endizaxe e, po supos o, sob e os p opios axen es e ins i ucións educa i as o mais e non
o mais”. Es e en oque, o mulado nou o a, non pa ece se o que p e alece socialmen e. E idénciase
un e oceso, xa que a escola posúe cada día maio in e ese en p epa a pa a o “negocio”, pa a os
sabe es p odu i os e as esixencias dun me cado insaciable, deixando a unha bei a as Humanidades,
o sabe demo ado. A ixen e Lei o gánica 8/2013 de educación (LOMCE, 2013) así o es emuña cando
nela se a gumen a que se pe segue o c ecemen o económico:
O ni el educa i o dos cidadáns de e mina a súa capacidade de compe i con éxi o no ámbi o do pano ama
in e nacional e de a on a os desa íos que se p opoñan no u u o. Mello a o ni el dos cidadáns no ámbi o
educa i o supón ab i as po as a pos os de aballo de al a cuali icación, o que ep esen a unha apos a
polo c ecimen o económico e po un u u o mello (P eámbulo, I).
Ou cando se p omo e a mobilidade social como alo pe se, e se apun a ao modelo social cla amen e
capi alis a neolibe al, di idindo a sociedade en e “ aballado es e emp esa ios”:
Es as ci cuns ancias, na economía ac ual, cada ez máis global e máis exixen e na o mación de
aballado es e emp esa ios, con é ense nunha p aga que limi a as posibilidades de mobilidade social,
cando non conducen á inasumible ansmisión da pob eza (P eámbulo, III).
Ao e oma mos o ema dos empos da in ancia na escola, pe o amén o que dedica ás súas demandas,
obse amos que o on mudando paseniñamen e, cun e iden e inc emen o do núme o de ho as e de
xo nadas. Cons i úe, en palab as de Mo án e Ca ide (2005, p. 65), o empo social de maio ele ancia pa a
as c ianzas e pa a as amilias, aínda que a ins i ución é cues ionada como posuido a e ansmiso a única
do sabe . A impo ancia da educación amilia con inúa a se undamen al e a escola p ecisa eelabo a
no os modelos de c ianza e educación, segundo sos én Rie a (2011, p.14). Es es se án, con p obabilidade,
a esul an e do “p oceso de econs ución sociocul u al” na que es á inme sa es a ins i ución.
Na con ección do calenda io dos empos escola es pa a as ensinanzas de educación in an il e p ima ia
en Galicia, pa a o cu so 2013-2014, comp obamos que se ixa on 175 días lec i os. Es a ci a coincide
coa da maio ía das ou as comunidades au ónomas, xa que unicamen e es supe an o mínimo ixado
na LOMCE (2013): 179 xo nadas lec i as, en Cana ias, Cas ela e León e Mad id. É ce o que es e
calenda io si úase na anxa in e io da media dos países eu opeos.
Xesús Fe ei o Núñez

- 117 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
O núme o de xo nadas semanais de 2º ciclo de educación in an il e da e apa de p ima ia, amén se
si úa po debaixo da media dos países do noso con o no, nes e caso no máis p óximo -F ancia, I alia
e Po ugal-. Aínda que no caso da educación secunda ia, is o in é ese, xa que é o país da con o na
que máis sesións semanais de e mina (Láza o, 2012, p. 200). Lemb emos que, a inais da década dos
no en a, di e sas oces a gumen aban publicamen e na Con ede ación Laica de Pais e Nais -CEAPA-
en a o dun aumen o do calenda io. Conside aban, inxenuamen e, que o aumen o de xo nadas lec i as
con ibui ía a ea o acaso escola , al e como ecollía El País (Pé ez, 1999).
A ex ensión da “xo nada na escola ” é bas an e común, incluso máis aló do ecomendable pa a os a ec ados.
Así, a opción po es a ó mula pa a pode concilia ocupa o segundo luga , de se e posibles, (F aguela,
Lo enzo & Va ela, 2011). De ei o, a p olongación da xo nada xa se p oduce an es da inco po ación á
escola, a a és dos se izos-p og amas de apoio ás amilias. Teñen di e sas denominacións (bos días,
almo zo saudable, mad ugado es... ), con ho a ios que ab anguen xe almen e dende as 7:30-8:00 a a
as 9:00 ou 10:00 ho as, dependendo do ho a io escola . Pe o amén aumen a a xo nada espe ina, con
denominacións semellan es. Nese in e alo escola , adoi a incluí se o empo do xan a e o de ealiza
as a e as ou debe es escola es, pa a as que se u iliza exp esións eu emís icas como “debe es con
di e sión” e ou as denominacións que aluden a un supos o ca ác e lúdico. Des e xei o, a xo nada que
pasa o neno ou nena no cen o educa i o pode achega se, sob e odo nas zonas u banas, ás 8-9 ho as.
Así, axús ase o seu ho a io á xo nada labo al dos p oxeni o es.
Cal é o empo máximo que un neno ou nena pode es a sepa ado da súa amilia sen que lle a ec e
ao seu desen ol emen o? Non exis en espos as uní ocas a es a in e ogan e, mais si se sabe que a
ausencia excesi a de p oxeni o es e/ou pe soas e e enciais du an e a xo nada p o oca desaxus es
no p oceso educa i o. Con é ense así en igu as que apa ecen escasamen e pa a comeza - ema a a
xo nada ou ac i idade u ina ia: e gue se e/ou baño, cea e inco po ación ao descanso.
No sen ido do exp esado an e io emen e, e e ímonos semp e á semana lec i a es anda izada, uni o me,
e cabe ía ensaia ou os modelos mix os onde a ASC en moi o que achega . A lexibilización da xo nada
escola , pe o amén dos pe íodos lec i os, é a g ande ma e ia penden e po que, se a escola é ga an e
do de ei o a educación, a ASC p olonga ese de ei o na cul u a.
A ex ensión dos empos de escola ab angue, amén, os pe íodos de acacións como o de Nadal e
Semana San a, denominados de múl iples manei as, sendo unha moi común, “días sen cole”. O p oceso
de con igu ación da xo nada, e do seu disco e , non só é cues ión da gobe nanza da ins i ución escola .
- 118 -
Tamén es á in luído-condicionado polas o zas sociais (Láza o, 2012, pp. 195, 205), mais a au o idade
daquela segue sendo cla e na o ganización do empo da in ancia. A pesa da pe da de hexemonía da
escola no p oceso educa i o, o neno ou nena des ina a maio pa e do empo do que dispón a a ende
as súas demandas, unha ez descon ado o que dedica ás necesidades básicas e de coidado pe soal.
A escola de e mina máis empos que os p opios de ins ución ou aballo cu icula . O empo p e-xo nada
e pos-xo nada es án elacionados coa escola ou son p epa a o ios pa a as súas demandas. A ínxelle á
ins i ución o que Mo án e Ca ide (2005, p. 65) denominan empo “pe i-escola ”. É dici , a escola como
ins i ución gobe na unha no able acción do empo da in ancia, co obxec i o de da cump imen o ás
súas necesidades. A in luencia da escola es éndese e es á p esen e na ida de nenos e nenas máis
aló do lími e do empo ísico, dos ho a ios e calenda ios, ac uando como un egulado capi al dos seus
empos sociais, como a i ma Gimeno (2008, p. 91), xa que os condiciona, a pesa de es a es a cues ión
en cons an e e isión (Conde,1999). Es a subo dinación da ida das c ianzas ás di ec ices da escola
pola ía dos ei os consumados, pe o amén é ce o que non é a única culpable, dado que exis en ou os
axen es que in e ac úan con ela.
2.5.4 A xo nada escola : un deba e pe manen e
O deba e xe ado a edo da xo nada pa ida ou sesión única pa ece que amaina, pois oi moi acalo ado
du an e a de adei a década do século XIX e p imei a do XX, do cal dan es emuña os aballos de
nume osos au o es (Fe nández, 1999, 2001; Ridao & Gil, 2002; Pe ey a-Ga cía, 2002; Ca ide, 2005c;
Fei o, 2007). De éndese unha pos u a ou ou a en unción da ubicación do cen o escola , do núcleo de
poboación, da adición cul u al, da ipoloxía, da clima oloxía, do anspo e escola , pe o amén da o e a
pública e p i ada de ac i idades di ixidas á in ancia, sexan es as de ocio ou non.
Nas zonas u banas de Galicia oise consolidando a xo nada única que, segundo os da os do in o me
publicado ao espec o pola CEAPA (Pé ez, 2009), se si úan xa nun 60% dos colexios. Como puidemos
cons a a na web da Conselle ía de Cul u a e Educación da Xun a de Galicia, os ho a ios es ablecidos
na maio ía de CEIP co obo an que a xo nada con inua es ase a impoñe con di e en es ó mulas.
Nes a nómina inclúense os cen os que, aínda man endo o malmen e a xo nada pa ida, educi on os
empos den o da escola, que non de ac i idade cu icula . P ecisamen e, un exemplo des a modalidade
a opámolo nos colexios que acu an o ec eo “poscomedo ” e, po an o, de aen empo de xogo;
concén ase así a maio can idade de ac i idade académica na xo nada ma u ina. Respec o dis o,
cons á ase ce a obsesión da escola po acu a os empos de ec eo, de lece , lúdicos da in ancia nunha
acción imposi i a inxus a de Ch onos (Hoyuelos, 2008a, p. 5).
Xesús Fe ei o Núñez
- 119 -
Capí ulo 2.
A in ancia como suxei o e obxec o da aanimación sociocul u al e da educación do lece
2.5.5 A conciliación de empos
A ees u u ación dos empos p o ocou o xu dimen o dunha no a exp esión pa a e e i unha ealidade
amén no a, a denominada conciliación amilia e labo al, amén coñecida como conciliación da ida
pe soal e labo al. Pa a o caso das pe soas que es án a c ia a súa p ole, ecoméndase u iliza a exp esión
conciliación dos empos escola es e amilia es -máis comp ensi a-.
Pese a odos es es ma ices, F aguela e al. sinalan que es as exp esións son con li i as (2011, pp. 431-
432). E idencian unha ealidade que de iu nunha p oblemá ica á que eñen que en on a se as amilias
deco ío, sen máis sopo e cós p opios medios amilia es. O pa adigma des a ealidade amósase nos
oles que exe cen moi os a ós e a oas, “ e-c iando” e acéndose ca go dun p oceso educa i o que non
lles co esponde. Con odo, amén exis en ou as ó mulas de “co-c ianza” que, po an o, con ibúen á
conciliación: a con a ación de pe soas po con a allea, a o e a de ac i idades en ins i ucións escola es
xes ionadas dende as ANPAS, municipios e ou as; as menos, de na u eza p i ada.
Nos úl imos anos, de éc ase unha c ecen e demanda po pa e das amilias de ac i idades “de ca ác e
non escola ” e ou as pa a da cump imen o á a e a escola . Es e é un dos aspec os obse ados nalgúns
dos casos obxec o de es udo e que analizamos no capí ulo 6. Os da os e idencian a necesidade de
al e na i as pa a a conciliación, aínda que es e non debe se o obxec i o das inicia i as de ASCI. Á ob iga
de ocupa ese empo ex aescola súmasenlle ou as necesidades coma a de xes iona eses empos,
as económicas, os e o zos do cu ículo o icial e c. Nes e sen ido, cómp e unha elación dialóxica en e
escola e con o na, a a és da ASC, co obxec i o de non agmen a a condición de neno ou nena.
Conco damos en que pa a que a a e a educa i a sexa e ec i a, dende o ámbi o amilia “hai que es a
p esen es” e non delega en pe soas ou ins i ucións máis aló do es i amen e necesa io. A delegación
de ol, a educación “ i ualizada” ou na dis ancia, non pe mi e escoi a o ela o, es a alí, p esen e,
compa i , i i o co ián, que é o que maio impac o p oduce na c ianza (Rie a, 2011, p. 22).
A pesa dos se izos que con ibúen á conciliación, os da os indícannos que as ans o macións
ó muladas e élanse insu icien es, p ecisando dou as complemen a ias, sen desbo a a e o mulación
do concep o conciliación:
Faise necesa io epensa a unción da escola, deba e en p o undidade sob e a xo nada escola en cla e de
empos e de conciliación (…). Des e labo conxun o deben xu di no as p opos as e desen ol e se ou as
- 120 -
xa sinaladas dende o ámbi o in es igado como a lexibilización dos ho a ios escola es nos momen os de
en ada e saída da escola, a coo dinación en e as amilias pa a p es a se se izos ecip ocamen e e ou as
ó mulas de xes ión do empo (F aguela e al, 2011, p. 432).
Todo is o non se á su icien e namen es non se lexibilicen as xo nadas de aballo pa a que se ab a
un abano amplo de posibilidades en can o a ho a ios e ó mulas labo ais que lles pe mi an ás amilias
aballado as adap a ho a ios e ó mulas di e sas de p es ación de se izos labo ais: acumulación
de ho as, xo nadas con inuas, educións empo ais de xo nadas, lexibilización nos días, ele aballo
alí onde sexa ac ible e c. Non obs an e, a lexibilización dos o ma os de p es ación de se izos non
esol e ía ou a cues ión de ondo, como é a da epa ición en e a pa ella das a e as de c ianza e
coidado da p ole, incluído odo o que implica de ac i idade do co ián. Segundo Caballo e al. (2012b, p.
199), a lexibilización nas condicións de empo alización da xo nada labo al non p o oca ía unha mello a
inmedia a da equidade de xéne o.
A es u u a social o neceuse de pa óns cul u ais que condiciona on his o icamen e a dis ibución
de esponsabilidades no oga e nos coidados dos “ex emos” da sociedade: in ancia e ellez. Eses
modelos omen a on e alimen a on a desigual dis ibución empo al pa a homes e mulle es. Dende es a
pe spec i a, após ase pola isibilización do con li o, insis indo na esixencia de polí icas públicas e icaces
e na “ econcep ualización” de se izos comuni a ios que con ibúan á ha monización de ho a ios. Con
odo, es as medidas son insu icien es, dado que cómp e muda as es u u as sociais e cul u ais pa a que
se alo e ealmen e o labo de coidados espec o do aballo emune ado.
En elación aos elemen os sinalados de empo e espazo, é de xus iza ecoñece que, como apun abamos,
os cambios sociais de i ados das mello as económicas con ibuí on decididamen e a muda as
“ ep esen acións sociais da in ancia”. Po én, non debe iamos cae en ningún espellismo, oi o dunha
análise pouco p o unda:
A animación sociocul u al inco po ou moi os no os elemen os na súa o e a educa i a no empo lib e in an il.
(...) Se ía enganoso pensa que es e desen ol emen o da animación sociocul u al na in ancia esponde
unicamen e a un ecoñemen o ex endido do empo lib e in an il como espazo educa i o (Cal o, 1998, p. 215).
Os empos dispoñibles na in ancia ou, sendo máis p ecisos, os empos amilia es, a súa conciliación,
condicionan boa pa e da inici i a sociocul u al e de lece di ixida á in ancia. A inco po ación das mulle es
ao me cado de aballo asala iado ou, se se que e, o aumen o da axa de ac i idade labo al eminina e o
Xesús Fe ei o Núñez
- 128 -
espec o, sinala Ca ide (2012b, p. 309) que “as expe iencias de ocio, a súa insc ición nos no os empos
sociais e os iscos que compo an nunha sociedade espacio- empo al ans o mada, es án sendo obxec o
dun p o undo deba e in elec ual e social”. Nes e sen ido, cómp e lemb a que o empo lib e e o de lece
ou ocio, son enómenos de ca ác e cul u al e longa his o ia que amén alcanzan suma ele ancia no
noso con ex o sociocul u al. Se epa amos nes es dous ámbi os na sociedade con empo ánea, aínda
son máis signi ica i os. Achámonos, pois, an e un empo lib e e de lece que é un “elemen o educa i o
e con igu ado da iden idade” da pe soa (Ley a & Bá cenas, 2014, p. 2). Nos pa ág a os que seguen
ocupa émonos des es aspec os da ASC e do lece , seguindo a liña apun ada nos capí ulos p eceden es.
3.1 A ANIMACIÓN SOCIOCULTURAL E O LECER COMO TEMAS DE INVESTIGACIÓN E
ACCIÓN EDUCATIVA
A e isión bibliog á ica sob e os ópicos de ASC e lece como in e eses da comunidade cien í ica,
en elación á in es igación e acción educa i a, condúcenos ca a a unha dob e ía con igu ado a de
endencias: a educación como e e encia da ASC, no empo lib e e de lece , e os i ine a ios de ocio ou
lece , como obxec o de es udo a ac i o pa a in es igado es, in es igado as e p o esionais.
3.1.1 A educación no empo lib e e de ocio ou lece , e e en e da animación sociocul u al
Es a liña de indagación e acción educa i a acada, co paso dos anos, g ande acep ación cien í ica no
con ex o académico, pe o amén di ulga i o e, po an o, social. Os p imei os es udos dos usos sociais
do empo da an de p incipios do século XX, en F ancia e Ingla e a, como complemen a ios da análise
das condicións de ida. Rexo de o in e ese na década dos anos sesen a, e i alizándose logo na Unión
Eu opea dos no en a, endencia que chegou a a os nosos días (Sa alegui, 1997); aí emos o exemplo de
bancos do empo en en idades e comunidades locais, con oda a súa po encialidade pa a a in e ención
comuni a ia (Lega e a, 2014).
E ich Webe , en 1963, con ibuíu ao e eo de in es igación sob e os usos do empo a pa i do aballo
i ulado O p oblema do empo lib e: es udo an opolóxico e pedagóxico. Es e au o amén deixou onda
pegada no ela i o ao lece incidindo, en e ou as cues ións, no seu ca ác e compensa o io. A súa
in luencia oi e iden e no con ex o eu opeo, xa que puxo o undamen o dunha no a óp ica sob e a
educación e os p ocedemen os cos que aballa , incluida a necesidade dunha Pedagoxía do empo
lib e, que logo a anza ía ca a á da Pedagoxía do ocio.
Xesús Fe ei o Núñez

- 129 -
No con ex o español, ca a á década dos anos se en a do pasado século, comeza a p eocupación
educa i a elacionada co empo lib e, den o da educación en e pa a o empo lib e. Es a p eocupación
a onda as súas aíces nas ideas e p ác icas da Ins i ución Lib e de Ensinanza (ILE), que apos aba pola
indisociabilidade en e o aballo in elec ual e o ocio. A ibúeselle a Gine de los Ríos a inicia i a da
p imei a colonia escola de acacións en 1887, baixo a di ección de Cossío, dende o Museo Pedagógico
Nacional (O e o, Na a o & Basan a, 2013, p. 146).
Ao con ex ualiza mos os an eceden es do empo lib e amén debemos conside a o p oceso his ó ico
ecen e da ASC no noso con ex o, no úl imo cua o do século XX e en case es lus os ansco idos
do XXI. Na e isión que ealiza Ca alá (2011), no p imei o pe íodo que adxec i a como o do “ai e lib e”,
1976-1981, iden i ica o modelo de o mación p eeminen e dos p o esionais como de o ien ación máis
pedagóxica. A pa i da implan ación de es udos de p o esionalización e amén uni e si a ios, no e cei o
pe íodo ou da ASC, 1985-1992, p odúcese o p oceso de subo dinación a ou os discu sos eme xen es,
como é o caso da Educación Social (Ca alá, 2011, p. 26). Es a e olución posibili ou que a ASC deixa a
de mi a se no espello da educación escola e iniciase un camiño de au oa i mación, apoiándose nou os
ámbi os da educación.
O empo como ecu so educa i o nos p ocesos de ensino-ap endizaxe na escola é obxec o de p e e encia
in es igado a desde hai décadas, no pe íodo democ á ico do noso con ex o socioeduca i o, ano ada
con cada unha das e o mas educa i as que se o on p oducindo (Be nal, 2007; Ca ide 2005b, 2012a,
2012b; Conde, 1999; Fei o, 2007; Fe nández, 1999, 2001; F aguela e al, 2011; Gimeno, 2008; Mo án
& Ca ide, 2005). Mais, que emos aquí e e i nos undamen almen e ao empo ó a da escola, ao empo
lib e das c ianzas, en sen ido amplo. Po én, non ob iamos a ele ancia do papel que xoga a ins i ución
escola , an o na egulación de empos da in ancia, p opios e alleos, como na p opia Educación pa a o
lece .
T adicionalmen e, a educación escola p e aleceu sob e ou os ipos de educación. Non obs an e, a
hexemonía p oxec ada no úl imo e zo de século XX iuse cues ionada, desde o que T illa denomina
“apa a o escola ”, en di e en es ámbi os. En e ou os, desde a p opia ASC, que ei indicou con o za o
seu espazo na e en e educa i a:
A educación, ou máis explici amen e o apa a o escola , oi conside ado ce amen e como unha ins ancia
de ep odución social e como apa a o ideolóxico de es ado. Aínda que non é a única unción social da
educación, a an edi a é, polo menos, pa cialmen e ce a. Pe o é que se se aplica igo osamen e e a a o
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 130 -
inal o pa adigma ep oducionis a, de con ibuí a desen ol e al unción é di ícil excluí a ou as ins ancias
sociais. Segu amen e moi as p ac icas de animación sociocul u al, mili an es e olun a is as nunha liña
ilusionadamen e (e, ás eces, iluso iamen e) ans o mado a, pode ía se amén pas o das análises da
ep odución (T illa, 1988, pp. 27-28).
A p e alencia oi ampa ada desde di e sos pos ulados ou emp azamen os an ipedagóxicos. Con odo,
xa hai anos que se ac edi ou o ca ác e educa i o da ASC, encad ada nun dos ipos esul an es da
di isión ope ada na educación: o mal, non o mal e in o mal (T illa, 1988). A pa ición ac ualmen e
e élase es i i a e pouco a o unada. Tamén é ce o que a o mulación non iña p e ensión de es ablece
compa imen os es ancos pa a cada unha das educacións, senón que se insis ía na:
Con eniencia de o za no posible as in e elacións en e os es sec o es educa i os e pe meabiliza a
on ei a (en g an pa e adminis a i a e bu oc á ica) en e, sob e odo, a educación o mal e a non o mal...
A ASC na súa e en e educa i a pe ence ía xene icamen e ao sec o non o mal, pe o p oxec ándose,
polos con ex os en que ac úa e polas ac i idades que p omo e, nos ou os sec o es (T illa, 1988, p. 41).
A pesa da exp esión do p o eso T illa en desca go da íade, debemos salien a que amén ala do debe
de p oxección a ASC “nos ou os sec o es”. Como obse a o p o eso Ca ide (2005a, p. 76), espec o da
e en e educa i a da ASC: “ esal a o peso da educación nos p ocesos e as p ác icas sociocul u ais”. Con
odo, xa ai pa a dúas décadas que se apos aba po que a escola inco po ase amén ac i idades e o mas
de p ocede da ASC, asumindo o p o eso ado inicia i as elacionadas con ac i idades de o mación,
di usión, a ís icas e lúdicas, na p ocu a do espazo escola como uni e so comuni a io (Ca ide, 1988).
Es a cues ión émola con i mada amén en es udos ecen es, que sos eñen que:
A escola segue ob iando a necesidade de educa pa a i i nunha sociedade de inida como do lece ... e
ab i as súas ins alacións ó a do ho a io lec i o ... e que poidan se u ilizados pola comunidade na que ese
cen o educa i o se insi e (Caballo, 2009, p. 215).
Ademais, es a demanda amén se mani es ou nun dos casos es udados (C2.1), es u u ada en es
g andes eclamacións: a ape u a dos cen os educa i os á comunidade, a cesión de ins alacións ó a
do ho a io lec i o e a coo dinación en e adminis acións.
Den o do uni e so concep ual desc i o, ou a liña de in es igación que conci a in e ese, como
sinalamos, é a dos empos educa i os e sociais. Na década dos anos no en a do pasado século XX,
Xesús Fe ei o Núñez
- 131 -
es e ema log ou a su icien e signi icación pa a a comunidade cien í ica como pa a consolida se a
pa i de nume osas in es igacións de ca ác e eó ico e empí ico. Son os empos os compoñen es que
con ex ualizan os acon ecemen os da sociedade, amén da in ancia, pa icula men e signi ica i os en
elación á conciliación, aspec o que analizamos b e emen e na Tese. Nes e sen ido, a súa cons ución é
sumamen e ele an e du an e a in ancia. Se á cla e na o mación da pe soa a elación que es ableza co
empo, undamen almen e co empo lib e, pe o sob e odo no empo de lece , nos e mos es ablecidos
po Cuenca (2013, 2014), quen ei indica unha mi ada ampla sob e o p opio lece .
As ap endizaxes espec o do empo, así como dos seus signi icados en e pa a a ida co iá das pe soas,
o man pa e dun p oceso que en nas pasaxes pola in ancia, e des a á adolescencia, algunhas das súas
secuencias máis decisi as ... ap endizaxes que non conclúen nunca (Ca ide, 2012b, p. 307).
O papel p o agonis a que xogan os empos escola es na ida da in ancia e da súa amilia, p oducen
desaxus es e asinc onías ho a ias que in lúen di ec amen e na súa socialización. Nese con ex o, os
empos de lece na in ancia “es án insc i os na complexidade dou os empos como os amilia es ...
en ec uzándose, inco po ando no os signi icados” (Caballo, 2009, p. 197).
Es a a mos e a de desaxus es empo ais é consecuencia da eme xen e sociedade con empo ánea,
sumamen e complexa e cambian e, líquida (Bauman, 2003, 2004, 2006, 2007), da ince eza (Mo án,
2009); po iso se di que, es amos an e empos líquidos. Á di e enza da p imei a sociedade mode na,
a ac ual inci a aos seus memb os ao consumo de p odu os, pe o amén de empos, e case lles impón
a ob iga de e capacidade e on ade pa a consumi . A súa o ganización social esponde ao que se
denomina mode nidade líquida, ca ac e izada pola pe manen e p o isionalidade das súas es u u as;
nela aniña o concep o de ocio líquido. Es e lece é conside ado como a expe iencia ipo do se humano,
“si uación adicalmen e no a ... que ae consigo opo unidades e p oblemas amén inédi os” (Cuenca
Amigo, 2008, pp. 40-41). Pa a a ma e ia que nos ocupa, a sociedade da mode nidade líquida én
signi ica que é a o ecedo a da busca de expe iencias- i encias po pa e da pe soa, idea no idosa hai
un século, mais plenamen e asen ada na ac ualidade (Cuenca Amigo, 2008, 2012).
Como se suxe ía an e io men e, o empo é un p odu o social, esul ado das in e accións que es u u an
a ida social si uándonos aos suxei os, pe manen emen e, an e a dico omía da medición cuan i a i a
on e á cuali a i a, e ice e sa (Be iain, 1997). Co pode egulado que posúe a súa o denación, “non
é doado imaxina a cons ución das ealidades sociais sen eco e ás múl iples dimensións nas que
se conc e a o empo, concibido de di e en es manei as... en di e en es con ex os e momen os i ais”
(Ca ide, 2009, pp. 154-155).
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 132 -
Ac ualmen e asumimos que o uso do empo, a súa xes ión, é un de ei o das pe soas pa a mello a a súa
calidade de ida, o seu benes a (To ns, Bo ás, Mo eno & Recio, 2006). Falamos a a aquí do cons u o
empo, en con inua e isión, pe o amén implici amen e de: epouso, acele ación-desacele ación, usos,
empo lib e e empo de ocio, conciliación, empo educa i o e empo baldío, empo social-uni e sal ou
empo pe soal-indi idual. Mais, as e e encias ao empo ou aos empos ixémolas de manei a bas an e
abs ac a, a pesa de que as di e enzas en e pe soas son subs anciais po azón de xéne o, luga de
esidencia, idade ou pode adquisi i o; po iso se ía máis axei ado ala mos de empos e ci cuns ancias,
amén na in ancia.
Nunha si uación coma es a, de agmen ación de empos (Mon ane & Muxí, 2011), espazos (Mon ane
& Muxí, 2011; Ca ide, 2012) ou da súa a iabilidade e mul iplicidade (Ca ide, 2009, p. 159), amén na
in ancia (Mo án, 2009), p odúcense es ilos de ida segmen ados (San Sal ado , 2009, p. 32). Debemos
conxuga un empo pe soal e ou o social, ademais do labo al e amilia , exe cendo a libe dade no
plano indi idual e no colec i o (Ayme ich, G isolía, & Que ol, 2006), a endendo ao de andi o p oceso
agmen a io. A es e espec o, o empo escola e social da in ancia es á, como se dixo, en ec uzado con
ou os como os amilia es, sob e o que ala emos máis adian e. Po iso, amén emos que conside a
o empo dos p oxeni o es, que seguen a p esen a asinc onía po azón de xéne o, po que as mulle es
dedican de manei a signi ica i a máis empo á educación e coidado da p opia in ancia (Royo, 2011).
Os p o undos cambios sociais acele a on o empo, a as ando amén con el ao espazo, comp imíndoo.
Así, “ i imos espazos” impensables ai unhas décadas, g azas á ecnoloxía que acili a o anspo e
ísico e amén o i ual. Es e úl imo ipo posibili a o es ablecemen o de no as o mas de in e acción,
ápidas, i uais, cambian es, escasamen e e lexionadas e, po an o, cons i úen no as o mas de i i
o empo, sob e odo, o empo lib e. Somos cons an emen e anspo ados, en sen ido eal, pe o amén
no igu ado (in e ne , , ele onía móbil) a espazos dis an es ísica e cul u almen e. “A accesibilidade,
a comunicabilidade, a mobilidade pe soal son demandas coas que con i imos de manei a co iá nas
nosas cidades” (San Sal ado , 2009, p. 34); des e xei o, ecuen amos doadamen e espazos alleos,
social e cul u almen e. Es e é un enómeno máis u bano que u al, pe o o modelo ou es ilo de ida da
u be es á pene ando con in ensidade no u al, ei o ao que aludi emos no capí ulo 5 cando analicemos
o mac ocon ex o no que se insi e es a Tese.
A acele ación do empo condiciona amén ao ocio como enómeno social e es e pa icipa, á súa ez,
daquela. A i ma Be iain (2009, p. 48): “a xes ación dunha no a o ma de esc a ización mode na
mani és ase inexo ablemen e na di adu a da p ésa”. Es es cambios podemos pe cibilos nas opo unidades
Xesús Fe ei o Núñez
- 133 -
ou esc a i udes que nos p opo ciona a ecnoloxía pa a es a pe manen emen e conec ados, localizables
e dispoñibles. Co emos o isco, como sociedade, de acele a excesi amen e os empos da in ancia.
Dada a ele ancia que pa a os sec o es da adolescencia e xu en ude es á a alcanza o ocio dixi al,
pa icula men e non ela i o ás edes sociais, que p o oca a apa ición de no os ocios, di íciles de
xes iona po dé ici educacional (Caballo, 2015; Viñals, 2013) e que, como consecuencia dis o, ó nanse
nega i os en ele ada po cen axe. Po iso, amén se p ecisa educa no ocio dixi al pa a p oduci un
ans ase das p ác icas de “lece casual” ca a á ou as de “lece se io”, omando como e e encia o
modelo de S ebbins (2004, 2012), concep os aos que nos e e imos máis adian e.
Os no os compo amen os elacionados coas ecnoloxías, en e ou os, insí ense no que se deu en
denomina sociedade en ede ou sociedade- ede (Caballo e al, 2012a; Caballo, 2015; Cas ells, 2006,
2008; Vázquez, 2003), pe o amén é adxec i ada como da in o mación, do coñecemen o, ap esu ada ou,
como se dixo, nos e mos o mulados po Bauman, líquida (Caballo, 2009). No mundo adul o, aínda que
exis e unha enda dixi al, o p oceso de acele ación xa es á ins alado nos es ilos de ida dunha g ande
po cen axe da poboación, agás na e cei a idade, cun encello es ei o co consumo. O p esen ismo
guía a ida na nosa sociedade, p odu o ou esul ado da acele ación social do empo, pe o ademais
a comp esión ou aniquilación do espazo polo empo, a con acción do p esen e e o inc emen o do
desacougo ou ansiedade nas pe soas, son mani es acións inequí ocas dos acele ados i mos aos que
nos emos some idos (Be iain, 2008, 2012). Como a i ma es e p o eso :
Pa a que algo uncione hai que combina momen os de apidez con ou os de espe a pacien e, de ei o,
is o é o que p opo cionou o i mo ao empo social ... mais exis en lími es na u ais e an opolóxicos ao
inc emen o da elocidade (Be iain 2009, p. 52).
Dende di e sos pos ulados a í mase que, nas sociedades eme xen es, o empo desp ázase desde o
social ca a ao pe soal (San Sal ado , 2000, 2009) ou, se se que e, do uni e sal ca a ao indi idual. Aínda
que o enómeno se desc iba como oscila o io, p e alece o de andi o desp azamen o. No momen o
ac ual, de p o unda c ise económica e social, é a iscado a i ma que o ci ado mo emen o pendula
se segue p oducindo nos e mos exp esados. De ei o, inclinámonos po unha coexis encia de dob e
endencia de enómenos na que colidan in e eses: o das amilias co empo o almen e ocupado en
a e as labo ais –semp e que dispoñan de emp ego– e o da eclamación social de gozo do empo lib e,
non an o do lece , como elemen o cla e de calidade de ida.
No p oceso de in e eses sociais en on ados, cons á ase que o empo de ocio das pe soas adul as es á
minguando (Se ién, 2006, pp. 206-201), ei o acon ecido xa desde an es da eclosión da c ise económica.
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a

- 134 -
Is o indícanos que camiñamos na di ección con a ia ás endencias que se p e ían hai dúas décadas nun
in o me da Unión Eu opea (1994), ei o que menciona Cuenca (2002a) no ecuado do p oceso desc i o.
No decu so da ac ual c ise, cansamos de escoi a que os p ocesos socioeconómicos son cíclicos. Desde
es a óp ica, e ex apolando o a gumen o ao campo es i amen e social, es a íamos ac ualmen e nunha
dob e desacele ación social, p oducida po :
§ A ecesión económica, coa deses abilización dos suxei os como consecuencia do pa o,
baixada de sala ios, non pode ace on e a necesidades básicas e da edución de p es acións
educa i as, sani a ias, de ocio e c.
§ Os mo emen os con a a acele ación social, ideolóxicos ou dou a índole (Be iain, 2009, p. 53),
aos que xa aludimos no capí ulo 2 –“slow educa ion”, “ci àslow” e c–.
A ondando un pouco máis na análise dos empos educa i os e sociais, hai que poñe de ele o que cómp e
a anza na supe ación do modelo de conciliación de empos amilia es e labo ais, pa icula men e desde
o pun o de is a educa i o e dos coidados da in ancia, sen esquecé monos dou os aspec os da xes ión
co iá da ida. É ob io que semp e se á necesa io concilia os di e en es ámbi os nos que se desen ol e
a pe soa, pe o a cues ión, a in e ogan e é sabe quen e en compañía de quen concilia . En ealidade non
é o g ande obxec i o, senón a co esponsabilidade social na educación e coidado da in ancia, no máis
amplo sen ido (Caballo e al, 2012b), compe encia do conxun o da sociedade. Aí é onde as di e en es
adminis acións debe ían en oca as polí icas públicas e, po an o, anscende o modelo de conciliación
amilia e labo al, se ealmen e que emos cons uí unha sociedade onde exis a a equidade, ema que
amén lle a inxe á nosa con o na sociopolí ica e da que hai exemplos cla i icado es (Lega e a, 2014).
O modelo ci ado é du amen e c i icado desde algunhas posicións, ao a i ma que nunha po cen axe moi
ele ada a conciliación de empos cae do lado eminino das amilias, adxec i ándoa po esa azón como
“men i a” (Bení ez & Aguila , 2013, pp. 390-395), sen en a mos a alo a a es e a da co esponsabilidade.
Es a asime ía segue cons a ándose en di e sos es udos, non só na nosa con o na máis p óxima, senón
que é compa ido con ou as sociedades occiden ais, aínda que as mudanzas se es án p oducindo
paseniño (Royo, 2011).
A eo das liñas de in es igación desen ol idas desde di e en es disciplinas, en elación a es as
cues ións, como a Socioloxía, Pedagoxía, Psicoloxía, Filoso ía ou An olopoxía, po ci a algunhas das
máis ele an es, a sociedade en ón ase a a ios e os, que a a o de ago a só se suxe i on:
Xesús Fe ei o Núñez
- 135 -
1. En p ime io luga , a xes ión dos empos educa i os e sociais da in ancia, pe o amén os dos
seus p oxeni o es po que, se as condicións labo ais seguen a de e io a se ao i mo do úl imo
lus o, albíscase un u u o social inmedia o pouco p opicio pa a dispoñe de empo lib e e
dedicalo ao ocio. Nese escena io, as amilias que eñan a so e de e aballo non e án
empo e, se eñen empo, non e án aballo.
Con demasiada ecuencia é o abuso do aballo o que non pe mi e aduci a capacidade adquisi i a
en ac i idades de ocio, ou no p edominio nes as das que eñen un ca ác e pasi o... nas nosas
sociedades exis en se ias di icul ades pa a concilia a calidade de ida co ni el de ida, nunha ou
ou a di ección (Ca ide, 2012b, p. 307).
In uímos que o siloxismo emp egado é a exp esión dunha polí ica social que p oduce a
mingua da p esenza das mulle es no eido labo al, undamen almen e p i ado, desandando
o escaso camiño da igualdade que socialmen e emos pe co ido (Águila, 2007, pp. 55-57).
Es e camiño, p o ocado de asime ías po azóns de xéne o, pa ece que en a súa o ixe en
idades ben empe ás. Puide a conside a se que é o mundo adul o, pa icula men e o ámbi o
labo al, o que c ea a desigualdade ou asime ía, cando ealmen e é quen a pe pe úa. A
is o ol e emos ca a ao inal do capí ulo cando analicemos as a iables que con ibuí ón á
mello a da pe cepción social do lece .
2. Como segundo e o sinalamos a necesidade de o e a ac i idades de calidade pa a a in ancia
no seu empo lib e, des encelladas do “apa a o escola ”, se se nos pe mi e usa a exp esión
de T illa (1988). O e o se á a anza sen a o e in luencia exe cida pola ins i ución no empo
alleo a ela (Gimeno, 2008), incluído o que Mo án e Ca ide (2005, p. 65) denominan “pe i-
escola ”, comen ado xa no capí ulo 2. Como nos di Mo án, a p opósi o dos empos sociais da
in ancia e das amilias:
É e iden e que o empo escola é cuan i a i a e cuali a i amen e o máis ele an e ... polos log os e
ac edi acións que pe mi e ob e ... e po que unha pa e moi conside able da ida dos pequenos e as
súas amilias se consag a aos seus equi imen os e esixencias (Mo án, 2009, p. 190).
O a ance p o i á da con icción de que o empo lib e non é subal e no do ocupado –académico,
labo al–. De xei o simul áneo, se á p eciso a anza sen a p edominancia do espec áculo
como o e a de inicia i as di ixidas á in ancia, cues ión que analiza emos no capí ulo 6.
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 136 -
3. En e cei o luga , o p oceso his ó ico polo que ansi ou a ASC nos úl imos in ecinco anos
con í manos a exis encia do e o de poñe aínda maio én ase no papel educa i o das inicia i as
no empo lib e e de lece . A educación debe se unha e e encia explíci a, po que o modelo
escola adicional, aplicado en exclusi a pa a a o mación da pe soa, es á supe ado. Is o
non exclúe ao con ex o escola como escena io e empo p opicios pa a con ibuí á o mación
pa a o lece (Sa a e, 2008). De ei o, á ins i ución escola ecoñéceselle o seu papel nou as
la i udes (Si an, 1996), pe o amén no noso segue conside ada como “o escena io aínda
p i ilexiado, o p incipal mediado ” (Fe nández, 2013, p. 163).
Coñecemos o ol que xogan as ecnoloxías an o na o mación i ual eg ada coma nes ou a
que analizamos. Sob e es e asun o, Fe nández (2013, p. 154) a i ma que se es á p oducindo
unha “deslocalización dos p ocesos de educación e ensinanza”. Es e p oceso a ancou co
uso masi o dos disposi i os analóxicos e ac ualmen e álese dos sopo es móbiles, nos
seus máis a iados o ma os. Des a o ma, accédese ao inxen e coñecemen o dispoñible en
calque a luga e a calque a ho a, acili ado polo uso de apa ellos de ac u as olumé icas
cada ez máis educidas, pa a o que se p ecisa, á súa ez, espazos cada ez máis pequenos:
Ao deslocaliza se a educación, deixa de se condición de sine xías e economías de escala o ensino
simul áneo, ese in en o “con a na u a” do século XIX. Non só é posible desen ol e ac i idades de
ap endizaxe au ónoma en calque a momen o, dado que a in aes u u a se le a acilmen e encima,
senón que, así mesmo, a maio pa e das ac i idades de ap endizaxe (do alumno) e boa pa e das
de ensino (do p o eso ) que son pa e da educación o mal poden amén descompoñe se pa a logo
secuencia se de calque a xei o, sal o as ine i ables dependencias de camiño, sen es a suxei as
xa aos ho a ios nin dos calenda ios nin escola es, nin da dispoñibilidade de espazos comúns, nin á
accesibilidade inmedia a da ou a pa e (docen e ou discen e) (Fe nández, 2013, p. 154).
En elación a es a cues ión, é pe inen e deixa mos cla o que a o mación i ual non é unha
opción álida pa a as idades máis empe ás da p imei a in ancia, máis si pa a as supe io es.
O empo lib e e de lece , en espazos escola es ou nos alleos á escola, ob e á no os ámbi os
sociais nos p óximos anos e aínda máis ecoñecemen o do que en na ac ualidade.
Re omamos o comezo des e subapa ado pa a pechalo, insis indo na necesidade de oma
o empo coma un ecu so educa i o, nas inicia i as de educación no empo lib e e de lece ,
e non só na escola. Pa a ema a , des acamos un bo exemplo dos in e eses de in es igación
Xesús Fe ei o Núñez
- 137 -
sob e os empos, en con ex o u bano e desde a adminis ación local. Achámolo no aballo
e na publicación de es udos monog á icos desen ol idos desde hai anos polo Concello de
Ba celona, a a és do “p og ama Nous usos socials del emps”.
3.1.2 Os i ine a ios de ocio ou lece
O segundo g upo de aballos obxec o de e isión sob e a in es igación e ac uación educa i a dos úl imos
anos, e sa sob e os i ine a ios de ocio ou de lece . En palab as de Mon eagudo e Cuenca (2012),
o man pa e dos no os emas de in es igación asociados aos Es udos de Lece que es án ab indo
no os camiños de indagación. Ocúpanse do ocio ao longo do ciclo i al, den o dos di e en es es ilos de
ida que p ac ican as pe soas, de manei a que cons i úen e amen as álidas pa a o es udo lonxi udinal
ao longo da ida dunha pe soa; en consecuencia, exis en an os es ilos de ocio como pe soas. Non
epa amos ago a nou as a iables de e minan es en elación ao ocio –sexo, cul u a, elixión–, po que
abo damos sucin amen e algunhas máis adian e.
Cando alamos de i ine a io de lece , es amos a e e i nos a un p oceso, ao dinamismo do ocio e
á axec o ia que desen ol e a pe soa, ou o gándolle signi icado a cada unha das ases polas que
ansi a: comezo; desen ol emen o –incluíndo a con inuidade–, abandono empo al ou subs i ución; e
a esolución ou ema e (Mon eagudo & Cuenca, 2012; Mon eagudo, Cuenca Amigo, Bayón & Kleibe ,
2013). Nes e sen ido, dise:
Ao asumi o ca ác e p ocesual do lece a pa i dunha abo daxe do ciclo de ida, ó nase necesa ia a
obse ación e a in eg ación de di e sos compo amen os de lece dun indi iduo cunha abo daxe holís ica,
capaz de o nece unha isión xe al da axec o ia do lece dunha pe soa. A pa i des a pe spec i a, o
concep o de i ine a io de lece é especialmen e inno ado e alioso ao pe mi i a explicación de como son
cons uídas as his o ias de lece a pa i das decisións que as pe soas oman en cada momen o do ciclo de
ida e as expe iencias que es as p omo en (Mon eagudo e al, 2013, p. 163).
Un dos deba es máis i os e apaixonan es, con espec o aos i ine a ios de ocio sob e o que se in es iga
nos úl imos anos, xo de da súa conside ación como esul ado e e lexo dos cambios p oducidos nas
di e en es e apas e ace as da ida da pe soa, xa que o ocio adáp ase aos cambios e, ao empo,
con ibúe a p oducilos (Kleibe , 1999). O lece non xoga o mesmo ol en cada unha das e apas do ciclo
i al, senón que se adap a a elas, así como á a iabilidade das pe soas. Pa a de e minadas co en es de
es udo, es e en oque de análise desde a óp ica do ciclo i al, non cues iona as obse acións ealizadas
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 144 -
Pa a cub i a necesidade de al abe ización no lece , é sabido que se ob eñen os mello es esul ados
na in ancia e xu en ude, se a endemos á ci ada con igu ación de pa óns de ocio, de aí que se aga
necesa io p es a a ención ao ámbi o o ma i o des es dous sec o es sociais.
En esumo, es amos a ala de educa pa a exe ce o de ei o á cidadanía, es u u ada es a en di e en es
planos e con ex os: a u be, a escola, a amilia (Mo án, 2007). Así, pois, a Educación pa a o Lece debe
ocupa se de o ma nas des ezas necesa ias pa a os no os ocios -es ilos- como o sinalado po Viñals
(2013), ao igual que pa a de e minadas ap endizaxes que ac ualmen e xa eñen a conside ación de
lece (Cuenca, 2002a). Como a i ma Caballo (2015, p. 21), es amos an e:
Ocios que eclosionan, en xe al, desde unha inexis en e ou moi de icien e educación do ocio na e apa
da in ancia, que necesi a dunha apos a moi o máis decidida po pa e das adminis acións públicas, dos
cen os educa i os, do mo emen o asocia i o, das amilias e das comunidades das que o man pa e.
Finalmen e, cómp e un apun amen o sob e as ac i idades pa a o lece na in ancia que desen ol en as
en idades es udadas nes a Tese. Como e emos no capí ulo 6, onde desc ibimos inicia i as e analizamos
o p ocede das ins i ucións en di e sos ámbi os, a maio pa e delas esponden a unha das endencias
que A mengol (2012, p. 65) denomina “mo emen os educa i os e asociacionismo educa i o no empo
lib e ... que non adoi an xe a implicación nin dinámicas pa icipa i as...”, aínda que eñen alo de seu.
3.2.2 A conc eción do de ei o a educa pa a e nos empos de ocio
Ao oma mos unha pe spec i a his ó ica queda cla o que o de ei o ao ocio non é unha ei indicación
ecen e. As o ixes máis e iden es e o áense, cando menos, a inais do século XIX, coa publicación
de An apology o idle s (apoloxía ou desculpa de ociosos ou lacazáns), do esc i o escocés S e enson,
en 1876. Uns anos máis a de, en 1880, encé ase unha g ande polémica coa ob a De echo a la pe eza,
de La a gue (2011), obxec o de du os a aques, polo on e a o ma usados. Medio século despois, en
1932, dáse a coñece El elogio de la ociosidad, ob a de Rusell (2000). Pa a es e au o , a educación e a
e olución da ci ilización con ibúen á mello a do uso do empo lib e. O ilóso o inglés dis ingue en e a
ociosidade nega i a e a posi i a. A es a úl ima é a que se e i e Cuenca (2009) cando u iliza o ocábulo
ociosidade. As eclamacións do século XIX e os con ex os sociopolí icos nos que se p oduci on, pe o
amén as o mas, pouco eñen que e coas con empo áneas; pe seguían denuncia , desde a ó bi a
ma xis a ou an icapi alis a, as pésimas condicións labo ais da época e a necesidade de dispoñe de
empo lib e. Logo, case en iado o de adei o e zo do século XX, na década dos anos sesen a ab iuse
Xesús Fe ei o Núñez

- 145 -
ou a impo an e polémica sob e a a i mación do sociólogo ma xis a Gianni To i (1975, p. 45) en elación
a es a cues ión, quen sos iña que “o empo é máis cós ca os, ale máis”.
A pa i da ci ada década, mul iplícanse os es udos e in es igacións cien í icas a edo des e ema que, na
ac ualidade, xa se inco po a en moi as enquisas de ca ác e es a ís ico sob e hábi os de compo amen os,
consumo ou es ilos de ida, incluído o elacionado cos empos de ocio que ealizan di e sas ins i ucións
(INE, Eus a , Eu os a , Ins i u o de la Muje e c).
Unha ez ealizada es a b e e ecapi ulación his ó ica sob e a demanda e o ecoñecemen o do lece coma
un de ei o, a emos unha incu sión nos empos p e é i os máis ecen es, na p ocu a das súas o ixes. Des a
manei a, o de ei o ao ocio ou lece a onda as súas aíces na Decla ación dos de ei os humanos (ONU,
1948, a . 24 e 27), pe o conc é ase na Ca a in e nacional do ocio, en 1970, pe eccionada pos e io men e
(WLRA, 1993). Con e e encia nos de ei os humanos, mais amén na Con ención dos de ei os do neno,
de 1989, conside amos que un ío condu o une o de ei o ao xogo á ec eación e ao lece , cando menos
du an e a in ancia. A ele ancia do xogo pa a o desen ol emen o humano, desde un en oque máis
sociocul u al, en e mos igo skianos, ou de concepción indi idualis a do uncionamen o psicolóxico, es á
máis que ac edi ada (B ooke & Woodhead, 2013; Ga aigo dobil, 2005; Linaza, 1986, 2013; ONU, 2013).
Os de ei os humanos e oluciona on ao compás do de i social, de manei a que, pa a a clasi icación des e
p oceso his ó ico, es ablecé onse es g andes e apas ou xe acións (Láza o e al, 2012; Láza o, 2006). Así, o
e e ido ao ocio co esponde íase coa e cei a xe ación, a ac ual; aínda que non se emp ega especi icamen e
o e mo ocio, o concep o es a ía incluído en epíg a es como o do “de ei o ao desen ol emen o” ou “á
calidade de ida” (Láza o e al, 2012, p. 5). Des e xei o, son elemen os imp escindibles a esponsabilidade
cidadá e a solida iedade pa a que sexa e ec i o. Como sinala Pé ez (2005, p. 29):
O ca ác e solida io es á inde ec iblemen e ligado aos de ei os da e cei a xe ación, e debe se amén o
impulso que nos mo a a ac ua pa a que os de ei os indi iduais e colec i os se ealicen en odo o plane a.
Es amos, pois, an e unha globalización dos de ei os dos indi iduos e dos pobos ...
Apun abamos que o de ei o ao lece desen ol euse en pa alelo aos acon ecemen os sociais e, po an o,
ao p oceso de ecoñecemen o dos de ei os humanos, ampa ándose neles pa a gaña ca ego ía xu ídica
e conside ación social. Desde 1993 a WLRA conside a o ocio coma “un de ei o humano básico, como
a educación, o aballo e a saúde” (Cuenca, 2004, p. 31). O ganizacións in e nacionais como a ONU-
UNESCO, o Consello de Eu opa ou a Unión Eu opea desen ol en es e de ei o na súa no ma i a, que
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 146 -
logo asumen os Es ados que eñen a i icados aco dos ou seguen as súas ecomendacións. Respec o
da no ma i a de ca ác e es a al, só di emos ago a que é a Cons i ución española a no ma de máximo
ango que ga an e es e de ei o, asladándolles a compe encia ás Comunidades au ónomas, nes e caso
a a és do Es a u o de Galicia. No capí ulo 6 de émonos sob e algúns aspec os des as no mas en
elación cos con idos, ao desen ol e a discusión dos esul ados da in es igación.
Se a acep ación social do lece , no sen ido exp esado, é ben ecen e, non o é menos a supe ación das
súas conno acións nega i as (Láza o e al, 2012, p. 2) das que apenas quedan pegadas. Na ac ualidade
apa ece unido a alo es como a libe dade pe soal, au o ealización ou c ea i idade, polo que podemos
conside alo un alo en alza (Se ién, 2006), ca ac e ís icas compa idas nos países desen ol idos do
noso con o no (Cuenca 2002a).
Sen luga a dúbidas, o desen ol emen o da sociedade do benes a con ibuíu decididamen e a es a
mudanza na pe cepción do lece . A is egui e Sil es e (2012), nun es udo de in es igación ealizado
sob e a análise da Enquisa eu opea de alo es, conclúen que o empo p odu i o ou de aballo oi
pe dendo boa pa e da cen alidade da ida das pe soas, en a o do empo lib e/ empo de lece . Des e
xei o, ou ó gaselle alo en si mesmo, ideas que xa o mula an uns anos an es Sasia e De la C uz
(2007). Como consecuencia do apun ado, ac ualmen e p esén asenos o lece como alo dominan e, en
p exuízo dou os que an ano posuían g ande ele ancia, como é o caso do aballo.
A explicación des e cambio ope ado nas sociedades “pos indus iais” e ecnolóxicas adoi a a ibuí selle,
quizais sen o igo necesa io, á mello a socioeconómica, enómeno g a emen e comp ome ido na
ac ualidade po mo da c ise. Es a explicación non abonda como in e p e ación; as aíces hai que buscalas
na ensión en e a mode nidade sólida e líquida (Cuenca Amigo, 2008). Tamén nos p ocesos ou modelos
de socialización da poboación máis no a e de maio o mación, quen lle concede maio signi icación
ao lece (A is egui & Sil es e, 2012, pp. 290-291). Polo que espec a á a iable sexo, a análise des as
dúas in es igado as conclúe que é escasamen e signi ica i a, con a iamen e ás a iables de idade e
o mación. A maio idade, meno ele ancia se lle concede ao lece ; si uación que muda en elación aos
es udos, xa que a maio ni el o ma i o, maio conside ación alcanza.
Po én, en es udos an e io es si achan signi ica i a a a iable de xéne o, no que conci ne á can idade
de empo que dedican homes e mulle es ao lece . Nes e caso ad í ese unha des iación ca a ao
masculino, co esul ado dunha ela i a si uación hexemónica po pa e dos a óns (Águila, 2007, pp. 54-
55; Royo, 2011). Algunhas explicacións hai que si ualas, unha ez máis, nos p ocesos de socialización,
Xesús Fe ei o Núñez
- 147 -
na axec o ia i al que cons úe cada quen. Respec o a es a cues ión, Caballo (2009, pp. 206-207)
sinala que hai di e enzas signi ica i as en e o empo que consag an nenos e nenas a ac i idades de
lece . Non es amos moi segu os de que a di e xencia cons i úa un aspec o nega i o pa a as nenas,
dada a p e alencia da ecnoloxía na ocupación –pasi a– de empo lib e po pa e dos a óns. Mais si é
indica i o de que comeza p on o a elación desigual na sociedade.
A inco po ación das mulle es ao mundo labo al ai que eduzan ou eleguen o seu empo pe soal
dispoñible en a o do dedicado á amilia e ao aballo. “Somos a un empo p odu o e p odu o as da o de
social. Co noso seguimen o ou c í ica dos pa óns he dados con ibuímos aos p ocesos de socialización
das seguin es xe acións” (Royo, 2011, p. 94). Ao se mos conscien es des e ei o, debemos ac ua en
consecuencia educando aos nenos e nenas pa a o uso simé ico do empo lib e e de lece desde a p opia
e apa in an il. A co esponsabilidade nas a e as do coidado amilia , sen des iacións de xéne o, i á
amén da man do empode amen o das nenas pa a que sin an o empo lib e e de lece coma un de ei o.
Ou a das a iables signi ica i as á que xa aludimos implici amen e é a de s a us socioeconómico,
de e minan e nas p ác icas de lece , no empo lib e dispoñilble, no sigini icado a ibuído e na calidade
da expe iencia, de indo nun lece máis pob e e limi ado cando é baixo. As pe soas de maio ni el
educacional e pode adquisi i o pa icipan en maio medida en ac i idades de ocio, aspec o que amén
es á elacionado co ipo de desempeño labo al que ealizan (Águila, 2007, pp. 52-54).
Como indica Ca ide (2012b, p. 311), equí ese “ i i o ocio como unha necesidade e un de ei o educables,
pedagóxica e socialmen e cong uen es con modelos e inicia i as cí icas que amplíen os ho izon es do
desen ol emen o humano” e aí inse imos a educación pa a a igualdade. Xa comen amos en di e en es
momen os des e aballo a ele ancia do lece como elemen o cen al da calidade de ida, na que
incluímos as súas p ác icas nos no os empos sociais dunha sociedade mu ada e mu an e, que o ixina
un deba e in elec ual e social p o undo (Ca ide, 2012b). O p oceso p odúcese, como se apun ou, logo do
desp azamen o dou os alo es da cen alidade da ida das pe soas (A is egui & Sil es e, 2012; Sasia
& De la C uz, 2007). Con odo, ace e ec i o o de ei o ao lece signi ica:
En e ou as conside acións, ga an i a ida comuni a ia, o lece na ida dia ia,o de ei o á es a, ao lúdico e
ec ea i o, aos espazos na u ais e á acción solida ia... (Láza o, 2006, p. 148).
... de ei o que non pode se negado po calque a mo i o, c edo, aza, sexo, elixión, incapacidade ísica ou
condición económica (WLRA, Ca a in e nacional do lece , 1993, Conside ando 2.4).
Capí ulo 3.
Animación sociocul u al, lece e in ancia en cla e educa i a
- 148 -
Des e xei o, unha das o mas de asegu a a conc eción do de ei o ao lece é, sen dúbida, o ma
p o esionais que desen ol an inicia i as cohe en es nos di e en es ámbi os de ac uación.
Pa a ema a es e capí ulo o mulámonos unha cues ión acaída a un aballo des a na u eza: cal é a
ealidade do noso con ex o de in es igación? Es a in e ogan e álenos pa a e oma a p opos a que
aciamos ao comezo sob e a de andi a dob e con igu ación (a educación como e e encia da ASC, no
empo lib e e de lece , e os i ine a ios de ocio como obxec o de es udo a ac i o pa a in es igado es,
in es igado as e p o esionais), nun con ex o conc e o coma es e e que desen ol emos ao longo do
apa ado.
En sín ese, os casos es udados esponden a un modelo xené ico de pedagoxía do p odu o, alimen ado
po ou o que a onda as súas aíces na Escola No a (Mon esso i, Dec oly, Dewey, Kilpa ik e c.), en
conc e o no ac i ismo pedagóxico. Es e deixou pegada me odolóxica pa a a ap endizaxe ac i a na
escola, eu ilizándose pa a a educación no ámbi o do lece (T illa, 2012, p.33). Ao axus a un pouco máis
a análise, podemos obse a no capí ulo 6 que nos achamos an e dúas g andes o mas de p ocede na
ASCI, pa icula men e nas accións e inicia i as de ocio: a da adición o ma i a desde o empo de lece
–o menos p ac icado– e a da ocupación do empo lib e.
Xesús Fe ei o Núñez
II. REFERENCIAL METODOLÓXICO E CONTEXTUAL:
CARACTERIZACIÓN E DESENVOLVEMENTO
DUN ESTUDO MULTICASOS

- 153 -
CAPÍTULO 4
INICIATIVAS E PROGRAMAS DE ANIMACIÓN
SOCIOCULTURAL NA INFANCIA EN GALICIA
In es iga unha ealidade social, calque a que sexa, e élase como unha emp esa complexa, ca gada
de ince ezas e amén de iscos. Tendo en con a es a p emisa, pa a emp ende mos ese labo op amos
po ap oximá monos a ela seguindo o p ocedemen o da lóxica que acos uma a adoi a se nes e ipo de
in es igacións; unha ez ob idos os da os, p ocedemos a ealiza a desc ición dos acon ecemen os que
na ealidade obxec o de in es igación eñen luga . Neles con ó mase un uni e so que lle dá sen ido a
cada un dos seis con ex os ou casos seleccionados, que lu úan en e o mac o e o mic o, en e o espazo
delimi ado e conc e o e o desdebuxado nos seus lími es ísicos e de con idos. O p opósi o ecollido nos
obxec i os xe ais p opos os do noso p oxec o de in es igación oma á o ma ago a, aínda que con algún
deles minimamen e e o mulados du an e o p oceso.
P ocedeuse á desc ición dos con ex os ixados de an emán e onde eñen luga p ác icas de ASCI, con
maio ou meno g ao de conc eción no sociocul u al pa a es a e apa i al. Así, a pa i da análise de
da os ob idos a a és de di e en es écnicas, di iximos a nosa a ención ca a a comp ensión do sen ido
e signi icado que os p o esionais lle eñen a ibuído á ASCI e ao desempeño do seu que ace dia io. Ao
mesmo empo, indagamos na undamen ación eó ica a pa i da e isión e es udo da bibliog a ía máis
ele an e no noso con ex o sob e a cues ión, con ins a gumen a i as e da que se dá cump ida con a ao
longo des e in o me.
- 154 -
4.1 OBXECTIVOS DA INVESTIGACIÓN EMPÍRICA
Pa a a consecución dos obxec i os da in es igación que se conc e a no aballo empí ico, de ecolección
e análise da in o mación, alémonos do en oque desc i i o do que pa iamos, así como das di e sas
es a exias me odolóxicas que, dun ou dou o xei o, con ibuí on a ese labo :
1. Iden i ica e con ac a o icialmen e coas ins i ucións da mos a.
2. Selecciona aos e ás p o esionais de cada en idade que se án in o man es do noso aballo de
in es igación empí ica.
3. Explica as demandas e equi imen os que se lles a ía ás ins i ucións en xe al e aos e ás
in o man es en pa icula .
4. Validación do cues iona io po pa e dun g upo de in es igado es e in es igado as, p o eso ado
de di e en es uni e sidades e écnicos de dous concellos, amén con o mación uni e si a ia.
5. En ia o p o ocolo de cues iona io pa a a súa cump imen ación po pa e dos e das in o man es.
6. Recolle o cues iona io cube o e ou a documen ación demandada (p og amas, memo ias,
publicidade ...)
7. Realiza a en e is a semies u u ada a cada écnico ou écnica in o man e (es e obxec i o oi
subs i uído polo p e is o pa a a ealización de g upos de discusión).
8. Re isa a in o mación ob ida a a és da aplicación das di e en es écnicas e ins umen os.
9. Codi ica e ca ego iza o con ido das en e is as.
10. Relaciona a o alidade da in o mación ob ida in eg ándoa nun discu so cohe en e.
11. Elabo a o in o me de análise empí ica
Como indicamos an e io men e, pa a le a a cabo o aballo, pa iamos no noso p oxec o de in es igación
de es liñas que, a as adas da o mulación do modelo adicional de hipó eses, o on conside adas
cen ais pa a cons uí a gumen os e e idos ao obxec o de indagación. A edo delas aballamos
Xesús Fe ei o Núñez
- 155 -
no desen ol emen o empí ico da in es igación. Es as liñas a gumen ais guia on o p oceso e o on
concibidas e explici adas no seu momen o des e xei o:
§ Exis en di e enzas signi ica i as espec o dos obxec i os dos p og amas e p oxec os deseñados
e o seu desen ol emen o, en elación a dous aspec os:
§ Á na u eza da o ganización ou ins i ución que as deseña e desen ol e, que se e lic e
na dico omía exis en e en e adminis ación pública e o ganización p i ada sen ánimo de
luc o.
§ Ao en oque educa i o, lúdico- ec ea i o, social e/ou cul u al.
§ Exis en disc epancias signi ica i as en e a o e a de ac i idade de ASC di ixida a mocidade, a
adul os, e á e cei a idade e á in ancia, sendo moi o meno a o ien ada á des e úl imo colec i o.
§ A o e a de ASC di ixida á in ancia es á pola izada en e aquela ealizada pa a os empos
exceden es da xo nada escola (nos días lec i os) e aquelou a elacionada con da as conc e as
ou es i idades; is o pode ía indica que es e colec i o ca ece dunha o e a es able e consolidada.
Unha ez que ican explici ados os obxec i os e as liñas que o ien a on e a icula on o aballo empí ico,
o muladas no deseño do p oxec o de in es igación, p esen amos o discu so a edo da me odoloxía e
da súa conc eción nas ealidades obxec o de es udo. Resúmese, básicamen e, no en oque polo que se
op ou, nas écnicas e ins umen os emp egados, no acceso ao campo, na ob ención de in o mación e
nas decisións e e idas ao seu a amen o.
4.2 A OPCIÓN METODOLÓXICA
A me odoloxía emp egada pa a a ealización do es udo empí ico esponde ao que se denomina mé odos
de in es igación cuali a i a, ca ac e izados pola escasa én ase no emp ego de da os cuali a i os, is o é,
polo baixo índice de da os núme icos. O que se p e endía co uso dos de andi os mé odos e a da lles
oz aos suxei os pa icipan es no es udo, os memb os das ins i ucións, pa a que a pa i da e balización
das súas expe iencias p o esionais chegasen amén ás súas p opias conclusións, á ma xe de odo da o
numé ico, posibili ando que cons uísen os seus p opios signi icados.
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia
- 156 -
A e isión bibliog á ica e elóunos que nos úl imos anos es e ipo de mé odos, no campo de coñecemen o
que nos ocupa, es á a e un g ande desen ol emen o. Pa imos da indagación ealizada sob e a bibliog a ía
que compendia os aballos máis signi ica i os publicados no noso ámbi o (An a a, Bwonn & Mangione,
2002; Angue a, 1989; Bakeman & Go man, 1989; Balles e , 2006; Bisque a, 2004; Buendía, Colás &
He nández, 1997; Ca ide, 1997; Cock & Reicha d , 2005; Cohen & Manion, 1990; Colás & Buendía, 1994;
La o e, Del Rincón & A nal, 2003; Pé ez, 1994, 1998ab, 2000; Rod íguez, Gil & Ga cía, 1996; Sandín,
2000, 2003; Toja , 2006). Con es a e isión somos conscien es de que nos ap oximamos e, ao mesmo
empo, ansi amos po di e en es pa adigmas, con ex os ou adicións cien í icas e mesmo cul u ais.
Despois de ace mos unha lec u a c onolóxica des e en oque cuali a i o, obse amos que oi denominado
de múl iples manei as ao longo do empo: pa adigma cuali a i o ou me odoloxía cuali a i a, in e p e a i a,
e oxené ica, e nog á ica, ecolóxica, e nome odolóxica, na u alis a, enomenolóxica ou in e accionismo
me odolóxico. Os di e sos mé odos que subxaxen as delas dan espos a a en oques, a súa ez, con
ou os lixei amen e di e en es compa indo, eso si, uns p incipios comúns (Bisque a, 1996).
Es a pe spec i a oi adqui indo ele ancia no noso con ex o ao se u ilizada en nume osas in es igacións,
das que de on e dan con a as e is as cien í icas de maio impac o no campo que nos ocupa. Di e sos
in es igado es si úan a comezos da década dos no en a o e dadei o pun o de in lexión, o que supuxo
un cambio nos p ocedemen os de in es igación en Ciencias da Educación, de i ando nunha p og esi a
consolidación do en oque e do seu p ocede (Guzmán, Cab e a, Yanes & Cas o, 2008).
A pa i do mani es ado, emi imos ao lec o ou lec o a á opción omada pa a a nosa in es igación.
Así, ao op a po un modelo encad ado no pa adigma cuali a i o, ocalizado en aspec os desc i i os,
conco damos plenamen e con S ake (2010, p. 49) cando a i ma que “op a polo cuali a i o non é unha
simple cues ión de se os bene icios p e is os xus i ican os cos es”. A escolla omouse de manei a
conscien e, do que deixamos cons ancia dende es e momen o.
Adop amos unha me odoloxía in e p e a i a que, coma se dixo, con a cunha xa longa axec o ia e
acep ación en di e sas disciplinas das Ciencias Sociais. Nelas con igú ase cun denominado ; es a
do ada dunha pe spec i a na u alis a, poñendo a én ase na comp ensión in e p e a i a da expe iencia
humana (Denzin & Lincoln, 2000). Pa a nós, a me odoloxía cuali a i a en unha an axe indiscu ible:
posibili a o deseño eme xen e da in es igación e, des e xei o, explici ala. Sendo así, de igual xei o ao
exp esado, p ocedeuse con o me se ía a anzando nela, eelabo ándoa can as eces oi p eciso, en
unción das ealidades que nos íamos a opando: complexas, densas, magmá icas, imp e isibles.
Xesús Fe ei o Núñez
- 163 -
§ Es udos de casos in e p e a i os: con eñen desc icións icas e densas; pola con a, nes e
caso, os da os desc i os emp éganse pa a desen ol e ca ego ías concep uais ou pa a
ilus a , de ende ou e u a p esupos os eó icos di undidos an es do es udo. Así, o suxei o
in es igado debe euni oda a in o mación posible sob e o obxec o de es udo, an a como lle
sexa posible, coa inalidade de ace in e p e acións sob e o caso.
§ Es udos de casos a alia i os: eñen po come ido a desc ición, mais amén a explicación e a
emisión dun xuizo, sendo es e ei o o subs ancial da inalidade a alia i a.
A ci ada au o a p opón que, aínda es ablecendo es a clasi icación e acep ando que algúns es udos de
casos poidan se pu amen e desc i i os, en educación, a maio ía son a esul an e dunha combinación
de desc ición e a aliación ou de desc ición e in e p e ación. P ecisamen e es e úl imo pa é o que guiou
o p opósi o e a inalidade do noso aballo.
Tendo en con a as clasi icacións de Pé ez e S enhouse, é di ícil sepa a o es udo de casos dou os ipos
de in es igación cuali a i as, como a e nog a ía e a in es igación-acción. Axus ando máis o sen ido
do concep o, cómp e aludi ás súas ca ac e ís icas e i á ce na e, unha ez máis, subliña que o seu
obxec i o úl imo e undamen al é a “comp ensión dunha si uación, en idade ou enómeno senllei o”, o cal
signi ica que o obxec o es udado é ca ac e izado como único, como unha ep esen ación senllei a dunha
ealidade, ou da ealidade mul idimensional e his o icamen e encad ada (And é, 1998).
Quen in es iga iden i ica un p oblema ou un con li o, es údao, con iando en pode elacionalo mello co
coñecemen o publicado sob e el. Ao pode es ablece elacións no as, o in es igado ou in es igado a
descub e a o ma de acelas comp ensibles aos demais, ecoñece, elabo a e con i ma signi icados
no os. Mais, p o undando no desc i o a in es igación non é exclusi a dos cien í icos, é amén “dominio
dos a esáns e dos a is as, de odos os que se adican ao es udo e á in e p e ación” (S ake, 2010, p.
87). O signi icado dunha obse ación é unha cousa, pe o as obse acións complemen a ias son as que
se en de base pa a a e isión da nosa in e p e ación. Po iso, pa a de ini o caso p ocede documen alo
de manei a que a desc ición sexa incues ionable (Taylo & Bodgan, 1990, p. 94).
Como xa se a i mou, asumimos que o es udo de casos que p esen amos é subxec i o, endo en con a
as ca ac e ís icas do en oque cuali a i o, que emi e á nosa expe iencia p e ia e co alo que pa a nós
eñen os p ocesos, os ei os, as ealidades. Des e xei o, p ocu amos unha comp ensión o máis hones a
e au én ica posible, pe o limi ada, xa que a busca de p obas oi, necesa iamen e, modes a. Mais non
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia

- 164 -
deixamos de p ocede á cons a ación máis igo osa e exac a das hipó eses de pa ida, senón po que
sabemos que o ele an e é chega á c edibilidade dos ase os que acemos, máis ca unha p e endida
e dade absolu a:
Ac ualmen e acép ase que os undamen os de e dade e de coñecemen o poden se de inidos desde unha
in ini a a iedade de camiños, an os como o p oceso acional en que se implique o in es igado ou como
o esul ado da obse ación empí ica que ealice. As con ibucións ac uais conside an que o ex o es á
desconec ado dalgún sis ema anscenden al de signi icado ou de e dade e si úan es e signi icado den o
do con ex o social onde se p oduce a in es igación. Non se acep a unha e dade pe manen e, in a iable
ou uni e sal (Mo al, 2006, p. 156).
Du an e o p oceso de deseño da in es igación, pa a a elección de casos, omamos a decisión de non
guia nos polo c i e io do máis con encional, senón que op amos pola di e sidade. Ademais des e,
conside amos ou os c i e ios que nos achega on da os pa a selecciona os casos, al e como se pode
ap ecia no seguin e apa ado.
4.5 DO UNIVERSO Á MOSTRA OBXECTO DE ESTUDO PARA A SELECCIÓN DE CASOS
A mos a obxec o de es udo es á con igu ada po cinco casos que ealizan ASCI en se izos públicos,
encad ados na Adminis ación Local, e inse idos na es u u a o ganiza i a dos concellos de Lugo, Lalín,
Olei os, Bu ela e Ribada ia. Ademais, es udouse un caso dunha en idade p i ada como é a Fundación
Mª José Jo e, adicada na cidade da Co uña.
Cabe sinala , conec ando cunha p emisa xa expos a, que o p oceso de selección dos di e en es casos
ealizouse a endendo a unha se ie de c i e ios, a pa i do seu ca ác e senllei o. En sín ese, aplicá onse
os seguin es:
§ He e eoxeneidade ísica: casos pe encien es ás ca o p o incias galegas; encad e xeog á ico
(cos a-in e io ); ca ac e ización o og á ica; e dispe sión poboacional.
§ Tamaño –e ou as ca ac e ís icas– da poboación (seleccionouse dende unha cidade a a unha
pequena ila, concellos cun c ecemen o demog á ico sos ido nos úl imos anos e localidades
que pe den poboación, concellos cunha poboación sumamen e en ellecida e ou os cunha
idade media baixa).
Xesús Fe ei o Núñez
- 165 -
§ Na u eza da i ula idade xu ídica do se izo (que ose maio i a iamen e público).
§ Adminis ación polí ica (os públicos).
§ Accesibilidade nos e mos que sinala E landson, Ha is, Skippe , e Allen (1993, p. 56) e de
dispoñibilidade de ecu sos.
§ Es abilidade na súa p og amación e se izos.
O caso da en idade p i ada cons i uíu un apa e no noso p oceso de selección, po can o iñamos
p e ixado que ose único e que os c i e ios xe ais non se i ían ou, cando menos, debían se adap ados á
súa na u eza xu ídica. A selección des a ins i ución p oduciuse despois dunha sondaxe. Pos e io men e
ealizouse a indagación sob e as en idades p i adas exis en es en Galicia, encelladas a g andes
ins i ucións inancei as, cul u ais ou emp esa iais que iñan en uncionamen o undacións ou ob a social
con pe il sociocul u al.
Despois de pescuda sob e a in o mación pública e publicada e, undamen almen e, analiza os
obxec i os e p oxec os de di e sas undacións op amos po ealiza unha p imei a c iba e cen a nos na
análise das máis ele an es sob e o ema que nos ocupa: Ba ié, CaixaGalicia, CaixaNo a (ao comezo
des e es udo, publicamen e, e an dúas ealidades “sol en es”), Mª José Jo e, Macu -Unión Fenosa, Luís
Seoane e Paidea Galiza.
A segunda c iba, ao ixa mos como obxec i o a necesidade dunha p og amación ela i amen e es able
di ixida á in ancia nos úl imos exe cicios, inclinouse xa ca a a un caso conc e o. Des e xei o, a análise
polo miúdo da p og amación desa en idade p i ada ixo que, inalmen e, seleccionásemos a Fundación
Ma ía José Jo e.
Ao ace mos a p imei a c iba na selección de concellos, con eccionouse unha áboa onde se balei a on
os da os obxec i os que iamos ob endo: amaño, c ecemen o posi i o ou nega i o, análises de concellos
da liña cos ei a e de concellos do in e io e c. Con iso con igu amos un conxun o de es casos pa a cada
unha das p o incias cos ei as ( amaño pequeno, mediano e cidade). Na p o incia de Ou ense, ao non
pode cump i o c i e io de e cos a, déuselle un a amen o di e en e á ho a de elixi o concello pa a
inco po a ao es udo.
A selección da mos a de concellos das es p o incias cos ei as p oduciuse despois dunha segunda c iba,
a pa i da inco po ación dou os c i e ios como os de accesibilidade e de dispoñibilidade de ecu sos,
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia
- 166 -
ademais de e que con a cun se izo e p og amación con ce a es abilidade. No e e en e á p o incia
de Ou ense, o caso po encial debía cump i , como xa indicamos, ou os c i é ios di e en es. Pa íuse
das p emisas da p eselección, ao que se engadi on ou as coma a densidade poboacional, p oximidade
a unha g ande cidade e cun descenso demog á ico acusado. A pa i dis o, op ouse inalmen e po
Ribada ia.
Na áboa 4.1 sin e ízanse os da os dos casos de en idades públicas, segundo os c i e ios iniciais
manexados e aquelas in o macións que, no ansco e do p oceso, o on xu dindo (mudas nos censos
poboacionais e nas co po acións polí icas). Inco po amos amén o caso da en idade p i ada po que a
áboa en a inalidade de se unha sín ese que pe mi a unha lec u a de conxun o.
Táboa 4.1: Ca ac e ís icas xe ais dos casos obxec o de es udo
Ubicación
p o incial
Ubicación
xeog á ica
Poboación
na 1ª
lexisla u a
2008
Poboación
na 2ª
lexisla u a
2013
Na u eza
xu ídica
Gobe no
na 1ª
lexisla u a
2007-2011
Gobe no
na 2ª
lexisla u a
2011-2015
LUGO Lugo In e io 95.416 98.761 Pública PSOE PSOE (en
mino ía)
OLEIROS A Co uña Cos a 32.381 34.470 Pública Al e na i a
dos
eciños
Al e na i a
dos
eciños
LALÍN Pon e ed a In e io 21.130 20.048 Pública PP PP
BURELA Lugo Cos a 9.171 9.672 Pública PSOE e
BNG
PP
RIBADADIA Ou ense In e io 5.491 5.230 Pública PSOE e
BNG
PSOE (en
mino ía)
FMJJ A Co uña Cos a - - P i ada - -
Fon e: Ins i u o Galego de Es a ís ica (IGE) e no as de aballo de campo. Elabo ación p opia.
Xesús Fe ei o Núñez
- 167 -
4.6 TRABALLO DE CAMPO: ACCESO E RECOLLA DE DATOS
Achega se ao campo obxec o de es udo equi e do in es igado , un ela i o exe cicio de abs acción
pa a i cen ándose só naquilo que lle in e esa e cons i úe o miolo da in es igación. Ten que desbo a
ou os elemen os que semellan pa alelos ou apa ecen en segundo plano, ealidades complexas que
se supe poñen e que se amosan en e ecidas. Non semp e é doado supe a odos eses a a a es que
poden en o pece , e asa e mesmo desen oca o desen ol emen o da in es igación.
Unha das p imei as decisións que i emos que oma oi a me odolóxica e, den o des a, que pe soas
se ían as e e enciais nas dis in as ins i ucións. Op amos po que osen écnicos de animación,
p o esionais que exe cen en xe a u as de se izo ou sección e ou os que, aínda que non esponden a
es a denominación, ac úan desen ol endo ac i idades de animación. Es a decisión obedece a que as
compe encias na ma e ia es án absolu amen e dispe sas, segundo cons a amos xa na p imei a c iba
de selección das en idades. Así, nun pa de casos os e e en es o on dúas pe soas, xa que eñen
compe encias en ASCI nas súas ins i ucións -non só elas, debido á dimensión das ins i ucións, pe o moi
signi ica i as-, namen es que no es o oi unha única pe soa a in o man e.
Unha p imei a ap oximación di ec a íxose, na maio ía dos casos, acudindo á pe soa esponsable, ben
écnica, xe a de se izo ou sección, ben a un concellei o. Aínda que nou os o on pe soas alleas ao
se izo de ASC, boas coñecedo as dos seus o ganig amas, quen nos o ien a on. É moi impo an e e
unha ou dúas pe soas e e enciais en cada ins i ución, pois acili a moi o o labo in es igado e minimiza
iscos, podendo así ace endible os es o zos do dou o ando, ademais, coa di icul ade engadida de
a a se dun es udo de caso múl iple.
Ou o a anco ao que houbo que en on a se es á elacionado cos c i e ios usados po algunhas
adminis ación á ho a de o e a ASC. Adoi an da lle p io idade ás clasi icacións e a ias an es cós c i e ios
emá icos, que pa ecen non se conside a dos pun o de pa ida en si mesmos. Es a ci cuns ancia pode
induci a c e que os a ancos non eñen implíci os aspec os posi i os, mais cons i úen unha opo unidade
pa a a c eación de coñecemen o. De aí que adqui iu maio ele ancia o deseño da secuencia de
ac uación, dada a e oalimen ación cons an e do p oceso, a medida que a anzabamos nel.
O conxun o des as ci cuns ancias conc e ouse nun p oceso o ganizado en a ias secuencias que, aínda
que e eladas como unidades, o man pa e dun con inuo que cons i uíu o ío condu o da in es igación
e edacción des e in o me:
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia
- 168 -
§ Tal como se dixo, en odos os casos es udados, o p imei o paso dado oi es ablece un con ac o
in o mal en pe soa, ele ónico ou elemá ico con quen nos habili aba o acceso á ins i ución.
§ A pa i des e p imei o con ac o, es ableceuse ou o xa o mal con aquela pe soa ou pe soas
esponsables do se izo, ben unciona ios ou ben esponsables polí icos. No caso da
en idade p i ada, coa esponsable máis di ec amen e elacionada cos écnicos que deseñan
e implemen an ac i idades de animación sociocul u al, quen lle deu aslado da solici ude
á p esidencia da ins i ución. Con is o que iamos asegu a nos o consen imen o explíci o
pa a pode accede ás ins alacións e á documen ación das p opias ins i ucións, acili ada
es a semp e polos seus écnicos. Es e con ac o o malizouse a a és do en ío dunha ca a
asinada polo di ec o da Tese, quen in o maba dos nosos p opósi os e solici aba a colabo ación
ins i ucional.
§ Logo dese consen imen o o mal, p ocedeuse a isi a as ins i ucións pa a con ac a coas
pe soas que ían se os nosos e e en es nelas, undamen almen e écnicos de animación
ou pe soal con ou o pe il pe o que exe cen es as uncións na o ganización. Nes e caso,
o ecéuselles unha explicación demo ada sob e en que consis ía o es udo, que equi imen os
lles iamos ace e, en liñas xe ais, cal ía se o p oceso.
§ En pa alelo, íñase aballando no deseño do cues iona io, que oi alidado po un g upo de
xuíces. No seguin e apa ado explicí ase quen cons i uíu es e g upo e a súa iliación, ademais
de desc ibi b e emen e a es u u a do cues iona io e os con idos sob e os que inqui e.
§ Pos e io men e en iouselles es e cues iona io aos in o man es a és do co eo elec ónico e
amén pos al, que debe ía se cube o elema icamen e e de ol o polo mesmo medio.
§ Unha ez ecibidos os cues iona ios cump imen ados, some é onse a unha p imei a lec u a
pa a alo a a in o mación achegada. Ao e i ica mos que nalgúns apa ados e a moi escasa,
mesmo nula, incluso en casos nos que se incluí an espazos p e is os pa a unha in o mación
máis ampliada, p ocedeuse a conce a unha en e is a complemen a ia.
§ Así, pois, como complemen o ao cues iona io, ealizouse a ci ada en e is a semies u u ada,
coas ca ac e ís icas que se comen a án máis adian e.
Xesús Fe ei o Núñez

- 169 -
§ Ademais de odo o indicado an e io men e, amén se lles solici a on di e en es documen os
das ins i ucións: memo ias, publicidade das ac i idades, p oxec os e c. Es e labo de ecolla
íxose pe soalmen e e, na mesma da a de ealización da en e is a, agás algúns documen os
pun uais que se en ia on e ecibi on a a és do co eo elec ónico e pos al.
Así, pois, a ecollida de da os le ouse a cabo de dúas o mas. A p imei a, de o ma indi ec a, a a és
do co eo o dina io e do elemá ico. A ou a, po medio da en e is a pe soal. Cada mé odo en as súas
an axes e incon enien es, polo an o complemén anse. Des e xei o, o en ío do cues iona io po co eo
pe mi iu unhas espos as máis demo adas e e lexi as, aínda que posibili aba que se ob iasen emas
ou que non se p o undase neles. Men es que a en e is a pe soal axudou a acla a cues ións conc e as
e de o ma máis axus ada, odo is o, a o ecido polo a o pe soal e a posibilidade de in e acciona ,
p opo cionando maio can idade e calidade de in o mación, nos e mos indicados po Bisque a (2004).
4.7 TÉCNICAS DE INVESTIGACIÓN E INSTRUMENTOS DE RECOLLA DE INFORMACIÓN
Dende un pun o de is a o mal, pa a a ecolla de in o mación, cómp e o uso de écnicas e ins umen os
que o nezan ao in es igado de da os nos que poida subs en a o seu p oxec o indagado . Nes e apa ado
desc íbense b e emen e as écnicas que emp egamos e as súas ca ac e ís icas máis ele an es, así
como a a gumen ación da pe inencia do seu uso nes a in es igación.
Unha das di e enzas consubs anciais á me odoloxía cuali a i a, en elación á cuan i a i a, é a u ilización
de écnicas e ins umen os co obxec i o de ealiza exis os na a i os, pe o non en po que se
exclusi amen e, como xa se sinalou. Mais no p oceso de indagación no aballo de campo, emp egamos
unicamen e mé odos cuali a i os e ins umen os que, polo uso e ca ac e ís icas, amén espondían á
na u eza dos mesmos. Como an icipabamos, ixemos uso de di e en es écnicas e ins umen os que
p esen a emos ago a, mais sen segui a o de es i amen e c onolóxica en que o on aplicados, xa que
moi os deles concibímolos ou puxémolos en ma cha de manei a pa alela: o cues iona io, a en e is a, a
análise documen al e a obse ación. De émonos, sucin amen e, en cada un deles.
4.7.1 Cues iona io
Concibi e deseña un cues iona io equi e especi ica es cues ións cla e: o p opósi o, a poboación á
que se di ixe e os ecu sos dos que se dispón (Cohen & Manion, 1990). Nes e caso, o p opósi o p incipal
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia
- 170 -
oi a elabo ación dun que e lec ise unha p imei a ap oximación á ealidade obxec o de es udo, aos seus
axen es, ás concepcións que eñen da ASC, ás súas p ác icas, aos ecu sos dos que dispoñen e ás
ca ac e ís icas das ins i ucións.
O p oceso de plani icación dun cues iona io, unha ez ixado cal é o p opósi o e obxec i os, debe,
necesa iamen e, iden i ica e a icula cohe en emen e emas e cues ións salien ables e ep esen a i as
da ealidade que se que e es uda (La o e e al, 2005). Con esa inalidade e isamos es udos e in o mes
de di e sas ins i ucións, eses e ou os aballos sob e a in ancia, pa a achegá monos ao en oque e
a amen o que lle dan, incluídos aqueles especí icos en elación á ASCI.
Pa indo de lec u as e aballos de in es igación p e ios, elabo amos unha p imei a e sión da es u u a e
emas do cues iona io, pa a pasa despois polo p oceso de alidación, ao que xa nos e e imos, po pa e
dun g upo de expe os aos que nos di iximos. Das no e au o idades académicas da á ea e p o esionais
do ámbi o p opos as, oi o ixe on achegas que mello a on, sen dúbida, o p o ocolo. Así, colabo a on
coa súa opinión dúas p o eso as da USC (Belén Caballo e Ca men Mo án), un da Uni e sidade de Vigo
(Xosé Manuel Cid), unha da Uni e sidade de Cas ela A Mancha (Rosa Ma í), dous da Uni e sidade da
Co uña (Ma iló Candedo e Héc o Pose) e dous écnicos de animación de concellos que non o maban
pa e da nosa in es igación (Manuel Rúa, do concello de Moaña e Fe nando La andei a, do concello de
Rianxo), ambos os dous con o mación uni e si a ia en Socioloxía e Educación Social, espec i amen e.
As achegas, co eccións e conside acións ealizadas po esas pe soas expe as podemos ag upalas en
dous g andes bloques:
§ Cues ións de o ma e/ou p esen ación da in o mación: xe a quía da in o mación, ex ensión
e cla idade da es u u a das cues ións. A pa i desas suxes ións, p ocedemos a ealiza as
modi icacións opo unas, agás naqueles casos nos que dúas opinións en aban en con adición.
Es es casos, some é onse a discusión co di ec o des a Tese e logo omouse unha opción
sopesada. Así, mello ouse a o de e p esen ación do documen o; amén se simpli icou o ex o
eliminándose í ems e p egun as conside adas edundan es ou ca en es de ele ancia pa a o
es udo.
§ Cues ións ela i as ao con ido das p egun as, e minoloxía e, mesmo, á sin axe emp egada.
Tamén nes e apa ado se oma on en conside ación as p opos as o muladas e se p ocedeu
a súa inco po ación e, consecuen emen e, á mello a do documen o.
Xesús Fe ei o Núñez
- 171 -
O o ma o de ini i o do p oco olo do cues iona io p esen a o ma de cade niño, cunha ex ensión de
dezase e páxinas ( e anexo I). É o esul ado de ace a maque a pa a pode cub i e de ol e de
o ma elemá ica, coa in ención de acili a e axiliza o aballo, an o a espos a e en ío po pa e dos
in o man es coma a ecollida dos da os pola nosa.
A súa es u u a de ini i a comp ende cinco bloques de in o mación cun o al de 35 cues ións, algunhas de
espos a abe a e ou as pechada e, á súa ez, algunhas delas con í ems amén abe os e ou os pechados,
de da lle un abano amplo de posibilidades ao in elocu o ou in e locu o a pa a que necesa iamen e
elixise unha, pe o amén pa a que achegase máis in o mación se o desexaba.
Es a es u u a esponde a un o ma o con encional. Na p imei a páxina igu a oda a in o mación
ela i a á p esen ación do p o ocolo, aos obxec i os de es udo e ao ma co ins i ucional onde se insi e.
Tamén ecollen as azóns polas que se solici a a in o mación, o ag adecemen o pola pa icipación na
in es igación e os da os de con ac o pa a acili a calque a demanda de in o mación ou explicación á
ho a de con es a . Os bloques de ini i os de con idos con eñen os seguin es desc i o es:
§ Ca ac e ización da ins i ución e do seu con o no (9 cues ións).
§ Equipamen os, ecu sos e o ganización das ac i idades de animación sociocul u al pa a a
in ancia (8 cues ións).
§ P og amación e desen ol emen o das ac i idades de animación pa a a in ancia (9 cues ións).
§ Poboación po encial e a endida (6 cues ións).
§ Sob e o pe soal que aballa en ac i idades de animación sociocul u al pa a a in ancia (3
cues ións).
Finalmen e, déixaselle á pe soa inque ida en cada un dos bloques un espazo pa a ealiza odas aquelas
achegas de in o mación que conside ase ele an es pa a o es udo ou ben, simplemen e, o que desexase
mani es a .
A escaseza de in o mación ob ida nes e apa ado inal de cada un dos bloques ob igounos, como xa
se apun ou no apa ado an e io , a unha eelabo ación do p oceso e íxonos a ia a seguin e écnica
que iñamos p e is o poñe en ma cha. Des e xei o, en ez de aballa co g upo de discusión pa a o cal
xa iñamos deseñado o p ocedemen o, op amos po ealiza en e is as en p o undidade aos mesmos
écnicos que con es a on os cues iona ios.
Capí ulo 4.
Inicia i as e p og amas de animación sociocul u al na in ancia en Galicia
- 172 -
4.7.2 En e is a
Unha ez ecibidos os cues iona ios e logo dunha p imei a análise da in o mación ob ida, comp obouse
que algunhas p egun as non o an con es adas ou ca ecían de in o mación su icien e ou ele an e.
Algunha in o mación amosaba impo an es inconexións c onolóxicas; e, ademais, es aba a escaseza de
uso do apa ado inal de cada un dos bloques emá icos pa a comple a a in o mación.
Po es e mo i o omamos a decisión de ealiza unha en e is a semies u u ada en p o undidade, co
obxec o de comple a a in o mación do p opio cues iona io. A “semies u u a” es i o de e minada pola
in o mación con ida no ci ado ins umen o espos ado po cada un dos in o man es, polo que a aza
básica oi di e en e pa a cada caso es udado. Pa a odo o e e ido á en e is a, seguimos as p opos as
de Cohen e Manion (1990), Rod íguez e al. (1996) e Bisque a (2004, 2009).
As en e is as o on g a adas en audio, agás nun caso en que non nos oi pe mi ido, pe o ampouco
supuxo un con a empo nin al e ou en nada o deseño do p ocedemen o; ob í ose ap oximadamen e
unha ho a de con e sa con cada un/unha dos animado es e animado as das di e en es ins i ucións.
Nalgúns casos ealizouse a en e is a a dúas ou es pe soas dunha ins i ución (concellos de Lugo e
Olei os), polo in e ese que o ecía o seu pun o de is a de cada unha ao e en epa idas compe encias
e a e as, adminis a i as, de ipo écnico ou emá icas.
4.7.3 Obse acións
Nalgunhas ins i ucións –só naquelas nas que se conside ou necesa io– obse ouse algunha ac i idade
desen ol ida no exe cicio 2011 ou 2012 en luga es de acceso público; ealizouse de o ma anónima,
é dici , nin os aballado es nin os pa icipan es o on conscien es de que es abamos a obse a a súa
ac uación. Non oi así o caso da Fundación Ma ía José Jo e, onde solici amos pe miso pa a pode
p esencia unha ac i idade di ixida á in ancia, ao desen ol e se a maio pa e delas na p opia sede
ou en luga es pechados. Po an o obse ouse con esponsables da ins i ución p esen es na sala, con
coñecemen o de cal e a o noso p opósi o.
4.7.4 Análise documen al
Analizá onse documen os de aballo e xes ión de ASCI das di e sas ins i ucións como p og amacións,
íp icos e p og amas de publicidade, con oca o ias e, nalgúns casos, documen os de ca ác e in e no,
Xesús Fe ei o Núñez
- 278 -
dimensión cul u al que con ibúe a cons uí comunidade (Cal o, 2002). Hai mais dunha década que
ad e iu Úca (2000) sob e a ambigüidade das adminis acións á ho a de manexa o e mo cul u a, polo
que non es amos segu os de que a xene alización de inicia i as de ASCI implique que sexan da calidade
necesa ia. Cues ión di e en e son as compe encias que posúe a Adminis ación local pa a desen ol e
as inicia i as e a coo dinación in e ins i ucional necesa ia. A ausencia dela pode con e e os empos da
xo nada ex aescola en obxec o de compe encia en e o ganizacións –p i adas non educa i as, cen os
educa i os e concellos–. Tal é o que sucede no seguin e caso, en e ANPAS e Concello: “ac i idades
que emos nós éñenas eles como ex aescola es, incluso inanciadas po ou as concelle ías” (C2.1).
Excluíndo os escola es, os empos dispoñibles da in ancia podemos ag upalos, a g andes azos, nos
seguin es ipos:
§ O dina io egula , exceden a io das ac i idades de coidado e escola.
§ O dina io di uso, o dispoñible en ins de semana.
§ Ex ao dina io pa cial, cons i uído polos in e alos de acación du an e o cu so escola .
§ Ex ao dina io o al, aquel de acación en e-cu sos escola es ou de e án.
Os pe íodos e días de maio ac i idade, nos se izos examinados, segundo mani es an os nosos
in o man es, amosan di i enzas subs anciais en e as ins i ucións. Po én, non exis en no ho a io xe al de
a ención ao público, nin na dispoñibilidade de espazos es ables pa a a implemen ación de ac i idades
de ASCI ( áboa 6.7). Ad e imos que, con e e encia á es u u a semanal, nun caso concen an case
oda a ac i idade na in de semana (C3), a pesa de se un concello ne amen e u bano e de dimensións
educidas. Ou os aballan unha ó mula mix a con di e en es g aos de in ensidade (C1.1, C2.1, C2.2,
C4, C5 e C6) e, po úl imo, nou o aballan basicamen e du an e a semana (C1.2).
Xesús Fe ei o Núñez

- 279 -
Táboa 6.7: Da os xe ais de ac i idade dos se izos dos casos es udados
C1.1 e C1.2 C2.1 e C2.2 C3 C4 C5 C6
Meses de
maio
ac i idade
Xullo e agos o
(2.1)
Xanei o a
decemb o (2.2)
Xullo e ou ub o
(2.1)
Se emb o a
xuño (2.2)
Maio e
decemb o
Ab il e
decemb o
Xullo, agos o,
ou ub o e
decemb o
Xuño e ou ub o
Días de
maio
ac i idade
Luns a sábado
(2.1)
Luns a en es
(2.2)
Sábado (2.1)
Luns a
domingo
(2.2)
Sábado Ven es Luns a sábado Mé co es,
xo es, en es
e sábado
Ho a io xe al
de a ención
ó público no
se izo
8:00-15:00 h
(2.1)
8:00-15:00 h
(2.2)
8:00-14.00 h
e de
16:00-22:00 h
(2.1)
8:00 a 15.00 h
(2.2)
8:00-15:00 h 9:00-13:30 h
e de
16:00-20:30 h
9:00-14:00 h Labo ables:
9:30-14:00 h
e de
16:00-17:30 h
Sábados:
10:00-14:00 h
Espazos
es ables
Si Si Si Si Si Si
Os meses con maio ac i idade de ASCI nos se izos, segundo decla an ca o in o man es, é o pe íodo
do es ío (C1.1, C2.1, C2.2 e C5), de acacións escola es. Namen es que ou os es engádenlle,
ademais, o mes de decemb o (C1.2 e C5), amén pe íodo de acacións. Ou os es apun an os
meses de p ima e a (C4 e C6), ademais de decemb o (C3) e, inalmen e, dous casos p og aman con
e e encia ao conxun o do cu so académico (C2.2) ou pa a odo o ano na u al (C1.2), e con semellan e
in ensidade.
Pa a inaliza , cómp e un apun amen o sob e o uso dos empos en elación á ele ancia que alcanzan
as ac i idades deseñadas pa a a conmemo ación de e emé ides, no conxun o da p og amación de
ASCI. Comp obamos que é pouco signi ica i a no aballo do pe soal écnico C1.1, C1.2, C2.1 e C2.2,
ela i amen e signi ica i a nos casos C3, C5 e C6 e moi signi ica i a no caso C4. A o ma de ac ua es á
es ei amen e encellada coa concepción da ASC manexada e coa es abilidade da p og amación xe al,
al e como imos sos endo, pe o amén coa dimensión da ins i ución (capacidade económica, pe soal
dispoñible e c).
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 280 -
6.3.2 Os espazos e equipamen os
O o ganismo humano con igu a os lími es espaciais desde di e en es planos –cogni i o, senso ial,
emocional–, que non exis en ap io is icamen e, senón que os cons úe en es ei a elación co empo,
ao que nos e e imos an e io men e. Os acou amen os que o suxei o ealiza, median e a eelabo ación
simbólica cons an e, a ían ao longo da ida, en unción das in e accións cos obxec os e elemen os
na u ais como e e en es (Cabanellas & Esla a, 2005; Reymaeke , 2012). Como se dixo, na in ancia
p e alece a acción- ans o mación sob e a simbolización (Pol, 1996, 2002), máis p opia de idades
madu as. O se humano ap ópiase do espazo se lle pe mi e cons uí os lími es que lle dan signi icado,
ap eixalo e i ilo demo adamen e, p oceso in imamen e encellado ao empo. Pa a a ASCI non son
a o ables os i mos ápidos, xa que al e an o cu so de ecoñecemen o do espazo que a pe soa p ecisa
(CENEAM, 2009), e máis na in ancia.
O aballo de campo pe mi iunos obse a e analiza espazos onde adican os se izos que se
esponsabilizan de p og ama ASCI, así como algúns nos que se implemen an inicia i as. Temos en
con a as obse acións e e idas e a in o mación que os p o esionais nos aslada on espec o do uso
que an dos espazos no ela i o a unha díade de e mos dico ómicos:
§ Espazo in e io -ex e io
§ Cen o-pe i e ia das localidades
As en idades es udadas u ilizan espazos in e io es es ables que adoi an o ma pa e dun edi icio mul iusos
con di e en es locais: audi o io, biblio eca, salas de exposicións e ou as aulas. Des e ipo de “con edo ”
ecollemos as denominacións máis comúns: Casa da cul u a, e Cen o Cul u al e Sociocul u al. No caso
da en idade p i ada esponde a unha denominación di e en e. F ecuen emen e, es es espazos úsanse
pa a ealiza ac i idades cen alizadas, unha ca ac e ís ica compa ida polo conxun o de casos da nosa
mos a. A opamos amén un caso onde os espazos u ilizados pa a a ASC se denominan, ac ualmen e,
Cen os de Con i encia. Nou a o ganización, a sede do se izo a ópase nun edi icio adminis a i o
municipal, polo que se alen, basicamen e, da Casa da Xu en ude pa a ealiza ac i idades no in e io .
A o alidade de p o esionais dos casos es udados decla an sa is acción –nos cues iona ios e nas
en e is as– espec o das necesidades espaciais, conside ando que é su icien e ou máis ca su icien e,
agás no C2.1, que alo a como pouco, cues ión que abo damos no apa ado sob e o “impac o da c ise
económica” ( áboa 6.4). Con odo, en endemos que nalgún deles cump i ía inc emen a os espazos
Xesús Fe ei o Núñez
- 281 -
mul iusos, aínda que, no o al da mos a, a do ación é ele an e. Is o débese, con al a p obabilidade, a
que as demandas de equipamen os po pa e dos concellos pequenos e medianos o on eco en es nas
úl imas décadas do século XX (Bouzada e al, 1991). A cues ión segue sendo obxec o de ei indicación
en moi os municipios e so p ende que, ansco idas dúas décadas, aínda igu e como unha das g andes
p io idades (Lage e al, 2011). Nos úl imos in ecinco anos, o es o zo de in es imen o en equipamen os
sociocul u ais oi no able en concellos pequenos e medianos, a eo dos da os manexados (Casa es,
2008; Lage e al, 2011).
Un dos elemen os que condiciona o uso de espazos pa a a ealización de ac i idades de ASCI en
Galicia é o clima que, como apun abamos no capí ulo 5, non o ece alo es ex emos e ca ac e ízase po
empe a u as sua es e unha o e humidade. Mais exis en conside ables di e enzas en e o da cos a e o do
in e io . E incluso den o das localidades do in e io coexis en desigualdades po mo das p ecipi acións,
máis abundan es nas localidades do su , pe o amén debidas á al i ude ( áboa 6.8). Ademais, debemos
e en con a que os da os de empe a u a media poden da luga a lec u as enganosas, dado que exis en
di e enzas moi no ables; po exemplo, en Lalín, con empe a u as moi baixas en in e no e ele adas en
e án. Ao analiza mos os da os dos casos do es udo son consis en es co a i mado, agás pa a o caso
de Ribada ia. Es a é unha localidade do in e io cunha empe a u a media anual supe io ás cos ei as
e ao conxun o de Galicia, ademais de con a con abundan es p ecipi acións. Sen dúbida, a súa escasa
al i ude pe mí elle goza dun mic oclima, común á coma ca do Ribei o.
Como diciamos, un dos ac o es que condiciona a u ilización de espazos pa a ac i idades de ASCI é o
clima e o ou o é a concepción que do espazo eñen os esponsables e pe soal écnico das di e en es
en idades, ao que nos e e i emos ao longo des e capí ulo. Ao cen á monos no p imei o dos ac o es
obse amos que a maio ía das inicia i as lé anse a cabo no in e io . É des acable o uso des es espazos
no e án, aínda que é maio i a io o uso do ex e io pa a de e minadas incicia i as (campamen os,
ac i idades náu icas, excu sións...), aínda que non de o ma xene alizable. Pa a algunhas conc e as,
como a i ma un dos in o man es, “sáese á plaza, ... e anse ac i idades amén ó ai e lib e, semp e que
o empo o pe mi a. Po que aquí e án si, pe o moi as eces es que con a co empo” (C3). Nou o
caso, indícannos que eñen en ma cha as denominadas aulas abe as, nome co que non conco dan
as p o esionais da ins i ución, xa que en enden que iñan que se ou a cousa, “po que non son un
me o alle ” (C2.1). En ealidade non é que se p og amen inicia i as pa a o ex e io , agás algunhas
moi conc e as –ho os, camiñadas po sendei os, campamen os na na u eza, náu icas...–, senón que
maio i a iamen e se p og aman pa a o in e io e, algunhas ac i idades ou pa e, ealízanse no espazo
ex e io inmedia o do cen o onde se implemen an.
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 282 -
En xe al, o pe soal écnico sín ese moi condicionado polo clima, polas ci cuns ancias me e eolóxicas
das súas localidades espec i as. Tal e como sos én unha das nosas in o man es, in en a que haxa
ac i idades no ex e io , pe o semp e cunha segunda opción pa a a celeb ación:
Es amos en Galicia, es amos en ... e ai un esquiño impo an e. En onces, in en amos p og ama
ac i idades ex e io es. ... pois se non podemos saí ás dez po que cho e moi o, pois in en amos i ás doce.
Iso en cuan o a in e io ex e io . Despois, cuan i icalo esúl ame un pouco complicado, pe o bueno, pode ía
dici apidamen e que un 60% a amos de que sexa ex e io e un 40% in e io (C5).
Achamos ce as con adicións nas súas decla acións cando xus i ican a exclusión de de e minadas
ac i idades no ex e io ou ao ai e lib e, po que xa non se conciben pa a ese espazo. Cando se a i ma que,
“e iden emen e, o que son ac i idades ex aescola es ou ac uacións nos cen os educa i os non poden
se ” (C5), non en endemos onde adica a di icul ade: na p opia na u eza da ac i idade ou na concepción
de “ac i idade ex aescola ou nos cen os educa i os”. Coliximos que es a úl ima é a azón, ao da po
supos o que a ac i idade ex aescola o ganizada desde a en idade municipal, en colabo ación co cen o
educa i o, ai se nun ecin o escola , en endéndoo como análogo a in e io , cube o.
Ao igual ca no caso an e io , desp éndese nes ou o esa mesma idea ao e balizala no seguin e engadido:
“ amén se sae a o a, ao pa io es e que emos en en e” (C2.1). Mesmo se conside an os in e alos de
ac i idade no ex e io coma empos lúdicos, de ec eo, en oposición aos que ansco en no in e io , ao
sos e que ”nese ipo de ac i idades an algunhas den o e ou as ó a. Como é moi o empo, pois... ao
mello nunha ho a saen xoga ó pa io” (C2.1).
Es es exemplos sí ennos pa a a i ica o a gumen o de que se p og ama undamen almen e pensando
nos espazos in e io es. Tamén é ce o que a opamos un caso (C6) onde non se cues ionan sob e
es e ema. Realizan ac i idades nas ins alacións p opias –in e io es– e ou as de ca ac e ís icas moi
especí icas, como son depo es náu icos, nas alugadas (sexan in e io es ou ex e io es), sen máis.
Xesús Fe ei o Núñez
- 283 -
Táboa 6.8: Da os xe ais do clima, así como da al i ude dos concellos es udados e de Galicia
LUGO OLEIROS LALÍN BURELA RIBADAVIA GALICIA
P ecipi ación
media anual
1037 mm 1058 mm 1340 mm 910 mm 1135 mm 1180 mm
Tempe a u a
media anual
12,5ºC 14º C 12,4º C 14,1º C 14,5º C 13,3º C
Al i ude 470 m 105 m 547 m 25 m 112 m -
Fon e: Concellos es udados, Me eogalicia e Aeme . Tómanse como e e encia os núcleos das capi ais. Elabo ación p opia.
A opamos, amén, un caso en que o clima non é un condicionan e po que plani ican en unción dou os
pa áme os, que obedecen a unha concepción axus ada da ASC; así se e lic e nos documen os e no
discu so:
Facemos ac i idades que se chaman de empo lib e, pe o nós chamámoslles de educación ambien al
po que c eo é o que, o que con én ... dunha manei a o máis amplia e in eg al posible, non. Non es amos
alando solo do medioambien e na u al, es amos alando de odo (C1.2).
Ou o exempo que podemos ca ego iza como disc epan e po que o clima ampouco cons i úe un
impedimen o, xa que non se plani ican ac i idades pa a o ex e io , ac uación limi ado a da ASCI. A
p opósi o dunha das escasas ac i idades que desen ol en ao ai e lib e, a esponsable exp ésase des e
xei o:
Lo hacemos en la plaza Mayo . Tenemos allí la lec u a d ama izada, las ob as y odo eso. En onces es más
cómodo, po que ya es ás allí al lado, es un día es i o y es un ollo… des ia lo. La plaza Mayo iene mucha
ida ... Incluso engo hecho más cosas en la plaza Mayo , que uncionan muy bien, muy bien (C4).
Aquí obse amos como se a gumen a a necesidade de implemen a unha ac i idade no ex e io po mo
da “comodidade”, sen ou as azóns máis con incen es, coma as ela i as ás necesidades da in ancia,
bene icios que achega a ac i idade ao ai e lib e e c.
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega

- 284 -
O clima ad e so, como un elemen o disuaso io pa a a celeb ación de ac i idades no ex e io , non deixa de
alonxa nos da na u eza, axen e educado de p imei a magni ude (F ei e, 2011). No ámbi o da educación
“ eg ada” das p imei as e apas, dende a inicia i a p i ada, pe cíbese paseniño unha inco po ación de
expe iencias de g ande in luencia en países como Alemaña e Dinama ca –Waldkinde ga en e Sko -
Skole ou escolas do bosque–, Suecia –I U och Sku – ou Finlandia, ou mesmo a pedagoxía Waldo ,
máis asen ada en España; odas elas se ca ac e izan po usa mé odos de ap endizaxe coa na u eza
como e e en e (F ei e, 2010; Fundación Rod íguez, 2014), pe o amén po azóns de compensación
dos es ilos de ida u banos (G ane o & Baena, 2010). Nos países ci ados, o clima é bas an e máis du o
ca no noso, pe o non cons i úe un impedimen o pa a aballa a acción educa i a e social no ex e io ,
agás si uacións de ex ema ad e sidade me e eolóxica.
Esc u ando un pouco máis o uso que an dos espazos as ins i ucións, achamos que en xe al é limi ado.
Como apun abamos, no cómpu o anual de inicia i as das p og amacións de ASC das di e en es
o ganizacións, obsé ase que p e alecen as que se desen ol en en espazos in e io es. Os ex e io es
son subsidia ios, agás en in e encións moi conc e as. Con es e p ocede , espazos públicos como
p azas, úas, sendei os, pa ques, á eas ec ea i as ou xa díns, ecu sos aliosísimos pa a a ASCI,
quedan elegados. Son espazos sob e os que a in ancia, a g ande pe dedo a nas u bes, en moi o
que dici . Abóndalle a p esión que sob e ela se exe ce, es inxíndolle usos en a o dou os in e eses,
undamen almen e do ánsi o odado, como a i ma Tonucci (2009b).
Nes e pun o podemos sinala , en e os casos analizados algúns exemplos de inicia i as desen ol idas en
espazos públicos conc e os, de uso xa consolidado: Ac i idade das Le as Galegas na P aza Maio (C4),
pa e da ac i idade das Aulas Abe as de Nadal na P aciña, on e á sede do cen o (C2.1), Ob adoi o de
O... In an il no Pa que e c. (C1.1, C1.2) ou Ac i idades de Ve án na P aza (C3).
Ao empo que se examinou o uso de espazos in e io es e ex e io es, amén se ixo sob e o uso de
equipamen os e espazos en elación á ubicación ísica nas di e en es localidades. Así, coa dico omía
cen o-pe i e ia como e e encia, analizamos se nas localidades p e alecía o conxun o de accións
desen ol idas de manei a di e sa –que non dispe sa– ou cen alizada.
Pa a a descen alización de ac i idades en di e en es localidades, as o ganizacións bo an man de
espazos di e sos, ás eces complemen a ios dos p incipais: cen os cí icos ou casas do pobo (C1.1) ou
cen os de con i encia (C2.1). Ademais, emos en con a os espazos compa idos que lles son p opios,
como poden se museos, pa illóns depo i os ou piscinas e ou os que median e con enio ou aco do con
Xesús Fe ei o Núñez
- 285 -
di e en es ins i ucións públicas e/ou p i adas, como pode se a Xun a de Galicia (CEIPs, escolas in an ís
ou casas da xu en ude) na maio pa e dos casos ou coma nou o deles (C6), co alugue de ins alacións.
O uso des es espazos amén supón, en nume osas ocasións, unha descen alización de ac o. Engadido
ao uso dos p opios, de ca ác e pe manen e, amén as ins i ucións an un uso indi ec o dou os, incluso
en concellos di e en es, como poden se albe gues ou g anxas escola (C1.1, C1.2, C2.1, C2.2, C5).
Aínda que cada ez é máis ecuen e a descen alización de ac i idades, obse amos en di e sos casos
es udados que es án bas an e cen alizadas (C3, C4, C6). Polo que espec a ao C5, aino ela i amen e
e os casos C1.1, C1.2, C2.1 e C2.2 son os que máis descen alizan as súas ac i idades. Tamén é ce o
que es es casos se co esponden coas localidades máis g andes –de maio poboación– e con maio
capacidade de in aes u u as.
No p oceso de cen alización de ac i idades de ec amos dous enómenos: maio can idade de ac i idade
e maio calidade, desp azando as inicia i as menos ele an es aos espazos pe i é icos. Con ecuencia
es a o ma de ac ua es á o emen e condicionada polo dinamismo come cial dos cen os u banos e
polas p opias condicións das in aes u u as dispoñibles.
Tamén ad e imos que na maio ía dos casos analizados o elemen o comunidade, es ei amen e ligado
ao espazo, ao e i o io, ás i encias que nel se expe imen an, ca ece de ele ancia, agás pa a o C1.2,
se nos a emos ao mani es ado polas e polos in o man es, así como o e lec ido nos documen os. No
discu so do écnico do caso ci ado apa ece explici amen e o obxec i o “ ace comunidade” que ai máis
aló da in e acción en e pe soas, nos e mos sinalados po Úca (2012a, p. 7) e que se e lic e nos
p og amas que desen ol en. Un exemplo des es é a ac i idade “Coñece ...”, deseñada pa a consegui
un obxec i o que p e ende se ans e sal ao conxun o das inici a i as que p og aman e que o noso
in o man e desc ibe así:
Da lle ca a de cidadán ou de eciño ós nenos, á in ancia. É dici , es e é o concello donde i ides, dis u ade
del, me odoloxicamen e con écnicas e ac i idades e c., aco des á súa idade, pe o is o é ... Is o é o que se
conseguiu a a és diso. Tamén elabo amos den o, como ex ensión de Coñece ..., ou o p og ama que
é Con o no ..., que é un pouco pa a da lle sen ido a odo o que é a bisba a,... Hai que lemb a que, po
exemplo, Coñece ... non iba di ixido á in ancia, nin á xu en ude. Iba di ixido ás comunidades eciñais (C1.2).
En e ou os aspec os, nes a p opos a a opamos moi as das ca ac e ís icas da ASC, como o omen o da
in e acción co medio, da na u eza, do pa imonio ma e ial e inma e ial e a súa alo ación, como g ande
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 286 -
obxec i o. Non así nou os casos es udados, onde es e aspec o apenas se e lic e no discu so, nin nos
documen os emanados das o ganizacións, cando non es á o almen e ausen e.
Táboa 6.9: Valo ación sob e o g ao de necesidades que cob en os equipamen os de ASCI
Nada Pouco Su icien em. Bas an e To almen e
C1.1 e C1.2 §
C2.1 e C2.2 §
C3 §
C4 §
C5 §
C6 §
Fon e: Cues iona ios e en e is as. Elabo ación p opia.
Polo que espec a ás eclamacións ou demandas, as que des acan son as e e idas á necesidade
de ecu sos pe soais, de p o esionais di e sos de apoio ou pa a desen ol e inicia i as conc e as.
Exemplos des as ca encias emos dabondo, desde p o esionais da psicoloxía, socioloxía e écnicos
pa a ob adoi os di e sos, a a adminis a i os.
6.4 DESEÑO, DESENVOLVEMENTO E AVALIACIÓN DE PROGRAMAS
As es a exias me odolóxicas pa a aballa ASCI nas o ganizacións do es udo oscilan en e as
explíci as e as implíci as, abundando es as úl imas. Mais, den o da me odoloxía explíci a ou
documen ada, dis inguimos aqueles casos onde os e as p o esionais eñen conciencia cla a do seu
deseño e aplicación, daquelou os nos que, debido ás ci cuns ancias, son di usos. Po ou a banda,
es án os que non mani es an a me odoloxía seguida, que ac úan en unción da conxun u a na que
se implemen a de e minada acción, p e iamen e “deseñada desde a inconc eción”. É dici , emp égase
unha me odoloxía implíci a e dispa . Nes e apa ado analiza emos, xun o a es a cues ión, a concepción
Xesús Fe ei o Núñez
- 287 -
e os p ocedemen os sob e a a aliación de inicia i as de ASC, pa icula men e da ASCI, que ealizan nas
o ganizacións obxec o de es udo. Poñe emos de ele o como a a aliación é unha das ca encias máis
signi ica i as de odo o p oceso seguido na concepción e ma e ialización de inicia i as de ASC da maio
pa e das o ganizacións.
6.4.1 As es a exias me odolóxicas na concepción e p axe de animación sociocul u al na
in ancia
Se nos a emos ao mani es ado polo pe soal écnico, a me odoloxía seguida na maio ía das o ganizacións
é me amen e implíci a. De ei o, achamos di icul ades pa a que nalgunhas en idades nos exp esa an
no cues iona io, de manei a sinxela, que me odoloxía seguen ou que explicasen o p ocedemen o, sen
máis. Sob e es a cues ión incidiuse na en e is a, con análogo esul ado. Ademais dis o, a opamos
ou o elemen o elacionado coa linguaxe u ilizada, que se o na imp ecisa cando se de ec a e se lle
mani es a ao in e locu o ou in e locu o a unha manei a de ac ua implíci a, espec o das accións que
desen ol en.
As de inicións o ecidas espec o da me odoloxía xe al de aballo emp egada nas ac i idades de ASC,
esponden á di e sidade. Así, nun dos casos explícase que é unha me odoloxía “ac i a, de obse ación da
ealidade, da ida social, cul u al, pa imonial, a con i encia ap endendo” (C1.2). Nou os ca ac e ízase
pola inde inición, ao non explici a como se conseguen alcanza os obxec i os, no can o de cales
se pe seguen: ”búscase o desen ol emen o da exp esión, po enciando a capacidade comunica i a,
a imaxinación, a c ea i idade, da an asía, adqui indo au onomía, au ocon ianza e segu idade neles
mesmos” (C3).
Es e en oque amén é u ilizado po ou os in o man es cando sinalan que p e enden “ omen a nos/as
pa icipan es a con i encia, o espe o e o desen ol emen o dunha se ie de ac i udes que lles axuden
a o ma se como pe soas” (C5) ou que buscan o “desen ol emen o da exp esión, ..., adqui indo
au onomía, au ocon ianza e segu idade neles mesmos” (C3). Tamén a opamos un caso no que decla an
que in en an “ ace p oxec os nos que se anime aos ca i os a acudi á biblio eca, e poidan coñece ...,
(C4). Así, nes e g upo de casos explican o que que en, pe o non como o an, que mé odos seguen, é
dici , iden i ican os obxec i os pe o non a me odoloxía. No C5, o obxec i o p e endido é acla ado cando
nos explican cun exemplo como an, ap oximadamen e, ou como desc iben o que deben ace os e as
p o esionais que poñen en p ác ica as ac i idades:
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 294 -
T: Si, si. Hacemos la alo ación. No malmen e las es adís icas que nos pide la Xun a, siemp e
nos pide más o menos un al, y es lo que hago. Nada más. No, es adís icas de la gen e, no.
Dou o ando: Como…
T: Yo c eo que la gen e si es á con en a ambién lo no as, po queee…
Dou o ando: Si?
T: Bueno, lo no as. El boca a boca, po ejemplo, unciona mucho...
Poñemos o oco na “ écnica de obse ación in o mal”, o “boca a boca, de que a xen e epi a o ano
que én, que e es én p egun ando du an e meses” (C1.1), u ilizada po a ios écnicos e écnicas das
en idades es udadas (C1.1, C3, C4, C5).
Ou ó ganlle a es e ipo de “a aliación in o mal” unha alidez e iabilidade so p enden es, aínda que nas
ap eciacións dos écnicos e écnicas, en xe al, non apa ece o igo cien í ico como elemen o cla e da
a aliación. Con odo, a maio ía dos e das p o esionais decla an que a a aliación é o seu pun o débil,
a súa ma e ia penden e po que, en ealidade, sen en “non ace unha a aliación máis es i a, máis...
p o esional do que é o esul ado das ac i idades” (C1.1). Como subliña unha das p o esionais, “dá un
pouco de e gonza con alo ... endo o mación a ni el pedagóxico; sabes que debe ías de acelo” (C5).
Con a iamen e ao acon ecido coa me odoloxía, algúns p o esionais u ilizan linguaxe concisa, cando
explican como an a a aliación: “usamos écnicas como a obse ación di ec a a a és da que se ob én
in o mación moi aliosa” (C2.1). Ou cando de inen a écnica e os ins umen os: “son po obse ación,
po cues iona ios, ichas, demandas…” (C2.2). Es e úl imo amén conc e a que en ende po a aliación
iable –sis emá ica–: “p epa a un cues iona io, pasa llo a odos, me e ese cues iona io nun p og ama,
saca aí uns da os...”. O écnico des e caso do es udo en a iza que ealizan a aliación en odos os
p og amas e, incluso máis, pois eñen que adap a se “a ou o guión de a aliación que nos demandan a
nós” pa a da cump imen o ao que equi en as adminis acións ou en idades que su agan de e minados
p og amas.
Nou a ins i ución u ilizan un p ocedemen o di e en e ao es o de casos; co espóndese co se izo do
caso C1.2, que aballa en dúas liñas. Po unha banda, a alían os pa icipan es e, pola ou a, a ac uación
da p opia emp esa que implemen a as inicia i as de ASCI, á que lle solici an amén a aliación dos
educado es e educado as:
Xesús Fe ei o Núñez

- 295 -
Os mes es cub en sob e a súa p opia a aliación: o que é o p og ama, o desen ol emen o do p og ama,
os educado es e ao concello. ... E os nenos a alían pois: ós educado es, as u as, os seus gus os, as súas
p opos as, non. E nós ecollemos odo iso e emos oda a a aliación.
Unha ez máis os casos que a alían mello son os que ac úan cun concep o de ASC máis axus ado, que
coinciden cos de maio dimensión e máis ecu sos dispoñibles (C1.2, C2.1 e C2.2), aínda que non son
odos os que cump en os equisi os exp esados. Aí a opamos un pun o de disc epancia no C1.1, xa que
non a alía as accións como cabe ía espe a , endo en con a os c i e ios sinalados de concep o de ASC,
dimensión e ecu sos dispoñibles. Pe o hai que mani es a que o écnico é conscien e des a ei a no seu
que ace p o esional.
En sín ese, podemos clasi ica a casuís ica es udada en es g upos. Ac i an mé odos de a aliación
di e en es ( áboa 6.12), que, dende un pun o de is a o mal, conc e an coa aplicación de écnicas e
ins umen os di e sos; quedan aqueles que aplican a a aliación de manei a imp o isada, se é que es e
p ocede se pode conside a , en sen ido es i o, a aliación. Vexamos os g upos:
§Un deles decla a que, basicamen e, ecollen da os numé icos de asis encia a ac i idades de
ASCI e espec áculos, pa a da cump imen o ás esixencias das con oca o ias públicas ou
p i adas de sub encións (C1.1, C3, C4, C5) ou pa a alo a a súa con inuidade (C6). Es e
g upo ealiza undamen almen e a aliación cuan i a i a de ma ícula e de asis encia, aínda
que nalgunha ac i idade pun ual apliquen algún ins umen o de a aliación do deseño, con ido
e desen ol emen o da ac i idade. Nes e senso, compa i ía ca ac e ís icas co e cei o g upo,
sinalado máis adian e.
§ Ou o g upo (C1.2, C2.1, C2.2) u iliza undamen almen e a écnica de obse ación, aléndose
pa a a ob ención de da os de di e sos ins umen os (cues iona ios, ichas de seguemen o,
exis o da demanda), coa inalidade an o de mello a as inicia i as coma de da cump imen o
aos equi imen os das súas ins i ucións e dou as que su agan os p og amas. Nes e caso, a
ac uación seguida posúe as ca ac e ís icas o mais p opias da a aliación. En sen ido es i o,
os p o esionais que aplican es e p ocede son os que ealizan a aliación.
§Finalmen e, o e cei o g upo es á con o mado polos que compa en algo dos ou os dous. É
dici , es a íamos an e ins i ucións e p o esionais que aplican de manei a asis emá ica algún
ins umen o de a aliación, usando como “ écnica” a obse ación imp o isada, aínda que
p e alece a cuan i icación de ma ícula e asis en es ás ac i idades de ASCI (C1.1, C5, C6).
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 296 -
Táboa 6.12: Técnicas e ins umen os de a aliación u ilizados nos di e en es casos obxec o de es udo
C1.1 C1.2 C2.1 C2.2 C3 C4 C5 C6
Obse ación sis emá ica §§§
Obse ación asis emá ica § §§§§
Uso de cues iona ios §§§ §§
Uso dou os ins umen os
( ichas, exis os…)
§§§
Valo ación de da os de
solici udes, ma ículas e
lis axes de aga da
§§§§§§§§
Seguemen o de asis encia §§§§§§§§
Fon e: Cues iona ios, en e is as e análise documen al. Elabo ación p opia.
Pa a ema a , debemos subliña que a a aliación cons i úe un dos elemen os da p og amación de
ac i idades de ASCI das en idades obxec o de es udo menos desen ol idos e escasamen e documen ado.
Boa pa e dos es o zos consúmense, no conxun o dos casos, na cuan i icación de solici udes, núme o
de ma ículas e no seguimen o da asis encia, deixando a unha bei a a alo ación da implemen ación das
inicia i as, do cump imen o do p og amado, da súa calidade e adocumen ación do p oceso.
Ademais do exp esado, é sumamen e ele an e cons a a que poucos in o man es, conc e amen e
es de oi o, a i man aplica ins umen os pa a ealiza obse ación sis emá ica, di ec a ou indi ec a.
Son os que logo emp egan eses da os pa a in oduci p ocesos de mello a nos di e en es p og amas
e inicia i as que ac i an. Ou os dous usan ins umen os, pe o de manei a asis emá ica. Un o al de
es non u ilizan ins umen os de ningún ipo. E dous in o man es mani es an que ampouco ealizan
ecolla de da os, agás es a ís icos e de obse acións in o mais, pa a ealiza “a aliación”. Es es
unicamen e ecollen da os de solici udes, ma ículas e asis encia, p ocedemen o común ao conxun o
dos se izos dos in o man es, coa inalidade de usalos pa a a xus i icación de axudas concedidas pa a
o desen ol emen o de ac i idades.
Xesús Fe ei o Núñez
- 297 -
6.5 FORMACIÓN E PROFESIONALIZACIÓN DOS ANIMADORES E ANIMADORAS
SOCIOCULTURAIS
A o mación inicial, a i ulación de acceso á unción labo al dos aballado es e aballado as in o man es
o ece dispa idade, al como se e lec ía ao p esen a os di e en es casos obxec o de es udo. Nes e
apa ado analizamos os pe ís p o esionais, as axec o ias académicas e, sob e odo, o seu pe co ido
den o das insi i ucións. Tamén nos de emos nalgunhas habilidades e es a exias que decla an poñe en
ma cha no desen ol emen o do seu ol; ademais, o ece ase, unha ollada p ospec i a á p o esión e ao
seu desen ol emen o p o esional.
Dos oi o p o esionais in o man es, só dous exe cen a súa unción como animado ou animado a
sociocul u al e, des es, unicamen e un deles en es udos iniciais especí icos nes e campo, endo en
con a o desc i o a es e espec o no capí ulo 1. O es o de écnicos ac úan baixo igu as di e sas, xa que
cons uí on o seu coñecemen o no ámbi o da ASC a a és da o mación con inua e do desen ol emen o
p o esional. Aínda que exis en pe ís de animado ou animado a sociocul u al nalgunhas ins i ucións
(adsc i os á p e ención de d ogas, se izos sociais- e cei a idade, cul u a...), non o ma on pa e do
noso es udo. Op amos polos seleccionados como e e encia dos se izos ou á eas de ac uación en
ASCI, polas azóns xa explici adas no capí ulo 4 (g á ico 6.15).
G á ico 6.15: Tipoloxía e núme o de p o esionais in o man es que ealizan ac i idades de ASCI nas en idades da mos a
Animado /a sociocul u al (2)
Técnico de educación (1)
Técnico de cul u a (2)
Técnica auxilia de OMIX (1)
Coo dinado sociocul u al (1)
Auxilia de biblio eca (1)
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 298 -
6.5.1 Da o mación inicial á cons ución p o esional
A di e sidade o ma i a inicial dos animado es e animado as sociocul u ais das ins i ucións analizadas é
consecuencia, ob iamen e, dos es udos cu sados. Mais amén é dos equi imen os esixidos pa a op a
aos pos os de aballo e das ci cuns ancias nas que se desen ol en as ins i ucións, an o económicas
coma no ma i as. Examinamos, deseguido, os pe ís p o esionais dos in o man es dos casos. Pa a iso
u ilizamos a denominación que eñen nas súas espec i as ins i ucións, independen emen e da i ulación
coa que accede an aos pos os que desempeñan.
Xun o á plu alidade o ma i a de pa ida, a opamos amén di e sidade de oles exe cidos polos
p o esionais da ASC. Pode iamos conside a is o un ei o que con ibúe a pó en alo a p o esión, mais
non o ai na medida en que debe a, an o den o das p opias ins i ucións como socialmen e, po que
“nó ase cando al as, pe o non cando es ás” (C5). Ou, cando menos, exp ésanse dúbidas sob e a
alo ación, a i mando e dubidando a un empo: “c eo que si es oy econocida; bueno, no sé” (C4). Aínda
que es a cues ión pode ía se secunda ia, ou quizais i ía pa ella ao p opio ecoñecemen o o mal, se
cando menos “me subie an el sueldiño, e a lo que más que ía” (C4) aínda que, “e iden emen e, non me
gus a a emune ación, que non a conside o su icien e, pe o supoño que lle pasa a odo o mundo (C5).
Deseguido, a emos unha elación das pe soas in o man es, desc ibindo os oles sen iden i ica as
en idades na que desen ol en o seu labo , coa inalidade de p ese a o anonima o, al e como nos
comp ome emos e exp esamos an e io men e.
a) C1.1: Técnico de Cul u a
Es e p o esional é licenciado en Socioloxía e cun posg ao en Xes ión Cul u al, ob idas ambas as
dúas i ulacións pola Uni e sidade da Co uña; posúe amén o mación écnica en Má ke ing. Os seus
comenzos labo ais na ins i ución o on no ámbi o da xu en ude, ocupándose pos e io men e da xes ión
e p og amación cul u al.
Es á adsc i o ao depa amen o de Cul u a e en encomendada, en e as súas uncións, a p og amación
do e án. Es a inclúe inicia i as de ASCI e ealízase en colabo ación con ou os depa amen os da Á ea
de Xu en ude, Ensino e Depo es. De ei o, as compe encias en ma e ia de ASC es án dis ibuídas en e
es es se izos adminis a i os. A i ma que a o mación de base é p ecisa e pode adqui i se en di e en es
disciplinas, mais “non penso que sexa an, an... de e minan e”. A que conside a cla e pa a un écnico
adquí ese, segundo sos én, du an e o exe cicio p o esional:
Xesús Fe ei o Núñez
- 299 -
Que e es que o ma máis especi icamen e, pois nunha se ie de cu sos de posg ao e especí icos de
di e en es ma e ias que son as que ealmen e che poden axuda , po que si que es ás endo no día a día
o que necesi as ... Coñezo xen e que comenzou es udiando económicas ou emp esa iales e que logo se
me eu no ámbi o da cul u a, ... e que logo se oi o mando especi icamen e en de e minadas ma e ias.
O seu labo p o esional é di e so, en pa e de i ado da ausencia dun xe e ou xe a de se izo que
desen ol a labo es adminis a i os e económicos. É esponsable de odas as ases da accion sociocul u al
que se execu an no seu depa amen o, da p og amación á implemen ación de ac i idades: p og ama,
p opón a publicidade, elabo a no as de p ensa e pa a a web o icial do concello, xes iona os lis ados de
insc icións, a ende ao público en ho a io de o icina, supe isa o desen ol emen o de ac i idades, ealiza
in o mes e xes iona pagos. Mais a execución das ac i idades co e a ca go dou os p o esionais.
Dada a a iedade de a e as que ealiza, mani es a que p ecisa ía do apoio dun adminis a i o que lle
alixei ase ese ipo de encomendas ou ou o pe il écnico que supe isa a ou coo dinase e dizamizase
algunhas ac i idades que se desen ol en nas di e en es cen os en que se implemen an.
A ins i ución non lle esixe ningunha o mación complemen a ia ou con inua, nin pa a a consolidación
sala ial, e o écelle, pun ualmen e, alguna p opos a o ma i a, pe o sen que sexa algo plani icado.
Mani es a que a p opia concellei a o a isa cando en in o mación dalgunhas xo nadas, pe o a opa o
incon enien e de que case semp e se ealizan na in de semana. Iso implica que debe deixa desa endida
a p og amación que desen ol en en en es e sábados e, po an o, non asis e “a an as xo nadas ou
an os cu sos como ó millo necesi a ía ou quixe a”.
Finalmen e, gus a íalle segui aballando como o én acendo a a a ac ualidade, con au onomía, pe o
algo libe ado de a e as bu oc á icas e adminis a i as.
b) C1.2: Técnico de Educación
Es e p o esional desen ol e o seu labo como unciona io e esponsable do Se izo Municipal de
Educación, c eado en 1991. É licenciado en Ciencias da Educación, na sección de Pedagoxía,
pola USC. Du an e a ios anos oi o único écnico do se izo, xa que só con a aban educado es e
educado as en de e minados meses. Ac ualmen e aballa en colabo ación con ou o p o esional que
exe ce como coo dinado de ac i idades educa i as, con o mación écnica en empo de lece , e co
pe soal adminis a i o que ealiza amén labo es de in o mación xu enil. Con espec o ao cuad ienio
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega

- 300 -
2007-2010 mani es a que xes iona on ac i idades de ASCI pa a case no e mil pa icipan es, ci a máis
que conside able.
Igual ca no caso an e io , desen ol e moi as ac i idades en colabo ación cos ci ados se izos
municipais e ocúpase, ademais de colabo a na p og amación de ac i idades de e án, do aballo
cos cen os educa i os, cunha in ensa p og amación na que implican ao p o eso ado. Tamén xes iona
ecnicamen e as Escolas Municipais de Danza e Música. T aballa na p og amación, coo dinación,
seguemen o e a aliación das inicia i as que desen ol en. Polo que espec a ás ac i idades de e án,
ac úa exclusi amen e como coo dinado pedagóxico, en elación di ec a co coo dinado das emp esas
co esponden es, non como p og amado :
Eu eño unha elación écnica con eles, a ni el de, sob e odo o ema económico, de e i ica o mación do
pe soal, que cu ículum en es a, e i icalo e c.
A ac i idade que p og ama, di ixida ás ins i ucións educa i as, xi a a edo de es inicia i as undamen ais:
Coñece ..., Con o na ... e Un día…. P og ama co obxec i o de abo da emas ans e sais e coo dina
excu sións, sendei os, ho as escola es, e un p og ama de ac i idades ex aescola es du an e o cu so
escola . Algunhas das inicia i as le an desen ol éndose in e e un anos consecu i os. A p og amación de
lece e in e p e ación e educación ambien al, ac í ase a a és de emp esas, median e concu so público.
Do mesmo xei o ca o écnico an e io , ampouco lle esixen o mación complemen a ia ou pe manen e,
nin pa a a consolidación sala ial de complemen os. Respec o da o mación con inua, a i ma que a “úl ima
endencia é esa, a úl ima endencia é... a nosa au o o mación ... si, aho a hai moi a o mación on line”.
Mais asis e pun ualmen e a ac i idades de o mación, undamen almen e de xes ión adminis a i a, do
Plan In e sec o ial da Depu ación P o incial.
Finalmen e, cómp e dici que a es e écnico gus a íalle segui desempeñando o seu labo no pos o de
aballo como a a o de ago a, do cal es á moi sa is ei o, sen índose pa ícipe e p o agonis a do p oxec o
que desen ol e a súa ins i ución.
c) C2.1: Técnica de Animación Sociocul u al
É diplomada en Maxis e io pola USC, es udos iniciais comúns á ma io ía dos animado es e animado as
do concello no que aballa, en di e en es especialidades, agás algún caso que p o én do ámbi o do
Xesús Fe ei o Núñez
- 301 -
T aballo Social ou de De ei o. Le a máis de dúas décadas aballando nes as uncións, en di e en es
cen os sociocul u ais do concello. P imei o íxoo como con a ada e hai algo máis de in e anos, adqui iu
a condición de unciona ia nesa Adminis ación local.
A i ma que no seu labo p o esional ac ual p e alece o compoñen e económico e que pa a ela é un
momen o complicado, mesmo po que a execución dos p og amas co e a ca go de emp esas. Así,
como se dixo, ás eces o pe soal écnico a ópase con con adicións en e o que p og ama on e o que
logo se execu a, xa que as o des non an di ec as aos p opios educado es e educado as, po que “ es
os eus xe es, os da emp esa e máis in e media ios” (C2.1). Aínda así, a a de es a o máis p e o
posible de moni o es e educado as pa a co ixi posibles dis uncións, endo cla o que, xe a quicamen e,
a concellei a e as xe as de se izo e de sección son as que deciden.
Unha das ca encias que de ec a, e eclama unha solución pa a o conxun o dos cen os, é a necesidade
de con a ación de p o esionais da Psicoloxía e da Socioloxía. A inalidade é que pe mi a a abo daxe
de ce as p oblemá icas con de e minados usua ios e amén pa a o manexo de in o macion es a ís ica,
es udos sociais de pe ís de usua ios e c. Des e ipo de p o esionais, só con an cun psicólogo pa a odo
o concello, que es á adsc i o ao Se izo de Mulle .
Den o do seu desen ol emen o p o esional, e élanos ou a ad e sidade; a escasa coo dinación
exis en e cos cen os educa i os. Malia a que é algo pun ual e con de e minados colexios ou IES dun
ba io ou á ea conc e a, non deixa de se un aspec o que lle incomoda especialmen e no desen ol emen o
do seu labo p o esional.
Ao igual ca nos casos an e io es, ampouco lle equi en o mación con inua ou complemen a ia. P ocu a
a eciclaxe p o esional a a és de buscas na In e ne e colexios e asociacións p o esionais; es e aspec o
ica como unha cues ión de on ade pa a a ins i ución, que é común a ou as. A si uación ac ual, espec o
da o mación con inua, con on ada coa inmedia amen e an e io , desc íbea moi acaidamen e na seguin e
pasaxe da en e is a que lle ealizamos:
Fai in e anos ... inanciábanche odo. Que ías i ace un cu so a Mad id, pois inanciábancho o almen e,
dábanche incluso die as ... Pos e io men e inanciábanche unha pa e, e aho a se que es ace un cu so,
pois es que inancialo i. E... Plan do Concello? Pois eu dende hai como quince anos ou po aí... o único
cu so que ixen de animación sociocul u al no concello oi un que ixemos es e cu so, es e ano pasado –
e í ese a 2012–. Que... po ce o..., e a un, o docen e e a unha pe soa que iña da emp esa, do mundo da
emp esa, co cal non nos se iu demasiado pa a o noso aballo no concello.
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 302 -
Desexa ía segui no desempeño do ol que en encomendado, pe o aballando ealmen e en equipo,
”non a a és, así, de… de cu sos pun uais”, co labo plani icado e coo dinado e con apoio dou os
p o esionais especialis as den o da ins i ución.
d) C2.2: Técnico de Animación Sociocul u al
O segundo in o man e que omamos como e e encia nes a ins i ución é un animado sociocul u al que
aballa en p e ención de d ogodependencias desde hai máis dunha década. Mais non es á c eado un
Se izo de p e ención de d ogas como al; en ealidade unciona como un p og ama que naceu en 1989.
De ínese como écnico de P e ención de D ogas máis ca como animado :
Semp e dicimos que somos écnicos de p e ención de d ogas, po que como é unha cues ión an especí ica...
Eu, ás eces, non digo a miña p aza é de animado sociocul u al po que é un coñazo explicalo e a maio ía
da xen e non sabe de que ai.
É amén diplomado en Maxis e io e en Educación Social e posúe es udos en Psicopedagoxía pola
USC. Ademais en o mación como animado sociocul u al da Xun a de Galicia, un posg ao de Expe o
Uni e si a io en Animación Sociocul u al e o mación en p e ención de d ogodependencias, adqui ida
ao longo da súa axec o ia p o esional. É o único dos p o esionais que posúe o mación inicial
especí ica en ASC, ademais da con ida no i ine a io da diploma u a de Educación Social. Accedeu á
p aza de unciona io po oposición co pe il de animado sociocul u al, e así se ecolle na Relación de
Pos os de T aballo da Adminis ación local. Figu a adsc i o á á ea da animado a an e io , dependendo
adminis a i amen e da ci ada xe a de se izo, pe o non da concelle ía.
A a hai un pa de anos deseñaba e implemen aba os di e en es p og amas; ago a o seu concello aballa
con emp esas pa a de e minadas accións. Ocúpase da pa e socioeduca i a, xen e moza e cen os
educa i os, pe o amén aballa con asociacións de mocidade e con meno es en si uación de isco. O
aballo “o pod ía enma ca no que é, si, a p og amación e al, pe o amén a conexión, o ínculo, o nexo
de unión en e os ou os o ganismos ... o aballo de e ace o Plan Municipal sob e D ogas”.
Unha das cues ións que máis so p ende ao e isa o seu que ace e a axec o ia p o esional é cando
a i ma que eñen p og amación di ixida á in ancia, pe o que non é demandada:
Temos o p og ama de in an il, pe o... since amen e, non se es á aplicando nin é demandado. ... C eo que
é un e o, po que es á cla o que no e cei o ciclo de p ima a xa exis en con ac os e consumos. Habe ía
Xesús Fe ei o Núñez
- 303 -
que aballa mui o e, ben e con con inuidade ... cues ións elacionadas coa saúde, alo es, p incipios
ou p omoción da saúde dun xei o máis amplio, é algo que se en que ace an es. P ac icamen e poden
empeza nos p imei os anos de p ima ia e, po que non, in an il.
Empezou aballando no mesmo cen o no que es á ac ualmen e e, logo de pasa po ou o equipamen o
ecén c eado, e o nou ao ac ual no e án de 2011. Ao igual que o es o dos écnicos do es udo,
ealiza o aballo basicamen e en ho a io de mañá, pe o amén ai algunha a e a pola a de, cando é
p eciso. Tampouco lle esixen o mación con inua, mais ealízaa pe manen emen e, mesmo de es udos
uni e si a ios. Es á sa is ei o co seu aballo e a i ma non e empo pa a poñe en ma cha odas as
inicia i as que lle gus a ía.
e) C3: Técnico de Cul u a
Es e écnico é diplomado en Maxis e io pola USC e exe ce as compe encias de di ección e xes ión da
Casa de Cul u a, ademais de ocupa se da p og amación cul u al. Le a máis de in e anos aballando
na Adminis ación local, es ando na ac ualidade adsc i o á concelle ía Benes a , Igualdade, Cul u a e
Depo e. Comenzou como biblio eca io nou o concello, pe o coa sede da biblio eca na localidade ac ual.
A i ma que an ano acía a e as de animación á lec u a, e como non iña medios, “ i aba un pedazo de
moque a e lía con os en co o” e, pos e io men e, ealizaba ac i idades plás icas a pa i deles, pe o
ac ualmen e non ealiza ningunha des e ipo. Foi inco po ando compe encias a a esponsabiliza se,
ac ualmen e, da di ección da biblio eca -xes ión, comp a de ondos-, dado que da a ención ao público
encá ganse dúas auxilia es. Ademais, xes iona as dúas salas de a e –mon axe, desmon axe, di usión–,
o audi o io e a p og amación cul u al, incluida a in o mación e publicidade dos di e en es ac os do
depa amen o.
Exe ce en ho a io ma u ino, undamen almen e, aínda que desde a úl ima e o ma labo al amén debe
cump i pa e do ho a io na a de. Es a e o ma a ec ou ao conxun o dos aballado es municipais. Nes e
caso, amén aballa na in de semana, cando en ac os. Desc ibe, con humo , a si uación labo al ac ual:
An es iñamos in a e cinco ho as. Coa e o ma, pois in a e se e e media. Co cal... pois de e mina on que
e a máis iable es a pola mañá e pola a de pa a a ende unha se ie de cousas de o ganización e al. E
en ón pasóuseme... e aho a es ou de mañá e a de, e de noches, de noches...
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
- 310 -
es udadas. A xes ión que an dela e as canles que u ilizan son dous aliosos elemen os de análise. Como
podemos obse a , as es a exias que seguen os p o esionais, inse idos en con ex os conc e os, son
icas en ma ices. As adap acións ás que eñen que ace on e an que eme xan pa a da lles solución
ás di e en es si uacións que deben esol e ( áboa 6.13).
Táboa 6.13: Canles das ins i ucións pa a a ecolla da demanda de ac i idades
C1.1 C1.2 C2.1 C2.2 C3 C4 C5 C6
Cen os
educa i os
§ § § § §
Familias §§ §§§
C ianzas § § § §
Público en
xe al
§§§
Caixa de
suxes ións
§
In omación de
a aliacións
§ § §
Colec i os ASC
e p o esionais
§ §
Análise do
con o no
§
Fon e: No as de aballo de campo.
A opámonos con casos onde a demanda debe se explíci a, ins i ucional ou indi idual, mais dándolle
p e alencia se é o mulada po p o esionais da educación ou écnicos, xa que si é dos “cen os de
ensino da localidade ou dun p o eso ..., pois in en o p og amalo. Si hai unha ce a demanda ..., xa
ai se un éxi o” (C3). Nou os casos son p oac i os, dado que os cen os xa coñecen as dinámicas
de uncionamen o e a p incipios de cu so poden solici a p og amas e ac i idades que lles o e an e
p esen an, p e iamen e, “en unción das demandas amén dou os anos, ... que se compoñen desde
p og amas, a ac i idades, campañas...” (C2.2). De xei o semellan e ac úan nou o caso, endo en
con a que exis e un aballo p e io in enso, xa que unha ez que os p og amas “p enden nas escolas,
Xesús Fe ei o Núñez

- 311 -
que se ap oban en consellos escola es, claus os, pois... danche os pa abéns ou che din seguide po
aquí” (C1.2) e, incluso ás eces, demandan máis. A consolidación dun p og ama alcánzase cando nos
cen os “empezan a en ende globalmen e como é, digamos que a nosa iloso ía de ace as cousas en
colabo ación con eles” (C1.2).
A medio camiño a ópase ou o caso que ocaliza a súa o e a de ac i idades íxas en colabo ación cos
cen os educa i os nas ac i idades ex aescola es. Des a o ma acilí anllelas a a és das ANPAS ou
das di eccións, dependendo “da demanda e dos ecu sos dispoñibles” (C5), aínda que as solici udes
sexan escasas.
Os cen os de ensino non des acan po demanda ac i idades aos di e en es concellos ou en idades
p i adas, agás os casos e e idos po es dos oi o in o man es, al e como imos cons a ando. Son as
écnicas e écnicos os que o ecen, como nos desc ibe a in o man e: “les digo hay es o, amos a hace
es o, a e si se animan y al ... oy has a allí, hablo con ellos, les mando una ci cula ” (C4). Ás eces
alegan desin e ese, al a de empo, un cu ículo moi ex enso que desen ol e e ou as a sob eo e a
exis en e, polo que a súa demanda é escasa; “é máis, aslles o ece ac i idades e o que che dicen é
que booh!... es án sa u adísimos e eñen o e as po odos os lados, eñen o p og ama ei o e... e xa non
encaixa o eu” (C2.1). En endemos que pa e da p oblemá ica mani es ada adica nos p azos manexados
pola Adminis ación local e a escola pa a deseña as p og amacións; namen es que a p imei a aino po
anos na u ais, a segunda éxese po cu sos académicos.
A colabo ación pode ía en ende se como ob ia en e dúas Adminis acións, máxime cando a Adminis ación
local posúe pe soal o mado en ASCI e a Adminis ación au onómica ins alacións axei adas pa a c ianzas
e adolescen es. Nou os casos, a demanda que eciben é moi “moi pouca amén, moi pouca” (C5) e, en
odo caso, a o e a aos cen os escola es depende da demanda e dos ecu sos dispoñibles. Pe o, al e
como a i ma unha das écnicas, “les compensa. Yo po ejemplo, en el mes de ab il les hago ac i idades
en las que quedan bien en el cu ículo” (C4).
As demandas ei as po pa e dos cen os educa i os son di e sas, en e as que des acan, na maio ía
dos casos, a pe ición de ecu sos ma e iais ou espec áculos sob e as ac i idades. En ocasións lé anse
a cabo po ci cuns ancias conc e as nos cen os educa i os, coma no caso en que “quisie on hace
una ac i idad sob e el mundo del cómic y en onces ambién hicimos un p és amo y le hice o o al CRA
pa a hace ac i idad sob e animales” (C4). Pe o se dos cen os de p ima ia e secunda ia a demanda
non é des acable, desde os do p imei o ciclo de in an il –escolas 0-3– é case inexis en e. Como nos
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
e i en nes e caso: “ago a xa le amos empo sen colabo a con eles”. A i mación que debemos oma
con ma ices, po que as educado as do p imei o ciclo “ó mello , si se o man nalgunha das ac i idades
o ma i as que nós p og amamos, pe o de ca a ós ca i os non se demanda, de ca a os usua ios, non”
(C5).
Nou os casos, o co e de idade póñeno en ca o anos, po que “en o no aos es ... non con olan de odo
os es ín e es ou non se dan inco po ado no ipo de ac i idades que p og amamos” (C2.1). Ob iamen e,
non se dan inco po ado ás ac i idades po que non es án adap adas á idade. Mais apún ase amén ou a
causa, a homoxeneización de idades, dado que “non podes e un neno de es anos cun de se e, po
exemplo” (C2.1). Nou a en idade amén si úan o co e de idade a pa i de ca o anos, aínda que eñen
ealizado ac i idades con c ianzas máis pequenas, pe o o on pun uais. Man eñen o c i e io de que
sexan maio es de ca o, aínda que non con con encemen o. Que en economiza , azón engadida ás de
au onomía e de ipo o ganiza i o; obse amos que es as úl imas son con a ias ao mani es ado no caso
an e io :
Yo c eo que es un poco po el ema de la au onomía del niño, no ... lo que in en amos es uni ica muchas
ac i idades que nos pe mi an que asis an niños en oda esa anja de edad, de cua o a doce años de edad
(C6).
Como obse amos, a es a exia pos a en p ác ica é di e en e se se pa e da e lexión p e ia ao deseño
de ac i idades de ASC que se se ac úa só en unción da demanda. A exis encia dunha implicación
o e po pa e da ins i ución en inicia i as de ASC, ob iamen e en unción dos ecu sos económicos e
humanos dispoñibles, ai ob e mello espos a dos po enciais usua ios que se unicamen e ealiza a
xes ión daquelas. No p imei o caso, a demanda é a esul an e dun aballo p e io e, no ou o, é oi o
de dinámicas- u inas es ablecidas podendo, ou non, anscende os lími es do p opio concello. Así, cun
discu so ben a ellado pódese na ega con aco en e:
A demanda de ac i idades po pa e dos usua ios pode se máxima semp e, po que a in ancia en unhas
necesidades, ... A maio pa e da demanda nesas da as que comen abas, en Nadal, Semana San a e al,
son po pa e das amilias. O amoso ema da conciliación amilia e labo al, pois as amilias demandan
ou os se icios. Nós, a a o momen o, ... acemos o p og ama en unción, digamos, que da nosa lóxica
in e na. Non da necesidade de conciliación das amilas... Non acemos –o Se izo Municipal de Educación–,
ac i idades pa a ese empo po que de ás amén se colaba un ema pe nicioso que é deixa ó neno alí
coma nunha gua de ía, non” (C2.1).
Xesús Fe ei o Núñez
- 312 -
- 313 -
Respec o de o e a e demanda de ac i idades no ámbi o p i ado, como é o caso da FMJJ, a elación
cos cen os educa i os é peculia . Nes a en idade non se di ixen di ec amen e nin aos depa amen os
de o ien ación, nin á ins i ución educa i a, aínda que amén aballan en p oxec os conc e os con
de e minados cen os:
In en amos llega a la Conselle ía pa a que, de alguna mane a, nos aya ab iendo las pue as, es deci , no
di ec amen e a los cen os educa i os, ... Se lo plan eamos a la Conselle ía y les pa eció in e esan e y les
eque imos pa icipación en algunos p oyec os que, bueno, que necesi an de la comunidad educa i a, bien
sean alumnos, y p o eso es pa a pode desa olla se”.
A azón sus én ase nas pa icula idades dos cen os e, po an o, na homoxeneización da o e a, po que
a di e si icación esul a cus osa. Des e xei o, emp egan ías que lles ga an izan o éxi o de asis encia e
pa icipación.
Capí ulo 6.
Con ex ualización e ac uacións da animación sociocul u al da in ancia na xeog a ía galega
CONCLUSIÓNS E PROSPECTIVA
- 317 -
Os capí ulos p eceden es con o man o noso aballo de in es igación, as nosas ideas, aínda que, sob e
odo, ecompilan e analizan as dou as moi as pe soas que in es igan sob e os emas nos que nos
cen amos na Tese que es amos concluíndo. Neles ecóllense os undamen os eó icos, con ex uais
e me odolóxicos da in es igación. Así como a exposición dos casos obxec o de es udo, analizados
e in e p e ados de manei a empí ica. Son o oi o das achegas acadadas a pa i dun abano amplo
de on es: da li e a u a especializada, da in o mación ob ida dos cues iona ios, das en e is as aos
in o man es, da documen ación das ins i ucións, da p opia obse ación, e mesmo da bagaxe ob ida no
ansco e da p opia ida –lec u as, con e sas e expe iencias con p opósi os di e sos–.
Ago a cómp e e lec i mos as conclusións máis ele an es da Tese e, amén, o mula algunhas p opos as
de mello a espec o da ASCI e do seu u u o a pa i dos da os e idenciados no seu pasado-p esen e.
Temos o p opósi o de i a algunhas que nos pe mi an compila as ideas expos as coa inalidade de
que con ibúan á comp ensión de que se es á a ace e, sob e odo, de como se es á a ace ASCI en
Galicia, a éndonos aos casos es udados. Somos conscien es de que só podemos acome e as máis
signi ica i as pa a non des iá monos dos obxec i os p incipais, xa que pode iamos ace moi as ou as
lec u as do con ido polo miúdo, ans e sais, cinguidas a aspec os moi pun uais e incluso de i adas de
ideas supe pos as. Con odo, en endemos que es a non é a es ación é mino dun camiño de indagación
emá ica, senón que, en ce o modo, debe se unha es ación de pa ida pa a p o unda no seu es udo,
como apun abamos ecen emen e (Fe ei o-Núñez, 2015).
Conclusións e p ospec i a

Así, pois, coa pe spec i a de ondo expos a, a anzamos que a es u u a da in o mación que p esen amos
xi a a edo deses dous g andes eixos: os esul ados e as suxes ións de mello a. Neles p ocu a emos
in eg a os con idos abo dados an e io men e nos di e en es apa ados ou capí ulos. Des e xei o,
o ecemos os esul ados conson e a a ios e e en es emá icos: a in ancia hoxe e o con ex o do es udo;
as p oblemá icas comúns ás en idades –es abilidade na p og amación, o pe soal nas en idades, os pe ís
p o esionais, a polí ica o zamen a ia–; as concepcións de ASC manexadas; a o mación dos p o esionais;
a me odoloxía emp egada e a a aliación ealizada. Ao mesmo empo, a emos suxes ións pa a a
mello a dalgúns aspec os dos se izos e dos p ocedemen os asociados ao deseño e implemen ación de
inicia i as de ASCI.
Con én acla a , unha ez máis, que nos achamos an e un es udo de casos desc i i o de en idades
públicas -cinco- da Adminis ación local municipal e ou o dunha o ganización p i ada; eses son os
en es que no noso es udo con ex ualizan as inicia i as e p ác icas nos empos de lece en Galicia.
Pa a o seu desen ol emen o, seguimos unha ía me odolóxica común á e nog á ica, oscilando en e
o in e p e a i o e o a alia i o, nos e mos exp esados po Pé ez (1998ab). A in eg ación me odolóxica,
que acha a súa undamen ación na iangulación de mé odos e da os, posibili ou achegá monos ao
máximo á consecución dos obxec i os o mulados. Debemos incidi en que es a me odoloxía non nos
pe mi e ace unha ex apolación dos da os aquí achados no sen ido clásico ou con encional da súa
ep esen a i idade, mais aló da desc ición e a aliación das ealidades es udadas. Iso si, es as deben se
in e p e adas como análogas a ou as de ca ac e ís icas semellan es no con ex o de Galicia.
a) O concep o de in ancia hoxe
O ecoñecemen o da igu a do neno e nena eme xe paseniñamen e nos úl imos decenios.
Ac ualmen e, no mundo occiden al, é po ado a de alo es sociais de seu, absolu os, cun engado
social e iden e; is o non signi ica que poidamos in e p e alo como un enómeno ne amen e
con empo áneo (Pé ez, 2004). É un concep o de di ícil acou amen o (Casas, 2010), pe o exis e
aco do en que se cons úe socialmen e en cada momen o his ó ico e con ex o (Runge, 2008). Po
iso, p ocede ala mos de in ancias, de nenos e de nenas, senón que emos balei a de con ido os
concep os (Al ageme e al, 2003).
Nos países occiden ais máis desen ol idos, du an e os séculos XX e XXI, con ibuí on ao p oceso
de esigni icación da in ancia ei os coma os seguin es:
Xesús Fe ei o Núñez
- 318 -
- 319 -
- O p og eso socioeconómico, acompañado da democ a ización das sociedades, p oceso ao
que se sumou Galicia nas úl imas décadas.
- A p omulgación dun co po no ma i o in e nacional, es a al e au onómico de p o ección e
p omoción da in ancia (Dá ila & Naya, 2033, 2006, 2008) sen p eceden es na His o ia. Is o, a
pesa de que con eña ei as ou “ ep esen acións nega i as” (Casas, 2010; Fe nández, 2009).
O cume des a e olución no ma i a achámolo na Con ención dos de ei os do neno, de 1989.
É o a ado máis a i icado da His o ia, ao alcanza ao 96% da in ancia mundial (Ocón, 2006).
A inco po ación ao o denamen o xu ídico de Galicia do de ei o emanado des a no ma i a
in e nacional e es a al p oduciuse con ela i a apidez.
- A inco po ación á Sociedade do Coñecemen o, é un dos ac o es máis ecen es que
con ibuí on á e isión do concep o de in ancia (Sánchez, 2008). Malia a que poida p oduci
algúns e ec os nega i os sob e ela, a aíz de delega na ecnoloxía unha pa e ele an e do
seu desen ol emen o, o que pode p o oca o illamen o da pe soa da ealidade ci cundan e
(Ca ide e al, 2012) ou usala como ecu so pa a come e ac os deli uosos. Con odo, é
mani es o que a ecnoloxía con ibúe a poñe en alo a in ancia e a súa p o ección.
Algunhas achegas eó icas cues ionan pa e des e en oque po que sos eñen que se es án a diluí
os lími es en e in ancia e adul ez (Pos man, 1999). Achámonos, po an o, an e dúas g andes
liñas de análise da in ancia ac ual: a da esigni icación e a que cues iona a súa exis encia coma
e apa di e enciada, ao es aé ense as “dema cacións” en e ela e o mundo adul o.
b) A in ancia na pi ámide demog á ica de Galicia
A in ancia mingua en Galicia, un enómeno común aos países máis desen ol idos do con o no.
Es e é un ei o que explica, en pa e, a súa esigni icación social. Es ímase que a p imei a in ancia
(0-4 anos) dec ece á algo máis dun 25% no conxun o do Es ado (INE), ao inaliza mos a década na
que andamos, e Galicia se á unha das comunidades cun compo amen o máis eg esi o. Segundo
da os de 2011, a poboación in an il en Galicia apenas ep esen a un 14%, case in e pun os po
debaixo da mundial. As lec u as máis pesimis as sinalan que es amos an e un enómeno que “desde
hai dúas décadas ai empu ando o co po social galego á senescencia ex ema e, deseguido, ao
colapso” (Blanco, 2012, p. 98). De ei o, odos os indicado es ale an sob e a pe da signi ica i a
de poboación en Galicia; desde o INE (2013) es ímase que pa a 2023 cae á un 5,5 po cen o,
espec o do censo de 2011.
Conclusións e p ospec i a
c) In ancia, Animación Sociocul u al e Lece na in es igación
Como oi expos o, a in ancia eme xeu socialmen e e adqui e c ecen e ele ancia como suxei o
de in es igación e in e ese pa a a comunidade cien í ica. Polo que espec a á ASC, o p oceso
de democ a ización impulsouna no noso con ex o a a acada o pulo do que goza na ac ualidade,
xa co camiño máis de egado dou as disciplinas (Besna d, 1991; Ca ide, 2000; Ca alá, 2008,
2009, 2011; Úca , 2002). Nos inicios do século XXI, en éndese que en sen ido e adqui e en idade
nun empo e nunha comunidade conc e a, xu dindo así a súa capacidade de ac i a un p oceso
de concien ización co obxec i o de empode ala. Como e i icamos, nos se izos analizados dos
casos es udados, sob e i en os dous g andes modelos, aínda que non de o ma homoxénea: o
cul u al (C1.1; C2,2; C3) e o sociocul u al (C1.2; C2.1; C2.1; C4; C5, C6). Aínda que nes e úl imo
ipo achamos di e enzas subs anciais.
As liñas de es udo da ASC e do lece máis salien ables son as en ocadas ca a á e en e educa i a,
os empos sociais e educa i os, o es udo dos i ine a ios do ocio e o de ei o a es e, como expoñen
un amplo conxun o de au o es a au o as ás que aludimos ao longo do In o me da Tese que
p esen amos.
Es á case supe ada a e apa onde o lece ou ocio posuía conno acións sumamen e nega i as,
“con undindo ocio con ociosidade” (Ca ide, 2009). Na ac ualidade ei indícase unha mi ada ampla
sob e el (Ca ide, 2012b; Cuenca, 2013, 2014), ecoñecéndolle, amén ao empo lib e, a súa
capacidade como “elemen o educa i o e con igu ado da iden idade” (Ley a & Bá cenas, 2014).
Con odo, a escola segue ob iando, maio i a iamen e, as inicia i as que se desen ol en nos
empos de lece nos seus con o nos ( amilia es, ins i ucionais, comuni a ios e c.). Pa a que is o se
consolide habe á que mello a cuali a i amen e as inicia i as de lece , en e ou os aspec os na
me odoloxía e a aliación, cues ións ás que nos e e imos máis adian e.
Nalgúns casos (C2.1, C3, C4, C5) non exis e o diálogo necesa io en e as en idades es udadas
e ou as ins i ucións e axen es educa i os, pa icula men e coa escola. Un exemplo des a al a
de coo dinación desc íbenola unha in o man e: “ac i idades que emos nós éñenas eles como
ex aescola es, incluso inanciadas po ou as... po ou as concelle ías do mesmo concello”
(C2.1). Mais ou os in o man es, de se izos di e en es, sos eñen que si exis e comunicación cos
cen os educa i os (C1.2 e C2.2), namen es que o C6 u iliza ías di e en es pa a a colabo ación
in e ins i ucional e o C1.1 non en a coo dinación con ou as ins i ucións de educación eg ada
en e as súas uncións, pe o si con ou os axen es o ma i os e cul u ais.
Xesús Fe ei o Núñez
- 320 -
- 321 -
Conson e ao expos o, suxí ese mello a a coo dinación en e ins i ucións públicas –demanda
eco en e de écnicos e écnicas de ASC–, pa icula men e en e a Adminis ación au onómica,
educa i a e ou as, e a Adminis ación local pa a acada ce os log os: op imiza ecu sos
económicos e de equipamen os, non sa u a con o e a os mesmos segmen os sociais da in ancia,
selecciona mello as inicia i as ele ando a súa calidade. Non acili a a ac i ación des a suxes ión
o ei o de que a Adminis ación local pe de a compe encias en ma e ia educa i a po mo da Lei
27/2013, de 27 de decemb o, de acionalización e sus en abilidade da Adminis ación local.
d) In ancia e polí icas de acción sociocul u al. A pa icipación social
Un dos azos dis in i os das polí icas públicas di ixidas á in ancia no noso con ex o é que aínda
es án po desen ol e , xa que maio i a iamen e son en ocadas ca a ás amilias (Clua-Losada e
al, 2011).
As en idades públicas es udadas –á p i ada non lle a ec a es a cues ión– dependen
signi ica i amen e das con oca o ias de sub encións dou as ins i ucións públicas, ma cándolles
o calenda io de boa pa e das inicia i as, cando non a o ien ación.
Son nume osas as liñas de in es igación que se ocupan nos úl imos empos da pa icipación social
da in ancia, como ema cen al ou cola e al (Al ageme e al, 2003; Becedóniz, 2011, Casas, 2006,
2008, 2010; Fe nández, 2009; Ma ínez & Lige o, 2003; Tonucci, 2009a; T illa & Ga cía, 2002; T illa
& No ella, 2001, 2011; Villag asa, 2008). Ac ualmen e, es e concep o compendia a ias o mas
de pa icipación. A idea que nós desen ol emos é a da “pa icipación e ec i a”, pe o a sociedade
non acaba de c e nela, nesa capacidade da in ancia pa a exe cela; un “de ei o de cidadanía”
de nenos e nenas (T illa & No ella, 2011). Cons á ase a ca encia de no ma i a explíci a a es e
espec o –mais a exis en e pode pe ec amen e da lle sopo e–; amén al an polí icas públicas
que o ien adas nes e sen ido.
En esumo, cómp e ace e ec i o o de ei o á pa icipación, ei a que p oduce consecuencias
nega i as, como unha aplicación ambigua, dispa ou mesmo e icen e (Co s, 2005). Ve i icouse
que é o de ei o que máis esis encias xe a de odo o a iculado da Con ención dos de ei os do neno
(1989); incluso se chega a manipula pe e samen e (Ma ínez & Lige o, 2003). A concepción social
da in ancia segue a se adul océn ica, an o que o Comi é de De ei os do Neno p opúxose como
obxec i o cla i ica a in e p e ación do a igo 12º da Con ención. De ei o, ale a os esponsables
municipais pa a que p es en especial a ención ao de ei o das “nenas” a se en escoi adas –pola
Conclusións e p ospec i a
- 328 -
ou as en idades públicas ou sen ánimo de luc o, omen ando o ans ase de sabe es, onde se
es aen as “ on ei as”.
Ad e imos unha demanda c ecen e de ac i idades de ca ác e “ex aescola ” po pa e das amilias,
en boa medida pa a da espos a ás necesidades de conciliación amilia e labo al, desde unha
isión social adul océn ica, como indicamos an e io men e. Es a p esión social e labo al sob e as
amilias é asladada ás ins i ucións di ec amen e, ob iando a esponsabilidade da adminis ación
nou os ámbi os egulado es e, amén, o emp esa ial.
A ac uación das ins i ucións an e a p esión social demandando ac i idade pa a a conciliación
amilia e labo al ai dende a oposición adical ou mode ada (1 caso), pasando po unha pos u a
ac í ica (3 casos) a a a súa acep ación (2 casos).
A o e a de ac i idades concén ase, de manei a o dina ia, basicamen e na quenda espe ina en
es ins i ucións. Ou a ealiza a p og amación case exclusi amen e na in de semana, e un e cei o
g upo en pe íodos de acación e celeb ación de es as e e emé ides. Nes e úl imo caso é pouco
signi ica i a no C1.1, C1.2, C2.1 e C2.2, ela i amen e signi ica i a nos casos C3, C5 e C6 e moi
signi ica i a no caso C4. Ao mesmo empo, odas p og aman pa a pe íodos de acacións, agás
un dos se izos que non o ai, pa a e i a pe e e o uso dos empos po pa e das amilias e que
“deixen” a nenos e nenas du an e moi o empo pa a concilia ou que lles demanden ese ipo de
“se izo”.
Finaliza emos es a epíg a e sinalando os es modelos de xes ión do empo nas en idades
es udadas, e que ca ac e izamos como e lexi o- lexible, íxido e de sa is acción da demanda
ecibida.
i) A me odoloxía ac i ada nas inicia i as e p og amas de ASCI
Nos p ocesos me odolóxicos analizados sob esae a que podemos denomina como me odoloxía
implíci a. Respec o dos casos onde es á explíci a, dis ínguese aqueles nos que os p o esionais
eñen conciencia cla a dela daquelou os onde apa ece no discu so de manei a di usa. En e os
que manexan unha me odoloxía implíci a, obsé ase dispa idade de casuís icas, dende casos en
que non se decla a ningunha me odoloxía nin nas ac i idades obse adas nin nos seus discu sos,
e ou os en que, simplemen e, es á e ado o seu concep o e de inición.
Xesús Fe ei o Núñez

[Document text truncated for crawler view.]