Bole ín da Real Academia Galega
Núm. 384, pp. 153-168
© 2023. Real Academia Galega
h ps://doi.o g/10.32766/b ag.384.843
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
En iado: 22/XII/2023 Acep ado: 11/III/2024
153
A HIDRA TRICÉFALA DE GALAXIA: O EQUIPO FRANCISCO
FERNÁNDEZ DEL RIEGO, XAIME ISLA E RAMÓN PIÑEIRO
GALAXIA THE THREE-HEADED HYDRA:
THE FRANCISCO FERNÁNDEZ DEL RIEGO, XAIME ISLA AND RAMÓN PIÑEIRO TEAM
Xosé Luís Pas o iza Rozas
Uni e sidade de San iago de Compos ela
ORCiD: 0000-0002-4193-8375
Resumo: A edi o ial Galaxia e o labo do seu equipo humano du an e o an-
quismo pode analiza se desde múl iples pe spec i as. Mais Xaime Isla semp e
insis ía en que se debía p es a unha a ención especial á súa o ganización colec-
i a como equipo, unha eima que e lec iu con asisada c ea i idade en da a
inde e minada na súa ca ac e ización ca ica u esca de Piñei o, Del Riego e el
mesmo como unha hid a de es cabezas. A análise das dinámicas posi i as,
nu i i as e p odu i as des e aballo en equipo pe mi i ían explica a supe -
i encia his ó ica da edi o ial e o seu p oxec o polí ico-cul u al, así como o
iun o do galeguismo en can o cul u a polí ica da Galicia au onómica e demo-
c á ica. Po que a edi o ial Galaxia e o seu g upo humano cons i uíuse e desen-
ol euse como un exempla equipo de al o endemen o mo i ado e inspi ado
po unha épica de ebeldía, esis encia, econquis a, en usiasmo e idelidade ao
ideal galeguis a e ás súas se e misións. Un comp omiso exo e insubo nable que
pe mi iu a con inuidade do p oxec o Galaxia malia os con li os, disidencias,
po ías e e esías que nunca comp ome e on a i mandade e o espí i o de a e -
nal cama ade ía ao se izo dunha causa común: cons uí Galicia.
Abs ac : The Galaxia publishing house and he endea ou s o i s s a du -
ing F anco’s dic a o ship can be analysed om mul iple pe spec i es. Howe e ,
Xaime Isla always insis ed ha special a en ion should be paid o i s collec i e
o ganiza ion as a eam, an insis ence ha he e lec ed in c ea i e o m a an
unde e mined da e in his po ayal o Piñei o, Del Riego and himsel as a h ee-
headed hyd a. This analysis o he posi i e, nu u ing and p oduc i e dynam-
ics o his eamwo k is he basis o an explana ion o he his o ical su i al o
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
154
Xosé Luís Pas o iza Rozas
Galaxia and i s poli ical and cul u al p ojec , as well as he iumph o Gali-
cianism as he main poli ical cul u e in an au onomous and democ a ic Galicia.
One o he easons o his success can be a ibu ed o he ac ha Galaxia
and i s pe sonnel es ablished hemsel es and ac ed as an exempla y high-pe o -
mance eam, mo i a ed and inspi ed by an epic o ebellion, esis ance, econ-
ques , en husiasm and loyal y o he Galicianis ideal and i s se en missions. This
s ic and unyielding commi men enabled he con inui y o he Galaxia p ojec
despi e con lic s, dissidence, dispu es and esis ance ha ne e comp omised he
b o he hood and spi i o a e nal cama ade ie in se ice o a common cause:
building Galicia.
Palab as cha e: edi o ial Galaxia, Galeguismo, F ancisco Fe nández del Riego,
Xaime Isla Cou o, Ramón Piñei o.
Key wo ds: Galaxia publishing house, Galicianism, F ancisco Fe nández del
Riego, Xaime Isla Cou o, Ramón Piñei o.
O EQUIPO DA EDITORIAL GALAXIA EN TRES IMAXES
Todos as in es igacións sob e o galeguismo na segunda me ade do século xx
salien an a anscendencia da c eación da edi o ial Galaxia como un p oxec o
colec i o singula de esis encia polí ico-cul u al ao anquismo (Villa es 2013).
Es a inicia i a des aca polo o ixinalidade da es a exia adop ada, que mudou un
pa ido polí ico clandes ino —o Pa ido Galeguis a— nunha sociedade anónima
po accións cun exempla sis ema de gobe nanza (Vidal 2020, 2022). De ez, a
análise do p oxec o Galaxia e ela como un dos ac o es cha e do seu éxi o e
supe i encia o aballo en equipo e a mobilización in elixen e do alen o e dos
capi ais humano, social, cul u al e elacional das edes e sub edes galeguis as que
o bi aban a edo da edi o ial (Villanue a 2015).
Pa a ep esen a nos isualmen e a edi o ial Galaxia como equipo e como hub
do galeguismo emos dúas posibilidades. P imei amen e, podemos eco e á o o-
g a ía de g upo i ada en San iago de Compos ela o 25 de xullo de 1950 no bode-
gón do ho el Compos ela.1 Naquel g upo de in e e no e homes e ca o mulle es
que asis i on á asemblea undacional da edi o ial non se a opaba Ramón Piñei o,
u u o di ec o li e a io e es a ego do p oxec o Galaxia. Naquel e án de 1950,
1 Nes e enlace pódese consul a a o og a ía coa iden i icación das in a e es pe soas asis en es: h ps://
edi o ialgalaxia.gal/a-his o ia-de-galaxia/
A hid a icé ala de Galaxia: o equipo F ancisco Fe nández del Riego,
Xaime Isla e Ramón Piñei o
155
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
Piñei o a opábase en San ande pa a se ope ado das g a es ca a a as que o conde-
naban a unha p ema u a ceguei a (Fe nández del Riego 2000; Mon eagudo 2015).
Como segunda al e na i a, podemos bo a man do icónico e colo ido cad o de
Xohán Ledo, nome a ís ico do médico galeguis a Rica do Ga cía Suá ez, onde
apa ece “embo ellados” no lenzo o equipo que puxo en ma cha a emp esa: Xosé
Meixide, Ru o Pé ez, Luís Viñas, F ancisco Fe nández del Riego, Emilio Ál a ez
Blázquez, Xaime Isla, An ón Bei as e o p opio Xohán Ledo. Con odo, nes e lenzo
bó ase de e ou a ol a a ausencia de Ramón Piñei o.
Recuncamos na ele ancia des a dupla ausencia de Piñei o, po que se a en-
demos ao ela o canónico es ablecido po Paco del Riego na súas es ob as au o-
biog á icas e memo ialís icas —O ío do empo (1990), A xe ación Galaxia (1996)
e Camiño andado (2003)—, os es g andes “pionei os da emp esa”, ideado es e
ealizado es de Galaxia o on: Xaime Isla, consellei o delegado e a gallado da
idea, Ramón Piñei o, di ec o li e a io, e Paco del Riego, xe en e e ac ó um da
edi o a. Mais a ausencia na o og a ía colec i a e a in isibilidade de Piñei o no
cad o de Xohán Ledo deixan un pouso de insa is acción. E ainos ma ina en
eco e a ou a al e na i a g á ica: a “hid a” de Galaxia.
A hid a é un animal dep edado ca i iño pe o amén un mons o mi olóxico
acuá ico: unha cas e de se pe policé ala. A hid a que acadou maio sona na mi o-
loxía clásica oi a de Le na, que comba eu e ma ou Hé cules. E co eleno des a
hid a, Hé cules iscou as súas echas pa a ma a a Xe ión, o xigan e que a lenda
si úa so e ado embaixo da o e de Hé cules. Mais despois des e des ío mi o-
lóxico, cómp e esol e mos o mo i o polo que apelamos a unha hid a de Galaxia.
En da a inde e minada, Xaime Isla Cou o —a eccionado á ca ica u a— debuxou
o equipo impulso da edi o ial Galaxia como unha hid a icé ala, onde eme xían
as súas es as dun mesmo co po de se pe (Pas o iza 2015a, p. 62). Unha me á o a
dun ép il humanoide que ep esen aba a au oconciencia do p o agonismo de
Paco del Riego, Xaime Isla e Ramón Piñei o na dinamización e lide ado do p inci-
pal emp endemen o da esis encia polí ico-cul u al ao anquismo.
E i ando as and ómenas que nos puidesen conduci a pensa en conspi acións
ep ilianas, esul a máis acaído pensa nunha mo i ación al e na i a pa a ep e-
sen a a epia galaxiá con es a ei u a. Se cad a, o moi ca ólico Xaime Isla iña
en men e o E anxeo de Ma eo cando bosquexou a hid a: “Vede que os mando
coma o ellas en e lobos. Así que sede p uden es coma as se pes, e sinxelos coma
as pombas. Tede coidado coa xen e po que os en ega án aos ibunais e han-
os azou a nas sinagogas” (Ma eo, 10:16-17). Po que p ecisamen e o labo de
conspi ación e esis encia a gallada po Isla, Piñei o e Del Riego demandaba oda
unha se ie de i udes: as ucia, p udencia, alo e unha in eg idade adical on e
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
156
Xosé Luís Pas o iza Rozas
aos iscos, pe igos, seducións e unha di adu a inzada de “lobishomes” ep eso es
e iolen os.
O GRUPO GALAXIA: UN EQUIPO DE ALTO RENDEMENTO
Re isando a axec o ia do equipo Galaxia, podemos conco da en que Paco del
Riego, Ramón Piñei o e Xaime Isla lide a on un equipo de pe soas que ac ua on
como conspi ado es de al o endemen o. Mais esul a p eciso p e iamen e de ini
que en endemos po “conspi a ” e “al o endemen o”. E imoloxicamen e, conspi-
ación signi ica “ espi a mos xun os” que, as egado á “hid a” de Galaxia, eco-
ñece unha espi ación compa ida pa a esis i e pa a cons uí Galicia en equipo
e mancomún. Un manda o e un es ilo, o do aballo en equipo, que o maba pa e
do ADN das pe soas que se nuclea on a edo de Galaxia. “He oes calados”, en
e bas de Seoane, como nos lemb aba Ramón Villa es (2021), pe o quen de es-
pi a con pei o común.
A pa i da análise das dinámicas de g upo e as mic opolí icas do equipo de
pe soas que pa icipa on no emp endemen o colec i o de esis encia e cons u-
ción que oi Galaxia, podemos a i ma que nos a opamos pe an e o que hogano
se denomina equipo de al o endemen o. Unha ca ac e ís ica que explica a eliz
con inuidade his ó ica de Galaxia on e á semp e eal ameaza de disolución e
au odisolución, p ocesos de descomposición que adoi a on a ec a a ou as moi-
as inicia i as acasadas do galeguismo. Es a dinámica in e na esul ou cen al á
ho a de log a que unha iden idade polí ica mino i a ia —a galeguis a— mudase
na cul u a polí ica que inspi ou os es eos ins i ucionais da Galicia au onómica
(Rod íguez Polo 2009).
Po que un equipo de al o endemen o p esen a no e ca ac e ís icas a pa i
das cales se poden desc ibi e a alia as dinámicas, uncionamen o e esul ados do
equipo Galaxia: obxec i os cla os e compa idos; oles e esponsabilidades de ini-
das; comunicación abe a, hones a, anspa en e; con ianza mu ua; colabo ación,
di isión do aballo e complemen a iedades; esolución cons u i a de con li os;
esponsabilidades compa idas; adap abilidade e lexibilidade; e ecoñecemen o e
celeb ación de log os.
Hogano, o g an desexo das ins i ucións, emp esas e en idades én sendo con-
a con equipos de al o endemen o. E in is en ene xías e ecu sos en acada es e
esul ado nu i i o pa a a e icacia e o benes a do seu alen o humano. Ago a
ben, o equipo pionei o de Galaxia ca eceu do acompañamen o de aseso es ou
de emp esas de o mación e consul o ía. Xa que logo, o seu ades amen o e p e-
pa ación pa a ac ua como un equipo de al o endemen o debemos p ocu alo
nou a on e.
A hid a icé ala de Galaxia: o equipo F ancisco Fe nández del Riego,
Xaime Isla e Ramón Piñei o
157
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
En p imei o luga , Del Riego, Isla e Piñei o compa i on un p oceso de socializa-
ción polí ica como p imei a xe ación de “na i os nacionalis as”, como salien a
Jus o Be amendi (2023). A esponsabilidade di ec a da súa o mación no aba-
llo en equipo adica no Pa ido Galeguis a e en o ganizacións sa éli es (Ul eyas,
Mocedades Galeguis as, Semina io de Es udos Galegos), ins i ucións que cons i-
uían un “ecosis ema de equipos” onde ap ende on expe iencialmen e o aballo
en equipo e a súa impo ancia, ele ancia e anscendencia pa a a consecución
dos obxec i os polí icos, cul u ais e sociais do galeguismo.
Nes e p oceso de socialización ap ende on unha cla e ulc al pa a a com-
p ensión das amizades, lealdades e iliacións de longa du ación: a i mandade, a
disciplina e o espí i o de sac i icio. O 12 decemb o de 1935, o exsec e a io de
o ganización da Fede ación de Mocedades Galeguis as (FMG), Xaime Isla Cou o,
publicou n’A Nosa Te a o a igo “No plano da acción da Mocedade. Os i máns
e a i mandade”, onde es ablecía como ob iga dos a iliados “c ea un clima de
i mandade en e os mozos da Fede ación”. Unha i mandade en endida como
“clima a ec i o mo al e a ei i o do nazonalismo galego”, de xei o que pa a un
mozo pa io a os ou os pa io as son “i máns e sinxelamen e como i máns se án
a ados uns e ou os”. Xa que logo, debían exis i con ianza e compene ación
en e os mozos que de i asen nunha in eg ación e encello simbólico en odas
as ac i idades da mocidade pa io a de xei o que nacese unha amizade e acon-
ecese a hospi alidade en e odos os mozos e g upos da FMG. Unha i mandade
an icipada no decálogo do Ul eyas (Diéguez 2003) que nos conec a coa doada
apelación con empo ánea á “ amilia” e que podemos aslada de xei o cohe en e
ás xen es de Galaxia: amilia polí ica, amilia cul u al e amilia de i máns.
Es a dimensión amilia do equipo Galaxia a ópase e lec ida nun p oxec o de
ca a da ado o 26 de ma zo de 1955 que Xaime Isla iña in ención de emi i ao
seu i mán Rami o —exiliado en Venezuela— e que sin e iza es a au oconciencia
de con i encia amilia e ede de a ec os e coidados mu uos:
Meu que ido Rami o,
Tópome aquí en San iago, miña e a, e que o esc ibi che. É noi e. Veño da
casa de Domingo Ga cía Sabell. Con C is. Con Paco del Riego e a súa dona.
Con Ramón Piñei o e a súa mulle .
Que o esc ibi che deseguida, denan es que o a ego das xo nadas, dos aba-
llos demo en un in e eliz. Na cas de Ga cía Sabell, a edo da mesa, p e o dos
seus lib os, da súa disco eca, sín ese un no oga amilia . Tan as eces es i o
aquí D. Ramón O e o Ped ayo. Es i en amén eu con el, cos apaces no os que
ap ende on a ama Galicia ó a dos ex os da Uni e sidade, ó a dos xo nais,
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
158
Xosé Luís Pas o iza Rozas
ó a do ambien e o icial, p esen índoa no ai e, nas ei as da Fe adu a, nas súas
acacións da aldea, na súa alma, no ondal da súa alma máis ben.
Que o esc ibi che. Hoxe ema a ei en Vigo, an es de saí ca a unha das labou-
as aba an es do despacho. Fiquei libe ado e es i en o se án no en con C is,
de iaxe na compaña de Paco del Riego e a súa dona E elina, e logo, na con-
e sa con Piñei o, con Domingo, eliz. Somen es bo amos de pe da a D. Ramón
O e o Ped ayo ( en en e ma á súa mai en T asalba e nes es días somen es alí
ópase anquilo).
P imei o, denan es da cea, ixemos o noso epaso de conciencia. As nosas cou-
sas. Sen imos desacougo das allas que emos de supe a a p ésa; de ecemos
polas nosas esponsabilidades nes a ho a galega. Paco ixo ela o io das súas
elacións odas con Amé ica. Domingo e Ramón se eos, p o undos, da nosa
ida cul u al. Eu de Galaxia, da nosa cul u a, dos nosos lib os, da nosa xen es.
Lémb ome da de adei a ca a que me chegou de Ramón. No as op imis as; o
limpo es o zo que camiña pa a o mañán; a semen e ecunda da no a xe ación.
(Isla Cou o 2022, pp. 207-208)
En segundo luga , ou o elemen o que debemos salien a des e pe íodo de o ma-
ción inicial e undamen al a ni el da súa común biog a ía galeguis a én sendo a
exa disciplina e lealdade o gánica ap endida nas MG e na FMG. Po que esul a
posible iden i ica unha con inuidade do es ilo o ganiza i o da FMG en Galaxia.
E pa a is o emos que poñe o oco no p oxec o de es a u os da FMG que Xaime
Isla publicou n’A Nosa Te a e en Guiei o e que se ían deba idos na III Asemblea
das FMG en Ou ense o 2 e 3 de maio de 1936 (Rojo 1987).
En sín ese, había dous modelos o ganiza i os an agónicos: o p imei o de endía
a au onomía dos g upos locais e coma cais, cun enlace consul i o coa sec e a ía
da FMG, do ándose dunha es u u a en ede e de uncionamen o a omizado que
unicamen e pe mi ía a cen alización do mando en ci cuns ancias excepcionais.
Isla, po con a, p opuña a concen ación do mando en moi poucos di ixen es
—un o al de cinco— nunha Xun a Nacional, cun Seg eda io Xe al e ca o Rei o-
es, cunha O iciña Nacional e un Consello Nacional me amen e consul i o. Es a
es u u a es inxida conside ábase un equisi o imp escindible pa a acada unha
ac uación única, cohe en e e monolí ica de oda a o ganización. E pa a consegui
a unidade e cohesión nacional, Isla salien aba que había que enuncia ás di i-
sións in agalegas po azón de ideoloxía, de aí a súa apelación á unidade: “Todo
en Galiza debe se uni icado, Galiza é unha unidade, e o máis a duo p oblema do
nazonalismo é agudiza a concencia da sua unidade. A nosa o ganización en de
esponde a esa unidade”. Xa que logo, o modelo de Isla p opuña unha di ección
A hid a icé ala de Galaxia: o equipo F ancisco Fe nández del Riego,
Xaime Isla e Ramón Piñei o
159
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
única, cen alis a, baseada nunha exa disciplina e que guiase os mili an es nunha
di ección única e uni a ia. O ganizados en células, pe o sendo unha o ganización
o al, o odoxamen e nacionalis a, e de a iba-abaixo, especializada na in il a-
ción nou as en idades pa a con olalas e galeguizalas. Con odo, os es a u os de
Xaime Isla e i á onse do deba e e buscouse un equilib io: nomeouse un Consello
Execu i o Nacional e a O icina Nacional ema ou nun ó gano in o ma i o e non
cen alizado . Ademais, as bases pode ían discu i os aco dos an es de se ap oba-
dos polos ó ganos di ec i os da FMG, de al xei o a o ganización esul a ía menos
xe a quizada, cen alizada e au o i a ia do que p opuña Xaime Isla.
Ago a ben, as da gue a ci il e da ep esión, o modelo de Xaime Isla aise
eac i a como es u u a o ganiza i a acaída pa a as du as condicións de clan-
des inidade e esis encia do Pa ido Galeguis a (Cas o 2001). De ei o, coidamos
que Galaxia conse ou o es ilo xe á quico e cen alizado de o ganización comba-
i a de anga da exp esados p e iamen e nos ei e ados chamamen os á unidade
de acción e disciplina é ea da FMG e que se ecupe a on nos anos 40 polo pu o
in e ese de supe i encia ísica e polí ica ao a a se dunha ulne able mino ía
á in empe ie. Con odo, a con inuidade des e modelo ba eu nos anos 60 coas
no as camadas xu enís inspi adas nas o ganizacións polí icas de anga da ma -
xis a-leninis a baseadas na é ea disciplina, unidade de acción e cul o ao líde ou
líde es. Ago a ben, se cad a Galaxia e a UPG man i e on quizais máis elemen os
en común no seu es ilo o ganiza i o e de lide ado do que nunha chega on a eco-
ñece exp esamen e (Pas o iza 2022).
En e cei o luga , non exis e un equipo de al o endemen o sen mo i ación. Son
coñecidos os lei mo i s de Paco del Riego: “queima a ida po Galicia” ou “ u a
nas eb as”, e o de Ramón Piñei o: “anima e oni ica ”. Pe o es es lei mo i s
eñen e e en es p e ios pa a os mili an es das MG. En p imei o luga , a apelación
á “Xu en ude de es elas” que ecupe aba unha es o a do poema “Ta angaños”
de Cu os En íquez:
¡T oca en homes de ben es es mons os,
que nin mesmo que os i an meigallos;
nunha g an xu en ude d’es elas
es a g an xu en ude de sapos!
En segundo luga , ou a on e de inspi ación oi a a i mación de Ramón Suá ez
Picallo: “É mello mo e queimado loi ando pola libe dade que mo e a ogado
nas oupei as”. Mais pa a comple a os lei mo i s da hid a galaxiá, debemos ecu-
pe a a menos coñecida “ ealización no acaso”, que Xaime Isla esca ou do lib o
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
160
Xosé Luís Pas o iza Rozas
Ambien e espi i ual de nues o iempo do ilóso o exis encialis a alemán Ka l Jas-
pe s que leu nas pousas do comba e en A agón e Le an e e que emp egou como
oni ican e dos supe i en es das Mocidades Galeguis as a comezos dos anos 40
(Pas o iza 2015b).
Unha mo i ación que debía ans o ma se en “en usiasmo”, como axiña
exp esou en 1949 o Ramón Piñei o que aínda i ía en libe dade ixiada as a
súa exca ce ación. Nunha ca a a Del Riego esc i a no ano p e io á cons i ución
de Galaxia, mani es aba o seu comp omiso cos “al os ideais pa a que a ida eña
sen ido” e pa a que “a nosa alma a da nunha laba ada de en usiasmo”.2 Po que,
po mediación da nacen e edi o ial, acada íase que a alma galega comezase a
sen i a “pasión d amá ica da libe ade, que é a única pasión sal ado a dos homes
e dos pobos”. De ei o, as no as do p oxec o eden o e libe ado da edi o a p o-
duci on en Piñei o a “ledicia ín ima” de con ac a co “ exu dimen o das ellas
a elas”, onde Del Riego iña o “hono de se un dos guiei os de al exu demen o”
(Fe nández del Riego 2000, pp. 24-25).
En cua o luga , non exis e equipo de al o endemen o sen isión, al e como
ema iza on Piñei o, Isla e Del Riego en nume osos esc i os, apelando ao “Rexu -
dimen o de Galicia”, “unha Galiza no a nunha Humanidade mello ” ou “unha
Galicia dona de seu”. Un labo en equipo que alen aba ho izon es de espe anza
co in de acada o exu dimen o da nosa iden idade colec i a e a conquis a da
democ acia e o au ogobe no pa a cons uí Galicia.
En quin o luga , non exis e equipo de al o endemen o sen misión. E as da
de o a da loi a polí ica clandes ina, en 1957 na sección “Galaxia” do coñe-
cido como “In o me de Compos ela” a opamos o muladas as denominadas se e
misións de Galaxia:
Queb a o illamen o mo al e eno a o galeguismo, acada a p esenza de Gali-
cia no mundo a a és do p es ixio da súa cul u a; oma con ac o coa moci-
dade uni e si a ia galega e inco po ala ás a e as de esponsabilidade que lles
ían se demandadas como xe ación; es udo sis emá ico da ealidade económica
de Galicia e a súa ac i idade di ulgado a ace ca dos seus p oblemas econó-
mico-sociais; a c eación de cen os e biblio ecas especializadas pa a do a a
Galicia da máxima au onomía cul u al; a ende a o mación de xen e no a
conseguindo pensións pa a es adías empo ais no es anxei o, e, sob e odo,
2 Ca a de Ramón Piñei o a F ancisco F. del Riego. Lugo, 1 de agos o de 1949.
A hid a icé ala de Galaxia: o equipo F ancisco Fe nández del Riego,
Xaime Isla e Ramón Piñei o
161
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
le a a cabo o es udo cien í ico do idioma a ando de cons i uí un equipo de
lingüis as e ilólogos.3
De ei o, coidamos que o al o endemen o no cump imen o des as se e misións
p o ocou a mu ación na súa au oconciencia xe acional, que ag omou como xe a-
ción das Mocedades Galeguis as, Piñei o ca ac e izouna en 1958 como “xe ación
dos ealizado es”, e Paco del Riego canonizouna como xe ación Galaxia en 1996.
En sex o luga , es e endemen o e e icacia non se ía posible sen o aballo en
equipo, un comp ome ido, dedicado e exo aballo colec i o malia as di e sas
ocupacións labo ais, o aba o de ocupacións e cansei as, a p eca iedade de medios
e a p esión do “oscu o escomb o ci cundan e”, como lle desc ibía Xaime Isla
as ci cuns ancias i ais dos galeguis as igueses ao eu opeís a asco Miguel de
Azaola.4 Unha e ba, “equipo”, que pe mi e desc ibi a Galaxia como unha edi-
o ial-equipo,5 que edi aba lib os-equipo,6 e is as-equipo (G ial. Re is a galega de
cul u a ou Re is a de Economía de Galicia) e desen ol ía un p og ama-equipo con-
son e unha in elixen e di isión do aballo, a xe ación de complemen a iedades
e a pos a en alo dos alen os di e sos e plu ais, algúns xa coñecidos pola ella
con i encia mili an e e ou os eme xen es como esul ado da cu a de ap endi-
zaxe desen ol ida ao abei o da expe iencia edi o ial mancomunada.
En sé imo luga , es amos pe an e un equipo mo i ado e inspi ado po unha épica
de ebeldía, esis encia, econquis a e en usiasmo, como ben cedo o aínda p eso
Piñei o lle comunica a Del Riego en agos o de 1948:
¿Te emos olgos pa a acome e con al a cobiza e exa on ade a emp esa de
supe a a nosa ac i ude adicional de pasi o li ismo cunha no a ac i ude de
máis esonancias épicas? Is o se ía en a de no o na His o ia, que é a me a
i enunciábel dos pobos que eñen conciencia de si mesmos.7
3 In o me de Compos ela. Apa ado “Galaxia”, 1957. Biblio eca F ancisco Fe nández del Riego. Fundación
Penzol.
4 Ca a de Xaime Isla Cou o a Miguel de Azaola. 14 de decemb o de 1952. Fundación Sancho el Sabio. AA
AZAOLA, C. 117, n. 7.
5 In e p e ación que a a esa o conxun o do ensaio de Fe nández del Riego dedicado á xe ación Galaxia
(1996).
6 Exp esión de Del Riego en ca a a Luis Seoane. Vigo, 30 de no emb o de 1950: “El p opósi o es que
a comienzos de año apa ezca el p ime lib o-equipo o lib o-clan”. Fondo Luis Seoane. Fundación Luis
Seoane.
7 Ca a de Ramón Piñei o a F ancisco F. del Riego. Lugo, 1 de agos o de 1949 (Fe nández del Riego 2000,
pp. 24-25).
© 2023. REAL ACADEMIA GALEGA. Bole ín da Real Academia Galega 384, 153-168
ISSN: 1576-8767 ISSN-e: 2605-1680
168
Xosé Luís Pas o iza Rozas
Pas o iza Rozas, Xosé L., ed. (2015a). Xaime Isla: aíz e u opía de Galicia. Vigo:
Galaxia.
Pas o iza Rozas, Xosé L. (2015b). P esenza da nación. O galeguismo xu enil de
Xaime Isla. G ial. Re is a Galega de Cul u a. 207, 22-33.
Pas o iza Rozas, Xosé L. (2022). Xaime Isla nas Mocedades Galeguis as: pen-
samen o e acción o ganiza i a. En: Xosé L. Pas o iza e Ma celino Agís, eds.
Xaime Isla Cou o. Repensa Galicia, p oxec a Galicia, ace Galicia. Vigo: Fun-
dación Isla Cou o, 71-101.
Piñei o López, Ramón (1958). Economía y cul u a. Re is a de Economía de Galicia.
1, 3-4.
Piñei o López, Ramón (1974). Galeguismo. En: Olladas no u u o. Vigo: Galaxia,
154-155.
Piñei o López, Ramón (2009 [1981]). Galaxia e a on e cul u al. En: Hen ique
Mon eagudo, ed. O espe a da conciencia galega. Galeguismo, cul u a e iden i-
dade. Ensaios e a igos dispe sos (1950-1990). Vigo: Galaxia, 94.
Rod íguez Polo, Xosé Ramón (2009). O iun o do galeguismo: opinión pública,
pa idos polí icos e compo amen o elec o al na ansición au onómica en Galicia.
Mad id: Dykinson.
Rojo, A xemi o (1987). As mocedades galeguis as. Vigo: Galaxia.
Vidal Andión, An ón (2020). Xaime Isla, o enxeñei o da idea. O modelo de gobe -
nanza da Edi o ial Galaxia. G ial. Re is a Galega de Cul u a. 225-226, 8-13.
Vidal Andión, An ón (2022). Xaime Isla, o ideado e c eado da Edi o ial Galaxia,
S.A. En: Xosé L. Pas o iza e Ma celino Agís, eds. Xaime Isla Cou o. Repensa
Galicia, p oxec a Galicia, ace Galicia. Vigo: Fundación Isla Cou o, 221-233.
Villanue a Ges ei a, Ma ía Dolo es (2015). A Edi o ial Galaxia: p oxec o e axec-
o ia 1950-1963. Tese de dou o amen o. Uni e sidade de San iago de Com-
pos ela.
Villa es Paz, Ramón (2013). Ac ua desde a cul u a. Galeguismo “his ó ico” e
ansición democ á ica. G ial. Re is a Galega de Cul u a. 200, 15-27.
Villa es Paz, Ramón (2021). Cul u a e polí ica na Galicia do século xx. Vigo: Galaxia.
