Dixi alización e inno ación
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e
inno ación
Dixi alización da economía e
impac o nas PEMES: o caso das
PEMES galegas do sec o
alimen a io
Facul ade de Ciencias Económicas e Emp esa iais
G ao en Adminis ación e Di ección de Emp esas
Xuño 2022
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias Económicas e Emp esa iais da Uni e sidade de
San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Adminis ación e Di ección de Emp esas
T aballo de
in de g ao
Dixi alización e inno ación
2
Alejand o Ga cía Gend a
Resumo
O obxec i o des e aballo é ealiza en p imei o luga unha ap oximación eó ica ao concep o
de dixi alización, así como mos a a di e enza con ou os p ocesos semellan es como son a
ans o mación dixi al e a inno ación. T á ase dun ema que cob a unha g an impo ancia nos
úl imos anos, non só po a opa se en pleno auxe da e a dixi al, senón amén polo e ec o
mo i ado que exe ce a UE co seu Plan Nex Gene a ion, así como o plan de dixi alización a ni el
español.
Abo da ase es a emá ica elacionándoa coas PEMES a ni el galego e español, as cales
compoñen case a o alidade do ecido emp esa ial, des acando cales son mo i os polos que
inician un p oceso de dixi alización, as es a exias usadas pa a desen ol e es e p oceso e
desc ibi cales son as limi acións e di icul ades pa a le alo a cabo. O aballo con empla unha
análise empí ica que, ademais de ace uso de dis in as on es es a ís icas a ni el galego, español
e eu opeo, nú ese dunha se ie de en e is as en p o undidade ealizadas con di e en es PEMES
do sec o alimen a io.
En cump imen o coa no ma i a, es e aballo con a con: 9683 palab as
Palab as cla e: dixi alización, PEME, inno ación, TIC, sec o alimen a io
3
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Índice
Resumo ............................................................................................................................... 2
Índice .................................................................................................................................. 3
Índice de ab e ia u as ......................................................................................................... 5
Índice de áboas, g á icos ou igu as ..................................................................................... 6
In odución ......................................................................................................................... 7
Plani icación ........................................................................................................................ 8
Desen ol emen o do aballo .............................................................................................. 9
1 Impo ancia das PEMES en España e Galicia ...................................................................... 9
1.1 Es u u a demog á ica emp esa ial .......................................................................... 9
2 O concep o de dixi alización e ans o mación dixi al ..................................................... 10
3 Fac o es ele an es pa a adop a as TIC .......................................................................... 11
4 Di icul ades na dixi alización ............................................................................................ 12
5 Es a exias e endencias ac uais da dixi alización nas PEMES ......................................... 14
6 Análise empí ico da dixi alización das PEMES en Galicia ................................................. 16
6.1 A compe encia dixi al en España............................................................................. 16
6.2 Ni el de dixi alización das PEMES galegas .............................................................. 20
6.2.1 Disposición de páxina web ......................................................................... 20
6.2.2 Emp ego de especialis as en TIC ................................................................ 21
6.2.3 In e acción cas AA.PP a a és de In e ne ................................................ 22
6.2.4 Uso de edes sociais ................................................................................... 22
6.2.5 Uso da Nube............................................................................................... 23
6.2.6 Uso de medidas de segu idade das TIC ..................................................... 24
6.3 Análise cuali a i o da dixi alización nas PEMES galegas do sec o alimen a io ..... 24
6.3.1 Opinión xe al da dixi alización da emp esa ............................................... 25
6.3.2 A aplicación da dixi alización na p opia emp esa ...................................... 25
6.3.3 Fac o es ele an es pa a adop a as TIC ................................................... 25
6.3.4 Medidas e ecnoloxías implan adas du an e o p oceso de dixi alización na
emp esa 26
4
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
6.3.5 Fac o es di icul ado es na dixi alización da emp esa ................................ 26
6.3.6 Implicacións ............................................................................................... 28
Conclusións e ampliación ................................................................................................... 29
7 Conclusións ....................................................................................................................... 29
8 Limi acións........................................................................................................................ 30
9 Posibles ampliacións ........................................................................................................ 30
10 Anexo A ......................................................................................................................... 31
Bibliog a ía ........................................................................................................................ 32
5
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Índice de ab e ia u as
Ab e ia u as
e ac ónimos
Signi icado
AA.PP
Adminis acións Públicas
AMETIC
Asociación Mul isec o ial de Emp esas Españolas de Elec ónica e
Comunicacións
CE
Comisión Eu opea
CEPYME
Con ede ación Española de la Pequeña y Mediana Emp esa
CLUSAGA
Clús e Alimen a io de Galicia
DESI
Digi al Economy and Socie y Index
IA
In elixencia A i icial
IGE
Ins i u o Galego de Es a ís ica
IMD
Ins i u e o Managemen De elopmen
INE
Ins i u o Nacional de Es a ís ica
I+D+i
In es igación, Desen ol emen o e Inno ación
OCDE
O ganización pa a a Coope ación e o Desen ol emen o Económicos
PEMES
Pequenas e Medianas Emp esas
PIB
P odu o In e io B u o
p.ex
po exemplo
s.d
sen da a
TIC
Tecnoloxías da In o mación e Comunicación
UE
Unión Eu opea
VEB
Valo Engadido B u o
6
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Índice de áboas, g á icos ou igu as
TÁBOAS
TÁBOA 1: DISTRIBUCIÓN DE EMPRESAS POR NÚMERO DE TRABALLADORES EN ESPAÑA (2021) ....................... 9
TÁBOA 2: DISTRIBUCIÓN DE EMPRESAS POR NÚMERO DE TRABALLADORES EN GALICIA (2021) ..................... 10
TÁBOA 3: FINALIDADES DO PROCESO DE DIXITALIZACIÓN ........................................................................ 12
TÁBOA 4: CLASIFICACIÓN E PUNTUACIÓN DESI EN ESPAÑA E UE (2021) .................................................. 18
TÁBOA 5: CASOS EMPRESAS ENTREVISTADAS ........................................................................................ 31
GRÁFICOS
GRÁFICO 1: ÍNDICE DA ECONOMÍA E A SOCIEDADE DIXITAIS (DESI), CLASIFICACIÓN 2021 ........................... 17
GRÁFICO 2: EVOLUCIÓN INDICADOR DESI PARA ESPAÑA E A UE (2016-2021) ......................................... 17
GRÁFICO 3: EVOLUCIÓN DO INDICADOR CAPITAL HUMANO PARA ESPAÑA E A UE (2016-2021) .................. 18
GRÁFICO 4: EVOLUCIÓN INDICADOR CONECTIVIDADE PARA ESPAÑA E A UE (2016-2021) .......................... 19
GRÁFICO 5: EVOLUCIÓN DO ÍNDICE DE INTEGRACIÓN DIXITAL PARA ESPAÑA E A UE (2016-2021) ............... 19
GRÁFICO 6: EVOLUCIÓN DO ÍNDICE DE SERVIZOS PÚBLICOS DIXITAIS PARA ESPAÑA E A UE (2016-2021) ...... 20
GRÁFICO 7: % EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE DISPOÑEN DE CONEXIÓN A INTERNET E
SITIO/PÁXINA WEB (2006-2021) ............................................................................................... 21
GRÁFICO 8: % DE EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE EMPREGAN ESPECIALISTAS EN TIC (2014-
2021) ................................................................................................................................... 21
GRÁFICO 9: % DE EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE USARON INTERNET PARA INTERACTUAR CAS
AA.PP. (2014-2020) ............................................................................................................. 22
GRÁFICO 10: % DE EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE UTILIZAN MEDIOS SOCIAIS (2014-2021). 23
GRÁFICO 11: % DE EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE COMPRAN ALGÚN SERVIZO DE CLOUD
COMPUTING USADO A TRAVÉS DE INTERNET (2014-2021) ............................................................. 23
GRÁFICO 12: % DE EMPRESAS DE MENOS DE 10 EMPREGADOS QUE EMPREGAN ALGUNHA MEDIDA DE SEGURIDADE
TIC (2015-2021) ................................................................................................................... 24
7
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
In odución
A dixi alización, máis conc e amen e a “dixi alización da economía”, e a ans o mación dixi al
son p ocesos que poden modi ica as elacións económico/emp esa iais de xei o ele an e.
Exis en e idencias empí icas de que moi as emp esas i on mello ada a súa compe i i idade
g azas a es e enómeno.
Segundo os da os do Fondo Mone a io In e nacional, a economía española, no 2022, ocupa a
posición núme o 13 en can o ao PIB e o pos o 34 en can o ao PIB pe cápi a dos 196 que
compoñen a clasi icación. En can o a dixi alización, segundo o anking de Compe i i idade Dixi al
Mundial elabo ado polo IMD Wo ld Compe i i eness Cen e , España ocupa unha posición
in e media, co pos o núme o 31 das 64 economías que se analizan. Analízase e clasi ícase o g ao
no que os países explo an e adop an as ecnoloxías dixi ais que conducen á ans o mación nas
p ác icas gobe namen ais, os modelos come ciais e a sociedade en xe al. Asúmese que a
ans o mación dixi al oco e p incipalmen e a ni el de emp esa e a compe i i idade dixi al
de ínese en es ac o es p incipais: coñecemen o, ecnoloxía e p epa ación u u a (IMD
In e na ional, 2021).
É p eciso mello a o noso en endemen o, comp ende o cambio que supón e as súas
implicacións na economía galega e española, poñendo especial én ase na análise do impac o
que en nas PEMES. O es udo ocalízase nas pequenas emp esas debido a que son a inmensa
maio ía das emp esas galegas e españolas. Con da os de 2021, máis do 99% das emp esas
galegas eñen menos de 50 aballado es. Po es a azón, é especialmen e in e esan e a alia o
impac o que a dixi alización pode e na compe i i idade des as emp esas.
Con es e obxec i o ealiza ase an o unha e isión da bibliog a ía ele an e, así como unha
análise da in o mación dispoñible, pa a Galicia, España e Eu opa.
Adicionalmen e, ecolleuse in o mación de p imei a man median e a ealización de en e is as
en p o undidade cun g upo seleccionado de emp esas complemen ando cun cues iona io
es u u ado sob e aspec os conc e os.
Dado que a dixi alización das emp esas, pode se di e en e segundo o ipo de sec o , o es udo
en de alle ealiza ase co sec o alimen a io galego. A elección de di o sec o débese an o ao
ei o de se un sec o moi impo an e na economía galega (segundo o IGE xe aba en 2020 un
VEB duns 4.126 millóns de €, o 6,9% do PIB e 103.000 pos os de aballo, ep esen ando un 9,3%
do emp ego o al) como a posibilidade de accede ás emp esas a a és do Clús e alimen a io
de Galicia.
8
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Plani icación
O p esen e TFG elabo ouse du an e o p esen e ano 2022 alo comezo do segundo cuad imes e
de 4º de Adminis ación e Di ección de Emp esas. Nu iuse do aballo ealizado ao ampa o da
Bolsa de Colabo ación do Depa amen o de Economía Cuan i a i a, i o izada, como es e TFG,
pola p o eso a Xulia Gun ín A aujo.
As eunións, ealizá onse odas as semanas, xa sexa de o ma p esencial ou elemá ica. Ademais,
des as eunións, amén se man i o o con ac o a a és do co eo elec ónico pa a compa i
documen os e esol e dúbidas.
Feb ei o
Ma zo
Ab il
Maio
Xuño
Ta e a 1
Ta e a 2
Ta e a 3
Ta e a 4
Ta e a 5
Ta e a 6
Ta e a 7
Ta e a 8
Ta e a 1. Busca bibliog á ica sob e a dixi alización
Ta e a 2. Elabo ación do Índice
Ta e a 3. Elabo ación dos epíg a es de Impo ancia das PEMES e Concep o de Dixi alización
Ta e a 4. Busca bibliog á ica do es o de pun os a a a no aballo
Ta e a 5. Busca e a amen o da in o mación es a ís ica
Ta e a 6. Realización de en e is as
Ta e a 7. Elabo ación de conclusións
Ta e a 8. Re isión e coidado dos aspec os o mais
9
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Desen ol emen o do aballo
1 Impo ancia das PEMES en España e Galicia
Nes e epíg a e da emos con a da ele ancia que eñen as PEMES no ecido emp esa ial español
e galego, o que xus i ica o po qué é ele an e a a o ema da dixi alización nes e ipo de
emp esas en especí ico. Pa a is o, ealiza ase unha b e e desc ición da demog a ía emp esa ial
española e galega a pa i de da os es a ís icos ob idos do INE e IGE.
1.1 Es u u a demog á ica emp esa ial
A es u u a demog á ica emp esa ial an o española como galega ca ac e ízase po es a case
monopolizada po PEMES.
Táboa 1: Dis ibución de emp esas po núme o de aballado es en España (2021)
Fon e: Elabo ación p opia a pa i da base de da os do INE
Como se pode e na áboa 1, España é un país no que as emp esas de menos de 50 emp egados
supoñen o 99,27% do núme o o al de emp esas, men es que as medianas e as g andes eñen
unha impo ancia case esidual (0,59% e 0,14% espec i amen e) en e mos de núme o de
emp esas.
Igualmen e cos da os do INE pa a Galicia (Táboa 2) pódese e que p esen a unha dis ibución
semellan e. As emp esas sen asala iados mic oemp esas e pequenas ocupan o 99,44 % do
núme o de emp esas o ais, men es que as medianas e g andes en e as dúas non chegan nin
ao 0,6%.
Emp esas po amaño Nº de emp esas % de emp esas
% acumulado de
emp esas
Sen asala iados 1.879.126 55,82% 55,82%
Mic oemp esas (1-9) 1.345.244 39,96% 95,78%
Pequenas (10 -49) 117.534 3,49% 99,27%
Medianas (50 -249) 19.994 0,59% 99,86%
G andes (250 ou máis) 4.672 0,14% 100,00%
To al emp esas 3.366.570 100%
PEMES (0-249 asala iados) 3.361.898 99,86%
16
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
poden se co iáns como lámpadas e igo í icos, como senso es ou elemen os
mecánicos (G acia, s. .). En e as an axes p oceden es de usa es a ecnoloxía
podémonos a opa con: in es imen os baixos e edución de cus os, adap abilidade
aos cambios no amaño do negocio, op imización dos p ocesos da emp esa, da os a
empo eal, mello a da p odu i idade e e iciencia (Pu o Ma ke ing, 2018). Po én,
amén p esen a unha se ie de incon enien es a e en con a, como a dependencia
das emp esas que subminis an es es se izos e a necesidade de posuí algún pe soal
o mado nes a ma e ia.
A ni el de es a exia, un ins umen o moi e icaz pa a a a de supe a as ba ei as coas que se
a opan as PEMES debido ás p opias ca ac e ís icas inhe en es des e ipo de emp esas é a
Asociacións en e PEMES. As an axes des e ipo de asociacións son: pe mi e ealiza
in es imen os conxun os que po sepa ado lles esul a ía imposible, ecada in o mación e
acumula g andes can idades de da os, in oduci se en me cados dominados po g andes
emp esas, a o ece a inno ación en e as emp esas pa icipan es e a o ece a
compe i i idade. Con odo, exis en unha se ie de mo i os polos que an complexo o ma es e
ipo de asociacións: descon ianza, indi idualismo, al a de lide ado, inexis encia de mecanismos
pa a a esolución de con li os e medo á ans e encia de in o mación p i ada (Guilcapi M. e al,
2009).
6 Análise empí ico da dixi alización das PEMES
en Galicia
Unha ez analizado eó icamen e es e enómeno, nes e apa ado ealízase unha análise dos
da os dispoñibles sob e compe encia dixi al e disposición de ecnoloxías pa a amosa cal é a
si uación de Galicia e España. Es e epíg a e complé ase coa análise da in o mación que se ob i o
nas en e is as ealizadas a un g upo de PEMES do sec o alimen a io, que nos pe mi i á a onda
nos da os cuan i a i os e ob e unhas conclusións máis undamen adas.
6.1 A compe encia dixi al en España
Pa a a análise do es ado da dixi alización en España podemos emp ega o Índice DESI (Índice de
Economía e Sociedade Dixi al) elabo ado pola Comisión Eu opea, un dos índices a ni el eu opeo
máis impo an es sob e dixi alización e que pe mi i á coñece a si uación de España con
espec o á UE.
O DESI á ase dun índice compos o que esume ca o indicado es do endemen o dixi al e que
pe mi e un seguimen o da e olución dos es ados da UE na compe i i idade dixi al. Es es ca o
indicado es son conec i idade, capi al humano, in eg ación da ecnoloxía dixi al e se izos
públicos dixi ais (Comisión Eu opea, 2021). Obse ando es e indicado podemos obse a cal é
a si uación de España nos campos an e io men e mencionados.
Pa a coñece o ni el de dixi alización dos dis in os países da UE dispoñemos an o de
in o mación do indicado ag egado, como das súas compoñen es. No g á ico 1, podemos
obse a que España p esen a unha maio ni el dixi alización que a media da UE. No ano 2021,
España ocupaba a posición núme o 9, con espec o aos 27 países que con o man a UE. No
mesmo g á ico, ep esén anse amén as pun uacións que en cada indicado no DESI en cada
país. Ve anse en maio de alle pos e io men e.
17
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
G á ico 1: índice da Economía e a Sociedade Dixi ais (DESI), clasi icación 2021
Fon e: Da os ob idos do in o me do Índice da Economía e a Sociedade Dixi ais (DESI)
2021 España
No g á ico 2, podemos obse a que España nos úl imos 6 anos p esen a unha maio ni el
dixi alización que a media da UE, cunha endencia posi i a co paso dos anos. A UE en a mesma
endencia pe o pa indo dun ni el lixei amen e in e io .
G á ico 2: E olución Indicado DESI pa a España e a UE (2016-2021)
Fon e: Da os ob idos do po al da Comisión Eu opea do Índice DESI
É necesa io explica de alladamen e cada un dos indicado es que compoñen o índice pa a
coñece os mo i os subxacen es es a posición.
En p imei o luga , o indicado DESI do Capi al Humano mide as habilidades (básicas e a anzadas)
dos dis in os usua ios de In e ne e as di e en es compe encias en oda a UE. España nes e
indicado ocupa a 12ª posición con espec o a UE cunha pun uación do 48,3 sob e 100 que o
coloca po encima da media da p opia UE, sendo un dos indicado es nos cales España menos
des aca (Táboa 4).
18
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Táboa 4: Clasi icación e pun uación DESI en España e UE (2021)
Fon e: Da os ob idos do in o me do Índice da Economía e a Sociedade Dixi ais (DESI)
2021 España
Analizando o g á ico 3, obsé ase que España, en uns ecu sos humanos cunhas maio es
compe encias en TIC que a media da UE. Es a di e encia no ano 2021 é ap oximadamen e de 0,5
pun os (di e enza que se en inc emen ado espec o aos anos 2018 e 2019, anos nos que había
unha maio igualdade).
G á ico 3: E olución do Indicado Capi al Humano pa a España e a UE (2016-2021)
Fon e: Da os ob idos do po al da Comisión Eu opea do Índice DESI
O indicado de Conec i idade ai e e encia á disposición que eñen os usua ios ( an o
pa icula es como emp esas) de edes de banda ancha ixa e móbil. Tamén es uda ou os
ac o es elacionados coa conec i idade como o ni el de p ezos, cobe u a e in aes u u as. É
o indicado no que España des aca on e ao es o xa que ocupa a 3ª posición, endo unha
pun uación de 62 on e os 50,2 da media da UE (Táboa 4).
UE
Pos o Pun uación Pun uación
Indicado DESI 9 57,4 50,7
1. Capi al Humano 12 48,3 47,1
2. Conec i idade 3 62,0 50,2
3. In eg ación da ecnoloxía dixi al 16 38,8 37,6
4. Se izos públicos dixi ais 7 80,7 68,1
España
DESI 2021
19
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
G á ico 4: E olución Indicado Conec i idade pa a España e a UE (2016-2021)
Fon e: Da os ob idos do po al da Comisión Eu opea do Índice DESI
Analizando o g á ico 4, emos que amén o ni el de conec i idade e in aes u u as é supe io
en España que na media da UE e p esen ando unha endencia semellan e.
O índice de In eg ación dixi al es uda como as no as ecnoloxías e o come cio elec ónico se
in eg an nas emp esas. Pa a elabo a es e índice es údase o ni el de aplicación nas emp esas
de di e en es TIC, así como o uso de come cio elec ónico. España nes e aspec o ocupa a 16ª
posición, cons i uíndose como o indicado que peo es alo es posúe pa a España e endo unha
pun uación moi pa ella a da UE: 38,8 de España on e os 37,6 da UE (Táboa 4).
Obse ando o g á ico 5, emos que en 2021 España en un ni el de in eg ación dixi al moi
semellan e ao do conxun o da UE, oi o dunha endencia con meno c ecemen o que na UE
desde 2018.
G á ico 5: E olución do índice de In eg ación Dixi al pa a España e a UE (2016-2021)
Fon e: Da os ob idos do po al da Comisión Eu opea do Índice DESI
Po úl imo o índice de Se izos Públicos Dixi ais ai e e encia á dispoñibilidade de ealiza os
di e en es ámi es e comunicación co Es ado ou ou os o ganismos es a ais median e medios
20
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
elec ónicos. Nes e indicado España ocupa a 7ª posición, endo unha pun uación
signi ica i amen e supe io á media da UE: 80,7 de España on e os 68,1 da UE (Táboa 4).
G á ico 6: E olución do índice de Se izos Públicos Dixi ais pa a España e a UE (2016-
2021)
Fon e: Da os ob idos do po al da Comisión Eu opea do Índice DESI
Como nos casos an e io es, España p esen a un maio ni el de dixi alización das o mas de
conec a cas en idades públicas que na UE, di e enza que se man én ao longo do pe íodo.
Como conclusión, podemos des aca que o ni el de dixi alización de España e da UE p esen a
un c ecemen o sos ido co paso dos anos. Con espec o á media da UE, España p esen a mello es
alo es en odos os indicado es, esal ando o maio ni el de conec i idade e se izos públicos
dixi ais. Pola con a, aínda que España eña un alo supe io á media, posúe un ni el de
in eg ación das ecnoloxías dixi ais a ni el de emp esa baixo que a colocan nunha das posicións
máis baixas nes e aspec o. Polo an o, se á ele an e da con a de como as emp esas son
capaces de emp ega es as ecnoloxías e aplicalas no seu modelo de negocio.
6.2 Ni el de dixi alización das PEMES galegas
Pa a abo da o ni el de in eg ación das ecnoloxías dixi ais (o cal é un dos aspec os nos que
España es á máis e asado), amósase a con inuación a si uación das emp esas españolas e
galegas. O es udo aise undamen almen e a pa i da in o mación da Enquisa de Uso de TIC e
come cio elec ónico do INE. Cen ámonos na adopción de di e en es ecnoloxías e aspec os
dixi alizables pa a aquelas emp esas que posúen menos de 10 aballado es, as cales
ep esen an ap oximadamen e o 95-96% do núme o de emp esas o ais en Galicia e España (de
aí que nes e epíg a e es udemos o uso des as ecnoloxías pa a es e amaño de emp esa en
conc e o).
6.2.1 Disposición de páxina web
O p imei o aspec o a analiza consis e na po cen axe de emp esas de menos de 10 aballado es
que dispoñen de In e ne e páxina web. Pa a o conxun o das emp esas españolas, podemos
obse a que en 2006 o po cen axe e a de ap oximadamen e 18%, aumen ando de o ma
con inuada a a o 2013 da a despois da cal se es abiliza es e po cen axe chegando a a case o
30%. As emp esas galegas pa ían inicialmen e dunha po cen axe in e io (non chegaba ao 15%),
pe o nos úl imos anos con e xen.
21
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
G á ico 7: % Emp esas de menos de 10 emp egados que dispoñen de conexión a In e ne
e si io/páxina web (2006-2021)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
6.2.2 Emp ego de especialis as en TIC
Un aspec o ele an e de análise é a po cen axe de emp esas de menos de 10 emp egados que
emp egan especialis as en TIC xa sexa con a ado como aballado ou subcon a ando a ou a
emp esa especializada. Como se pode e no g á ico 8, no ano 2021 a po cen axe de emp esas
españolas que u ilizan especialis as en TIC é moi baixa a opándose a edo do 1,5% e no caso
das emp esas galegas non chega ao 0,5%. Chama a a ención o descenso signi ica i o desde 2016,
descenso que se p oduce an o en Galicia como no conxun o español.
G á ico 8: % de emp esas de menos de 10 emp egados que emp egan especialis as en
TIC (2014-2021)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
22
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
6.2.3 In e acción cas AA.PP a a és de In e ne
É p eciso menciona amén a po cen axe de emp esas de menos de 10 aballado es que usan
In e ne pa a in e ac ua cas AA.PP. Nes e caso ese, que en 2020 a edo do 75% des e ipo de
emp esas u ilizan In e ne pa a in e ac ua cas AA.PP, lixei amen e in e io no caso das
emp esas galegas, cunha e olución c ecen e desde 2014. Nes e aspec o, ao longo do pe íodo
Galicia p esen ou anos cun ni el supe io aínda que no ano 2020, como sinalábamos
an e io men e, en un alo in e io ao conxun o español. Es e aspec o é signi ica i o debido á
endencia que eñen as AA.PP. po ace que as emp esas ealicen os seus ámi es a a és de
medios elec ónicos.
G á ico 9: % de emp esas de menos de 10 emp egados que usa on In e ne pa a
in e ac ua cas AA.PP. (2014-2020)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
6.2.4 Uso de edes sociais
Ou o pun o ele an e se ía o núme o de emp esas de menos de 10 aballado es que emp egan
as edes sociais no seu negocio. Nes e caso Galicia e España p esen an endencias simila es,
aínda que con dis in as lu uacións. Desde 2014 a a 2021 houbo un inc emen o de 5 pun os
po cen uais, colocándose as emp esas galegas no ano 2021 po iba das do conxun o español,
como xa es aban no ano 2014.
23
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
G á ico 10: % de emp esas de menos de 10 emp egados que u ilizan medios sociais
(2014-2021)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
6.2.5 Uso da Nube
En can o a u ilización dalgún se izo de nube po pa e das emp esas de menos de 10
aballado es, podemos e no g á ico 11 que as po cen axes son moi baixas, pois en España
a edo do 8% das emp esas u ilizan es e ipo de se izos, men es que en Galicia a ópase en e
o 4 e 6% en e 2014 e 2020. Cabe des aca que nos da os ob idos pa a o úl imo ano, pa a Galicia,
es e iuse inc emen ada sensiblemen e chegando a a o 12% ap oximadamen e, cun mello
compo amen o que o conxun o das emp esas españolas.
G á ico 11: % de emp esas de menos de 10 emp egados que comp an algún se izo de
Cloud compu ing usado a a és de In e ne (2014-2021)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
24
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
6.2.6 Uso de medidas de segu idade das TIC
Pa a inaliza , exponse cal é a p opo ción de emp esas de menos de 10 aballado es que u ilizan
algunha medida de segu idade TIC. En 2015, es a p opo ción e a moi baixa (10%
ap oximadamen e) pe o despois des e ano p esen a unha e olución posi i a e con inua
chegando a a o 70% no ano 2020 (aínda que no 2021 es e baixa a 60%). Como nos casos
an e io es, Galicia seguen p esen ando un ni el in e io na maio ía dos anos aínda que na
ac ualidade as ci as con e xen. É es e aspec o o que se en inc emen ando máis, ao pasa de
alo es do 10% a alo es p óximos a 60% nes es úl imos 6 anos
G á ico 12: % de emp esas de menos de 10 emp egados que emp egan algunha medida
de segu idade TIC (2015-2021)
Fon e: Da os ob idos do INE e IGE
En esumo, obsé ase que co paso dos anos, os p ocesos de dixi alización an o a ni el español
como galego e oluciona on posi i amen e (Galicia pa ía inicialmen e de alo es in e io es ou
simila es nos dis in os indicado es con e xendo nos úl imos anos) como consecuencia da
necesidade de adap a se ás no as o mas de aballa . Podemos obse a que nas ecnoloxías
conside adas como básicas es án moi es endidas, pe o amén, aquelas ecnoloxías a anzadas
seguen endo unha baixa implan ación. Pódese concluí , que as pequenas emp esas adop an
ce as ecnoloxías acilmen e aplicables, men es que son máis emisas a oma iscos con no as
ecnoloxías ou ca ecen de ecu sos humanos e/ou económicos pa a aplicalas.
6.3 Análise cuali a i o da dixi alización nas PEMES galegas do
sec o alimen a io
Co obxec i o de a onda nos con idos dos epíg a es an e io es ealizá onse unha se ie de
en e is as en p o undidade a PEMES do sec o alimen a io.
A me odoloxía usada nes as en e is as se á a me odoloxía de casos. Es a me odoloxía é ú il
pa a es uda casos da ida eal que son di icilmen e cuan i icables (S o & Ramil, 2014). Es a
me odoloxía cons a de ca o ases: ase de iniciación (es ablecemen o dos obxec i os do
aballo e selección da poboación obxec i o), ase de p epa ación da en e is a (con ac o coa
emp esa, e isión documen al, in o mación do pe il da pe soa en e is ada e es ablecemen o
dos mé odos de ob ención de in o mación como o guión da en e is a e cues iona io),
25
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
ealización da isi a ( exis o da in o mación) e a amen o da in o mación ob ida (sín ese dos
da os, edacción e p esen ación da in o mación).
Seleccioná onse 3 emp esas alimen a ias que iñan iniciado o seu p oceso de dixi alización,
a opándose en dis in as ases do mesmo. As emp esas pe encen a dis in os subsec o es do
sec o alimen a io pe mi índonos e in o mación sec o ial di e sa. Adicionalmen e
en e is ouse a unha emp esa p o edo a de se izos ecnolóxicos especializada no sec o
alimen a io co obxec i o de p opo ciona un pun o de is a di e so. No anexo A desc íbense o
pe il das emp esas en e is adas
A con inuación ecóllense as p incipais conclusións de i adas das en e is as, en elación a como
as emp esas a on an o p oceso de dixi alización.
6.3.1 Opinión xe al da dixi alización da emp esa
A dixi alización é conside ada como un ei o imp escindible á ho a de xes iona á emp esa, xa
sexa na ac ualidade ou no u u o, po que a única manei a que eñen de compe i on e as
g andes emp esas é p opo cionando alo engadido ao seu p odu o. Adicionalmen e, a
e olución das elacións das emp esas coas AA.PP, ob igan a que cada emp esa posúa un ni el
de dixi alización básico xa que a maio ía dos ámi es ealízanse de xei o elemá ico.
6.3.2 A aplicación da dixi alización na p opia emp esa
A inicia i a de desen ol e es e p oceso nas PEMES adoi a apa ece coa diagnose dunha se ie
de p oblemas den o da emp esa e a decisión dalgunha pe soa da di ec i a de dixi aliza
(no malmen e acompañado da con a ación dun aballado capaci ado pa a le alo a cabo xa
sexa pa cial ou o almen e).
Po ou a pa e, a dixi alización no malmen e obedece a un plan deseñado pola emp esa, o cal
non é íxido, senón que se ai adap ando ás necesidades e ecu sos de cada momen o. Un
mé odo que u iliza o caso A é i p epa ando as no as ins alacións a unha po encial dixi alización
(máquinas con senso es inco po ados, un p oceso p odu i o que pe mi a lexibilidade u u a...)
e i a anzando nes e p oceso segundo as no as necesidades.
6.3.3 Fac o es ele an es pa a adop a as TIC
A a és da ealización das en e is as, p o undízase en cales son os mo i os polos que unha
PEME emp ende un p oceso de dixi alización. En e as conclusións ob idas des ácase:
• Fac o es o ganizacionais: segundo o es udo ealizado, á ase dun dos ac o es máis
impo an es, xa que pe mi e incidi na o ma de aballa da emp esa. Es e ac o ai
e e encia sob e odo ao in e cambio de in o mación den o da emp esa como pode
se , a dispoñibilidade de in o mación a empo eal polos memb os da emp esa, o cal
pe mi e educi o núme o de e os así como pe das de empo innecesa ias po non
dispoñe da in o mación co esponden e. Po ou a pa e, amén axuda a que os
di e en es memb os da emp esa poidan e unha isión conxun a da emp esa.
• Fac o es económicos: es es ac o es es án elacionados co consumo de ecu sos e o
cus o dos p odu os ab icados. As PEMES, en xe al, non dispoñen de o za su icien e
como pa a pode in luí na demanda do me cado. Polo an o, as emp esas que
emp enden un p oceso de dixi alización adoi an inicialo pa a u iliza unha meno
can idade de inpu s, pa a un mesmo ou pu , así como aslada se a a ou as ma e ias
p imas e subminis acións cuxo cus o ela i o sexa in e io .
32
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Bibliog a ía
BGH Pa ne . (8 de Ab il de 2021). BGH Pa ne .
h ps://www.bgh echpa ne .com/2021/04/08/como-la-nube- acili a-el- apido-
c ecimien o-de-las-
pymes/#:~: ex =Al%20op a %20po %20la%20Nube,comunicaci%C3%B3n%20y%20 abajo
%20en%20equipo. [10/2/2022]
Cade Cobo s. (16 de Ou ub o de 2020). Los cobo s: Pe ec a solución pa a las PYMEs en la
indus ia 4.0: h ps://cadecobo s.com/los-cobo s-pe ec a-solucion-pa a-las-pymes-en-la-
indus ia-4-0/ [21/2/2022]
Comisión Eu opea. (2021). DESI - Compa a el p og eso de los países. h ps://digi al-agenda-
da a.eu/cha s/desi-see- he-e olu ion-o - wo-indica o s-and-compa e-
coun ies#cha ={%22indica o %22:%22desi_hc_abss%22,%22b eakdown%22:%22ind_ o
al%22,%22uni -measu e%22:%22pc_ind%22,%22 e -a ea%22:[%22EU%22,%22ES%22]}
[3/2/2022]
Comisión Eu opea. (2021). Índice de la Economía y la Sociedad Digi ales (DESI) 2021 España.
Comisión Eu opea. (s. .). Shaping Eu ope’s digi al u u e. The Digi al Economy and Socie y Index
(DESI): h ps://digi al-s a egy.ec.eu opa.eu/en/policies/desi [10/2/2022]
Comi é de Segu idad Alimen a ia. (16 de Decemb o de 2021). Wikipedia. T azabilidad:
h ps://es.wikipedia.o g/wiki/T azabilidad [15/4/2022]
Di ección Gene al de Indus ia y de la Pequeña y Mediana Emp esa. (2021). Ma co Es a égico
en Polí ica de PYME - In o me de Seguimien o Anual 2020. h ps://indus ia.gob.es/es-
es/Se icios/Ma coEs a egicoPYME/in o me-pyme2020.pd [12/2/2022]
Di ección Gene al de la Indus ia y de la Pequeña y Mediana Emp esa. (s. .). ipyme.o g. Ob enido
de Ins umen os inancie os: h p://www.ipyme.o g/es-
ES/InsFinan/Paginas/De alleIns umen o.aspx?Nomb e=Capi al+Riesgo
Elle , R., Al o d, P., Kallmünze , A., & Pe e s, M. (2020). An eceden s, consequences, and
challenges o small and medium-sized. Jou nal o Business Resea ch, ol.112(C), pp. 119-
127. [5/1/2022]
E colani, G. (2013). Análisis del po encial del Cloud Compu ing pa a la PYMES. Cuade nos de
Ges ión de In o mación, ol. 2, pp. 40-55.
h ps:// e is as.um.es/gesin o/a icle/ iew/207621 [10/2/2022]
Gobie no de España. (2021). Exp esión de in e és ela i a a las ayudas económicas pa a la
digi alización de las PYME y au ónomos en el ma co del Plan de Recupe ación,
T ans o mación y Resiliencia: P og ama Digi al Toolki . Ob ido de
33
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
h ps://po al.mineco.gob.es/Recu sosA iculo/mineco/minis e io/pa icipacion_publica/
consul a/ iche os/20210421-mani es acion-in e es-digi alizacion-PYME.pd [10/6/2022]
Gobie no de España. (Ene o de 2021). Plan de digi alización de PYMEs 2021 - 2025. Ob ido de
h ps://po al.mineco.gob.es/Recu sosA iculo/mineco/minis e io/ iche os/210127_plan_
digi alizacion_pymes.pd
González, R. (14 de Agos o de 2020). Digi aliza pymes: ac o es que es án limi ando el
p oceso. El País.
h ps://cincodias.elpais.com/cincodias/2020/08/13/pyme/1597325318_891958.h ml
[6/2/2022]
G acia, M. (s. .). Deloi e. IoT - In e ne O Things:
h ps://www2.deloi e.com/es/es/pages/ echnology/a icles/IoT-in e ne -o - hings.h ml
[20/2/2022]
Guilcapi, M., Flo ián, L., Mu illo, J., & Ac Bol, E. (2009). De e minación de in e acciones en e
asociaciones de PYMES pa a el desa ollo de conglome ados emp esa iales en la cuenca del
ío Pa ismina. Tie a T opical, ol 5(1), pp. 29-37.
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Jo ge-
Mu illo/publica ion/260123653_De e mina ion_o _ he_In e ac ions_among_Small_and_
Medium_Sized_Businesses_ o _ he_De elopmen _o _Business_Conglome a es_in_ he_P
a ismina_Ri e _Wa e shed/links/5c83a6e 299b 1268d4917b [20/2/2022]
Ho igüela, F. (2022). Las endencias en digi alización que ma ca án a las pymes en 2022
[G abado po CEPYME]. [Podcas ]. h ps://www.you ube.com/wa ch? = 5Y G6bUdNY
[7/2/2022]
IMD In e na ional. (2021). IMD Wo ld Digi al Compe i i eness Ranking 2021.
h ps://www.imd.o g/cen e s/wo ld-compe i i eness-cen e / ankings/wo ld-digi al-
compe i i eness/ [10/5/2022]
Ins i u o Galego de Es a ís ica. (2020). Indicado es de demog a ía emp esa ial. No as
ecnoloxías da in o mación e comunicación
Ins i u o Galego de Es a ís ica. (2021). Sis emas de indicado es TIC
Ins i u o Nacional de Es adís ica. (2021). Encues a de uso de TIC y Come cio Elec ónico (CE) en
las emp esas 2020-2021. Las TIC en emp esas con menos de 10 empleados
In e na ional Mone a y Fund. (s. .). Wo ld Economic Ou look
Ko po a e Technologies G oup. (s. .). Ba e as que impiden la ans o mación digi al en su
emp esa. h ps://g upoko po a e.com/ba e as-que-impiden-la- ans o macion-digi al-
en-su-emp esa/ [8/2/2022]
Meh ens, J., C agg, P. B., & Mills, A. M. (2001). A model o In e ne adop ion by SMEs.
In o ma ion & Managemen , 39(3), pp. 165-176. [14/4/2022]
Molina, M. (13 de Ma zo de 2020). IEBS Digi al School. La di e encia en e Digi alización y
T ans o mación Digi al: h ps://www.iebschool.com/blog/di e encia-digi alizacion-
ans o macion-digi al-digi al-business/ [4/2/2022]
OECD. (2021). The Digi al T ans o ma ion o SMEs, OECD S udies on SMEs and En ep eneu ship.
Pa is: OECD Publishing. doi:h ps://doi.o g/10.1787/bdb9256a-en
34
Alejand o Ga cía Gend a
Dixi alización e inno ación
Peleg í, J. (26 de Feb ei o de 2020). Uni e sal Robo s. COBOT VS INDUSTRIAL ROBOT:
h ps://www.uni e sal- obo s.com/es/blog/di e encias-cobo -y- obo -indus ial/
[21/2/2022]
Peña, I., & Mañueco, P. (2018). E olución del capi al iesgo en la economía española. Cuade nos
de In o mación Económica, nº264, pp. 37-43. h ps://www. uncas.es/wp-
con en /uploads/Mig acion/A iculos/FUNCAS_CIE/264a 05.pd [20/2/2022]
Pu o Ma ke ing. (10 de Ou ub o de 2018). El In e ne de las Cosas pa a las PYMES ¿Ficción o
Realidad?: h ps://www.pu oma ke ing.com/12/31029/in e ne -cosas-pa a-pymes-
iccion- ealidad.h ml [10/2/2022]
Ramí ez, P. (20 de Maio de 2021). Di e encias en e digi alización y ans o mación digi al: ¿cuál
le con iene a u emp esa?: h ps://www.apd.es/di e encias-digi alizacion- ans o macion-
digi al/#:~: ex =En%20 esumen%2C%20la%20digi alizaci%C3%B3n%20puede,mundo%20
de%20po %20s%C3%AD%20digi alizado. [5/2/2022]
Ramos Vecino, N., Almodó a González, M., Fe nández Po illo, A., Calzado Ba be o, M., &
He nández Mogollón, R. (2020). Digi alización de las PYMES ex emeñas.
h p:// aedpyme.upc .es/si es/de aul / iles/a icle/137/digi alizacion2019.pd
[25/1/2022]
Rod íguez, J. C. (2015). Digi alización de la PYME española. Ed. Escuela de O ganización
Indus ial, Mad id. Ob ido de
h ps://books.google.es/books?hl=es&l =&id=iYZXDwAAQBAJ&oi= nd&pg=PA23&dq=digi
alizacion+en+pymes+espa%C3%B1ola&o s=ZeOZmqGbHA&sig=VuqjPeGjQFqcDiJlo6 zk U
mPIM# =onepage&q=digi alizacion%20en%20pymes%20espa%C3%B1ola& = alse
Roland Be ge . (16 de Ou ub o de 2016). Canales Sec o iales In e emp esa. P ime Es udio sob e
la Digi alización de la Ac i idad Económica en España elabo ado la consul o a Roland Be ge
con el apoyo de Siemens: h ps://www.in e emp esas.ne /Ins alado es/A iculos/192086-
P ime -Es udio-Digi alizacion-Ac i idad-Economica-Espana-elabo ado-consul o a-
Roland.h ml [3/2/2022]
Sánchez, C. (15 de Se emb o de 2021). Sage Ad ice. Po qué la In eligencia A i icial pa a pymes
es necesa ia: h ps://www.sage.com/es-es/blog/in eligencia-a i icial-pymes-aplicaciones-
bene icios/ [21/2/2022]
Sou h Summi . (2021). Mapa emp endimien o 2021. h ps://www. ac o iadel u u o.com/wp-
con en /uploads/2021/09/MAPA-EMPRENDIMIENTO-2021.pd [10/2/2022]
S o , L., & Ramil, X. (2014). Me odología pa a el desa ollo de es udios de caso. Ob ido de
h ps://www.i d.upm.es/wp-
con en /uploads/2014/06/me odologia_es udios_de_caso.pd
Techopedia. (2022). heas ologypage. ¿Qué es la senso ización?:
h ps://es. heas ologypage.com/senso iza ion [15/4/2022]
Vial, G. (2019). Unde s anding digi al ans o ma ion: A e iew and a esea ch. Jou nal o
S a egic In o ma ion Sys ems, ol. 28, pp. 118-144. Ob ido de
h ps://www.sciencedi ec .com/science/a icle/pii/S0963868717302196? ia%3Dihub
Yin, R. K. (2018). Case s udy esea ch and applica ions (Sex a ed.). Los Angeles: Sage Publica ions,
Inc.
