Copy igh : © 2019 CSIC. La edición elec ónica de es a e is a se dis ibuye bajo los é minos
de una licencia de uso y dis ibución C ea i e Commons Reconocimien o 4.0 In e nacional
(CC BY 4.0).
Cómo ci a /Ci a ion: Ma iña Be múdez Beloso, “P esa es: comi a um, commisso, e i o io?
Dimensión documen al e espacial dun opónimo abandonado”, Cuade nos de Es udios Galle-
gos, 66, núm. 132 (2019), págs. 77-105, h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS, LXVI
Núm. 132 (ene o-diciemb e 2019), págs. 77-105
ISSN: 0210-847X
h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO,
TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL E
ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
Ma iña Be múdez Beloso*
Uni e sidade de San iago de Compos ela
ORCID iD: h ps://o cid.o g/0000-0001-8347-3687
* Es e aballo inclúese no ma co do p oxec o de in es igación “El Papado y sus elaciones con la sociedad
y los einos de la Península Ibé ica (ss. VIII-XIII): p o agonis as, ipos de con ac os, p oblemas y consecuen-
cias in eg ado as (I)”.-RETOS-2015-PN144, que se le a a cabo no Depa amen o de His o ia, Á ea de Me-
die al, da Uni e sidade de San iago de Compos ela, baixo a di ección do D . Fe nando López Alsina, e no
g upo de in es igación GI-1548 His o ia Medie al, Sociedade e Te i o io da mesma uni e sidade.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN
DOCUMENTAL E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
Resumo
O opónimo P ésa as como nome da en idade na que se si uaba o mos ei o de Sob ado dos
Monxes en unha conside able p esenza na documen ación da Plena Idade Media, en especial
nos ombos de Sob ado, a a a súa p ác ica desapa ición con es e signi icado a pa i do século
XII. Emp egando es es ca ula ios sob adeses como on e p incipal p oponse unha ap oxima-
ción a di a ealidade, así como aos dis in os e mos que se iden i ican nos ex os acompañando
á o ma la ina P esa es e de i ados ( e i o io, ualle, manda ione, commisso, comi a us). Pa a
comeza ealízase unha análise cuan i a i a da p esenza de cada un dos indicados ocábulos
na documen ación, e a con inuación p océdese ao es udo máis de allado de documen os con-
c e os nos que apa ece cada un deles co obxec i o de de e mina se o seu uso é indis in o ou
se polo con a io si úan an e ealidades di e en es. Finalmen e, p oponse unha econs ución
ca og á ica da en idade de P ésa as, que non p e ende o ece uns lími es pechados e es á icos
senón p esen a unha ap oximación á posible ex ensión da mesma.
Palab as cla e: mos ei o de Sob ado, e i o io, Plena Idade Media, P ésa as, o ganización
do espazo.
PRESARES: ¿COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN
DOCUMENTAL Y ESPACIAL DE UN TOPÓNIMO ABANDONADO
Resumen
El opónimo P ésa as como nomb e de la en idad en la que se si uaba el monas e io de Sob a-
do dos Monxes iene una conside able p esencia en la documen ación de la Plena Edad Media,
en especial en los umbos de Sob ado, has a su p ác ica desapa ición con es e signi icado a
pa i del siglo XII. U ilizando es os ca ula ios sob adeses como uen e p incipal se p opone
una ap oximación a dicha ealidad, así como a los dis in os é minos que se iden i ican en los
ex os acompañando a la o ma la ina P esa es y de i ados ( e i o io, ualle, manda ione,
commisso, comi a us). Pa a comenza se ealiza un análisis cuan i a i o de la p esencia de
cada uno de los indicados ocablos en la documen ación, y a con inuación se p ocede al es u-
dio más de allado de documen os conc e os en los que apa ece cada uno de ellos con el obje-
i o de de e mina si su uso es indis in o o si po el con a io si úan an e ealidades di e en es.
Finalmen e, se p opone una econs ucción ca og á ica de la en idad de P ésa as, que no
p e ende o ece unos lími es ce ados y es á icos sino p esen a una ap oximación a la posible
ex ensión de la misma.
Palab as cla e: monas e io de Sob ado, e i o io, Plena Edad Media, P ésa as, o ganización
del espacio.
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DOCUMENTARY AND
SPATIAL DIMENSION OF A FORSAKEN TOPONYM
Abs ac
The oponym P ésa as as he name o he en i y in which he monas e y o Sob ado dos
Monxes was placed has a ele an p esence in he documen a ion om he High Middle Ages,
especially in he ca ula ies o Sob ado, un il i s almos comple e disappea ance om he 12 h
cen u y on. Using hese ca ula ies om Sob ado as he main sou ce, an app oach o he a o e-
men ioned eali y is p oposed, as well as o he di e en e ms ha a e iden i ied in he ex
accompanying he La in o m P esa es and i s de i a i es ( e i o io, ualle, manda ione, com-
misso, comi a us). As a s a , a quan i a i e analysis o he p esence o each o he e ms is
done and, a e ha , a mo e de ailed s udy o speci ic documen s in which each o hem is
p esen is ca ied on, wi h he objec i e o de e mining i he use is indi e en o i , on he
con a y, hey e e o di e en eali ies. Finally, a econs uc ion o he ca og aphy o
P ésa as is p oposed, which does no y o o e closed and s a ic limi s bu o p esen an ap-
p oach o i s possible a ea.
Key wo ds: monas e y o Sob ado, e i o y, High Middle Ages, P ésa as, spa ial o ganiza ion.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
Recibido/Recei ed: 24/09/2018
Acep ado/Accep ed: 30/01/2019
Cando en ou ub o do ano 952 He menexildo e Pa e na ou o gan o docu-
men o polo que an a segunda do ación de bens ao mos ei o de Sob ado,
indican cla amen e onde se e ixe a basílica: (...) in e i o io P esa es,
uilla quod nuncupan Supe a o discu en e iuulo Tama e (...)1. A an igüidade na
ocupación da zona elixida es á pe ec amen e cons a ada; p e o da indicada illa
es i o asen ada a Coho s I Cel ibe o um en e inicios do século II e o século IV,
e no mesmo emp azamen o a opá onse amén indicios de ocupacións pos e io es,
quizais dun asen amen o elixioso no século VII2. Unha ía omana p oceden e
da cos a a ellaba o al, nun azado seguido pos e io men e polo camiño eal e
que poñía en con ac o o emp azamen o do campamen o omano e o que séculos
despois elixi on os condes de P ésa as como esidencia3.
A es e escena io elixido e i en os ex os conse ados nos ca ula ios do cenobio
de dis in as o mas; po exemplo, nun do 936 acompáñase ao opónimo P esa es
do e mo ualle, men es nou o do 978 menciónase o comisso P esa ense4. Te i-
o io, ualle e comisso apa ecen no ombo de Sob ado asociados a P esa es nunha
anxa c onolóxica de pouco máis de 50 anos. A cons a ación da di e sidade
e minolóxica le a á o mulación dunha se ie de p egun as que en a án se con-
es adas nes e aballo: son es as as únicas palab as que apa ecen acompañando
a P esa es na documen ación?; a a iedade de léxico implica ealidades di e en es
asociadas ao opónimo, con cambios nos lími es ou nou os azos signi ica i os?;
hai mo i acións elacionadas coa c onoloxía que expliquen as al e nancias?; e
1 Pila Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io de Sob ado de los Monjes,
ol. I, Mad id, A chi o His ó ico Nacional, 1976, páxs. 21-23, doc. 1. Tamén edi ado po Ma ía del Ca -
men Palla es Méndez, El monas e io de Sob ado: Un ejemplo de p o agonismo monás ico en la Galicia
medie al, A Co uña, Dipu ación P o incial, 1979, páxs. 260-261, doc. 6.
2 Conc e amen e na ac ual pa oquia da Ciadella (San a Ma ía), concello de Sob ado. José Manuel Cos-
a Ga cía, A queología de los asen amien os mili a es omanos en la Hispania al oimpe ial (27 a.C.-ca.
280 d.C.), San iago de Compos ela, Tese de dou o amen o inédi a, 2013, páxs. 221-232.
3 Elisa Fe ei a P iegue, Los caminos medie ales de Galicia, Ou ense, Museo A queolóxico P o in-
cial, 1988, páx. 197. Tamén Cos a Ga cía, A queología de los asen amien os ..., páxs. 232-233.
4 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 136-137, doc. 111
(ano 936), e ol. I, páx. 130, doc. 108 (ano 978).
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
80 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
po úl imo, é posible a a és das on es coñece a á ea ap oximada pola que se
es ende ía a en idade denominada P esa es?
Un epaso ás on es
A espos a á p imei a das p egun as equi e do aballo con máis ex os que o
de 952 que én de se mencionado, pa a o que se u ilizan os dous p incipais
có po a en liña de documen ación galega medie al que pe mi en accede a un
olume conside able de ex os en la ín e en omance: o Co pus Documen ale
La inum Gallaeciae e o Tesou o Medie al In o ma izado da Lingua Galega5.
Emp egando o mesmo e mo de busca, “P esa *”, ob i é onse esul ados moi
desiguais: 115 casos en 84 documen os no CODOLGA e só un no TMILG. Es a
di e enza apun a ca a un cambio no uso do e mo inculado á c onoloxía, ao
cons a a a conside able p esenza en ex os la inos, máis p opios da Al a e Plena
Idade Media, e o anecdó ico uso nos documen os en omance (só un caso).
Unha ez ealizada a consul a é p eciso e isa cada un dos documen os que
de ol e o buscado , pa a comp oba se es án elacionados co e i o io no que se
si úa o mos ei o de Sob ado ou se polo con a io esponden a ou as ca ac e ís icas.
No que espec a ao co pus no que hai máis incidencias, CODOLGA, a maio ía
p oceden dos ombos de Sob ado, ben da edición de Pila Losce ales de Ga cía
de Valdea ellano ou ben de edicións pa ciais dou os au o es, como An onio
López Fe ei o6. Eliminando os duplicados (aqueles edi ados en máis dunha ob a),
dos 84 documen os que de ol e o buscado só es esponden ás p emisas de non
se ansc icións de ex os copiados nos ca ula ios sob adeses e incluí o opónimo
P esa es e non ou as palab as semellan es7. Nos dous ca ula ios do cen o mo-
nás ico o on iden i icados a a 57, o que ai un o al de 60 ex os que e isa na
p ocu a dos dis in os e mos que acompañan ao nome P esa es e de i ados nos
documen os medie ais galegos.
5 O p imei o deles ecollía, no momen o en que se ealiza on as consul as, 13.796 documen os esc i os
en la ín pe encen es ao ámbi o da Gallaecia omados de máis de 60 edicións, incluída a dos dous ombos
de Sob ado. Edua do López Pe ei a (di .), CODOLGA. Co pus Documen ale La inum Gallaeciae, Cen-
o Ramón Piñei o pa a a In es igación en Humanidades, 13 (2016) [na ede], dispoñible en <h p://ci p.
es/codolga/buscas.h ml> [Consul a: 20/01/2018]. O segundo cén ase nos documen os esc i os en oman-
ce galego-po ugués na Idade Media, p oceden es de máis de 70 edicións dis in as. Xa ie Va ela Ba-
ei o (di .), TMILG. Tesou o Medie al In o ma izado da Lingua Galega, Ins i u o da Lingua Galega [na
ede], dispoñible en <h ps://ilg.usc.es/ milg/ alida.php> [Consul a: 20/01/2018].
6 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io .... An onio López Fe ei o,
His o ia de la San a A. M. Iglesia de San iago de Compos ela, San iago de Compos ela, Imp . del Semi-
na io Concilia Cen al, 1898-1909.
7 O as e isco incluído na busca indicada, “P esa *”, subs i úe a calque a ca ác e ou cadea de ca ac e es;
en e os esul ados poden apa ece palab as non elacionados con P esa es, como p esa um.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
81
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
Á is a dos esul ados, o p imei o que se pode a i ma é a espos a nega i a á
cues ión de inicio: non son e i o io, ualle e comisso os únicos e mos cos que
se iden i ica a unidade e i o ial chamada P esa es. Nos ex os localízanse a a
dez ocábulos dis in os; aos es mencionados únense os de comi a um, uilla,
casal, pon em, he edi a e, puma e e manda ione, ademais de casos nos que só se
indica o opónimo. No lis ado p eceden e con i en e mos que aluden a ealidades
de dis in a na u eza, desde unidades de habi ación e explo ación (casal, uilla ou
he edi a e) a en idades e i o iais (comi a um, commissum), e incluso e e encias
a elemen os da a qui ec u a ci il (pon em).
Polo que espec a ao ou o co pus documen al, o TMILG, o único esul ado
ob ido p ocede dun documen o de 1332 no que se menciona a e a de P esa es
como luga no que es á si uado o cou o de San a Ma ía de Sou o8. En p incipio o
e mo emp egado, e a, en a ía en elación con algúns dos que o man pa e do
lis ado p eceden e, nomeadamen e aqueles que e i en a en idades e i o iais, e
polo an o pode ía in eg a se nese g upo. Po én, o ex o p esen a ce as pa icu-
la idades que le an a unha necesa ia e lexión sob e a súa inculación co e i o io
buscado an es de inco po alo aos conxun o dos que an se analizados.
O documen o ecolle o a endamen o que ai a p io esa do con en o de San a
Ma ía de Bel ís Iohana Es e ez a A as Pa do, Be enguela A onso e Mayo Eanes
de cua a pa e do indicado cou o de San a Ma ia de Sou o, en e a de P esa as.
Unha busca no Nomenclá o ac ual de ol e unha única coincidencia, San a Ma ía
do Sou o no concello de Pade ne9, si uado ao no e da con o na do cenobio e a
unha dis ancia su icien e como pa a non pensa na con inuidade en e ambos
e i o ios. Tendo en con a que a p opiedade da que se es á a ala é un cou o, e
que es es podían e dimensións moi a iables (desde unha aldea a a ias pa o-
quias ou un núcleo u bano, como o de Tui po exemplo)10, es a localización non
é o único da o ele an e pa a unha posible iden i icación co P ésa as no que se
si úa o mos ei o de Sob ado. O documen o con én máis in o mación que pode
8 (...) a qua a pa e nossa do cou o de San a Ma ia do Sou o que he en e a de P esa as (...). Cla a
Rod íguez Núñez, “San a Ma ía de Bel ís, un con en o mendican e emenino en la Baja Edad Media
(1305-1400)”, Es udios Mindonienses, 5 (1989), páx. 401, doc. 10.
9 Xun a de Galicia, Nomenclá o de Galicia, [na ede], dispoñible en <h ps://www.xun a.gal/nomen-
cla o > [Consul a: 04/02/2018].
10 Sob e o cou o, e Ma ía del Ca men Palla es Méndez, “Los Co os como ma co de los de echos
eudales en Galicia du an e la Edad Media (1100-1500)”, Es udios Compos elanos. Galicia Ru al. La
ie a y el homb e. Ma co de elación, 5 (1978), páxs. 201-225. Máis ecen emen e, Ma iña Be múdez
Beloso, O espazo do occiden e peninsula e a súa o ganización e i o ial (ca. 700-ca. 1250), San iago
de Compos ela, Tese de dou o amen o inédi a, 2017, páxs. 85-140. Pa a o cou o de Tui, e Fe nando
López Alsina, “La c is alización de Tui como espacio de pode seño ial en e 1095 y 1157”, en Ma a
Cendón Fe nández e Sil ia González Sou elo (eds.), Tui, p esen e, pasado y u u o I Coloquio de His o ia
de Tui, [Pon e ed a], Dipu ación de Pon e ed a, 2006, páxs. 57-96.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
82 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
con ibuí ao coñecemen o da si uación espacial dos bens en cues ión; conc e a-
men e es ablécese que o pago de endas se debe ealiza na ila de Be anzos:
(...) E os e osa molle e mad e de edes da a nos e ao di o noso
moes ey o po p enda e econosçemen o desa qua a huun onel
cheo de bon ino (...) enna illa de Be anços pe osa cus a cada
anno a a dia de San Ma ino. (...)11.
A inco po ación de Be anzos á ecuación inclina a balanza en a o da iden i-
icación coa eguesía de San a Ma ía do Sou o (Pade ne), xa que os cen os de
ambas poboacións es án sepa ados po ap oximadamen e 3 km. en liña ec a.
Tendo is o en con a óp ase po non incluílo no conxun o de documen os que
con o man a base de análise, dada a dis ancia coa á ea de in luencia do mos ei o
de Sob ado.
Léxico e c onoloxía
An e a a iedade de léxico que se a opa na documen ación acompañando ao
opónimo obxec o de es udo (P ésa as), e sen en a aínda na análise de caso
conc e a, cabe supoñe que á di e sidade de palab as e de ipoloxías i án aso-
ciadas dis in as ealidades, de xei o que o comi a um P esa es e a pon em
P esa es non aludi ían ao mesmo: o p imei o pa ece co esponde se cunha
ci cunsc ición e i o ial que ab angue ou as unidades meno es, e o segundo
cunha pon e á que se lle dá o nome de P ésa as ou cun pequeno núcleo de po-
boación a ca ón des a.
Os documen os seleccionados compa en a ca ac e ís ica común de e sido
esc i os en lingua la ina nun pe íodo que ai do século IX ao XII, incluídos es
casos nos que non se a en u a ningunha c onoloxía e un cua o documen o pa a
o que se p opón unha anxa de dous séculos, do XI ao XII. Chegado es e pun o
cómp e ma iza a idea inicial, de xei o que se p ecise unha dimensión especí ica
do nome en cues ión e aquelas palab as que se elacionan di ec amen e con el: a
condición de P ésa as como en idade ou ci cunsc ición e i o ial que ac úa como
elemen o e eb ado do e i o io, con ca ác e sup apa oquial e unhas dimen-
sións que se en a án p ecisa nas páxinas seguin es.
Tendo en con a a dis inción ealizada p e iamen e en e e mos que e i en a
en idades e ou os que iden i ican o mas de habi ación, pa ece cla o que a p imei a
das ca ego ías é a que aplica a P ésa as como ealidade que ag upa un conxun o
de pa oquias, en e as que se si ua ía aquela na que se asen a o mos ei o de So-
11 Rod íguez Núñez, “San a Ma ía de Bel ís...”, páx. 401, doc. 10.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
83
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
b ado. Es a ían polo an o po un lado as unidades de habi ación e explo ación
(uilla, casal e he edi a e), e elacionadas con elas, aínda que non esponden
exac amen e á mesma ca ego ización, pon em e puma es. Po ou o lado, e i o io,
ualle, comi a um, commissum e manda ione compa en a pe spec i a máis ampla
de en idades e i o iais, á espe a de coñece se a ealidade aludida é a mesma ou
pola con a o e mo que acompaña ao opónimo implica cambios na concepción,
ben men al ou ben ísica, do espazo.
Con espec o á dis ibución po séculos dos 60 documen os seleccionados
des aca o p edominio do século X, que concen a o g oso dos casos: a a 40 deles,
o 75%, pe ence ían a esa c onoloxía. No g á ico 1 ep esén ase a dis ibución
c onolóxica dos ex os seleccionados. Baixo a nomencla u a “Sen da a” es án
ag upados odos aqueles documen os que non eñen da a na on e o ixinal, an o
algúns que apa ecen sen ela e pa a os que a edi o a non p opón ningunha posible
c onoloxía, como ou os pa a quen a esponsable da edición indica unha anxa
de empo de dous ou máis séculos que esul a incompa ible coa dis ibución
c onolóxica p opos a pa a ep esen a no g á ico, pe íodos de 50 anos.
Es es da os pe mi en comp oba que o opónimo P ésa as en un uso e p esenza
na documen ación ela i amen e limi ado no empo, cunha incidencia cen al no
pe íodo plenomedie al e un cla o descenso no século XI, e polo an o a c onoloxía
pa ece e unha in luencia di ec a no es udo e análise do nome sinalado.
Nos mencionados 60 documen os iden i icá onse 67 usos dis in os de P ésa-
as12, dos cales 56 pe ence ían á clasi icación de en idades e i o iais ( e i o io,
ualle, comi a um, commissum e manda ione) e os 11 es an es ao elacionado con
en idades de poboación e ou os. A ele ada p opo ción do p imei o g upo (máis
do 80%) e o za a opción de cen a se nel, xa que se mos a como o uso máis
habi ual de P ésa as na documen ación. Neses 56 casos inclúense amén aqueles
12 Non se eñen en con a os casos de epe ición dun mesmo e mo nun mesmo documen o, é dici , se
apa ece comi a um es eces nun ex o só compu a como un.
G á ico 1.Dis ibución c onolóxica dos 60 documen os seleccionados
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
84 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
nos que o opónimo non le a ou o subs an i o asociado, pe o que polo con ex o
pa ecen inculados á concepción de ma co e i o ial máis amplo, po exemplo
po medio do uso de p eposicións13. A endendo ao núme o de documen os, en 51
dos 60 seleccionados menciónase algunha das palab as indicadas, coa dis ibución
c onolóxica ecollida no g á ico 2.
Cen ada a a ención nos indicados 51 documen os (56 mencións en o al), un
úl imo aspec o que in e esa analiza desde unha pe spec i a cuan i a i a é o uso
de cada un dos e mos: é compa able, ou pola con a obsé ase un p edominio
13 Como mos a, un documen o do ano 899 do Tombo A da ca ed al de San iago, no que igu a P ésa as
como luga no que se si úa unha uilla: (...) In P esa es ipsam uillam iam dic am (...). Manuel Lucas Ál-
a ez, Tumbo A de la ca ed al de San iago, Sada, Ediciós do Cas o, 1998, páxs. 87-90, doc. 18.
G á ico 2. Dis ibución c onolóxica dos 51 documen os con mención de e i o io,
ualle, comi a um, commissum, manda ionem ou P esa es
G á ico 3. Dis ibución das 56 mencións a e i o io, ualle, comi a um, commissum,
manda ionem e P esa es
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
85
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
cla o dun sob e os ou os? A espos a inclínase ca a a segunda das opcións: a
exp esión e i o io P esa es e a ian es epí ese a a en 37 documen os dis in os,
nalgúns casos en al e nancia con ou as, e o g oso das mencións p oceden de
ex os da ados en e o 950 e o 999 (20 de 37, o 54’05%). A bas an e dis ancia es á
o segundo e mo en núme o de epe icións, ualle, iden i icado en se e documen os;
en e cei o luga si úanse os cinco casos nos que o opónimo non igu a acompa-
ñado de ningún ou o modi icado ; e en ca o ocasións epí ese o uso do subs an i o
comi a um. Nas dúas úl imas posicións es án commissum, con dous casos, e
manda ione, que só oi iden i icada nun documen o. No g á ico 3 ecóllese a
ecuencia de uso de cada un en unción da c onoloxía.
Documen os: con ido
T as a e isión das on es e a selección dos documen os pa a o seu es udo, así
como a análise cuan i a i a dos mesmos, p ocede con inua cunha ap oximación
ao seu con ido es u u ada en ca o apa ados: exp esións pa a localiza bens no
espazo; o uso de a ios e mos nun mesmo documen o; o commissum e o comi-
a us; e po úl imo a manda ione.
• ... e monas e ium unda um e i o io P esa es14: exp esións pa a localiza
bens no espazo
Ao es uda a p esenza dos e mos seleccionados na documen ación obsé ase
que adoi an apa ece en e e encias que pe mi en si ua dis in os bens no espazo.
Den o des e uso máis amplo des aca unha u ilización eco en e de e i o io,
localizado a a en 11 ocasións ao inicio do documen o pa a iden i ica o emp aza-
men o do mos ei o de Sob ado15. É o caso, po exemplo, do p imei o documen o
do Tombo I de di o cenobio, da ado en ou ub o do ano 952:
In nomine Pa is e Filii e Spi i us Sanc i siue hono e sanc i Sa-
lua o is e sanc e Ma ie ui ginis e geni icis Domini, siue sanc i
Iacobi apos oli uel omnium sanc o um ma i um quo um basilica
14 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 23-26, doc. 2.
15 Dis in os au o es eñen e lexionado con an e io idade sob e es a cues ión, en e ou os e inculado
conc e amen e ao mos ei o de Sob ado e Ma ía del Ca men Palla es Méndez e E melindo Po ela
Sil a, “P oyección e i o ial e in luencia social de una ins i ución monás ica en la Edad Media: la abadía
de Sob ado (952-1300)”, en Xesús Balboa López, He minia Pe nas O oza e José Manuel Pose An elo
(eds.), En e nós. Es udios de a e, xeog a ía e his o ia en homenaxe ó p o eso Xosé Manuel An elo,
San iago de Compos ela, Uni e sidad de San iago de Compos ela, 2001, páxs. 209-241 (especialmen e
páxs. 211-212).
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
92 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
amplas que á súa ez poden se di ididas in e namen e como ou as meno es que
se in eg an nas p imei as.
• Commissum e comi a um de P esa es
A equipa ación e uso indis in o dos e mos aise máis e iden e se cabe ao
poñe nun mesmo plano de compa ación unha se ie de documen os di ec amen e
inculados cunha doazón exia copiada no ca ula io sob adés e da ada no 958.
Segundo o ex o, en di o ano o ei O doño IV ixo en ega ao bispo Sisnando, illo
dos pa onos de Sob ado He menexildo e Pa e na, e como undado do mos ei o,
do commissum de P esa es nas condicións nas que segundo o cos ume exio
adoi aban elo os condes38. Dez anos despois, no 968, o mona ca Rami o III
con i ma a Sob ado a posesión do comi a um P esa ense39, que non pode se ou o
que o comissum ou o gado po O doño IV ao descenden e dos undado es do
cenobio. T ansco idos ou os dez anos, no 978, o ei Rami o III ol e con i ma
a posesión do comisso P esa ense ao mos ei o de Sob ado40.
A secuencia pe mi e obse a a al e nancia en e commissum e comi a um
acompañando a un mesmo opónimo nun pe íodo de só 20 anos, sen que pa ezan
da se di e enzas no ables en e ambos e mos. Vénse con i ma es a endencia
nou o documen o da mesma on e, sen da a e que a edi o a si úa en e os séculos
XI e XII41, no que se ai unha desc ición dos e mos do commisso de P esa es42.
Comeza o ex o coa seguin e o ación: Is i sun e mini de commisso de P esa es
quod es in eg o de Supe a o, á que segue a desc ición dos lími es, as a que se
inclúe o seguin e: To um is um comi a um es de Supe a o, (...). A ealidade á que
se alude é a mesma, e commisso e comi a um al é nanse como sinónimos.
38 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 125-127, doc.
106. Pa a o ex o e no a 28.
Sob e es e documen o e Palla es Méndez e Po ela Sil a, “P oyección e i o ial e in luencia so-
cial...”, páxs. 222-223, e Ma ía del Ca men Palla es Méndez e E melindo Po ela Sil a, “El luga de
los campesinos. De epoblado es a epoblados”, en Ana Rod íguez López (ed.), El luga del campesino:
En o no a la ob a de Reyna Pas o , Valencia, Publicacions de la Uni e si a de València, 2007, páxs.
61-88, especialmen e páxs. 82-83.
39 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 127-130, doc.
107. Pa a o ex o e no a 27.
40 (...) e con i mamus uobis comisso P esa ense secundum esona in es amen o, (...). Losce ales de
Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páx. 130, doc. 108.
41 Ma ía del Ca men Palla es Méndez e E melindo Po ela Sil a p opoñen unha da a moi o máis p ecisa,
conc e amen e o ano 958, no que se ealiza a p imei a concesión de mans do ei O doño IV, ou os seguin-
es, polo an o an e io no empo á p opos a de P. Losce ales de Ga cía de Valdea ellano. Palla es
Méndez e Po ela Sil a, “P oyección e i o ial e in luencia social...”, páx. 223.
42 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 139-140, doc.
113.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
93
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
Das denominacións mencionadas a a o momen o é p obable que a menos
amilia sexa a de commisso; an o ualle como comi a um e e i o io man éñense
na linguaxe ac ual, e aínda que o seu signi icado su iu a iacións co paso dos
séculos a pe manencia pe mi e o ma se unha idea da que pa i . Po én, no caso
de commisso non é doado a opa conexións que si an de e e encia, acéndose
máis necesa io acudi a es udos que abo da an a cues ión con an e io idade. Nes e
sen ido cómp e nomea un aballo de Claudio Sánchez-Albo noz, i ulado “Ho-
mines manda ionis y iunio es”43 e no que dedica un apa ado a “Commissa, co-
mi a us, manda iones”44. Pa a es e au o os e mos commissum e comi a us son
emp egados indis in amen e na documen ación, sendo o p imei o de o ixe e di-
usión más an iga (goda), men es o segundo se e ía o xado en e inais do século
VIII e o IX, iniciándose a súa di usión con máis o za no século X. Asis i íase a
un enómeno de subs i ución dun e mo po ou o, o máis an igo que ai caendo
p og esi amen e en desuso a a a imposición do comi a us, moi ligado á súa ez
á igu a do comes45. Con pos e io idade, Ca los Baliñas Pé ez aise eco da di i-
cul ade de ca ac e ización de cada unha das en idades po sepa ado; inicialmen e
ai unha dis inción en unción do esponsable e o amaño (comi a us exido po
un comes, meno dimensión do commissum), pe o a con inuación el mesmo a i ma
que non se co esponde coa ealidade que se obse a na documen ación, na que
se dá unha al e nancia en e ambos pa a aludi a unha mesma en idade46.
P ecisamen e o exemplo de P ésa as, a a és dos documen os indicados, é o
que le a a apoia es a eo ía da al e nancia que de ende Ca los Baliñas Pé ez.
43 Claudio Sánchez-Albo noz y Menduiña, “Homines manda ionis y iunio es”, en Claudio Sán-
chez-Albo noz y Menduiña, Viejos y nue os es udios sob e las ins i uciones medie ales españolas, Ma-
d id, Espasa-Calpe (1976-1980), ol. I, páxs. 365-577. Publicado con an e io idade en Claudio Sán-
chez-Albo noz, “Homines manda ionis y iunio es”, Cuade nos de His o ia de España, 53-54 (1971),
páxs. 7-235.
44 Sánchez-Albo noz y Menduiña, “Homines manda ionis ...”, páxs. 443-474.
45 Sánchez-Albo noz y Menduiña, “Homines manda ionis ...”, páxs. 453-470.
46 Ca los Baliñas Pé ez, Do mi o á ealidade: A de inición social e e i o ial de Galicia na Al a Idade
Media (séculos VIII e IX), San iago de Compos ela, Fundación Uni e si a ia de Cul u a, 1992, páxs. 324-
325 e 505-511.
Menciónanse só dous dos au o es que a a on a cues ión, que oi analizada desde dis in as pe spec i as
po ou os in es igado es como: Hen ique da Gama Ba os e To qua o de Sousa Soa es (ed.), His ó ia
da adminis ação pública em Po ugal nos séculos XII a XV, Lisboa, Li a ia Sá da Cos a, 1945-1954,
ol. I, páxs. 220-224 e ol. XI, páx. 11; Ca los Es epa Díez, El Nacimien o de León y Cas illa, siglos
VIII-X, Valladolid, Ámbi o, 1985, páxs. 81-85; Fe nando López Alsina, La ciudad de San iago de Com-
pos ela en la al a edad media, San iago de Compos ela, Ayun amien o de San iago de Compos ela, 1988,
especialmen e páxs. 220-226; Isla F ez, La sociedad gallega ..., páxs. 144-151; Luis Ga cía de Valdea-
ellano y A micis, Cu so de his o ia de las ins i uciones españolas: De los o ígenes al inal de la edad
media, Mad id, Alianza, 1968, páx. 501; Ca los Baliñas Pé ez, “El e i o ium saliniense y los o ígenes
al omedie ales de la coma ca de A ousa”, en Augus o Guedes de Cas o (ed.), A ousa medie al y omá-
nica: I Simposio de His o ia y Pa imonio Cul u al de Vilaga cía de A ousa, Vilaga cía de A ousa, Con-
cello de Vilaga cía de A ousa, páxs. 72-73; Be múdez Beloso, O espazo no occiden e..., páxs. 141-188
e 223-278.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
94 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
Nes e caso dáse a ci cuns ancia de que esul a máis di ícil comp oba a subs i u-
ción dun e mo polo ou o (commissum po comi a us), como de enden dis in os
au o es, polo ei o de que o p opio opónimo cae en desuso, como se puido com-
p oba nos g á icos 1, 2 e 3 de e olución c onolóxica. O pe íodo de maio p esenza
de P esa es e de i ados no ca ula io sob adés coincide co de maio di usión do
e mo commissum, o século X, men es que a decadencia dun ai pa ella á do
ou o.
Po un lado iden i ícanse ualle e e i o io como denominacións que poden
ac ua como equi alen es, e po ou o semella que commissum e comi a us amén
se emp ega on indis in amen e. Ao mesmo empo, dado o suxei o común (o o-
pónimo P esa es), pa ece posible a i ma que os ca o aluden a unha mesma
ealidade e i o ial na que es aba si uada o mos ei o de Sob ado e que iña uns
lími es que se poden coñece g azas a un documen o do Tombo I de Sob ado47.
• A manda ione P esa es
Queda un e mo po analiza do lis ado apo ado inicialmen e: a manda ione.
Só oi localizado un caso nas on es consul adas no que apa eza es a denominación
unida a P esa es. T á ase dun ex o do ano 955 no que un pa icula e os seus
illos ealizan unha doazón ao ei O doño III:
(...) acimus ca ulam incommunia ionis de medie a e de nos a
he edi a e que habemus in e i o io Galle ie sub u bio Lucense, in
manda ione que dicun P esa es, id es uilla que uocan Sanc i Iu-
liani in Colimb ianos e uilla de Ma ciano, uilla de Ca emi o (...)48.
Ao igual que sucedía co commissum, o e mo manda ione esul a en p incipio
menos coñecido que os de comi a um, ualle ou e a, azón pola que, ao igual
que co indicado commissum, aise necesa io consul a ou os aballos p e ios.
No Léxico hispánico p imi i o impulsado po Ramón Menéndez Pidal de ínese
es e e mo como seño ío, pode e é mino ju isdiccional49. Hai ademais ou a
igu a inde ec iblemen e unida a es a: a dos homines manda ione, un g upo de
ele ancia na sociedade do Reino de León con p esenza nas leis leonesas de 1017,
que pe mi en coñece que es as pe soas es aban baixo con ol de saións e mei iños,
47 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 139-140, doc.
113.
48 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páx. 61, d. 30.
49 Ramón Menéndez Pidal, Ra ael Lapesa, Cons an ino Ga cía e Manuel Seco (eds.), Léxico hispáni-
co p imi i o (siglos VIII al XII): Ve sión p ime a del “Glosa io del p imi i o léxico ibe o ománico”,
[Mad id], Fundación Ramón Menéndez Pidal, Real Academia Española, 2003, páxs. 358-359, oz “man-
da ione”.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
95
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
é dici , de unciona ios exios50. Es án p esen es en e ou as ob as no aballo de
Claudio Sánchez-Albo noz mencionado ao ala dos commissos, “Homines man-
da ionis y iunio es”, que comeza acendo e e encia ás leis leonesas de 101751.
Sen en a en de alle no papel que xogaban es es homines manda iones na
sociedade leonesa do pe íodo plenomedie al nin nos dis in os es udos que os
analiza on, pa a o in buscado nes e aballo séguese a ca ac e ización que p opón
Isabel Al onso An ón, quen endo en con a as conside acións dos au o es que a
p ecede on p opón que a manda ione non se ía senón ou a o ma de nomea ao
eguengo52. Seguindo es a idea, unha p opos a máis ecen e in e p e a manda ione
como un e mo que a ía e e encia ás p opiedades do ei den o de cada unha
das ci cunsc icións que con o maban a ede e i o ial do eino, de xei o que cando
un commisso e unha manda ione acompañan a un mesmo opónimo, a segunda
designa odo o que é do mona ca den o do p imei o. Non e ía po que se un
espazo único, senón que se pode mani es a en o ma de nebulosa, de p opiedades
epa idas en dis in os pun os dunha mesma en idade e i o ial53.
Vol endo sob e o documen o do 955, e endo p esen es es as in e p e acións,
o que se es a ía a doa se ía unha se ie de p opiedades que se si uaban den o do
dominio do ei en P esa es; a manda ione que dicun P esa es a ía e e encia ás
uillae que en dis in os pun os do e i o io de P ésa as in eg aban o pa imonio
50 T ansmisión do Libe Fidei de B aga, edición de A elino de Jesús da Cos a (ed. li .), Libe idei Sanc-
ae B aca ensis Ecclesiae, B aga, Assembleia Dis i al, 1965-1978, ol. I, páxs. 3-5, doc. 1.
O in e ese nes e g upo ense mani es ando desde momen os empe áns na his o iog a ía, como se pode
comp oba pola súa p esenza en a igos publicados na p imei a me ade do século XX po Claudio Sán-
chez-Albo noz y Menduiña, “Un ex o desconocido del ue o de León”, Re is a de Filología Españo-
la, 9 (1922), páxs. 317-323, e Luis Vázquez de Pa ga, “El ue o de León”, Anua io de his o ia del de e-
cho español, 15 (1944), páxs. 464-498. A ansmisión no ca ula io b aca ense das ci adas leis do 1017 oi
amén obxec o de a ención de dis in os au o es como Al onso Ga cía-Gallo y de Diego, “El ue o de
León. Su his o ia, ex os y edacciones”, Anua io de his o ia del de echo español, XXIX (1969), páxs.
5-149.
51 Sánchez-Albo noz y Menduiña, “Homines manda ionis ...”, páxs. 371-424.
52 (...) En p ime luga la exp esión mandados (...) me pa ece alude a uno de los nomb es de los an iguos
dis i os del eino, las mandaciones. En es e sen ido es o a o ma de nomb a al e i o io de dominio
eal o ealengo, sus mo ado es, po an o, pueden ecibi ese nomb e de mandados, é mino simila al
más conocido de homines de manda ione o mandamen o, (...). Isabel Al onso An ón, “La comunidad
campesina”, en Reyna Pas o de Togne ini, Pode monás ico y g upos domés icos en la Galicia o al Si-
glos XIII-XV: la casa, la comunidad, Mad id, Consejo Supe io de In es igaciones Cien í icas, 1990,
páxs. 323-324. En e os au o es aos que emi e Isabel Al onso An ón es á Luis Ga cía de Valdea ellano,
que di o seguin e: (...) En el Reino as u -leonés, los lab iegos lib es que poseían ie as ajenas en enen-
cia y que es aban adsc i os a sus undos, (...) e an ibu a ios en cuan o habi aban y explo aban una ie a
ajena suje a a g a ámenes, y e an homb es de seño ío o mandación (homines de manda ione, homines de
mandamen o) po es a some idos a la po es ad de mando seño ial, que podía co esponde al Rey, al
Conde o Po es ad que egía un dis i o del Reino o al seño de un g an dominio. (...). Ga cía de Valdea-
ellano y A micis, Cu so de his o ia de las ins i uciones ..., páx. 349.
53 Be múdez Beloso, O espazo no occiden e ..., páxs. 205-207.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
96 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
exio, sen que necesa iamen e con o masen un espazo con inuo, compac o e único,
senón que o ío común en e elas é o ínculo co ei.
A pesa das pa icula idades que an apa elladas ao e mo de manda ione, o
epaso polas on es esc i as nas que es á p esen e o opónimo P esa es e os e mos
commisso, ualle, e i o io, comi a us e manda ione cons i úe unha mos a da
di e sidade e minolóxica que se obse a na documen ación pa a e e i a unha
ealidade que ocupa un mesmo e i o io. Dun xei o ou dou o, odos eñen elación
con P esa es, ci cunsc ición á que se ai e e encia na documen ación conse ada
de o mas dis in as e que se in eg a na ede que o ganiza o e i o io galego
medie al.
Dimensión e i o ial de P esa es
Queda unha úl ima p egun a: cal é esa ealidade e i o ial englobada baixo o
nome de P esa es? É posible coñece de o ma ap oximada a súa ex ensión e
lími es? Como queda cla o pola documen ación analizada, o opónimo oi caendo
en desuso p og esi amen e, cunha p esenza anecdó ica no século XII e con ca-
ac e ís icas dis in as a épocas an e io es. Segundo o Nomenclá o o icial ac ual,
só un luga 54 e unha pa oquia55, ambos p óximos ao emp azamen o do mos ei o,
p ese an a an iga denominación. Non quedou pegada nas ci cunsc icións da
con o na do cenobio, nin nas ci ís nin nas eclesiás icas; xa na o ganización dos
a cip es ados que le a a cabo o a cebispo Ped o III pa a a a quidiocese de San iago
de Compos ela no 1177 apa ece Sob ado como un dos que o man pa e do a ce-
diagado de Co nado56, e se á a denominación que se man eña a a o día de hoxe57.
54 Pon e P ésa as, eguesía de Anda ao (San Ma iño), concello de Boimo o.
55 P ésa as (San Ped o), concello de Vilasan a .
56 (...) E a chidiacona um de co ona o con en um esse uolumus a chip esbi e a ibus de sob ado (...).
López Fe ei o, His o ia de la San a A. M. ..., ol. IV, apéndices, páxs. 122-124, doc. L.
57 A ex ensión do a cip es ado de Sob ado nos séculos XVI e XVII pode coñece se a a és dos dis in os
lis ados que se conse an pa a a a quidiocese compos elá no pe íodo mode no, como son o Lib o do
Subsidio (Me cedes Vázquez Be omeu, A Ig exa de San iago con a 1500: (O lib o do subsidio), San-
iago de Compos ela, Lós ego, 2003), a “Memo ia y elacion de las Felig esías que hay en el A zobispa-
do de San iago y de los escinos y elig eses que en ellas hay” de 1587 (edi ada po Tomás González,
Censo de población de las p o incias y pa idos de la Co ona de Cas illa en el siglo XVI. Con a ios
apendices pa a comple a la del es o de la Peninsula en el mismo siglo, y o ma juicio compa a i o con
la del an e io y siguien e, según esul a de los lib os y egis os que se cus odian en el Real A chi o de
Simancas, Mad id, Imp en a Real, 1829, páxs. 319-329 [na ede], dispoñible en <h p://biblio ecadigi al.
jcyl.es/es/consul a/ egis o.cmd?id=7823> [Consul a: 07/03/2018]) e a isi a de Je ónimo del Hoyo (Je-
ónimo del Hoyo, Memo ias del A zobispado de San iago: ep oducción acsimila , San iago de Com-
pos ela, Conso cio de San iago, Uni e sidade de San iago de Compos ela Se izo de Publicacións e In-
e cambio Cien í ico, 2016, e Je ónimo del Hoyo, Ángel Rod íguez González (ed.) e Beni o Va ela
Jácome (ed.), Memo ias del a zobispado de San iago, San iago de Compos ela: Po o y Cía. Edi o es,
1950?).
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
97
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
O pun o de pa ida pa a o coñecemen o do espazo chamado P ésa as cons i-
úeno as e e encias oponímicas ac uais, o a cip es ado de Sob ado e a localización
do mos ei o, ademais das in es igacións ealizadas con an e io idade. In e esan
especialmen e as e lexións de Ma ía del Ca men Palla es Méndez, quen comezaba
o seu es udo sob e o mos ei o de Sob ado coa seguin e desc ición do ma co xeo-
g á ico no que es e se encad aba:
(...) Los lími es de la dema cación adminis a i a al omedie al,
conocida con el nomb e de Condado de P ésa as, han llegado
has a noso os me ced a un documen o con enido en el lib o I del
Ca ula io del Monas e io de Sob ado. Den o de los lími es que
nos señala es e documen o, (...) se hallan ap oximadamen e 512
km2 de ie as que, apoyadas, al oes e, en el amo más sep en io-
nal de la Do sal Galaica (Sie as de la Loba, Coba da Se pe y del
Co eón), engloba las cabece as de los íos Mandeo, al no e, Tam-
b e, en el cen o y el oes e, e Iso, Boen e y Fu elos al su . (...)58.
O documen o ao que e i e a au o a é un dos xa comen ados pola u ilización
da exp esión commisso de P esa es e a al e nancia con comi a um, sen da a no
ca ula io de Sob ado pe o que a edi o a si úa en e os séculos XII e XIII59. Con én
abundan es de alles que apo an unha in o mación moi ele an e pa a o coñece-
men o da en idade, cunhas 17 e e encias conc e as sob e os lími es do e mo nas
que con i en opónimos que su i on poucos cambios (como A anga ou Coua
de Se pen e) con ou os que non oi posible localiza ben polo seu ca ác e xené-
ico (illas seixas) ou ben po non e a opado unha e olución posible nos nomes
ac uais ( iuulo de Ua azon)60.
58 Palla es Méndez, El monas e io de Sob ado: ..., páx 1.
59 Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 139-140, doc.
113.
60 (...) Id es pe Coua de Se pen e, e inde pe Pe a de domno Ue emudo, e inde pe capud de Naue-
ac e, e inde in A anga, e inde ad Mon emalo, e inde ad illa lagona de Iau ino quod dici u Pan ona-
ia, e inde ad illas Lausas supe Cendul i, e inde pe cas um de Sanc o Sebas iano usque in Tama ae,
e de alia pa e pe B a is, e inde pe Gande a de Bauegio, e inde pe illas seixas, e inde ad Sanc a
C uce de Sena o , e inde ad Boen i, e inde ad Melidi, e inde ad iuulo de Ua azon, ipso io In es o usque
in Mon elen e inde o na ad Lamas Maio es, e inde ad Coua de Se pen e unde cepimus. To um is um
comi a um es de Supe a o, (...). Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ...,
ol I, páxs. 139-140, doc. 113. Os luga es que se p opoñen como iden i icacións es án ep esen ados nos
mapas 1 e 2 po medio de polígonos somb eados en g is que se co esponden coa ex ensión ac ual das
pa oquias das que o man pa e.
Pa a a iden i icación e localización dos nomes consul ouse o Nomenclá o o icial (Xun a de Galicia,
Nomenclá o ...), a ca og a ía (Minis e io de Fomen o, Ins i u o Geog á ico Nacional, Viso Ibe -
p ix 4 [na ede], dispoñible en <h p://www.ign.es/ibe pix2/ iso /#> [Consul a: 25/03/2018]), os índices
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
98 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
Xun o coa desc ición do commisso nos es an es documen os seleccionados
hai a ios con e e encias oponímicas asociadas a P esa es, especialmen e de
uillae, he edi a es e algún kasale. A e isión de odos eles ob i o un esul ado
desigual: de algo máis de 8061 opónimos localizados oi posible ace unha p o-
pos a pa a 45, en e os que hai no e dubidosos62.
Como se pode obse a no mapa 1, hai unha coincidencia bas an e no able
en e os luga es iden i icados a pa i dos dis in os documen os e a desc ición do
commisso. Onde se pe ciben di e enzas máis no ables é no lími e su : men es
que os pun os máis me idionais coinciden coa liña do que é nos séculos XVI e
XVII o a cip es ado de Sob ado, as e e encias do documen o 113 do ombo
pene an no eciño a cip es ado de Abeancos, que á súa ez cons i uía unha
ci cunsc ición na o ganización ci il ao igual que P esa es63.
No mapa 1 os únicos lími es de inidos que igu an son os do a cip es ado de
Sob ado e limí o es en época mode na, econs uídos a pa i de dis in as on es
segundo o bispado64. No inicio do seu aballo dedicado ao cen o monás ico,
Ma ía del Ca men Palla es Méndez p opuña unha ex ensión de 512 km2 pa a o
condado de P ésa as65. Non esul a doado aza o pe il do que pode e sido o
comi a um, e i o io, ualle ou commisso de P esa es en e os séculos IX e XII;
as dúbidas sob e a co ec a iden i icación dos luga es, a p oblemá ica de odos os
que quedan sen iden i ica e a dis in a concepción do e i o io son ac o es que
di icul an de o ma no able o p oceso. Con odo, endo en con a os pun os e as
da edición dos ombos (Losce ales de Ga cía de Valdea ellano, Tumbos del monas e io ...) e o
CODOLGA (López Pe ei a (di .), CODOLGA ...).
61 Resul a di ícil da unha ci a exac a dado que nalgúns casos hai dúbidas sob e se se a a de dous nomes
di e en es ou dis in as g a ías dun mesmo opónimo.
62 Como se pode comp oba na áboa dos apéndices, á ase de Uilla Plano (18), Mandeo (29), Lagona
(30) e Guis umi (41), con dous pun os no mapa 1, e Maquis (32) con es; ademais, amén se ep esen-
a on dous pun os pa a Pa dinas (36), p esen e na ac ualidade en dúas aldeas eciñas (Pa diñas de Abaixo
e de A iba, pa oquia de Muni e al, San C is o o), aínda que non es án ma cados como dubidosos no
mapa. No caso de Maquis, dos es luga es hoxe en día chamados Maques dous eñen unha si uación se-
mellan e, Maques de A iba e de Abaixo, pa oquia de Cu is (San aia), aos que se une un e cei o luga
na eciña eguesía de A anga (San Paio).
63 Nun dos documen os analizados, do 992, menciónase unha ig exa de San a Ma ía undada (...) in uilla
Bonimen i e Colina, e i o io P esa es e Auiancos. (...). Losce ales de Ga cía de Valdea ellano,
Tumbos del monas e io ..., ol. I, páxs. 163-165, doc. 130. A única posible con inuidade iden i icada é o
mon e de Boimen e, eguesía de G ixalba, localización dubidosa (43) po non coincidi cos lími es do
a cip es ado.
64 Pa a o caso de San iago de Compos ela éxase no a 54. Pa a Mondoñedo, o “Memo ial de las iglesias
que hay en odo el Obispado de Mondoñedo, y de los elig eses que iene cada una”, de 1587 (edi ado po
González, Censo de población de las p o incias ..., páxs. 267-273); e pa a Lugo unha elación de pa o-
quias elabo ada a mediados do século XVIII e incluída como apéndice nun episcopoloxio da sé: An onio
Ga cía Conde e Amado López Valcá cel, Episcopologio lucense, Lugo, Fundación Caixa Galicia,
1991, páxs. 741-799.
65 Palla es Méndez, El monas e io de Sob ado: ..., páx 1.
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
99
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
pa oquias ma cadas no mapa 1 ealizouse o azado de es pe ís dis in os, em-
p egando como base ca og á ica a ac ual ede pa oquial, al e como se ep esen a
no mapa 2.
O azado de meno es dimensións (472 km2) é o máis p óximo ao a cip es ado
de Sob ado no pe íodo mode no, incluíndo a maio es des e só aquelas pa oquias
nas que oi localizado algún dos luga es ci ados nos documen os, e que deixa ó a
pa e das iden i icacións do documen o 113. O segundo (550 km2) é o que máis
se achega á p opos a de 512 km2 de Ma ía del Ca men Palla es Méndez; ademais
do ecollido no p imei o ab angue pa e das pa oquias do eciño a cip es ado
de Abeancos, ao no e dos indicados lími es de Sanc a C uce de Sena o , Boen i
e Melidi. O máis ex enso de odos (602 km2) inclúe odos os pun os e polígonos
ep esen ados no mapa 1, nunha p opos a que semella a menos p obable de odas
pola impo an e p esenza no a cip es ado de Abeancos de época mode na.
Mapa 1. Re e encias oponímicas asociadas a P esa es na documen ación
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
100 MARIÑA BERMÚDEZ BELOSO
A ep esen ación do ele o no mapa 2 le a a o mula a hipó ese de que os mon es
ao les e e su condicionen a p opia ex ensión e delimi ación do e mo, de xei o que á
se a da Co a da Se pe como lími e les e se una polo no e o co dal de Mou ou o e
ao su os mon es do Bocelo, máis p óximo po an o á ep esen ación sinalada cos
núme os 1ou 2 no mapa. En calque a caso, o obxec i o buscado non e a o de da uns
lími es p ecisos e ixos pa a a ealidade denominada P ésa as, cunha ex ensión exac a
en km2, senón si uala no espazo e achega se aos luga es que a o maban, así como
iden i ica a en idade que a sucede á no empo (a cip es ado de Sob ado).
Conclusións
Unha das ins i ucións p o agonis as da Idade Media galega oi o mos ei o de
Sob ado, do que dan e os dous ombos do pe íodo medie al que pe mi en achega se
Mapa 2. P opos a de econs ución dos lími es ap oximados de P esa es
Cuade nos de Es udios Gallegos, LXVI, núm. 132 (2019), págs. 77-105. ISSN: 0210-847X. h ps://doi.o g/10.3989/ceg.2019.132.03
101
PRESARES: COMITATUM, COMMISSO, TERRITORIO? DIMENSIÓN DOCUMENTAL
E ESPACIAL DUN TOPÓNIMO ABANDONADO
a aspec os undamen ais da súa his o ia. In e esaba nes a ocasión coñece o e i o io
no que nace o cenobio e sob e o que exe ce un dominio di ec o, non desde a pe s-
pec i a de como se e ec úa o con ol senón desde o coñecemen o do e i o io en
si mesmo e das o mas nas que es e é p esen ado na documen ación. Unha p imei a
ap oximación ás on es deixa cla a a exis encia dunha no able a iedade de e mos
que acompañan a un único opónimo nun mesmo pe íodo de empo: en só 40 anos
o nome P esa es apa ece acompañado de ualle, commisso, comi a um e
e i o io.
Is o le a á p egun a de se P esa es é unha única ealidade á que se alude con
dis in as denominacións ou se polo con a io cambian as condicións ao chamala
commisso, comi a um ou manda ione. A manda ione e e i ía aos bens do ei,
nunha si uación compa able ao que despois se coñece á como eguengo; men es,
os ou os e mos aluden a unha ci cunsc ición das que es u u aba o e i o io
galego na Al a e Plena Idade Media, coñecida como P esa es, e p esén anse case
como sinónimos, con usos di íciles de di e encia na esc i a.
A a iedade e minolóxica non é algo excepcional e exclusi o de P esa es,
senón que é mos a do que oco ía no es o do e i o io galego. O uso na docu-
men ación de di e sas denominacións pa a as en idades é un enómeno moi
ecuen e; a a és das on es pe cíbense ca ac e ís icas semellan es que le an a
pensa en dis in os nomes pa a unha mesma ealidade, men es que as posibles
di e enzas son máis di íciles de iden i ica .
Hai ademais ou o ac o a e en con a: o abandono p og esi o do opónimo
co que se denomina o e i o io no que se si uaba o mos ei o de Sob ado desde a
súa undación, o e i o ium P esa ense, subs i uído polo do p opio cenobio. Así,
o nome do mos ei o acaba á sendo o que se impoña; en 1177 o a cip es ado co-
ñécese como Sob ado, e de P ésa as só queda á a memo ia documen al e unha
disc e a pegada na oponimia ac ual.
A pesa des a pe da como nome de en idade e i o ial, os dis in os documen os
nos que se ai e e encia a p opiedades que o maban pa e de P esa es pe mi en
coñece de xei o ap oximado a súa ex ensión, coinciden e en g an medida co
a cip es ado de Sob ado nos séculos XVI e XVII; a ede eclesiás ica p esén ase
como con inuado a da ci il, cunha maio es abilidade ao longo dos séculos.
P esa es ou Sob ado segundo o pe íodo, p esen ados ben como commisso,
e i o io ou a cip es ado, semella que o espazo e e ido é común, con modi ica-
cións dos lími es e ou as pequenas al e acións pe o unha mesma ealidade. Os
cambios mos an unha paisaxe en e olución e dan con a do paso dos séculos,
pe o as pe manencias esul an igualmen e undamen ais pa a coñece mello o
e i o io medie al, e po supos o o ac ual.
