Facul ade de Ciencias da Educación
T aballo de
in de g ao
O Ocio Te apéu ico como
ecu so da Educación Social en
con ex os hospi ala ios.
Bea iz Chaos Núñez
G ao en Educación Social
Xuño 2021
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación da Uni e sidade de San iago
de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Educación Social
Tí ulo. O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social
en con ex os hospi ala ios.
Tí ulo. El Ocio Te apéu ico como ecu so de la Educación
Social en con ex os hospi ala ios.
Ti le. The apeu ic Rec ea ion as a esou ce o social
educa ion in hospi al con ex s.
Índice
In odución .................................................................................................................................. 1
1. Obxec i os .............................................................................................................................. 3
2. Me odoloxía ............................................................................................................................ 4
3. A saúde, ámbi o da educación social? ...................................................................................... 5
4. Ap oximación ó ocio e apéu ico, o ocio como ga an e do benes a .......................................... 8
4.1. De ei o ó ocio e de ei o á saúde. .......................................................................................... 9
4.2. Ocio Te apéu ico: de inición, modelos e bene icios no con ex o hospi ala io. ................. 11
4.2.1. Necesidade da p ác ica do Ocio Te apéu ico. ................................................................ 17
4.2.2. O Ocio Te apéu ico como ecu so da educación social en con ex os hospi ala ios. ..... 19
4.3. Necesa ia in e disciplina iedade, o achegamen o en e a p o esión da educación social e a
e apia ocupacional. ............................................................................................................ 22
5. Análise de expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico .................................................. 24
6. Conclusións ........................................................................................................................... 32
Re e encias Bibliog á icas…………………………………………………………………………………………………………….35
Índice de Táboas
Táboa 1. Compe encias desen ol as coa ealización des e TFG ...................................... 3
Táboa 2. Ca ac e ís icas do Ocio Te apéu ico segundo os modelos e elación coas
compe encias da Educación Social ................................................................................. 15
Táboa 3. Compoñen es esenciais da p ác ica do ocio e apéu ico ............................... 18
Táboa 4. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº1 .................................. 25
Táboa 5. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº2 .................................. 26
Táboa 6. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº3 .................................. 26
Táboa 7. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº4 .................................. 27
Táboa 8. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº5 .................................. 27
Táboa 9. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº6 .................................. 28
Táboa 10. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº7 ................................ 28
Táboa 11. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº8 ................................ 29
Táboa 12. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº9 ................................ 29
Táboa 13.Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº10 ............................... 30
Táboa 14. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº11 .............................. 30
Táboa 15.Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº12 ............................... 31
Resumo
A día de hoxe, os empos de ocio cons i úen un impo an e indicado da calidade de
ida na sociedade de occiden e. O ocio en endido como expe iencias desen ol idas nos
empos lib es con é ese en ocio e apéu ico cando o in da súa p ác ica é axuda ás pe soas
a ecupe a se as unha ameaza a súa saúde. Exis en se izos hospi ala ios que p omo en o
ocio e apéu ico como pa e do a amen o a e en con a pa a asegu a o benes a dos e
das doen es, mais, con amos con p o esionais do ámbi o sani a io o mados pa a po en
p ác ica inicia i as de ocio e apéu ico co in de asegu a o acceso ó ocio e a p ác ica des e
como e apia ou a amen o dunha doenza? Coñécese ealmen e a epe cusión que a súa
p ác ica en na nosa saúde? É a educación social a p o esión coa o mación necesa ia pa a a
súa pos a en ma cha? O p esen e aballo de in de g ao p e ende da espos a a es as
cues ións e a onda na análise do ocio e apéu ico como p ác ica p o esional da educación
social.
Palab as cha e: ocio, ocio e apéu ico, educación social, saúde, calidade de ida, hospi al.
Resumen
A día de hoy, los iempos de ocio cons i uyen un impo an e indicado de la calidad
de ida en la sociedad de occiden e. El ocio en endido como expe iencias desen ol idas en
los iempos lib es se con ie e en ocio e apéu ico cuando el in de su p ác ica es ayuda a
las pe sonas a ecupe a se as una amenaza a su salud. Exis en se icios hospi ala ios que
p omue en el ocio e apéu ico como pa e del a amien o a ene en cuen a pa a asegu a
el bienes a de los y las pacien es, pe o, ¿con amos con p o esionales del ámbi o sani a io
o mados pa a pone en p ác ica inicia i as de ocio e apéu ico con el in de asegu a el
acceso al ocio y a la p ác ica de es e como e apia o a amien o de un p oblema de salud?,
¿Es la educación social la p o esión con o mación necesa ia pa a su pues a en ma cha?. El
p esen e abajo de in de g ado p e ende da espues a a es as p egun as y p o undiza en
el análisis del ocio e apéu ico como p ác ica p o esional de la educación social.
Palab as cha e: ocio, ocio e apéu ico, educación social, salud, calidad de ida, hospi al.
Abs ac
Today, he leisu es imes cons i u es an impo an indica o o he quali y o li e in
Wes e n socie y. Leisu e, unde s ood as expe iences in which ee ime is occupied,
becomes he apeu ic leisu e when he pu pose o i s p ac ice is o help people eco e a e
a h ea o hei heal h. The e a e hospi al se ices ha p omo e he apeu ic leisu e as pa
o he ea men o be aken in o accoun o ensu e he well-being o pa ien s, bu do we
ha e p o essionals in he heal h ield ained o pu in o p ac ice he apeu ic leisu e
ini ia i es in o de o ensu e he access o leisu e and he p ac ice o his as he apy o
ea men o a heal h p oblem? Is social educa ion he p o ession wi h aining necessa y o
i s implemen a ion? This inal deg ee p ojec aims o answe hese ques ions and deepen
he analysis o he apeu ic leisu e as a p o essional p ac ice o social educa ion.
Keywo ds: leisu e, he apeu ic leisu e, social educa ion, heal h, quali y o li e,
hospi al.
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
1
In odución
A in e ención en saúde dende a educación social semp e oi de inida coma un
ámbi o pe o quizá máis di ixido á educación pa a a saúde ou saúde men al. Nes e aballo
elaciónase a saúde co ocio, con ex os apa en emen e dis in os pe o que na ealidade se
e oalimen an. Te boa saúde é un ac o que p opicia o pode goza da ida e accede a
máis opo unidades pe o á ez as opo unidades e o lece dia io son ac o es que axudan ó
man emen o da boa saúde e á p e ención de doenzas. Pa indo des a p emisa es e aballo
p e ende plasma a impo ancia do emp ego dun ecu so coma o ocio e apéu ico como
a amen o pa a o man emen o e ecupe ación da saúde. A pos a en p ác ica de ac i idades
denominadas como ocio e apéu ico eñen que se deseñadas po p o esionais cuali icados
e cuali icadas e é aquí onde se e lexiona sob e a idoneidade da educación social.
A día de hoxe, o empo que adicamos ó dis u e do ocio cons i úe un impo an e
indicado da calidade de ida na sociedade de occiden e. Po unha pa e, é conside ado
coma un espazo onde o exe cicio das libe dades indi iduais se ai máis pa en e, espazo onde
a pe soa decide e xes iona que ac i idades que e ealiza en unción dos seus in e eses.
Ademais, as ac i idades de ocio p opo cionan un al o g ao de sa is acción e ealización
pe soal (Tu e . al, 2006). Mais, coñécese a epe cusión que a súa p ác ica en na nosa
saúde? Con amos con p o esionais do ámbi o sani a io que poidan aballa pa a asegu a o
acceso ó ocio e a p ác ica des e como e apia ou a amen o dunha doenza?.
Cando And ija S ampa concep ualizou a saúde coma ‘’o es ado comple o de
benes a ísico, psicolóxico e social, e non a me a ausencia de en e midade’’, de inición que
oi adop ada pola OMS na súa Ca a Magna en 1946, ab iuse un no o escena io pa a a
pa icipación de no os ac o es pois, adicionalmen e, a in e ención no campo da saúde só
e a le ada a cabo po p o esionais es i amen e de inidos como sani a ios. Os no os
pa adigmas en ma e ia de saúde posibili an que p o esionais de ámbi os como a educación
social, poidan con ibuí e complemen a a es as a endendo, po unha banda, ás demandas
socioeduca i as de i adas da a ención á saúde e, po ou a, á necesidade de ealiza an o
in e encións p e en i as como co ec i as ou ehabili ado as, onde o aspec o educa i o
en un papel moi ele an e (Faílde e Ruíz, 2019). Unha posibilidade de in e ención dos e
das educado as sociais en ma e ia de saúde é po medio da pos a en ma cha de p ác icas de
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
2
ocio e apéu ico, ma e ia obxec o de es udio nes e aballo de in de g ao (de ago a en
dian e, TFG).
O ocio e apéu ico de ínese como a p ác ica de ocio cuxo in é axuda ás pe soas a
ecupe a se as unha ameaza a súa saúde (Go beña, 2000). Exis en di e sos modelos de
ocio e apéu ico que se ci a án ó longo des e aballo. Dende o modelo de ocio e apéu ico
de p omoción e p o ección da saúde a misión do ocio e apéu ico é o ien a as ac i idades, a
ec eación e o ocio pa a axuda ás pe soas a a on a ba ei as pa a a saúde e que med en
ca a o seu máximo ni el de saúde in eg al (Aus in, 1996).
No a igo ‘’Saídas e apéu icas, espazo lúdico pa a a in eg ación’’ publicado no 2006
na Re is a da Asociación Española de Neu opsiquia ía nomeábase a impo ancia das
ac i idades de ocio e empo lib e en calque a p og ama in eg al de ehabili ación. Algúns
dos bene icios das ac i idades de ocio segundo Cañama es (2001) e que xus i ican a
impo ancia da súa p ác ica en saúde son: acili a que o doen e ecupe e o seu papel ac i o
e p o agonis a, do a de sen ido pa a o pacien e algunhas p ác icas que an es exei aba,
mello a as expec a i as dos doen es espec o a súa ecupe ación, pe mi i ades a
múl iples capacidades, acili a o desen ol emen o dunha boa elación e apéu ica,
aumen a a sa is acción coas ac i idades de ocio á ez que ai que diminúa a ansiedade e a
i i abilidade.
Es a aballo de e isión bibliog á ica p e ende achega unha e lexión sob e o ocio
e apéu ico, documen a a exis encia da súa p ác ica e ei indicala no ma co da p o esión da
educación social. Co in de con ex ualiza a p ác ica do ocio e apéu ico íxose un
encabezamen o a modo de e lexión sob e a saúde como ámbi o da educación social. A
con inuación, concep ualízase o ocio e apéu ico xus i icando o seu papel como ga an e do
benes a , álase do con ex o da súa p ác ica e da necesa ia in e disciplina iedade
p o esional. Po úl imo, inco pó anse as expe iencias sob e ocio e apéu ico localizadas en
España e nou os países.
Re lec i a modo de peche des a in odución as compe encias da p o esión da
educación social que se i on aballadas e po enciadas coa ealización des e aballo de in
de g ao. Sin e ízanse na seguin e áboa omando como e e encia as compe encias xe ais
ecollidas na guía de TFG da USC (2020) e no Lib o B anco da Pedagoxía e a Educación de
ANECA (2005).
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
3
Táboa 1.Compe encias desen ol as coa ealización des e TFG
Compe encias Lib o B anco da Pedagoxía e a
Educación Social
Compe encias TFG
1. Capacidade de análise e sín ese
Capacidade de au o o ganización na plani icación e
desen ol emen o do labo in es igado e/ou
p o esional omando inicia i as e implicándose
ac i amen e na esolución de p oblemas.
2. O ganización e plani icación
Capacidade de au onomía na busca, selección e
a amen o de in o mación ele an e pa a o obxec i o
do aballo p opos o.
3. Comunicación o al e esc i a na lingua nai
Capacidade de aplicación in eg ada dos coñecemen os e
habilidades adqui idos ó longo do g ao.
Capacidade de sis ema ización p esen ación de
in o mación de manei a o ganizada e co ec a dende o
pun o de is a académico e p o esional (…).
Capacidade de e lexión e e o mulación sob e o
aballo desen ol o.
Elabo ación p opia a pa i do Lib o B anco da Pedagoxía e a Educación Social (ANECA, 2005) e la
Guía do T aballo de Fin de G ao 2020/2021.
1. Obxec i os
O aballo de in de g ao que aquí se p esen a en como obxec i o xe al a análise do
ocio e apéu ico como p ác ica p o esional da educación social. Es e obxec i o xe al
desglósase nos seguin es obxec i os especí icos:
Explo a o ámbi o da saúde en elación coa p ác ica da educación social e o ocio
e apéu ico.
Conc e a os modelos de ocio e apéu ico exis en es e as ca ac e ís icas dos
mesmos.
Con ibuí á ecompilación de in o mación sob e o ocio e apéu ico, a súa p ác ica e
conside ación en hospi ais así como a con inuidade nou os disposi i os.
Iden i ica as inicia i as e expe iencias exis en es e de inidas como ocio e apéu ico
den o e ó a de España.
Resumi os bene icios do ocio e apéu ico e a necesidade da súa p ác ica.
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
10
dep esión ou a un ce o desaxus e psicolóxico, ecoméndase como medida de apoio,
e o za os ínculos e empos sociais, eo ganiza e ocaliza os in e eses e a a ención en
no as a eccións. Te apias al e na i as como a iso e apia ou aquelas que xi an en o no ó
humo ob igan a in uí o in luxo dunha ac i ude posi i a an e a ida que é a que se equi e
pa a goza do ocio (Mon eagudo, 2008).
Como indi iduos emos de ei o ó ocio e, po supos o, amén á saúde. A Decla ación
Uni e sal dos De ei os Humanos p oclamada polas Nacións Unidas en 1948 ai e e encia
cla a ó ocio no seu a igo 24 cando sinala que ‘’Toda pe soa en de ei o ó descanso, ó goce
do empo lib e, a unha limi ación azonable da du ación do aballo e a acacións pe iódicas
pagas’’.
Cuenca (2011) a i ma que é ó a a da e cei a xe ación de de ei os humanos cando
se p oduce a sepa ación de ini i a do ocio e o aballo, e po an o é posible a
undamen ación e xus i icación da exis encia do ocio. Así, pode ala se do ocio como
elemen o impo an e pa a o desen ol emen o pe soal e colec i o e, po an o, do De ei o ó
Ocio como necesidade e modo de exp esión pe soal. Dumazedie (1971) e Racione o (1983)
en e ou os de ende on a impo ancia do ocio como elemen o cen al da calidade de ida.
Na Ca a In e nacional pa a a Educación do Ocio p omo ida pola Wo ld Leisu e and
Rec ea ion Associa ion (WLRA) (1993) a i mase que ‘’o ocio é un de ei o humano básico,
como a educación, o aballo ou a saúde’’.
O de ei o á p o ección da saúde ecoñécese no a igo 43 da Cons i ución: ’’Tódalas
pe soas eñen de ei o a unha a ención sani a ia de calidade en condicións de igualdade’’.
Nes e sen ido, Reynolds e O’Mo ow (1985), indicaban que a Asociación Ame icana de
Medicina ecoñeceu os se izos de ocio coma un campo a ín en 1961, en pa e como
esul ado da con ibución do ocio no a on amen o da en e midade e a discapacidade e na
p omoción da saúde das pe soas. Un es ilo de ida de ocio saudable capaci a ás pe soas pa a
ealiza con inuas acomodacións ós cambios in e nos e ex e nos que lle aian acon ecendo ó
longo da ida. Unha a e a cla e do ocio e apéu ico é axuda a ace máis le adei a á
expe iencia da en e midade e as súas consecuencias ó empo que se pe mi e que a pe soa
poida ecupe a o máximo con ol e posibilidade de elección p ese ando así a súa
au onomía e iden idade (Bal es e Bal es, 1990).
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
11
4.2. Ocio Te apéu ico: de inición, modelos e bene icios no con ex o
hospi ala io.
Na publicación: Modelos de In e ención en Ocio Te apéu ico da Uni e sidade de
Deus o (2000) aúnase a isión dos e das au o as máis des acadas nes a ma e ia e a óndase
nos di e sos modelos exis en es pa a po en ma cha es e ipo de in e ención p o esional. É
nes a publicación na que se ai e e encia ó ocio e apéu ico coma unha á ea de
coñecemen o e exe cicio p o esional que oi e olucionando ca a un in e ese na i enza e
expe iencia humana do ocio máis que nas me as ac i idades ec ea i as, lúdicas e de empo
lib e.
O Ins i u o de Es udos de Ocio da Uni e sidade de Deus o oi c eado no 1988, aínda
que a idea oi desen ol a en 1990, as o P imei o Cen ena io da Uni e sidade de Deus o.
Dende 2009 o Equipo de Es udos de Ocio é ecoñecido polo Gobe no Vasco como Equipo
O icial de In es igación. Desde es a ins i ución en éndese o ocio coma ‘’unha expe iencia
pe soal e enómeno social, que pa e dun en oque humanís ico’’, a í mase que:
O ocio hai que en endelo coma unha expe iencia in eg al da pe soa e un de ei o
humano undamen al. Unha expe iencia humana in eg al, é dici , o al, complexa
e cen ada en ac uacións que idas, au o élicas (cun in en si mesmas) e pe soais.
Tamén un de ei o humano básico que a o ece o desen ol emen o, como a
educación, o aballo ou a saúde, e do que ninguén debe ía se p i ado po azóns
de xéne o, o ien ación sexual, idade, aza, elixión, c enza, ni el de saúde,
discapacidade ou condición económica (Ins i u o de Es udos de Ocio da
Uni e sidade de Deus o, s.d.).
De xei o b e e esúmense os dis in os modelos que se con emplan na ci ada
publicación co in de comp ende os obxec i os e as p ác icas do ocio e apéu ico exis en es
e ace unha e lexión sob e es e campo como ámbi o da educación social. Os modelos son
os que se esumen a con inuación:
-Modelo de habilidade de ocio: é o modelo de in e ención máis amplamen e
emp egado, es á undamen ado po di e sos concep os que se aballan median e a
p ác ica do ocio e apéu ico, como son o concep o de ‘’inde ensión ap endida’’, que
segundo Seligman (1975), ai e e encia á pe cepción que en o suxei o de que os
acon ecemen os da súa ida es án máis aló do seu con ol pe soal e po an o, a pe soa
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
12
deixa de in en a p oduci cambios ou esul ados na súa ida. Ou o concep o aballado
nes e modelo é o de ‘’ mo i ación in ínseca’’, que pa e de que ódalas pe soas es án
in insecamen e mo i adas pa a aquelas condu as nas que poden expe imen a
compe encia e au ode e minación. Así, as pe soas buscan expe iencias incong uen es ou
e os nos que poden domina a si uación, educi a incong uencia e mos a compe encia.
Es e é un p oceso con inuo que, median e a adquisición de des ezas e de sen ido do
dominio p oduce sen imen os de sa is acción, compe encia e con ol (Go beña, 2000).
Ou o concep o é o de ‘Elección’, a pe soa en su icien es habilidades, coñecemen os e
ac i udes como pa a e opcións en e as que elixi , e as des ezas e desexo de escolle de
xei o ap opiado (Lee e Mobili, 1988). Concep o de ‘Fluxo’ á ase do sinónimo de consegui
unha expe iencia óp ima. Pa a chega a iso eñen que conxuga se o axus e dos e os que
o mula a ac i idade e o a des eza da pe soa.
Os se izos de ocio e apéu ico deben con ibuí a desen ol e des ezas e o ece ás
pe soas opcións pa a a pa icipación. Xe a po an o a libe dade de pa icipación, é dici , e
des ezas pa a pa icipa , sabe onde e con quen pa icipa , se capaz de chega a un espazo
de ocio cando un o desexa. A edución das ba ei as e a libe dade pa a exe ce as di e en es
opcións xus i ican que os se izos de ocio e apéu ico sexan necesa ios pa a as pe soas que
eñen doenzas.
-Modelo de p o ección/p omoción da saúde: dende es e modelo a misión do ocio
e apéu ico é emp ega as ac i idades, a ec eación e o ocio pa a axuda á xen e a a on a
p oblemas que ac úan como ba ei as pa a a saúde e a que med en ca a o seu máximo ni el
de saúde in eg al (Aus in, 1997.p 144). Es e modelo es á baseado na pe spec i a humanis a
da que se de i a que ódolos se es humanos eñen un impulso inna o á ausencia de
en e midade e a saúde in eg al, que pode se alimen ado po p o esionais cuali icados.
Dende es e modelo o ocio e apéu ico é unha in e ención pa a axuda ás pe soas a,
p imei o, ecupe a se ou ol e a log a a es abilidade as a ameaza a súa saúde
(p o ección da saúde) e, segundo, a op imiza o seu po encial a in de pode goza da maio
calidade de saúde posible (p omoción da saúde). Du an e odo o p oceso anímase ás
pe soas a asumi as súas p opias esponsabilidades e a exe ce a máxima capacidade de
elección posible. A medida que a pe soa a anza ca a a saúde óp ima, as decisións des a
aumen an e o con ol do ou da p o esional de ocio e apéu ico diminúe p og esi amen e a a
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
13
o pun o en que os e as pacien es asumen a plena esponsabilidade da súa p opia saúde,
momen o no que os se izos do ou da educado a social xa non son necesa ios.
-Modelo de p es ación de se izos de ocio e apéu ico e modelo de esul ados de
ocio e apéu ico: Nes e modelo aise unha conc eción sob e o ipo de in e acción en e
doen e e especialis a en ocio e apéu ico. O ipo de elación é ica en e os pa icipan es e a
especialis a en ocio e apéu ico pa e dun espec o cla o a oda pe soa como se humano
único. Un aspec o impo an e des a pos a en alo da alía de cada indi iduo é o
ecoñecemen o do de ei o ás expe iencias de ocio e da capacidade da pe soa pa a elixi ,
baseándose nunha axei ada in o mación, espec o a a ención que ecibe. O espec o ó
doen e implica o consen imen o in o mado do mesmo e a p omoción da independencia e
das opo unidades de au ode e minación.
-Modelo de au ode e minación e aumen o do goce: á ase dun modelo psicolóxico
da p es ación de se izos de ocio e apéu ico. A Ame ican The apeu ic Rec ea ion
Associa ion (ATRA, s.d.) a i mou que ``o p opósi o do ocio e apéu ico e a a a os es ados
ísicos, sociais, cogni i os e emocionais asociados á en e midade, lesión ou discapacidade
c ónica’’ median e di e sas in e encións. Aínda que as p o esionais en ocio e apéu ico
o mulan ou os obxec i os, o p opósi o de ensina ás pe soas, independen emen e do seu
ipo e g ao de en e midade, a c ea con o nas que le an ó goce é cohe en e con es e
p opósi o. As eo ías sob e a au ode e minación e os ac o es in e enien es o ecen
in o mación pa a desen ol e es a exias que aumen en a concen ación, o es o zo e a
compe encia e, po an o, a o ezan o goce. Es e modelo pódese e aplicado no p oceso de
p og amación do ocio e apéu ico que pode segui es a consecución de a e as:
A aliación: axuda a de e mina os in e eses e as ac i idades de ocio p e ias do
pa icipan e a as súas aspi acións u u as. Búscase coñece ca ac e ís icas da pe soa
pa a deseña un e o manexable.
Plani icación: anímase a que os pa icipan es se impliquen na selección e
plani icación de ac i idades.
Implemen ación: p esén anse opcións de pa icipación de en e unha gama que
acili e o goce e eña iabilidade ó a das sesións e apéu icas. A pe spec i a do ocio
e apéu ico educe as dis accións e p epa a con o nas que son desa ian es pa a que
as pe soas pa icipan es se sin an au ode e minadas, es ean in insecamen e
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
14
mo i adas pa a pa icipa en ac i idades e pe ciban os e os asociados ó ocio como
asumibles e se concen en na a e a que ó inal conle a un goce.
A aliación: analiza o g ao no que as pe soas pa icipan es es ean au ode e minadas
no seu ocio, es ean mo i adas pa a pa icipa en ac i idades que conle en dis u e,
pe ciban os e os asociados con di e sas ac i idades de ocio como algo alcanzable e
poidan cen a a súa a ención men es pa icipan en ac i idades conc e as.
-Modelo a is o élico da ida boa: modelo o ien ado ó es o zo de ins au a un
compoñen e é ico na p es ación de se izos de ocio e apéu ico, in eg ando os alo es no
seu desen ol emen o. O ocio e apéu ico é un conxun o de se izos di ixidos a aumen a a
libe dade e esponsabilidade das pe soas ó in de acili a o log o da elicidade humana. Es e
modelo concibe ás especialis as en ocio e apéu ico como p o esionais que poñen en
ma cha p og amas e deben se capaces de axuda a desen ol e es ilos de ida de ocio que
conle en signi icado e sa is acción i al. Deben se capaces de esponde á p egun a, que
ac i idades de ocio son boas, cales son pe xudiciais e cales le a án ó c ecemen o,
desen ol emen o e en iquecemen o.
-Modelo de op imización da saúde e o benes a ó longo do ciclo i al: un modelo de
ocio e apéu ico de mello a da saúde. A p es ación de se izos de ocio e apéu ico
undamén ase na p emisa de que hai unha necesidade de in e ención con obxec o de
in luí no uncionamen o pe soal ou de ocio dun indi iduo (Wilhi e e Kelle , 1992).
Iso Ahola (1980) apun a que, eo icamen e, o ocio a ec a á saúde en es manei as: o
ocio con é ese nun ins umen o median e o cal búscase e ob ense a saúde, is o é, o ocio
o ece o empo e espazo no que se p ac ican condu as saudables, o ocio é unha o ma de
ida, é dici , é unha o ien ación cogni i a ca a a ida e o es ilo de ida que p omo e e
conduce á saúde, e o ocio en ce as calidades e ca ac e ís icas inhe en es que son
elemen os cla e da saúde.
No seguin e cad o esúmense as ca ac e ís icas do ocio e apéu ico segundo os
dis in os modelos co in de axuda a comp ende os bene icios des e no ámbi o da saúde e a
conexión dos mesmos coa educación social como p o esión dende a cal le a a cabo a
in e ención. As compe encias da educación social que se e lic en na áboa son ex aídas do
CEESG (2008) na súa publicación ‘’Documen os p o esionalizado es do CEESG’’:
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
15
Táboa 2. Ca ac e ís icas do Ocio Te apéu ico segundo os modelos e elación coas
compe encias da Educación Social
Modelo
Ca ac e ís icas do Ocio Te apéu ico
A acción da educación social:
De
habilidade
de ocio
O ocio e apéu ico como e amen a pa a:
-Desen ol e des ezas e o ece opcións pa a a
pa icipación.
-Baseado na p emisa de se lib es pa a elixi ,
adqui i des ezas, sabe onde e con quen.
P omo e cambios e esul ados nas
pe soas.
Con a coa capacidade pa a a di usión e
xes ión pa icipa i a da cul u a.
Domina as me odoloxías e a di usión
cul u al.
Ac úa pola de ensa dos de ei os básicos
das pe soas.
De
p o ección e
p omoción
da saúde
O ocio e apéu ico como e amen a pa a:
-Axuda a a on a p oblemas que ac úan como
ba ei as pa a a saúde.
-Baseado no impulso inna o das pe soas á
ausencia da en e midade.
-Apoiado en p o esionais cuali icados pa a :
apoia na ecupe ación, es abilización ala
ameaza da saúde, op imiza o po encial de cada
quen.
-Aumen ando a capacidade de elección guiados
po p o esionais chégase a unha saúde óp ima.
Con a coa capacidade de axus a os e os
que poida p esen a unha ac i idade ás
des ezas que poida e a pe soa nun
momen o de e minado.
Posuido a dos coñecemen os e des eza
pa a c ea e p omo e edes en e os
indi iduos, os colec i os e as ins i ucións.
De
p es ación
de se izos
de ocio
e apéu ico
e de
esul ados
-Recoñece o de ei o ás expe iencias de ocio e á
capacidade da pe soa pa a elixi .
-Baséase nunha axei ada di usión de
in o mación.
-P omo e a independencia e as opo unidades de
au ode e minación.
Xe a opcións e opo unidades pa a a
pa icipación.
Dá espos as educa i as a necesidades,
di e enciándoas dou os ipos de
espos as posibles (asis enciais,
sani a ias, e apéu icas e c.).
Coñece e aplica os di e sos ma cos
lexisla i os que posibili an, o ien an e
lexi iman as p opias accións p o esionais.
De
au ode e -
minación e
aumen o do
dis u e
-Ensina ás pe soas a c ea con o nas que le en ó
goce.
-Desen ol e es a exias que aumen en a
concen ación, es o zo e compe encia.
P omo e a libe dade e o de ei o de
pa icipación.
Ten capacidade de análise e a aliación do
medio social e educa i o.
Agudeza pa a iden i ica os di e sos
luga es que xe an e posibili an un
desen ol emen o da sociabilidade, a
ci culación social e a p omoción social e
cul u al.
Modelo
a is o élico
da ida boa
-In eg ación dos alo es na p es ación do ocio
e apéu ico.
-Ocio e apéu ico como p ác ica pa a aumen a a
libe dade e esponsabilidade das pe soas e
acili a a elicidade humana.
-Axuda a desen ol e es ilos de ida de ocio que
conle en ó signi icado de sa is acción i al.
C ea e amen as pa a en iquece e
mello a os p ocesos educa i os en
unción do obxec i o que se busque,
nes e caso a saúde in eg al.
Pe icia pa a disc imina as posibles
espos as educa i as a necesidades,
di e enciándoas dou os ipos de
espos as posibles.
De op imi-
zación da
saúde
O ocio e apéu ico pa e da necesidade de
in e ención pa a in luí no uncionamen o
pe soal ou de ocio dunha pe soa.
-Capacidade pa a o deseño,
implemen ación e a aliación de p og amas
e p oxec os pa a in e i na ecupe ación
da es abilidade as unha ameaza
Fon e: Elabo ación p opia.
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
16
Es es modelos conec an coa educación do ocio e coa p ác ica do ocio e apéu ico po
pa e da p o esión da educación social na medida en que a expe iencia do ocio en si mesmo
á ase dun acon ecemen o i ido po unha pe soa á que p opo ciona un coñecemen o ou
cambio pe soal como consecuencia de e coñecido, sen ido ou p esenciado algo, no caso
conc e o do ocio e apéu ico po e expe imen ado unha diminución no ni el de saúde. A
educación do ocio pode en ende se coma un á ea da educación e ámbi o de pensamen o,
acción e in e ención da educación social. Pa a comp ende o ocio e apéu ico coma ámbi o
da educación social ese necesa io ma iza unha no a de inición da p o esión que se ex ae
de Feliz, Gonzalo e Sepúl eda (2008) que de inen ao ou á educado a social como ‘’axen e de
o mación que in e én en p ocesos o ma i os non académicos ou, polo menos, cuxa
inalidade inmedia a non é a consecución dun í ulo académico. O ámbi o de ac uación
cén ase no desen ol emen o pe soal e comuni a io, onde as expe iencias de ocio eñen
unha p esenza dominan e.’’ É dici , a ás ase da idea academicis a pa a p esen a á
educación social como p o esión achegada á ealidade e o co ián das pe soas.
É así que o ocio do co ián explícase coma un e e en e de pa icipación, cohesión e
iden i icación, cuxas p ác icas xe an unhas consecuencias (Sue, 1980): de sociabilidade,
simbolismo e e apia.
A educación, coñecemen o, bene icios e di icul ades do ocio á ase dun enómeno
di e enciado e de con ido ineludible de oda p ác ica dos e das educado as sociais.
‘’Calque a de enso a do ocio comp ome ida con emas elacionados coa calidade de ida e o
desen ol emen o humano debe ía comp ome e se amén cos alo es undamen ais de
xus iza, equidade e capaci ación. A capaci ación, da que an o se ocupa unha axei ada
educación social, amén ai e e encia ós sen imen os que cada pe soa expe imen a ó
pa icipa na ida, incluíndo o seu ocio e o ei o de e con ol sob e el.’’ (Cuenca, 2011,
pp.33-34).
A educación do ocio no desen ol emen o dos dis in os modelos p esen ados
asumi ía un papel p e en i o no e e en e ó man emen o da saúde. É dici , o ocio como
p omo o da saúde den o da p e ención p ima ia seguido do papel de p omo o da saúde
cando exis e unha diminución da mesma. O modelo que quizás se ap oxima máis ó aballo
con en oque socioeduca i o pode ía se o de ‘’Au ode e minación e aumen o do goce’’ o cal
pa e de ensina e acompaña ás pe soas na c eación de con o nas nas que poidan
pa icipa , elixi e compa i de xei o que is o lles le e ó goce.
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
17
4.2.1. Necesidade da p ác ica do Ocio Te apéu ico.
Unha xus i icación da necesidade da p ác ica do ocio e apéu ico pode ía basea se
en dous pun os: po unha banda pa i do supos o de que oda pe soa p ecisa, que e e
me ece o ocio e po ou a mani es a a ealidade exis en e das ba ei as e inaccesibilidade
do ocio a oda a poboación. O ocio o ece opo unidades pa a p oba no as expe iencias,
i i a sensación de compe encia, ap ende no as habilidades, coñece xen e no a, cul i a
as elacións que xa se iñan e a onda nun sen ido máis cla o dun mesmo. O ocio o ece o
con ex o no que as pe soas poden ap ende , in e ac ua , exp esa a súa indi idualidade e
au o ealiza se (Kelly, 1990). Mani es a a ealidade de inaccesibilidade ó ocio exis en e ou
polo menos a imposibilidade de acceso a un ocio sa is ac o io e comple o pasa pola
exis encia de múl iples ba ei as coma poden se o descoñecemen o da o e a, al a de
empo, c enza de non e habilidades, conside a que o ocio é ca o, e unha ba ei a
xene alizada que é o ei o de ca ece de boa saúde ou e unha discapacidade que ai que as
pe soas poidan expe imen a aínda máis ba ei as ca a o ocio, que es as pe sis an máis no
empo e que pe du e a con icción de que a al a de saúde impide o acceso ó ocio.
É habi ual que ó longo da ida as pe soas se exan inme sas en p ocesos de saúde
complexos ou que algunha ca ac e ís ica da boa saúde se exa minguada e pe sis a no
empo, son es es momen os onde as di icul ades pa a pa icipa plena e sa is ac o iamen e
do ocio saen á luz. É aquí onde o apoio ou axuda adicional dunha especialis a en ocio
e apéu ico pa a aballa conxun amen e na edución ou supe ación desas ba ei as é
impo an e pa a asegu a un comple o benes a dos e das doen es.
O ocio e apéu ico á ase dunha expe iencia in eg al. Unha expe iencia complexa e
cen ada en ac uacións que idas, cun in en si mesma. Así o bene icio do ocio é un dos
concep os esenciais no es udo do ocio como ac o de desen ol emen o pe soal e social.
Nes e senso o ocio p omo e a consecución de dous ipos de bene icios, in e medios e inais,
que con ibúen a mello a o benes a e a calidade de ida das pe soas (Mon eagudo, 2008).
Xe a ademais de bene icios inculados á saúde ísica, ou os moi os, igualmen e ele an es
aínda que menos coñecidos, inculados a aspec os pe soais e ou sociais que condicionan o
es ado de axus e psicolóxico e social, e que amén inciden na pe cepción máis ou menos
posi i a que en esa pe soa, g upo ou sociedade ace ca do seu benes a e calidade de ida. A
pe soa especialis a en ocio e apéu ico debe se capaz de a alia de o ma axei ada o ni el
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
18
de des eza das pe soas usua ias e os equisi os da ac i idade á in de que ambos se
co espondan (Deci, 1975).
Nes e sen ido o obxec i o xe al dos se izos de ocio e apéu ico é consegui un es ilo
de ida de ocio sa is ac o io, is o é, o uncionamen o au ónomo do ou da doen e nas
expe iencias e ac i idades de ocio que elixe. Cada compoñen e do se izo de ocio
e apéu ico ( a amen o, educación do ocio e pa icipación en ocio) con ibúe a inc emen a
as condu as o ien adas ó log o dun es ilo de ida de ocio posi i o e sa is ac o io (Go beña,
2000).
A con inuación, p esén anse os compoñen es esencias que cons i úen a p ác ica do
ocio e apéu ico que eñen de inidos no Modelo de Habilidade de Ocio no documen o
Modelos de In e ención de Ocio Te apéu ico do ano 2000 que se poden ex apola a
calque a p ác ica de ocio e apéu ico xa se siga es e modelo ou ou os xa de inidos.
Táboa 3. Compoñen es esenciais da p ác ica do ocio e apéu ico
TRATAMENTO
Os se izos de a amen o axudan a mello a as
limi acións uncionais que diminúen a capacidade da
pe soa pa a mello a a súa conciencia de ocio, o seu
coñecemen o, des ezas, habilidades e pa icipación.
Es es se izos eñen a misión de mello a de o ma
signi ica i a ou ensina á pe soa a adap a se ás
limi acións uncionais exis en es que moldean os
es o zos pa a implica se plenamen e en ac i idades
de ocio. A miúdo es es dé ici s uncionais son ales
que a pe soa en as di icul ades pa a ap ende ,
desen ol e odo o seu po encial, in e ac ua con
ou as pe soas ou se independen es. O obxec i o
dos se izos de a amen o son educi es as
ba ei as pa a que poida da se á ap endizaxe a
pa icipación.
ESTILO DE VIDA DE OCIO
Fai e e encia a que o pacien e educiu as súas
p incipais limi acións uncionais, comp ende e alo a
a impo ancia do ocio no conxun o da expe iencia
i al o al e en as des ezas sociais axei adas pa a
in e ac ua con ou as pe soas. É dici , é capaz de
elixi na súa ida dia ia en e a ias opcións de ocio e
oma decisións ela i as á súa pa icipación, é capaz
de iden i ica e emp ega os ecu sos de ocio
exis en es e en unha maio pe cepción da
posibilidade de elección, mo i ación, libe dade,
esponsabilidade, causalidade ou independencia no
ámbi o de ocio.
EDUCACIÓN DO OCIO
Adquisición de ac i udes ela i as ó ocio,
coñecemen os e des ezas. A plena pa icipación en
ocio esixe un conxun o de des ezas e habilidades e,
moi os e moi as doen es pa icipan es en se izos de
ocio e apéu ico ou ben non con an con elas, ou non
puide on poñelas en p ác ica no empo de ocio, ou
p ecisan eap endelas inco po ando os e ec os das
súas doenzas. A educación do ocio é un p oceso no
que as pe soas ap enden a se independen es e a
de e mina o seu p opio ocio.
PARTICIPACIÓN EN OCIO
P og amas de pa icipación o ganizados que
pe mi an ó suxei o elixi . A pe soa é esponsable da
súa p opia expe iencia e esul ados, men es que a
pe soa especialis a op a po un papel de o ganizado
ou supe iso .
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
19
A especialis a en ocio e apéu ico, endo en con a as ca ac e ís icas das pe soas coas
súas doenzas, concep ualiza, c ea, implemen a e a alía p og amas que axudan ás pe soas a
desen ol e in e eses de ocio sa is ac o ios. Po exemplo, os p og amas de a amen o
poden incluí o aballa na capacidade de oma decisións e a pos a en ma cha dun
p og ama de exe cicio ísico pa a abo da a pe da de ene xía e a habi ual a iga. Os
p og amas de educación do ocio poden cen a se na iden i icación das ba ei as de ocio que
impiden que a pe soa goce do mesmo, a ap endizaxe de des ezas sociais como a iniciación
de con ac os, e a ase i idade, a ap endizaxe de no as habilidades de ocio que inclúan o
exe cicio ísico, a cul u a, a pa icipación con ou as pe soas e a libe ación do es és, en e
ou as.
O obxec i o do ocio e apéu ico é mello a a pe cepción da calidade de ida a a és
do emp ego do empo lib e (Fe a i, 2011). R. Fe a i, é unha psico e apeu a que acía
e e encia no seu blogue á impo ancia da educación do ocio, que se cen a no cambio de
ac i udes du an e o empo non pau ado e en ecoñece coñecemen os p e ios. Engade que
a educación pa a o ocio mobilizase a pa i de ca o eixos: oma de consciencia espec o á
impo ancia do ocio no benes a xe al, desen ol emen o de habilidades de in e acción
social, des ezas ele an es na oma de decisións e pa icipación e explo ación das p opias
mo i acións.
En base a is o pódese conc e a coma un obxec i o xe al do ocio e apéu ico o log o
de que a pe soa desen ol a as des ezas e coñecemen os necesa ios pa a oma decisións
independen es, coa idea de que is o axuda á a súa saúde in eg al e á pe cepción do
benes a .
4.2.2. O Ocio Te apéu ico como ecu so da educación social en con ex os
hospi ala ios.
A pos a en ma cha de p ác icas de ocio e apéu ico en con ex os hospi ala ios pa e
de dúas cues ións p incipais con apos as que xa o on nomeadas an e io men e. Po un
lado, que as pe soas que p ecisan a ención clínica como a que se p es a nos hospi ais
adoi an p esen a un es ado de saúde g a e ou con complicacións que an que non exis a
moi o empo ou al e ene xía pa a dedica se a algo máis que ás súas necesidades médicas
inmedia as. Po ou o lado, a ópase o cambio que se es á a p oduci nos se izos de saúde,
nos que a én ase do se izo muda a aspec os elacionados coa calidade de ida en
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
26
Táboa 5. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº2
Ac i idades de ocio e apéu ico
Hospi al de Gudalaja a
Ano 2016 (Hospi al Uni e si a io de Guadalaja a, 2016)
>Localizado den o da Unidade de Día de Xe ia ía
>Obxec i o: conec a ás pe soas que i en unha si uación de ensión, coma o ei o de es a nun
hospi al, cunha ac i idade es imulan e e bene iciosa pa a a si uación emocional.
>Ca ac e ís icas: p incipalmen e as ac i idades que denomina on como ocio e apéu ico o on unha
se ie de aladoi os impa ido po unha p o esional das ciencias da educación ísica e o depo e e con
o mación en educación especial, pedagoxía e educación cons uc i is a onde ela aba di e sas
expe iencias na ecupe ación de ce as especies animais baseadas en iaxes que ealizou a Á ica e
Asia. Es a p opos a o ecíase coma unha ac i idade de ocio pa icipa i o na que os e as doen es
podían p egun a , ap ende e in e ac ua .
>Pe soas ás que ai di ixido: maio es de 65 anos.
Fon e: Elabo ación p opia
Táboa 6. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº3
P og ama especí ico de ocio e
empo lib e
Son Gilbe de Palma de Mallo ca
Ano 2006
(Re is a da Asociación Española de Neu opsiquia ía. Vol 26 nº2,
Mad id, 2006)
>Localizado den o da Unidade Comuni a ia de Rehabili ación (UCR) coa que con a es e hospi al.
>Obxec i o: omen a a pa icipación nas ac i idades do mesmo, con e e o empo des e espazo
nunha ocupación ag adable e de goce, e i a o illamen o, omen a as elacións in e pe sonais,
omen a a ole ancia e o espec o, ap ende a emp ega a in o mación axei adamen e, p omo e o
in e ese pola cul u a popula , omen a o in e ese pola cul u a e omen a a pun ualidade.
>Ca ac e ís icas:
Nes a unidade aballa un equipo mul i-in e diciplina no cal se inclúe unha e apeu a
ocupacional así como moni o as de ehabili ación en e ou os pe ís.
Deseñouse un espazo que median e a p ác ica do ocio a o ecese a deses igma ización das
pe soas con en e midade men al c ónica e axúdase a desmon a p exuízos sob e es a
en e midade. Xe a amén un espazo pa a euni se e e i a o illamen o, acendo ac i idades
conxun as pa a asumi e epa i esponsabilidades e comp omisos.
>Pe soas ás que ai di ixido: des inado a ódolos e ódalas doen es con en e midade men al
c ónica sen dis inción. Dende es a expe iencia des acan unha se ie de log os das pe soas
pa icipan es como o aumen o polo in e ese no goce do empo lib e, da au osa is acción e do g ao
de independencia e au oes ima. Inc emen o e mello a das elacións in e pe sonais dos e das
usua ias. As usua ias demos an máis coidado no seu aspec o pe soal (aseo, es imen a, e c.).
Aumen ou o seu in e ese polo que as odea e a súa mo i ación pa a e un papel máis ac i o den o
da sociedade, epe cu indo na súa calidade de ida.
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
27
Táboa 7. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº4
P og ama de alle de pin u a
mu al
Hospi al Rexional Uni e si a io de Málaga
Ano 2011 (Ga cía, 2011)
>Deseñado e pos o en ma cha dende o se izo de Te apia Ocupacional do hospi al localizado na súa
Unidade de Xes ión Clínica de Saúde Men al.
>Obxec i os:
P omo e a capacidade o ganiza i a dos e das doen es a endendo ós ecu sos que se lles
o e an e á ac i idade es i amen e sani a ia.
Fomen a a u ilización axei ada do ocio e o empo lib e.
Mello a da elación en e os e as doen es hospi alizados co pe soal alleo ó en o no sani a io
xa que, en conc e o, no p og ama pa icipaban olun a ios de Belas A es que lles
achegaban á ealidade ó a do hospi al.
>Ca ac e ís icas:
Pa i da base de que é necesa io pa a a ecupe ación dos e das doen es in e i e aballa
unha das á eas de ocupación básicas pa a o se humano que son o ocio e o empo lib e.
Fío condu o do p og ama: ac i idade a ís ica.
>Pe soas ás que ai di ixido: doen es da unidade de hospi alización de saúde men al. Ó in des a
ac i idade cons a ouse un aumen o da calidade de ida da pe soa hospi alizada e alouse de que a
u ilización do empo lib e en ac i idades coma es a pode chega a se un medio de con ención e
p e ención de ecaídas.
Fon e: Elabo ación p opia
Táboa 8. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº5
P og ama de ocio e apéu ico
pa a nenos e nenas
Expe iencia do Hospi al Nacional de Pa apléxicos
Ano 1985 (Rod íguez e Pa dos, s.d.)
> Localizado no depa amen o de Rehabili ación Social do hospi al onde, no ma co do p oceso de
ehabili ación in eg al, o ocio e apéu ico a opa un papel des acado
>Obxec i os:
Cub i con ac i idades de ocio os espazos de empo lib e das pe soas ing esadas no cen o.
Descub i no as po encialidades e a eccións des as pe soas ou eeduca as que xa exis ían
Apoia os p ocesos de socialización nos nenos/as hospi alizados/as.
Mos a que a ealidade na que i en es as pe soas non es á i ada co goce do ocio e o
necesa io que é que sigan gozando des as ac i idades cando saian do hospi al.
>Ca ac e ís icas:
Ocio e apéu ico cos nenos e nenas con a es a p oblemas de i ados da u ina hospi ala ia.
O p og ama se e de es imulo pa a ou as ac i idades.
Desen ol e lazos e a ec os, e i a a pasi idade e educe o isco de apa ición de p oblemas
psicolóxicos.
Desen ol e a c ea i idade e pe mi e amplia o campo cul u al.
Aumen a a pe cepción pe soal de con ol e compe encia.
>Pe soas ás que ai di ixido: doen es, p incipalmen e nenos e nenas, con lesións medula es que
conle an ing esos p olongados de seis a oi o meses como mínimo.
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
28
Táboa 9. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº6
Non exis e nome do p og ama en
conc e o, o ocio e apéu ico
considé ase coma unha p ác ica
ans e sal ó es o de accións
encamiñadas a consegui a saúde
in eg al das pe soas
C aig Hospi al- Engleewood EEUU-Hospi al de in es igación e
neu o ehabili ación
Ano 1907 (inaugu ación do hospi al)
(Pe e son e Gum, 1984)
>P ác ica ans e sal in eg ada no p oceso de ehabili ación o al
>Obxec i o: mello a , man e ou es au a a o za ísica, a cognición e a calidade de ida.
>Ca ac e ís icas:
P og ama baseado na a ención cen ada no ou na doen e.
As ac i idades de ocio e apéu ico que le an a cabo axudan a ‘de ini quenes somos, a da
pleni ude á ida e a man e nos sans e sas’.
O hospi al e i e que quedou demos ado que os e as doen es mello an expoñencialmen e
den o des e p og ama.
>Pe soas ás que ai di ixido: pe soas con lesións de medula espiña ou dano ce eb al
Fon e: Elabo ación p opia
Táboa 10. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº7
Non exis e nome do p og ama en conc e o, o
ocio e apéu ico considé ase coma unha
p ác ica ans e sal ó es o de accións
encamiñadas a consegui a saúde in eg al das
pe soas
Bu ke- Hospi al de Rehabili ación en No a Io k
EEUU
Ano 1900 (inaugu ación do hospi al)
(Bu ke Rehabili a ion Hospi al, 2021)
>P ác ica ans e sal que se aplica ás pe soas ing esadas cando a in e ención én ecomendada
polo equipo médico
>Obxec i o: axuda ós e ás doen es a desen ol e habilidades, coñecemen os e compo amen os
pa a a ida dia ia e a pa icipación comuni a ia.
>Ca ac e ís icas:
T abállase coa pe soa pa a inco po a in e eses especí icos na p ác ica pa a consegui
esul ados óp imos que se ans i an a si uacións da ida eal.
A in es igación en ocio e apéu ico que se ealiza apoia o concep o de que as pe soas con
es ilos de ida sa is ac o ios se án máis elices e saudables.
As sesións lé anse a cabo en g upos pequenos guiados po un g upo in e disciplina de
p o esionais. Tódolos memb os que o man pa e do equipo de ocio e apéu ico son
especialis as ce i icados .
Algunhas das ac i idades que se inclúen no p og ama de ocio e apéu ico son: e apia de
elaxación, e apia de es imulación cogni i a, e apia de humo g upal, e apia
complemen a ia e ioga e apéu ico e ac i idades de ocio xe al.
>Pe soas ás que ai di ixido: ódolos e ódalas doen es que es án pasando po un p oceso de
ehabili ación independen emen e da doenza que padezan semp e que sexa de i ado ou
ecomendada a p ác ica polo pe soal médico.
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
29
Táboa 11. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº8
Rec ea ion The apy
Uni e sidade de Iowa. Hospi ales y clinicas.
Ano 1898 (inaugu ación do hospi al)
(Uni e si y o Iowa. Hospi als and clinics, 2020)
>P og ama que o ma pa e in eg al dos p og amas xe ais de a amen o dos e das doen es
>Obxec i os: desen ol e a au oes ima, omen a expe iencias que se conside en exi osas pa a a
pe soa, p omo e o desen ol emen o de habilidades, p omo e opcións de es ilo de ida saudable,
educi a ansiedade e a dep esión e desen ol e habilidades de a on amen o e manexo do es és.
>Ca ac e ís icas:
Con an con especialis as ce i icados en ocio e apéu ico, os denominados CTRS.
A p og amación p opo ciónase a a és de sesións indi iduais e g upais.
O pe soal especialis a en ocio desempeñan un papel impo an e no equipo
mul idisciplina io de cada unidade, que in oluc a a médico, psiquia as, psicólogos, pe soal
de en e ma ía, se izos sociais, isio e apeu as e a macéu icos.
>Pe soas ás que ai di ixido: a poboación adul a que pasou un p ocedemen o ci ú xico e poboación
adul a, nenos/as e adolescen es con doenzas do eido psiquiá ico, an o se acoden de xei o
ambula o io como de hospi alización o al ou pa cial.
Fon e: Elabo ación p opia.
Táboa 12. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº9
Non exis e nome do p og ama
en conc e o, o ocio e apéu ico
considé ase coma unha p ác ica
ans e sal ó es o de accións
encamiñadas a consegui a
saúde in eg al das pe soas
Hospi al de Gaylo d. A ención médica especializada.-
Walling o d-EEUU
Ano 1902 (inaugu ación do hospi al)
(Gaylo d Hospi al. Specialli y Hel ca e, 2021)
>P ác icas que o man pa e in eg al dos p og amas xe ais de a amen o dos e das doen es
>Obxec i os: mello a a calidade de ida e a unción ísica, cogni i a, social e emocional das pe soas
median e o ocio
>Ca ac e ís icas:
Teñen como base a educación pa a o empo lib e, ensinando ou mello ando habilidades e
ac i udes ec ea i as que se poden poñe en p ác ica du an e oda a ida.
A i man que o ocio e apéu ico axuda ás pe soas a con inua pa icipando en ac i idades de
in e ese a a és do equipo de adap ación.
Con an con p o esionais especialis as en ocio e apéu ico que ealizan un seguimen o da
pe soa nes e aspec o aínda cando é dada de al a.
>Pe soas ás que ai di ixido: p incipalmen e ós doen es con lesións de medula espiñal, lesións
ce eb ais, a eccións pulmona es e acciden es ce eb o ascula es.
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
30
Táboa 13.Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº10
Ocio e apéu ico na in ancia
Hospi ales Sh ine s pa a Niños y Niñas
Ano 1922 (inaugu ación do hospi al) No 2019 i o luga a
expe iencia que se ela a en ca ac e ís icas.
(Hospi ales Sh ine s pa a Niños - No he n Cali o nia, 2019)
>Inco po an o ocio e apéu ico como ac i idade que o ma pa e do p og ama de ehabili ación.
>Obxec i os:
P opo ciona e amen as e apoio pa a mello a a calidade de ida.
Aumen a o in e ese na pa icipación da ida comuni a ia e acha coas ba ei as in e nas,
ex e nas ou sis emá icas que e i an que pa icipen na ida ec ea i a.
Consegui bene icios a ni el de uncionalidade
>Ca ac e ís icas:
A ención indi idualizada, lé ase a cabo un p oceso de análise das ac i idades que adoi aba
ecuen a a pe soa pa a aumen a a posibilidade de pa icipación nas mesmas
Apoio pa a a elección das ac i idades así como descub i no os in e eses e mo i acións e
ap ende no as habilidades.
T aballo conxun o nas á eas: social, emocional, ísica e cogni i a.
A alia as habilidades e in e eses da pe soa e emp ega as mesmas pa a a mo i ación.
Unha expe iencia in e esan e des e hospi al é a que ela aba unha das aballado as: ‘’Unha
ez ixen unha bu bulla xigan e con plás ico e cin a adhesi a impe meable. Enchina de auga
e animais ma iños deco a i os. Os e as doen es e as súas amilias podían xoga , sal a , oda
e desliza se sob e a bu bulla. Es aba enma cado na ‘’Semana Subma ina’’ no p og ama de
acacións de e án do hospi al. Ó a a se dunha ac i idade e apéu ica en g upo, se iu
pa a doen es de dis in as capacidades, idades e ni eis de ac i idade. Algúns dos seus
bene icios o on que os inspi ou a mo e se e o alece a zona media do co po, mello a a
ampli ude de mo emen o, esis encia, imaxinación, aleg ía e elaxación.’’
>Pe soas ás que ai di ixido: ódolos nenos e nenas hospi alizados independien emen e da doenza.
Fon e: Elabo ación p opia
Táboa 14. Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº11
P og ama de ocio e apéu ico
El Hospi al de O awa. On a io- Canada
Ano 1997 (inaugu ación do hospi al)
(The O awa Hospi al, 2020)
>P og ama ans e sal a odo se izo do hospi al.
>Obxec i os: apoia e axuda ás pe soas a explo a no as o mas c ea i as de goza .
>Ca ac e ís icas: Es e hospi al o e a un amplo abano de p og amas e se izos de ocio e apéu ico.
Le an a cabo ac i idades habi ualmen e con ando coa amilia dos e das doen es como son saí a
na ega po p imei a ez ou deseña e explo a adap acións po exemplo en depo es como a
pesca, balonces o ou ciclismo adap ado á lesión ou en e midade que poida padece a pe soa.
>Pe soas ás que ai di ixido: calque a doen e hospi alizado así como, nalgunhas ocasións amilia es
des es.
Fon e: Elabo ación p opia
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
31
Táboa 15.Expe iencias e boas p ác icas de ocio e apéu ico: nº12
Ocio e apéu ico e e apia
musical
Cal a y Hospi al. B onx e B ooklyn EEUU
Ano 1900 (inaugu ación do hospi al)
(Cal a y Hospi al, 2020)
> P og ama ans e sal a odo se izo do hospi al.
>Obxec i o:
Res au a , emedia ou ehabili a co in de mello a o uncionamen o ou elimina os
e ec os da en e midade.
P opo ciona modalidades e apéu icas pa a e i a os e ec os da en e midade e, en úl ima
ins ancia, mello a a calidade de ida.
>Ca ac e ís icas:
As in e encións e apéu icos ales como a es e manualidades, ce ámica, ho icul u a,
p og amas cogni i os, a es ec ea i as, xogos, ídeos e e en os especiais de acacións
o écense de o ma indi idual ou en g upo.
Exis e unha pe soa especialis a en ocio e apéu ico en cada unidade e abállase en es ei a
colabo ación co equipo in e disciplina pa a sa is ace as necesidades de cada pacien e.
Es as ac i idades axudan a moi as e moi os doen es a ecupe a un sen ido de no malidade
do que adoi aban se as súas idas an es de que p og esa a a súa en e midade.
>Pe soas ás que ai di ixido: calque a doen e hospi alizado así como, nalgunhas ocasións amilia es
des es.
Fon e: Elabo ación p opia
As expe iencias an e io men e p esen adas cons i úen unha mos a das a opadas na
ede p incipalmen e onde se ala explici amen e do e mo ‘Ocio Te apéu ico’. É p obable
que exis an moi as máis que non sexan denominadas como al pe o que si cons i úan
p ác icas de ocio e apéu ico. Como ca ac e ís icas comúns das aquí p esen adas a ópase
que: a maio pa e delas son pos as en ma cha en cen os ou hospi ais onde se p e é unha
es adía longa dos e das doen es, a maio ía das ac i idades son emp egadas pa a mello a ou
ecupe a ce as habilidades conc e as da pe soa que se i on educidas coa apa ición do
p oblema de saúde, ou as sen emba go an moi di ixidas a ocupa o empo lib e dun xei o
educa i o e saudable. Engadi amén que a maio ía das expe iencias adoi an localiza se en
se izos elacionados coan ehabili ación dos e das doen es, e a a se con pe soas en
moi as ocasións con doenzas moi especí icas, coma o dano ce eb al, ás que se lles coñece
esul ados da p ác ica de ocio e apéu ico moi posi i os. Comp e engadi que nas p ác icas
a opadas en España, es as son de da as ela i amen e ecen es en compa acións cos
hospi ais e cen os de saúde de Es ados Unidos e Canadá onde en ningún se a opou da a do
inicio das p ác icas de ocio e apéu ico po que son inicia i as in eg adas p ac icamen e
dende os inicios des as ins i ucións. Po úl imo, conc e a que as ca ac e ís icas dos
p og amas son simila es en ódalas expe iencias e odas eñen obxec i os semellan es que
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
32
se pode ían esumi nun moi xe al: p opo ciona e amen as e apoio pa a mello a a
calidade de ida.
6. Conclusións
O p esen e aballo de análise documen al sob e ocio e apéu ico como ámbi o da
educación social albisca que es es se izos de ocio con ibúen de o ma signi ica i a á
mello a da saúde se eñen como p emisa o ciclo i al, é dici , en endendo a p omoción do
ocio ó longo de oda a ida e que es e sexa moldeable e adap able ós cambios asociados ás
dis in as e apas así como ó a on amen o de sucesos i ais es esan es como a en e midade.
O empo lib e deixa de en ende se coma un aspec o esidual ou secunda io, se non que pasa
a se un elemen o cen al undamen almen e polos bene icios sociais e psicolóxicos que
p oduce nas pe soas que es án a pasa algún ipo de di icul ade.
Baixo a p emisa de que a pa icipación en inicia i as de ocio pode in luí na saúde e o
benes a axudando a acili a as condu as de a on amen o en espos a ós cambios e
ansicións que as pe soas expe imen an du an e o cu so i al (Coleman e Leibe , ci ados en
Go beña, 2000), a OMS anunciaba no 2002 a necesidade de p omo e os chamados es ilos
de ida ac i os, e e idenciaba unha es ei a co elación en e a saúde en endida como
benes a ísico, men al e social e o empo lib e, en pa icula no e e ido a ódalas
ac i idades que poden se p ac icadas ó a do empo de aballo ou que se ecoñecen coma
ú iles pa a mello a a calidade de ida.
Po so e, os cambios que ac ualmen e seguen sucedéndose en o no á concepción
de saúde an di ixidos nes a liña ca a a de inicións máis amplas da mesma. Aluden, po unha
banda, á p eocupación po elimina ou con ola a en e midade, e, po ou a banda, á
p eocupación pola p e ención e a p omoción da saúde e a necesidade de ou o ga ás
pe soas o pode e o con ol pa a asumi ce o g ao de esponsabilidade espec o a súa
p opia saúde. Exis e unha necesidade de se izos lexibles e axei ados ós empos ac uais que
non só se sigan cen ando na cu a da en e midade, isión que pe sis e en moi os se izos
hospi ala ios. No con ex o de España, os se izos de ocio e apéu ico pos os en ma cha
como al en cen os, que se poden de ini como hospi ala ios ou sociosani a ios, á anse de
expe iencias con adas e non cons i úen unha p ác ica consolidada nin de inida como al.
A o unadamen e en cen os esidenciais, cen os de día, ou cen os de ehabili ación ou
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
33
especializados en ce os colec i os con doenzas conc e as si que é habi ual a opa p ác icas
de ocio que se poden incluí den o das p emisas de ocio e apéu ico.
As di icul adas pa a a consolidación des as p ác icas en España undamén anse en
que os a amen os asis idos así como os p ocedemen os de ehabili ación du an os días
necesa ios únicamen e pa a sol en a a p oblemá ica de saúde uncional e ségueselle sen
a opa o sen ido a p olonga unha es ancia pa a asegu a que, de ca a á al a, ou as
cues ións i ais da pe soa que an muda dada a súa si uación de saúde non sexan idas en
con a pa a asegu a inalmen e o benes a in eg al. O ocio e apéu ico é unha das p ác icas
que con ibúe a i máis alá na ecupe ación e man emen o da saúde das pe soas, a
e ec i idade dos p og amas de ocio e apéu ico, especialmen e a súa e ec i idade a longo
p azo, é de di ícil a aliación, sob e odo en España polo núme o educido de p ác icas en
con ex os sani a ios.
P es a apoio ós e ás doen es no seu p oceso de ansición á comunidade,
p opoñe se man e an o a saúde ac ual como a saúde e o benes a a longo p azo é
complicado. Logo da e lexión sob e a in o mación ecabada e, cen ándose na p ác ica en
España, pa ece máis complexa unha e o mulación da pos a en ma cha de ocio e apéu ico
nas con o nas sani a ias que indaga na inclusión do ocio e apéu ico en ins i ucións e
se izos comuni a ios e ex e nos ó ámbi o da saúde como cen os esidenciais, en idades do
e cei o sec o e ou os ecu sos, nos que non se eña en con a o empo de a amen o e
que poidan asegu a unha con inuidade na e apia de ocio. Es a complexidade pode ía se
meno se se chegase a comp ende o ocio como o de ei o que é e a elación di ec a des e co
man emen o da saúde. Es a comp ensión pa e, en g an medida, da esponsabilidade que
eñen as ins i ucións polí icas de asumi un papel no que se lle asigne unha ele ancia
xu ídica a algúns indicado es do benes a como a saúde, o uso do empo lib e e a calidade
dos se izos que se o e an. Es a comp ensión debe se asladada ós e ás p o esionais, os e
as cales, na mei ande pa e das ocasións non aballan cunha isión holís ica, se non que
educen a súa p ác ica exclusi amen e a súa unción designada na cadea de aballo.
Mon eagudo (2008) apun aba que os e as p o esionais do ocio p oceden es an o do
sec o público coma p i ado debe ían oma conciencia dos bene icios que poden
p omo e se a a és do ocio e inco po a es es coñecemen os no deseño de polí icas,
es a exias de xes ión e modelos de in e ención en ocio. O ei o de in e e en emas de
ocio cons i úese coma unha es a exia polí ica a medio e longo p azo que, polas súas
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
34
epe cusións posi i as en ma e ia de saúde, pe mi e e i a impo an es cus os económicos.
Se se o ecesen p og amas de p e ención e p omoción da saúde ala al a ou du an e a
ansición á comunidade pode ían e i a se gas os sani a ios (B eske, Land um, Schmid e
McLean, ci ados en Go beña 2000). O de ei o a es a saudable, o de ei o a log a a mello
condición de saúde posible, inclúe de o ma ineludible o de ei o ó ocio pa a ace ac ible a
súa consecución.
Unha boa no a e un a ance pa a a sociedade se ía a consolidación do pe il
p o esional de especialis a en ocio e apéu ico como se iu que exis e nou os países,
adoi ando se pe soas con es udos no ámbi o da educación, como se ían os e as educado as
sociais, a maio es da i ulación conc e a de especialis a en ocio e apéu ico. A
p o esionalización dunha p ác ica ai que es a eña un ecoñecemen o eal e que se acabe
esixindo a inclusión do seu pe il en ce os con ex os. A educación social, eúne as
ca ac e ís icas écnicas, me odolóxicas e p ác icas pa a po en ma cha p og amas de ocio
e apéu ico, xa que como educado es e educado as, es e pe il xa se cons i uía como o pe il
p o esional da educación no ocio en xe al. De ei o, o ocio que in e esa na Educación Social
nunca é un ocio asociado á di e sión sen máis, se non aquel que en un po encial de
desen ol emen o humano, e que acili e que as pe soas, as comunidades e as sociedades
accedan a g aos supe io es de humanización (Cuenca, 2011). Ge al O’Mo ow (1991) da
Uni e sidade de Rad o d en Es ados Unidos acía e e encia ó ocio e apéu ico coma o
p oceso no que se emp egan as expe iencias de ocio xe ais pa a p oduci un cambio na
condu a das pe soas con algún p oblema de saúde comple o ou necesidades especiais.
Pa a concluí , pódese a i ma que o ocio e apéu ico en ce as calidades e
ca ac e ís icas p opias que son elemen os cla e pa a a saúde se se pon en ma cha do xei o
axei ado e median e p o esionais cuali icados. Es e mello a a calidade de ida das pe soas xa
que o ocio e apéu ico in e én na saúde de es xei os: median e el búscase e ob ense a
saúde, o ece o empo e o espazo onde se p ac ican condu as saudables e se e de
o ien ación cogni i a ca a a ida e o es ilo de ida que p omo e e conduce á saúde.
O Ocio Te apéu ico como ecu so da Educación Social en con ex os hospi ala ios
35
Re e encias bibliog á icas
ANECA (Agencia Nacional de E aluación de la Calidad y Ac edi ación) (2005). Lib o Blanco del
Tí ulo de G ao en Pedagogía y Educación Social I. Mad id: Agencia Nacional de
E aluación de la Calidad y Ac edi ación.
An hony, W.A. (1979). The P inciples o Psychia ic Rehabili a ion. Bal imo e: Uni e si y Pa k
P ess.
An hony, W.A. e Libe man, R.P. (1986). The P ac ice o Pcychia ic Rehabili a ion. Schizpoh
Bull, 12, 543-59.
Ame ican The apeu ic Rec ea ion Associa ion (ATRA). (s.d.) Who we a e?. Recupe ado de
h ps://www.a a-online.com/page/WhoWeA e
Asamblea Mundial de la Salud, 36. (1983). XXXVI Asamblea Mundial de la Salud. Gineb a, 2-
16 de mayo de 1983: esoluciones y decisiones: anexos. O ganización Mundial de la
Salud. Recupe ado de h ps://apps.who.in /i is/handle/10665/198745
Asociación Española de Neu opsiquia ía. (2006). Re is a de la Asociación Española de
Neu opsiquia ía, 26(2), Mad id.
Aspiunza, M. e Vélez, S. (2018). P og amas de Ocio Te apéu ico en el Hospi al Ai a Menni.
Recupe ado de h ps://www.ai a-menni.o g/es/no icias/p og amas-ocio- e apeu ico-
hospi al-ai a-12204.h ml
Aus in, D. (1996). Ocio e apéu ico: P ocesos y écnicas. Champaign, IL: Sagamo e.
Bal es, P.B e Bal es, M.M (1980). Plas ici y and a iabili y in psychological againg:
Me hodological and heo e ical issues’’. En G.E. Gu ski (de.), De e mining he e ec s o
agig on he cen al ne ous sys em (pp. 41-66). Be lin: Sche ing.
Bu ke Rehabili a ion Hospi al (2021). The apeu ic Rec ea ion. Recupe ado de
h ps://www.bu ke.o g/inpa ien /pa ien in o/ he apeu ic- ec ea ion
Cal a y Hospi al. B onx e B ooklyn (2020). The apeu ic Rec ea ion and Music The apy.
Recupe ado de h ps://www.cal a yhospi al.o g/pa ien s- amilies/ he apeu ic-
ec ea ion/
Caplan, G. (1980). P incipios de Psiquia ía P e en i a. Buenos Ai es: Edi o ial Paidós.
Ca a de O awa (1986). Ca a de O awa pa a la p omoción de la salud. Recupe ado de
h ps://www.mscbs.gob.es/p o esionales/saludPublica/p e P omocion/p omocion/
Uni e sidadesSaludables/docs/Ca aO awa.pd
