Screening do cyberbullying entre os adolescentes galegos. Análise descritiva e variables asociadas

TESE DE DOUTORAMENTO
SCREENING
DO CYBERBULLYING ENTRE OS
ADOLESCENTES GALEGOS. ANÁLISE
DESCRIPTIVA E VARIABLES ASOCIADAS
Ra ael Pichel Mi a
ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN PSICOLOXÍA DO TRABALLO E AS ORGANIZACIÓNS,
XURÍDICA-FORENSE E DO CONSUMIDOR E USUARIO
SANTIAGO DE COMPOSTELA
ANO 2022
DECLARACIÓN DO AUTOR DA TESE
D. Ra ael Pichel Mi a
Tí ulo da ese:
P esen o a miña ese, seguindo o p ocedemen o axei ado ao Regulamen o, e decla o que:
1) A ese aba ca os esul ados da elabo ación do meu aballo.
2) De se o caso, na ese aise e e encia ás colabo acións que i o es e aballo.
3) Con i mo que a ese non inco e en ningún ipo de plaxio dou os au o es nin de aballos
p esen ados po min pa a a ob ención dou os í ulos.
4) A ese é a e sión de ini i a p esen ada pa a a súa de ensa e coincide a e sión imp esa
coa p esen ada en o ma o elec ónico
E comp omé ome a p esen a o Comp omiso Documen al de Supe isión no caso de que o o ixinal
non es ea na Escola.
San iago de Compos ela, 16 de se emb o de 2022
Sc eening
do cybe bullying en e os adolescen es galegos.
Análise desc i i a e a iables asociadas

AUTORIZACIÓN
DOS
DIRECTORES E DO TITOR
DA TESE
[
Sc eening
do cybe bullying en e os adolescen es galegos.
Análise desc i i a e a iables asociadas]
D.
An onio Rial Boube a.
D.
Jesús Va ela Mallou.
INFORMAN:
Que a p esen e ese, co espóndese co aballo ealizado po D. Ra ael Pichel Mi a, baixo a nosa
di ección, e a
u o izamos
a súa
p esen ación
, conside ando
que eúne os
equisi os
esixidos no
R
egulamen o
de Es udos de
Dou o amen o da USC,
e
que
como di ec o es des a
non
inco e nas causas de
abs ención es ablecidas
na Lei
40/2015.
De aco do co indicado no Regulamen o de Es udos de Dou o amen o, decla amos amén que a
p esen e ese de dou o amen o é idónea pa a se de endida en base á modalidade de compendio
de publicacións
, nos que a pa icipación do dou o ando oi decisi a pa a a súa elabo ación
e as publicacións se axus an ao Plan de In es igación.
San iago de Compos ela
,
16 de se emb o de 2022
“Aquí os es, miña nai...
...se non chega un cucho, má anse dous”
A i, que o deches odo pa a que non nos al a a nada,
A i, pois ago a que e uches, só podemos bo a che en al a,
Ca men Ga cía Mou elle

15
Sc eening del cybe bullying en e los adolescen es gallegos.
Análisis desc ip i o y a iables asociadas
RESUMEN
La iolencia escola , en odas sus o mas, a en a con a los de echos de los meno es a la
educación, a la salud y a su p opio bienes a . Pa icula men e, el bullying escola emi e a una
mani es ación especialmen e g a e de iolencia en el ámbi o educa i o, que a ec a a una
p opo ción signi ica i a de niñas y niños en odo el mundo. El uso cada ez más ex endido de
In e ne y las denominadas Tecnologías de la In o mación y la Comunicación, han con ibuido
a aumen a el p oblema, p opiciando el sal o de las conduc as de acoso y ic imización escola
hacia los en o nos digi ales, dando luga a un nue o enómeno conocido como cybe bullying.
A pesa de la p eocupación social susci ada du an e los úl imos años, el abo daje cien í ico de
es a nue a p oblemá ica con inúa inme so en una se ie de con o e sias concep uales y
ope a i as. Como esul ado, nos encon amos con una g an a iabilidad en las asas de
cybe bullying epo adas po la li e a u a, así como nume osas inconsis encias que obs aculizan
la comp ensión del enómeno y las an, en úl ima ins ancia, los es ue zos a ni el p e en i o.
La línea de in es igación bajo la cual se enma ca la p esen e esis de doc o ado ha enido como
obje i o lle a a cabo una e aluación del enómeno del cybe bullying en e la población escola
gallega. El compendio de abajos aquí p esen ados, p e ende con ibui a da espues a a
algunas de las siguien es cues iones: (1) dispone de da os es ima i os sob e la e dade a
magni ud del cybe bullying en la comunidad gallega, median e el uso de he amien as de
sc eening con as adas y a aladas cien í icamen e; (2) ob ene e idencias empí icas que
pe mi an a anza en la comp ensión de es a nue a casuís ica, median e el análisis desc ip i o
de las posibles a iables asociadas, y (3) es udia la elación en e el bullying escola y el
cybe bullying. Espe amos que los hallazgos ob enidos en es e abajo puedan con ibui no solo
a mejo a la comp ensión del enómeno, sino ambién al desa ollo de p og amas de p e ención
e icaces que ayuden a o ien a las u u as ac uaciones pa a conciencia y comba i el
cybe bullying en los en o nos digi ales.
PALABRAS CLAVE: Cybe bullying, Bullying Escola , Adolescencia, Riesgos Online
17
Sc eening o cybe bullying among Galician adolescen s.
Desc ip i e analysis and ela ed a iables
ABSTRACT
All o ms o school iolence unde mine child en's igh s o educa ion, heal h, and hei own
well-being. School bullying e e s o a pa icula ly se ious mani es a ion o pee iolence in he
educa ional en i onmen , which a ec s a signi ican p opo ion o child en a ound he wo ld.
The widesp ead use o he In e ne and he In o ma ion and Communica ion Technologies, has
con ibu ed o inc easing he p oblem, leading o a leap o he adi ional ace- o- ace
ha assmen and ic imiza ion beha iou s o he digi al en i onmen , gi ing ise o he
eme gence o a new phenomenon commonly known as cybe bullying. Despi e he inc eased
social conce n in ecen yea s linked o his p oblem, he scien i ic app oach emains mi ed in
nume ous concep ual and ope a ional con o e sies. Consequen ly, we ind a g ea a iabili y
in he a es o cybe bullying epo ed in he li e a u e, as well as nume ous inconsis encies ha
hinde he unde s anding o he phenomenon and ul ima ely hinde p e en i e e o s. The aim
o his disse a ion is o ca y ou an e alua ion o he phenomenon o cybe bullying among he
Galician s uden s. The compendium o pape s p esen ed he e, aims o: (1) p o ide es ima ed
da a on he ue magni ude o cybe bullying in he Galician communi y, h ough he use o
con as ed and scien i ically suppo ed sc eening ools; (2) ob ain empi ical e idence o
ad ance in he unde s anding o his new phenomenon, wi h he desc ip i e analysis o he
possible associa ed a iables, and (3) o s udy he ela ionship be ween school bullying and
cybe bullying. We hope ha he indings ob ained in his wo k can con ibu e no only o
imp o e he unde s anding o he phenomenon, bu also o he de elopmen o e ec i e
p e en ion p og ammes o help guide u u e ac ions o comba cybe bullying in digi al
en i onmen s.
KEY WORDS: Cybe bullying, School Bullying, Adolescence, Online Risks
19
ÍNDICE DE PÚBLICACIÓNS DERIVADAS DA TESE
O desen olo da p esen e ese dou o al, achegou a publicación dun o al de 5 a igos en e is as
de impac o ecoñecido no ámbi o cien í ico e indexadas no Thomson Jou nal Ci a ion Repo s
(JCR). As e e encias comple as de di as publicación son p esen adas a con inuación en o de
c onolóxica.
1. Feijóo, S., Foody, M., Pichel, R., Zamo a, L. e Rial, A. (2021). Bullying and
cybe bullying among s uden s wi h cochlea implan s. The Jou nal o Dea S udies and
Dea Educa ion, 26(1), 130–141. h ps://doi.o g/10.1093/dea ed/enaa029
- Re is a indexada no ano 2021 no Jou nal Ci a ion Repo s® (Cla i a e, 2022)
- Índice de Impac o (2021): 1,938
- Fac o de Impac o (5 anos): 2,489
- Social Sciences Ci a ion Index: Educa ion, Special Q3 (23/44)
2. Feijóo, S., Foody, M., O'Higgins No man, J., Pichel, R. e Rial, A. (2021). Cybe bullies,
he Cybe bullied, and P oblema ic In e ne Use: Some Reasonable Simila i ies.
Psico hema, 33(2), 198–205. h ps://doi.o g/10.7334/psico hema2020.209
- Re is a indexada no ano 2021 no Jou nal Ci a ion Repo s® (Cla i a e, 2022)
- Índice de Impac o (2021): 4,104
- Fac o de Impac o (5 anos): 4,358
- Social Sciences Ci a ion Index: Psychology, Mul idisciplina y Q1 (36/147)
3. Feijóo, S., O’Higgins No man, J., Foody, M., Pichel, R., B aña, T., Va ela, J. e Rial, A.
(2021). Sex di e ences in adolescen bullying beha iou s. Psychosocial In e en ion,
30(2), 95–100. h ps://doi.o g/10.5093/pi2021a1
- Re is a indexada no ano 2021 no Jou nal Ci a ion Repo s® (Cla i a e, 2022)
- Índice de Impac o (2021): 4,583
- Fac o de Impac o (5 anos): 4,020
- Social Sciences Ci a ion Index: Psychology, Mul idisciplina y Q1 (29/147)
4. Pichel, R., Foody, M., O’Higgins No man, J., Feijóo, S., Va ela, J. e Rial, A. (2021).
Bullying, Cybe bullying and he O e lap: Wha Does Age Ha e o Do wi h I ?
Sus ainabili y, 13(15), 8527. h ps://doi.o g/10.3390/su13158527
- Re is a indexada no ano 2021 no Jou nal Ci a ion Repo s® (Cla i a e, 2022)
- Índice de Impac o (2021): 3,889
- Fac o de Impac o (5 anos): 4,089
- Social Sciences Ci a ion Index: En i onmen al S udies Q2 (57/127)
5. Pichel, R., Feijóo, S., Iso na, M., Va ela, J. e Rial, A. (2022). Analysis o he ela ionship
be ween school bullying, cybe bullying, and subs ance use. Child en and You h
Se ices Re iew, 134, 106369. h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2022.106369
- Re is a indexada no ano 2021 no Jou nal Ci a ion Repo s® (Cla i a e, 2022)
- Índice de Impac o (2021): 2,519
- Fac o de Impac o (5 anos): 2,858
- Social Sciences Ci a ion Index: Social Wo k Q2 (11/43)

21
ÍNDICE
1 INTRODUCIÓN .................................................................................................................. 25
1.1 DO BULLYING ESCOLAR AO CYBERBULLYING .................................................................. 27
1.2 O RETO DE AVALIAR O CYBERBULLYING .......................................................................... 31
1.3 TAXAS DE BULLYING ESCOLAR E DE CYBERBULLYING ..................................................... 32
1.4 IMPACTO DO BULLYING ESCOLAR E DO CYBERBULLYING ................................................. 33
1.5 VARIABLES ASOCIADAS ................................................................................................... 34
1.5.1 Va iables demog á icas ........................................................................................................ 34
1.5.2 O cybe bullying nun con ex o dixi al ................................................................................... 36
1.5.3 Consumo de alcohol e ou as subs ancias ........................................................................... 37
1.6 COÑECER PARA PREVIR .................................................................................................... 38
2 OBXECTIVOS .................................................................................................................... 41
2.1 COMPLEMENTARIEDADE DOS TRABALLOS ....................................................................... 41
3 MÉTODO ............................................................................................................................. 45
3.1 ESTUDO 1 ........................................................................................................................ 45
3.1.1 Pa icipan es......................................................................................................................... 45
3.1.2 Va iables e ins umen os ..................................................................................................... 45
3.1.3 P ocedemen o ...................................................................................................................... 47
3.1.4 Análise de da os ................................................................................................................... 48
3.2 ESTUDO 2 ........................................................................................................................ 48
3.2.1 Pa icipan es......................................................................................................................... 48
3.2.2 Va iables e ins umen os ..................................................................................................... 48
3.2.3 P ocedemen o ...................................................................................................................... 49
3.2.4 Análise de da os ................................................................................................................... 49
4 RESULTADOS .................................................................................................................... 53
4.1 PUBLICACIÓNS QUE FORMAN PARTE DA TESE DOUTORAL ................................................ 53
4.1.1 Publicación 1 ........................................................................................................................ 55
4.1.2 Publicación 2 ........................................................................................................................ 59
4.1.3 Publicación 3 ........................................................................................................................ 63
4.2 OUTRAS PUBLICACIÓNS ................................................................................................... 67
5 DISCUSIÓN ......................................................................................................................... 71
6 CONCLUSIÓNS .................................................................................................................. 83
7 REFERENCIAS .................................................................................................................. 89
INTRODUCIÓN
RAFAEL PICHEL MIRA
30
Un dos p incipais a gumen os sob e os que epousa es a pos u a, e sa sob e o ele ado
g ao de supe posición ou solapamen o obse ado en e o bullying escola e o cybe bullying. O
es udo de Yba a e Mi chell (2004) oi pionei o a al e ec o ao iden i ica o solapamen o en e
a pa icipación no bullying escola e o que se p oducía en liña, sinalando á Rede como un
po encial con ex o pa a expandi as condu as de bullying máis aló dos pa ios das escolas. Con
odo, xa adian aba ce as di e encias en alusión as pa icula idades do mundo dixi al. Na mesma
liña, Cosma e al. (2020) examina on o g ao de solapamen o en e a i imización po bullying
escola e a p oducida po cybe bullying nunha mos a compos a po meno es de 37 países e
exións de odo o mundo. Os esul ados e ela on que, en e mos xe ais, o 45,8% dos que
in o maban de i imización po cybe bullying, amén e e ían se í imas de bullying escola .
As endencias empo ais e de solapamen o en e o bullying escola e o cybe bullying, con i man
que unha g an po cen axe dos adolescen es que mani es a e su ido cybe bullying, amén
expe imen a on i imización po bullying escola (Bald y e al., 2017; O ega-Ruiz e al., 2016).
En base a es as e idencias, a pa icipación en dinámicas de bullying escola pos úlase na
li e a u a como un dos p incipais ac o es de isco pa a o cybe bullying (Ál a ez-Ga cía e al.,
2015; Bald y e al., 2015; Casas e al., 2013; Cosma e al., 2020; Del Rey e al., 2012a; Kowalski
e al., 2014).
O ce o é que os lími es en e as in e accións ca a a ca a e o mundo en liña, pa ecen se
moi o máis di usos pa a as xe acións ac uais, xa que odo con e se nun mundo socialmen e
conec ado. Du an e a celeb ación da úl ima edición do Wo ld An i-Bullying Fo um (WABF),
o ganizada no mes de no emb o de 2021 en Es ocolmo, p ocu ou ab i se un no o capí ulo nas
con e sas globais sob e a na u eza do bullying escola e o xei o de ac ua on e a es e. O g upo
de aballo compos o polo Comi é Cien í ico con ocado pola UNESCO e o WABF, p esen a on
unha p opos a e isada dunha de inición sob e o bullying escola :
O acoso escola é un compo amen o en pe soa e/ou en liña en e es udan es
den o dunha ede social que causa dano ísico, emocional ou social aos
es udan es obxec i o. Ca ac e izase po un desequilib io de pode que se e
a o ecido ou inhibido polas no mas sociais e ins i ucionais e o con ex o das
escolas e o sis ema educa i o. O acoso escola implica a ausencia de espos as
e icaces e de a ención ca a as í imas po pa e dos compañei os e os adul os
(Co nu, 2021).
Un dos aspec os máis no idosos e salien ábeis des a p opos a, pasa po concep ualiza o
bullying escola como un enómeno que anscende a di e sos con ex os, in oluc ando a
es udan es nas con o nas escola es e dixi ais (Lazu as e al., 2017; O’Higgins No man, 2020).
Ou o aspec o des acábel des a p opos a é o ma cado en oque sociolóxico que pon na pales a
a ausencia de espos as e icaces na a ención b indada ao alumnado implicado po pa e dos
p opios compañei os e dos adul os de oda a comunidade escola e do sis ema educa i o en
xe al. Is o e i e a unha esponsabilidade que debe se compa ida polos memb os da
comunidade escola (di ección dos cen os, p o eso ado, pais, alumnado) e a sociedade no seu
conxun o, na cons ución dun en o no solida io an o nas escolas coma nos espazos dixi ais.
Es a de inición ai incapé amén na expe iencia pe soal de dano ísico, emocional ou social
pe cibida pola í ima, en luga de cen a se p opiamen e nos compo amen os ou ac i udes
ag esi as de quen as pe pe a. Delibe adamen e, amén ob ia menciona a epe ición como
ca ac e ís ica p incipal do bullying escola . Es a decisión obedece di ec amen e ao deba e
xu dido a edo des e c i e io na ca ac e ización do cybe bullying, pois o dano expe imen ado
pola í ima pode ía es a máis elacionado coa po encial audiencia das condu as de bullying e
o emo a que se expanda pola Rede, independen emen e da epe ición das mesmas.

In odución
31
Non obs an e, o deba e pa ece segui dis ando moi o da posibilidade de acada un consenso.
Malia oda a a ención susci ada dende as es e as académicas, ins i ucionais e sociais, segue
impe ando a con usión no ocan e as de inicións concep uais e ope a i as do cybe bullying
(Foody e al., 2017; Pa chin e Hinduja, 2015). O cons uc o do cybe bullying esul a moi
p oblemá ico, complexo de ope a e es á suxei o a di e sas in e p e acións. As p opos as que
saen ao paso da súa de inición, son moi suscep íbeis á ápida e olución das TIC e aos cambios
subs ancias no xei o e na o ma baixo a cal o cybe bullying pode chega a mani es a se
(Ga aigo dobil, 2017a; Slonje e al., 2013). A al a de consenso en e in es igado es, edunda
en que a día de hoxe non dispoñamos dunha de inición es anda izada e uni e salmen e acep ada
(Dalla Pozza e al., 2016; Pe e e Pe e mann, 2018). Is o ep esen a un dos aspec os máis c í icos
da in es igación nes a á ea de aballo, pos o que as nume osas disc epancias di icul an a
comp ensión e in eg ación de esul ados dos di e sos es udos, o que edunda nas achegas
sumamen e inconsis en es e idenciadas pola li e a u a (Jiménez, 2019).
1.2 O RETO DE AVALIAR O CYBERBULLYING
O incon enien e me odolóxico máis impo an e na in es igación sob e o cybe bullying, pasa
p ecisamen e pola súa p opia de inición. A solidez me odolóxica, depende en g an medida da
de inición emp egada (Kowalski e al., 2019; Vessey e al., 2022). Con odo, os in es igado es
pa ecen se incapaces de acada un aco do con espec o aos pa áme os especí icos sob e os
cales debe ía se de inido o cybe bullying (Hu son, 2016; Pe e e Pe e mann, 2018). Is o
p opicia o ei o de que, di e sos in es igado es, es uden enómenos moi dispa es baixo unha
mesma nomencla u a ou e ique a, o que a súa ez edunda nas nume osas incohe encias e
inconsis encias que se a opan na li e a u a (Tokunaga, 2010; Yba a e al., 2012).
A aíz das con o e sias concep uais, de i an unha se ie de p oblemá icas que a ec an de
xei o máis inmedia o ao desen ol emen o de e amen as de a aliación do cybe bullying
iables e álidas (B ochado e al., 2017; Pe e e Pe e mann, 2018). T aballos como o de Be ne
e al. (2013), ocalizados na e isión sis emá ica da li e a u a sob e os ins umen os deseñados
pa a a alia o cybe bullying, chega on a iden i ica un o al de 44 e amen as dispoñibles. Es a
di e sidade e idencia, en opinión dos p opios au o es, unha incapacidade mani es a pa a
es anda iza a base concep ual do enómeno. Así mesmo, subliñan que a a ez se a alían as
p opiedades psicomé icas das de andi as e amen as, sendo moi limi ado o núme o de es udos
que apo an p obas de iabilidade e de alidez dos ins umen os emp egados.
Ago a ben, as limi acións me odolóxicas an máis aló da p opia de inición ou das di e sas
e amen as emp egadas (Ga aigo dobil e Ma ínez-Valde ey, 2018; Zych e al., 2016). A al
espec o, son a ios os ac o es que con ibúen a g an he e oxeneidade nos esul ados
epo ados pola li e a u a. Unha impo an e a iable me odolóxica cun impac o di ec o nas
axas de cybe bullying in o madas, p o én do pe íodo de e e encia ou ma co empo al
emp egado (“ oda a ida”, “úl imo ano”, “úl imo mes”), o que condiciona as espos as e ocadas
polos escola es espec o a súa pa icipación (Aboujaoude e al., 2015; Olweus e Limbe , 2018).
Ou o pun o de disc epancia, p o én dos di e en es pun os de co e ins au ados pa a clasi ica
aos escola es en unción do seu g ao de implicación (B ochado e al., 2017; Zych e al., 2020).
En consecuencia, os es udos empí icos ealizados, así como os aballos de e isión e sín ese,
e lexan unha eno me he e oxeneidade concep ual e me odolóxica. Is o p o oca que as axas
epo adas pola li e a u a sexan moi dispa es e las an os in en os po es ima a e dadei a
magni ude do cybe bullying (Kowalski e al., 2014; So en ino e al., 2019; Zych e al., 2016).
Polo an o, e malia acumula máis de dúas décadas de in es igación, aínda se p ecisa unha maio
cla idade con espec o a de inición e o xei o de a alia o cybe bullying (Volk e al., 2017).
RAFAEL PICHEL MIRA
32
En suma, o emp ego inconsis en e de medidas ope a i as nos di e en es es udos, é case an
p eocupan e como a ausencia mesma dunha de inición consensuada e uni e salmen e acep ada
(Tokunaga, 2010). Con o me a is o, un dos e os máis inmedia os pasa necesa iamen e po
supe a as de iciencias concep uais e me odolóxicas, p ocu ando adop a un en oque
consensuado e compa ido sob e a que nos e e imos cando alamos de bullying escola e/ou
cybe bullying, coa inalidade úl ima de p oduci un co po cohe en e na in es igación e acada
un p og eso signi ica i o nes e campo de es udo (Foody e al., 2017; Halliday e al., 2021).
1.3 TAXAS DE BULLYING ESCOLAR E DE CYBERBULLYING
Di e sas enquisas a ni el in e nacional, con mos as ep esen a i as de máis de 190 países e
e i o ios, cons a an que o bullying escola e o cybe bullying son p oblemas globais de suma
ele ancia, que a ec an a unha p opo ción signi ica i a de nenas e nenos de odo o mundo
(UNESCO, 2021). Así o e lexa o in o me “Behind he numbe s: Ending school iolence and
bullying” ala análise dos da os dispoñibles de múl iples exións do plane a. Di o in o me,
es ima que un de cada es meno es (32%), oi in imidado dalgún xei o po compañei os na
escola unha ou máis eces du an e o úl imo mes. Tamén ma iza que, se ben as axas de
cybe bullying son baixas en compa ación con ou as o mas de acoso ou bullying escola ,
ep esen a un p oblema c ecen e que a ec a ía xa a un de cada dez escola es (UNESCO, 2019).
De xei o análogo, un ecen e aballo que i o po obxec o analiza os da os ela i os a
i imización po bullying ob idos no es udo que desen ola a OCDE en e os máis de 70 países
coope an es, conclúe que a i imización po bullying é moi ele ada. Dos 421 437 es udan es de
15 anos que con o man a mos a, o 30,4% expe imen ou i imización po bullying escola con
ela i a ecuencia (Hosozawa e al., 2021).
Dende o ámbi o académico, un dos aballos máis ci ados na li e a u a cien í ica no ela i o
ao es udo da incidencia do bullying escola e do cybe bullying, é a sín ese me aanalí ica
desen ol ida po Modecki e al. (2014). T ala e isión de máis de 80 aballos nos que se
a aliaban ámbolos dous enómenos, o es udo pe mi ía es ima axas que olda ían po e mo
medio o 35% de pa icipación en dinámicas de bullying escola e o 15% pa a a pa icipación en
cybe bullying. Ago a ben, al e como adian aban os p opios au o es, así como se cons a ou en
moi as ou as e isións ealizadas con pos e io idade, os esul ados ecollidos nos aballos de
sín ese me aanalí ica e idencian nume osas inconsis encias e unha g an dispa idade nas axas
epo adas pola li e a u a (Foody e al., 2017; Moo e e al., 2017; Zych e al., 2015b).
As achegas nes e eido esul an especialmen e con o e idas cando e san sob e o
cybe bullying. Consoan e co expos o en epíg a es p eceden es, a al a de consenso en e
in es igado es a ni el concep ual e a he e oxeneidade me odolóxica emp egada pa a a alia
di o enómeno, di icul a a ob ención de es imacións p ecisas e compa ables en e os es udos, o
que de i a a súa ez nunha desconce an e a iabilidade nas axas de p e alencia in o madas
(B ochado e al., 2017; Olweus e Limbe , 2018; Pe e e Pe e mann, 2018). Pese a odo, a
li e a u a suxi e que a i imización po cybe bullying a ec a a unha p opo ción impo an e de
mozas e mozos (Tokunaga, 2010). En e mos xe ais, o g oso das es imacións da li e a u a,
pode ía se delimi ado nun ango que oscila dende un 10% a a un 40% (Kowalski e al., 2014).
G azas a ealización de es udos ans e sais como o de A hanasiou e al. (2018), con mos as
de se e países eu opeos, dan con a amén dunha g an a iabilidade nas incidencias en e países.
As axas ob idas nes e es udo, oscilan dende o 37,7% de i imización po cybe bullying a opado
en Romanía, a a un mínimo do 13,3% de ec ado en e os es udan es españois. Con odo, es e
aballo ad i e de que os esul ados que se ob eñen na mos a española, son supe io es ás axas
in o madas en es udos nacionais p eceden es.
In odución
33
Xus amen e, unha e isión dos aballos conducidos en España, cons a a as impo an es
di e enzas me odoloxías e es a exias de a aliación emp egadas no es udo do cybe bullying.
Zych e al. (2016), logo de analiza 21 es udos nacionais, e idencia axas de cybe bullying an
dispa es que oscilan en angos que an dende o 4,6% a a o 78,31% pa a a i imización, e do
1,37% a a o 56,5% pa a a ag esión po cybe bullying. Is o e idencia como a g an a iabilidade
nas axas de cybe bullying, é obse ada incluso cando se e isan es udos dun mesmo país,
emp egando pe spec i as e ma cos empo ais simila es (B ochado e al., 2017). T aballos de
e isión máis ecen es coma o de Zhu e al. (2021a), seguen in o mando dunha g an dispa idade
nas axas epo adas pola li e a u a, con angos que an do 13,9% a a o 57,5% de i imización
e dun 6% a a o 46,3% de ag esión po cybe bullying.
Conseguin emen e, e a pesa es dos es o zos que eñen desen olando nos úl imos anos
di e en es o ganizacións, ins i ucións e a comunidade cien í ica no seu conxun o, non somos
quen de e e i da os obxec i os e p ecisos das axas de cybe bullying. Así pois, calib a cal é
a e dadei a magni ude des e enómeno, supón a día de hoxe un dos maio es e os po esol e .
1.4 IMPACTO DO BULLYING ESCOLAR E DO CYBERBULLYING
Máis aló dos p oblemas de con i encia xe ados no ecosis ema educa i o, o bullying escola e
o cybe bullying susci an unha c ecen e sensación de ala ma a azón das epe cusións nega i as
e o impac o que a lixe sob e a saúde dos meno es in oluc ados. A al espec o, a p opia OMS
inco po a ámbalas dúas p oblemá icas como es e as de especial a ención nos es udos pe iódicos
Heal h Beha iou in School-Aged Child en (HBSC) dende a súa edición 2013-2014, si uando
os p oblemas de con i encia escola ao pa das conduc as po encialmen e de isco pa a a saúde
dos adolescen es, ales coma os consumos de alcohol, abaco e cannabis (Inchley e al., 2016).
A li e a u a cien í ica en amplamen e cons a ado que as expe iencias elacionadas co
bullying escola e o cybe bullying es án asociadas cunha se ie de esul ados nega i os, con
impo an es a ec acións pa a a saúde ísica e men al dos adolescen es (B yson e al., 2021;
Eyuboglu e al., 2021; Hinduja e Pa chin, 2018; Ma ín e al., 2022; Wolke e Le eya, 2015).
Nume osos es udos eñen examinando os p oblemas psicosociais e de saúde asociados coa
i imización po bullying escola . Nes e senso, a e isión sis emá ica e me aanálise
desen ol ida po Moo e e al. (2017), conclúe que exis e unha o e e idencia da exis encia de
elacións causais en e a i imización po bullying escola e unha ampla gama de p oblemas de
saúde men al, como a dep esión, a ansiedade, unha mala saúde en xe al, e mesmo coas ideas e
compo amen os suicidas. Así mesmo, o aballo de Ong e al. (2021) a i ica que a expe iencia
de se i imizado po bullying escola , cons i úe a p incipal causa asociada aos in en os de
suicidio du an e a in ancia e a adolescencia, inc emen ando o isco de acome e un in en o po
máis do dob e.
Pese a que se a a dun enómeno ela i amen e máis ecen e, du an e a úl ima década a
in es igación en cump idamen e cons a ado que, an o a i imización coma a ag esión po
cybe bullying, cons i úen de manei a análoga unha se ia ameaza pa a a saúde e o benes a dos
adolescen es (Aboujaoude e al., 2015; Ga aigo dobil e Machimba ena, 2019; Nixon, 2014).
Un conside able núme o de es udos e e isións ao espec o, sinalan que a i imización po
cybe bullying es á asociada con ni eis máis al os de ansiedade e dep esión, sen imen os de
soidade, unha meno au oes ima ou un peo endemen o académico (Ex eme a e al., 2018;
Foody e al., 2019; O ega-Ba ón e Ca ascosa, 2018; Tsi sika e al., 2015). Os pe ís de
ag eso es amén se asocian cunha se ie de consecuencias nega i as coma a desconexión mo al,
a al a de empa ía, maio es p oblemas de compo amen os ag esi os e condu as deli uosas, o
consumo de alcohol e ou as subs ancias, maio dependencia das TIC, ou o absen ismo escola
en e ou as (Alonso e Rome o, 2020; Ga aigo dobil, 2011; Kowalski e al., 2014).
RAFAEL PICHEL MIRA
34
Po ou a banda, ce os es udos amén suxi en que as nenas e nenos que pa icipan de xei o
simul áneo como í imas-ag eso as (na li e a u a, bully- ic ims; Yang e Salmi alli, 2013),
cons i úen un g upo di e enciado ao de í imas e ag eso es “pu os”, sendo suscep íbeis dun
maio isco de su i p oblemas psicosociais (Aboujaoude e al., 2015; Hell eld e al., 2020).
Tamén cómp e subliña a abundan e li e a u a que sinala á i imización po cybe bullying como
un isco po encial pa a a ideación, a plani icación e os in en os de suicidio (I anzo e al., 2019;
Quin ana-O s e al., 2020; Zabo skis e al., 2019).
Po úl imo, a me ódica e isión de es udos lonxi udinais le ada a cabo po Halliday e al.
(2021), coidando os aspec os de igo me odolóxica, ex apola como p incipal achega que
ódalas o mas de i imización po bullying escola du an e a adolescencia empe á, eñen
asociadas con esul ados psicosociais e académicos ad e sos con pos e io idade, chegando a
pe sis i a a 8 anos despois da i imización. Es amos, polo an o, an e un p oblema de saúde
pública a ni el mundial, con g a es consecuencias pa a a ida dos es udan es que o padecen
(OCDE, 2019; UNESCO, 2019).
1.5 VARIABLES ASOCIADAS
Unha pa e impo an e da in es igación sob e o cybe bullying, en eple a de achegas mix as e
inconsis en es que non só impiden o p og eso da in es igación, senón que amén di icul an a
elabo ación dun co po de coñecemen os sólido que pe mi a guia os labo es dos p o esionais
que aballan no eido da p e ención e a in e ención sob e os p oblemas de con i encia
(Tokunaga, 2010). P ecisamen e po is o, é necesa io p og esa na p ocu a dun coñecemen o
in eg al do enómeno, non só dende unha pe spec i a me amen e desc i i a, senón amén
explica i a, o cal pasa pola iden i icación e a análise das posibles a iables asociadas ao
cybe bullying (Kowalski e al., 2019).
1.5.1 Va iables demog á icas
Dende un pun o de is a sociodemog á ico, o es udo da a iable idade é ela i amen e
común na li e a u a cien í ica. As e idencias sob e o bullying escola , adoi an sinala que as
axas de i imización en e as nenas e nenos in oluc ados, ende a diminuí á medida que c ecen
e p og esan dende as e apas de educación p ima ia a a as de secunda ia (C aig e al., 2009;
Fa ing on e Bald y, 2010; Smi h e al., 1999; UNESCO, 2019). Ago a ben, a elación en e a
idade e a pe pe ación das condu as ag esi as non es á an ben escla ecida (Cook e al., 2010;
Fa ing on e Bald y, 2010). Es udos de co e lonxi udinal coma o desen olado po Zych e al.
(2020) e elan que coa idade non só se p oduce un cambio nas axas dos di e en es oles de
implicados, senón amén sob e a p opia na u eza das condu as de bullying escola . Así pois, a
i imización po condu as de ag esión ísica pa ecen diminuí coa idade, men es que ou as
o mas máis su ís de ag esión como a e bal ou a exclusión social, p esen a axas máis es ables
e pe sis en du an e a adolescencia.
A in es igación sob e o cybe bullying amén acumulou un cuan ioso núme o de aballos.
Non obs an e, moi as das achegas son inconsis en es, e men es unha boa pa e dos aballos
non a opan asociacións signi ica i as en e a idade e a i imización po cybe bullying, moi os
ou os si e idencian ce as elacións ou pa óns ca ac e ís icos. Es a con usión p opicia que a
idade sexa un ema aínda non esol o na abo daxe do cybe bullying (Kowalski e al., 2019).
Con odo, a pos u a xe al a día de hoxe pasa po eo iza a exis encia dunha elación cu ilínea
en o ma de “U” in e ida. En unción des a, as axas de cybe bullying inc emen a íanse coa
idade, ob endo un pico a idades máis a días que as obse adas no bullying escola ,
ap oximadamen e na anxa dos 12 aos 15 anos, a pa i da cal comeza ía a emi i lixei amen e
(Aboujaoude e al., 2015; Hinduja, 2021; Kowalski e al., 2014; Tokunaga, 2010).
In odución
35
Cando abo damos o papel da a iable idade, non podemos pasa po al o o ei o de que
an o o bullying escola coma o cybe bullying, son cons a ados enómenos globais que poden
apa ece en calque a momen o do ciclo educa i o do alumnado. Non obs an e, a maio ía dos
es udos desen olados cen a on a súa a ención a pa i es da educación secunda ia (11-12 anos).
Ago a ben, ce os aballos ad i en da exis encia dun p oblema incipien e co bullying escola
que comeza a se p eocupan e du an e a e apa escola de educación p ima ia (Jiménez, 2019;
Machimba ena e Ga aigo dobil, 2018; Rome a e al., 2019). Así po exemplo, no ci ado
aballo de Rome a e al. (2019), cunha mos a de 1 150 alumnos con idades comp endidas en e
os 6 e os 11 anos, sinalan que oi o de cada dez es udan es de educación p ima ia ecoñece ía
e se en ol o en algunha ocasión en si uacións ou compo amen os cons i u i os de bullying
escola . Es es esul ados, en consonancia coas ele adas axas que se ob eñen xa du an e as
p imei as e apas da educación secunda ia, xus i ican a impo ancia de adop a un en oque
empe á na súa p e ención (Paloma es-Ruiz e al., 2021). A mei ande pa e da in es igación
que abo dou o es udo do cybe bullying, amén o ixo acen uadamen e sob e a poboación
adolescen e, pondo o oco no alumnado de secunda ia. Pola con a, os es udos con poboación
de educación p ima ia, son moi o máis escasos e insu icien es (Kowalski e al., 2019). Non
obs an e, as nenas e nenos acceden á Rede a idades cada ez máis empe ás, e na mesma medida
na que se adian a a súa independencia dixi al, aumen an os iscos aos que se expoñen
(Li ings one e al., 2016). Polo an o, as nenas e nenos non son inmunes ao cybe bullying, e
consecuen emen e p ecísase de máis in o mación pa a comp ende cal é o e dadei o alcance
do enómeno a es as idades (E angelio e al., 2022; Ga mendia e al., 2019; Jiménez, 2019). Só
po ci a un exemplo, o aballo de Cebolle o-Salinas e al. (2022) sinala que o ei o de dispo
dun ele ono móbil in elixen e con conexión á Rede a unha idade empe á (an es dos 11 anos),
aumen a os iscos de pa icipación en episodios de cybe bullying.
O papel da a iable xéne o amén en sido amplamen e explo ado pola li e a u a.
His o icamen e, cando a in es igación sob e o bullying escola in o ma de di e enzas en
unción da a iable xéne o, es as adoi an iden i ica aos mozos como p incipais in oluc ados,
an o nos pe ís de ag eso es coma no de í imas e í imas-ag eso as (Cook e al., 2010;
Tokunaga, 2010). Se ben múl iples e idencias cons a an de xei o sis emá ico unha maio
p opensión po pa e dos mozos na súa pa icipación como ag eso es e í imas-ag eso as, es as
di e enzas o nan moi o máis di usas no ocan e ao ol das í imas, con esul ados con apos os
(A chimi e Kun sche, 2014; C aig e al., 2009). Es udos máis ecen es como o de Zych e al.
(2020), in o ma de maio es po cen axes de ag eso es e í imas-ag eso as en e os mozos,
men es que pola con a, as mozas in o man maio i a iamen e de i imización po bullying
escola . Ao ma xe das posibles disc epancias nas axas globais, a li e a u a sinala que as
di e encias en unción do xéne o es án especialmen e ma cadas a a és do xei o no cal o
bullying escola se mani es a. Nes e senso, os mozos pa ecen se p ocli es a pa icipa a a és
de o mas e condu as máis ísicas e di ec as, men es que nas mozas p edominan as o mas de
bullying elacionais ou indi ec as (Fa ing on e Bald y, 2010; Hinduja e Pa chin, 2018;
Menesini e Salmi alli, 2017). Respec o a elación en e a a iable xéne o e o cybe bullying,
amén se ob i e on esul ados mix os. Po unha banda, ce os aballos non a opan di e enzas
signi ica i as en unción des a a iable (Kowalski e al., 2014; So en ino e al., 2019). En
cambio, un impo an e núme o de es udos in o man de maio es axas de i imización en e as
mozas (Cosma e al., 2020; C aig e al., 2020; Foody e al., 2019; Kowalski e al., 2019; Smi h
e al., 2019; Tsi sika e al., 2015). O que si pa ece cons a a se, é a inclinación po pa e dos
mozos a pa icipa como ag eso es e í imas-ag eso as (C aig e al., 2020; Guo e al., 2021;
Hinduja, 2021).

RAFAEL PICHEL MIRA
36
1.5.2 O cybe bullying nun con ex o dixi al
O uso xene alizado da In e ne e das TIC, con o man unha ealidade i e u ábel na ida
co iá dunha sociedade conec ada que camiña indis in amen e en e o mundo ísico e o dixi al.
Se epa amos nos da os acili ados polo Ins i u o Nacional de Es a ís ica (INE), es es dan boa
con a de que o uso da Rede e as TIC en España, é p ac icamen e uni e sal. Cando e e imos de
xei o pa icula á poboación adolescen e, a opámonos cun maio i a io 99,7% de usua ios na
anxa dos 16 aos 24 anos de idade. Tampouco se quedan a ás os meno es de 10 a 15 anos, cun
97,5% de nenas e nenos que xa se desen ol en na Rede, dos cales máis da me ade (68,7%), xa
dispoñen dun elé ono móbil (INE, 2021).
Nes e con ex o, non podemos ob ia que unha das cha es pa a comp ende o enómeno do
cybe bullying, pasa necesa iamen e po p es a especial a ención a es e a dixi al que con o man
as TIC e a Rede, o ixe e eixo p incipal a a és da cal se p oducen e mani es an as condu as de
cybe bullying (Cebolle o-Salinas e al., 2022; Kowalski e al., 2019; Pe e e Pe e mann, 2018).
Baixo es a p emisa, en e os ac o es de isco inculados á pa icipación no cybe bullying, a
li e a u a cien í ica en pos o o oco sob e a ecuencia de uso da Rede, así como amén nos
di e sos compo amen os p oblemá icos elacionados coa mesma, como a exposición a
con idos iolen os ou o con ac o con pe soas descoñecidas (Bae, 2021; Chang e al., 2015;
Kowalski e al., 2014; Zsila e al., 2018). Ao espec o, ce os es udos e idencian que unha
ele ada ecuencia de emp ego da Rede en xe al, así como o uso das edes sociais e as
aplicacións de mensaxe ía ins an ánea en pa icula , p esen an asociacións signi ica i as coa
i imización e a ag esión po cybe bullying (Ál a ez-Ga cía e al., 2015; So en ino e al., 2019;
Tsi sika e al., 2015). Os adolescen es comezan a usa as edes sociais a idades cada ez máis
empe ás, dando o ma a súa imaxe social e pe soal pa a exp esa a súa iden idade en e os seus
semellan es. Como consecuencia des a exposición in ensa e p ema u a, ligada a al a de con ol
sob e a in o mación pe soal que compa en, inc emén anse os iscos que acili an a apa ición
dos p oblemas elacionados co cybe bullying (Casas e al., 2013; Ma engo e al., 2021).
In es igacións como a de C aig e al. (2020), na cal se a alia on da os de 180 910 adolescen es
de 42 países que pa icipa on no es udo HBSC 2017-2018, e elan que os adolescen es que an
un uso in ensi o ou p oblemá ico das edes sociais, p esen an un isco signi ica i amen e maio
de e se in oluc ados como í imas ou ag eso es en condu as de cybe bullying. Con odo, o
uso das edes sociais esul a un ema complexo de abo da , e as e idencias que se a opan ao
espec o, con ecuencia amosan achegas con apos as (F ed ick e al., 2022).
Así mesmo, a concepción dos as o nos asociados ao uso da Rede no ma co das adiccións
compo amen ais, eu e e endada po un c ecen e núme o de aballos du an e os úl imos anos
(Kuss e al., 2021). Non obs an e, a al a de ecoñecemen o da adicción á Rede como un
as o no especí ico po pa e dos p incipais manuais de diagnose, p opicia a que boa pa e da
li e a u a, op e po e e i a un Uso P oblemá ico da In e ne ([UPI]; Ande son e al., 2017;
Cebolle o-Salinas e al., 2022), en endéndoo como un pa ón de compo amen o desadap a i o
no emp ego da Rede que compo a in e e encias e males a na ida co iá dos adolescen es
(Gómez e al., 2014; Gómez e al., 2017a). O cybe bullying e o UPI, con o man dúas das
ac i idades de isco en liña máis es udades en e a poboación adolescen e (B ighi e al., 2019).
As achegas de aballos coma o de Machimba ena e al. (2018), poñen o oco nas conexións e
como bilidades des es iscos aos cales os adolescen es se en expos os median e o emp ego dos
medios dixi ais. A al e ec o, de e minados es udos e idencian como o UPI pode ía en ola un
pa ón máis amplo de compo amen os de isco e xei os inadecuados de in e ac ua coa Rede,
aendo as de si ou as casuís icas ales coma o sex ing, o con ac o con descoñecidos ou o
cybe bullying (Cebolle o-Salinas e al., 2022; Gámez-Guadix e al., 2016; Gómez e al., 2017b;
Rial e al., 2018).
In odución
37
De xei o complemen a io, a i imización po cybe bullying amén pode ac ua como un
ac o de isco impo an e pa a desen ola un UPI en e os adolescen es (Xin e al., 2021).
Respec o a is o, ce os au o es pos ulan que as í imas de cybe bullying poden chega a
p esen a un UPI a modo de es a exia ou espos a pa a e adi se dos sen imen os nega i os
coma o es és, a ansiedade ou o males a psicolóxico asociado coas expe iencias de i imización
(Gámez-Guadix e al., 2013; Ma ínez-Fe e e al., 2021). A e isión de Vessey e al. (2022),
sos én que a elación en e o cybe bullying e o UPI es á o emen e asen ada pola in es igación
p eceden e, ago a ben, subliña as nume osas inconsis encias concep uais e me odolóxicas no
es udo de ámbolos dous enómenos. Consecuen emen e, amén eñen cabida es udos coma o de
Mülle e al. (2018), con apoñendo que o uso das TIC e o cybe bullying conco en na xus a
medida en que o acceso aos medios dixi ais é necesa io pa a pa icipa do cybe bullying,
ac uando máis como equisi o p e io que como ac o de isco lonxi udinal p opiamen e di o.
1.5.3 Consumo de alcohol e ou as subs ancias
A adolescencia cons i úe un pe íodo c í ico pa a o desen olo cogni i o e emocional,
du an e o cal, os iscos asociados ao uso de subs ancias son pa icula men e ele ados
(Degenha d e al., 2016). Po én, o consumo de alcohol e ou as subs ancias en e a poboación
adolescen e, segue a susci a unha eno me p eocupación social e cons i úe un dos p incipais
p oblemas de saúde pública a ni el mundial. Os da os ex aídos da XIV edición da Enquisa
sob e o Uso de D ogas en Ensinanza Secunda ia en España (ESTUDES), e lic en un descenso
nos ni eis his ó icos de consumo en ódalas subs ancias a aliadas, agás no consumo de
hipnosedan es. Ago a ben, os da os seguen ilus ando unha is e ealidade, segundo a cal o
70,5% dos adolescen es de 14 a 18 anos ecoñece e consumido alcohol no úl imo ano, un
30,7% umou abaco e un 22,2% e ía consumido cannabis (Plan Nacional sob e D ogas, 2021).
Máis aló dos ni eis de consumo en si mesmos ala man es, es es ense ag a ados po unha se ie
de p oblemas adicionais que con ibúen a ag a alo p oblema, ales coma o descenso p og esi o
nas idades de inicio de consumo (Rial e al., 2020; Simón-Saiz e al., 2020) ou o aumen o dos
pa óns de consumo de isco, como po exemplo os episodios de consumo in ensi o de alcohol
ou binge d inking (Golpe e al., 2017; Lannoy e al., 2021).
O consumo de alcohol, o hábi o de uma e o consumo de cannabis, son condu as que se
es ablecen ipicamen e du an e a adolescencia (Inchley e al., 2020). Non obs an e, p eocupa a
po encialidade do bullying escola pa a p edispo ás í imas e aos ag eso es a consumi di as
subs ancias e a acelo de xei o máis pe igoso, con inicios a idades máis empe ás ou median e
pa óns de consumo in ensi os (Li ings on e al., 2019). Baixo es a p emisa, o bullying escola
en sido amplamen e es udado na li e a u a cien í ica e iden i icado como un ac o de isco
ele an e pa a o consumo de subs ancias (Aze edo Da Sil a e Ma ins, 2020; Lambe e C aig,
2017; Moo e e al., 2017; Richa d e al., 2020; Tu ne e al., 2018; Wolke e Le eya, 2015).
Exis en sólidas e idencias que elacionan aos pe ís de ag eso es e í imas-ag eso as cos
consumos de subs ancias (A chimi e Kun sche, 2014; Radli e al., 2012; T o i e al., 2016).
Ago a ben, a elación en e a i imización po bullying escola e o consumo de subs ancias
p esen a achegas máis inconsis en es, con aballos que in o man de elacións signi ica i as
(Richa d e al., 2020; Toppe e al., 2011; Tu ne e al., 2018), men es que ou os an os
e lexan le es ou nulas asociacións (Niemelä e al., 2011; Quinn e al., 2016; T o i e al., 2016).
Nes e deba e, cob a especial ele ancia o aballo de me aanálise de Valdebeni o e al. (2015),
o cal non só b inda apoio a exis encia dun o e ínculo en e o bullying escola e o consumo
de subs ancias, senón que amén sin e iza e cuan i ica as e idencias concluíndo que os ag eso es
p esen an o iplo de p obabilidades de consumi subs ancias, e chegan a se o dob e en e as
í imas en compa ación cos non in oluc ados en bullying escola .
RAFAEL PICHEL MIRA
38
Con espec o ao cybe bullying, amén se a opa abundan e espaldo cien í ico nos aballos
que explo a on di as elacións, sinalando que os adolescen es que se en en ol os en p oblemas
de i imización e/ou ag esión po cybe bullying, p esen an unha maio suscep ibilidade pa a o
consumo ac ual e ao la go do empo de alcohol e ou as subs ancias (Alonso e Rome o, 2020;
Céna e al., 2018; Díaz e Fi e, 2019; E angelio e al., 2022; Kowalski e al., 2014).
Á luz das e idencias, a hipó ese da au omedicación p opos a po Khan zian (1997), é
adop ada po algúns dos au o es ci ados. En base a es a, os adolescen es i imizados pode ían
es a acudindo ao consumo de subs ancias na p ocu a de e uxio, mi iga ou ace lles on e aos
sen imen os de angus ia psicolóxica de i ados das expe iencias desag adables expe imen adas
a consecuencia do bullying escola e do cybe bullying (Céna e al., 2018; Díaz e Fi e, 2019;
Li ings one e al., 2019).
1.6 COÑECER PARA PREVIR
Tal como pos ulaba Tokunaga (2010), as nume osas inconsis encias na in es igación eñen
obs aculizando a comp ensión do bullying escola e do cybe bullying, e las ando en úl ima
ins ancia os es o zos p e en i os. A al e ec o, unha das inquie udes que enden a xu di pasa
po p egun a nos se dispomos de espos as e icaces a ni el asis encial e p e en i o pa a a on a
di as p oblemá icas. O ce o é que, du an e os úl imos anos, éñense desen olando nume osos
p og amas con a o bullying escola e o cybe bullying (Es é ez e al., 2019; Ng e al., 2022;
Nocen ini e Menesini, 2016). Un dos maio es expoñen es, debe ob igada mención ao p og ama
inlandés KiVA (Salmi alli e al., 2011). No noso país, as ecoñecidas in e encións de Ti o ías
En e Iguais ([TEI]; Fe e -Cascales e al., 2019), desen oladas dende o ano 2002, cons i úen
un dos p og amas de p e ención sob e o bullying escola e o cybe bullying con maio ni el de
implan ación. Tamén comp en se ci ados os p og amas ConRed (Del Rey e al., 2012b) e o
Cybe p og am 2.0 (Ga aigo dobil e Ma ínez-Valde ey, 2014), odos eles exemplos de
es a exias p e en i as que gozan de e idencias cien í icas en a o da súa e icacia.
P ecisamen e, is o úl imo esul a de g an ele ancia, pois a necesidade de a alia a a que pun o
as es a exias le adas a cabo no campo da p e ención ob eñen esul ados signi ica i os,
cons i úe un dos p incipais desa íos a acome e nes e eido. As achegas nes e pun o non son
alleas as nume osas inconsis encias e ca encias me odolóxicas que se menciona on en epíg a es
p e ios (Lan e al., 2022; Nocen ini e al., 2015). Malia odo, ecen es e isións a alan a e icacia
das in e encións educa i as pa a educi o bullying escola e o cybe bullying en e a poboación
adolescen e (Ga ney e al., 2019; Lan e al., 2022; Ng e al., 2022).
Todo e can o aquí oi expos o, non ai máis que e e enda a noción de que an o o bullying
escola coma o cybe bullying, cons i úen p oblemas de suma ele ancia social, os cales deben
se a aliados, p e idos e sob e os cales cómp e in e i con cele idade (A hanasiou e al., 2018;
Ce ai e al., 2021; Ga aigo dobil e Ma ínez-Valde ey, 2018).
A p esen e ese de dou o amen o é o esul ado do aballo colec i o desen ol ido po un
equipo de pe soas que, coo dinadas polo g upo de in es igación USC-PsiCom e xun o coa
ines imable colabo ación do pe soal do Na ional An i-Bullying Resea ch and Resou ce Cen e,
suma on ilusión, es o zos e dedicación en p ol dunha liña de aballo cen ada sob e o bullying
escola e o cybe bullying na comunidade galega. Aga damos humildemen e pode con ibuí a
xe a coñecemen os p ecisos e ú iles, a pa i dos cales acada solucións e icaces e
undamen adas na e idencia.
OBXECTIVOS
RAFAEL PICHEL MIRA
46
Un segundo bloque, e sou sob e o emp ego que os adolescen es an da Rede e as TIC.
Nes e apa ado inco po á onse í ems des inados a ecada in o mación sob e os hábi os de uso
da Rede, o elé ono móbil e as edes sociais (po exemplo, “Con que ecuencia e conec as á
Rede?”; Tes elé ono móbil con conexión á Rede?”). Tamén se p egun ou pola posible
pa icipación en de e minadas p ác icas de isco en liña, ales coma o acceso a páxinas con
con idos po nog á icos, o con ac o con descoñecidos ou as apos as online. Pa a pecha es e
bloque emá ico, inco po ouse a Escala de Uso P oblemá ico da In e ne en adolescen es
([EUPI-a]; Rial e al., 2015). Es a e amen a de c ibado, in eg ada po un o al de 11 í ems,
alude a unha se ie de escena ios e ac i udes inculadas co uso da Rede (po exemplo,
“In en aches con ola ou educi o uso que as da In e ne pe o non uches capaz”; “Necesi as
pasa cada ez máis empo conec ada/o a In e ne pa a sen i e a gus o”). A con igu ación das
espos as a a és dunha escala ipo Like , p opo ciona unha pun uación cuan i a i a global
comp endida en e 0 e 44 pun os, pe mi indo escala aos adolescen es nun con ínuum de isco
de UPI. Es a escala goza dunhas p opiedades psicomé icas amplamen e con as adas, acadando
no p esen e es udo unha ele ada consis encia in e na (α = 0,88).
O e cei o bloque do cues iona io, especi icamen e deseñado pa a es ima as axas de
bullying escola e de cybe bullying, inco po ou as e sións alidadas e aducidas do Eu opean
Bullying In e en ion P ojec Ques ionnai e (EBIP-Q) e do Eu opean Cybe bullying
In e en ion P ojec Ques ionnai e ([ECIP-Q]; Del Rey e al., 2015; O ega-Ruiz e al., 2016).
O EBIP-Q, compos o po 14 í ems, di ídese a súa ez en dúas escalas con se e í ems cada unha,
pe mi indo a alia e medi no mesmo ins umen o as dúas p incipais dimensións do enómeno,
a i imización e a ag esión po bullying escola . Os í ems desc iben condu as que puide an e
su ido e/ou pe pe ado o alumnado (po exemplo, “Alguén me golpeou, pa eou ou empu ou”;
“Excluín ou igno ei a alguén”), omando como ma co empo al de e e encia os úl imos dous
meses. O g ao de ei e ación des as condu as é a aliado a a és dunha escala de espos a ipo
Like con 5 opcións: “Non”; “Si, unha ou dúas eces”; “Si, unha ou dúas eces ao mes”; “Si,
a edo dunha ez po semana”; “Si, máis dunha ez po semana”. Median e un deseño pa ello,
o ECIP-Q p esen a a mesma es u u a bidimensional, ma co empo al e opcións de espos a
pa a un o al de 22 í ems que desc iben di e en es condu as e accións cons i u i as de
cybe bullying (po exemplo, “Alguén me ameazou a a és de mensaxes ou pola Rede”,
“Alguén colgou ídeos ou o os miñas comp ome idas na Rede”). Con o me aos c i e ios
p opos os polos au o es o ixinais, o EBIP-Q e o ECIP-Q o on co ixidos adop ando como
pun o de co e as opcións de espos a iguais ou supe io es a “Si, unha ou dúas eces ao mes”,
es imando as axas de pa icipación nos di e en es oles non inclusi os de í imas, ag eso es e
í imas-ag eso as. Os ni eis de consis encia in e na mos ados po ámbalas dúas escalas nes e
p imei o aballo empí ico oi sa is ac o ia, con Coe icien es Al a de C onbach pa a o EBIP-Q
de 0,79 na escala de i imización e de 0,79 pa a a de pe pe ación, e de 0,80 e 0,78
espec i amen e nas escalas de i imización e pe pe ación do ECIP-Q.
Unha das p incipais limi acións inco idas no de i dos p imei os aballos empí icos
ealizados polo g upo de in es igación USC-PsiCom nes e eido, pasaba pola a aliación do
cybe bullying median e o emp ego de í ems simples de elabo ación p opia. O aballo de
e isión de Zych e al. (2016), ad i e p ecisamen e de como as axas de cybe bullying
epo adas nos es udos que emp egan escalas con múl iples í ems, chegan a duplica as axas
in o madas en es udos que a alían o cybe bullying a a és dun só í em. Polo an o, as
es imacións ealizadas en aballos p e ios coma o “P oxec o Mocidade Online”, pode ían es a
subes imando a e dadei a magni ude do p oblema. O cybe bullying é un enómeno moi
complexo, e a a aliación con e amen as con múl iples í ems, con ibúe a mello a a alidez e
a iabilidade (Zhu e al., 2021b; Zych e al., 2016).

Mé odo
47
O deseño do p esen e es udo, p ocu ou supe a di a limi ación ma cando en e as súas
p io idades a elección dunha e amen a axei ada pa a o co ec o sc eening do cybe bullying.
Es a debe ía con a con su icien e a al empí ico e unhas p opiedades psicomé icas adecuadas
pa a o seu emp ego na poboación galega. Así mesmo, a opción de desen ola unha no a
e amen a, debía pa i dunha coidadosa conside ación das an axes e des an axes dos
ins umen os xa exis en es e dispoñibles (Be ne e al., 2013). Tomando en conside ación es a
p emisa, logo de ealiza unha e isión das e amen as dispoñibles na li e a u a sob e o
cybe bullying, o equipo de in es igado es aco dou o emp ego das ci adas e amen as EBIP-Q
e ECIP-Q en base a unha se ie de i udes e po encialidades que conside amos a ben xus i ica .
Du an e o desen olo do ECIP-Q, no ma co dun p oxec o de in es igación a ni el eu opeo,
oi some ido a igo osas análises empí icas coa inalidade de con as a as súas p opiedades
psicomé icas, sendo alidado es u u almen e cunha impo an e mos a compos a po
indi iduos de seis países eu opeos (Del Rey e al., 2015). A dispoñibilidade des a e amen a
en a ios idiomas, así como a obus ez demos ada a ni el in e cul u al, o ecen a posibilidade
de compa a os esul ados con aballos de ou os países da nosa con o na. Ademais, o
ecoñecemen o do ECIP-Q en e e endado po cada ez máis es udos que con ían no emp ego
des a e amen a, e se e e lec ido na publicación de aballos de alidación en poboacións non
eu opeas, con es udos desen olados en Colombia (He e a-López e al., 2017), na exión
Amazónica do Pe ú (Ma ínez e al., 2020), ou máis ecen emen e, en e a poboación
adolescen e chinesa (Zhu e al., 2021b). Un segundo a gumen o a conside a , pasa polas
endencias empo ais e de solapamen o ad e idas en e o bullying escola e o cybe bullying,
con i mando que unha g an po cen axe dos adolescen es que mani es an e su ido
cybe bullying, amén expe imen a on i imización po bullying escola (Casas e al., 2013).
Is o con ida aos especialis as en saúde pública, in es igado es e p o esionais, a ixia con
especial a ención as dinámicas de bullying escola e a súa posible con inuidade aos con ex os
ó a e den o da Rede (Cosma e al., 2020). Polo an o, pa a comp ende a elación en e o
bullying escola e o cybe bullying, a li e a u a ecomenda clasi ica aos es udan es in oluc ados
en ódalas ca ego ías posibles, p opo cionando non so as axas de ag eso es pu os e í imas
pu as, senón amén a de í imas-ag eso as, di e enciando an o a implicación no bullying
escola coma no cybe bullying (Bald y e al., 2017). Es es a gumen os sus en an a idoneidade
de emp ega as espec i as alidacións ao con ex o español das escalas EBIP-Q e ECIP-Q, as
cales e idencian unha boa obus ez psicomé ica e demos an se axei ados pa a medi de o ma
conxun a a i imización e a ag esión po bullying escola e cybe bullying espec i amen e
(O ega-Ruiz e al., 2016).
3.1.3 P ocedemen o
Os da os o on ecollidos nas p opias aulas, g azas a colabo ación e comp omiso da
di ección dos cen os educa i os coope an es. Os p oxeni o es o on in o mados dos obxec i os
e a inalidade do es udo, á ez que se lles oi solici ado po esc i o o consen imen o pa a a
pa icipación das súas illas e illos no es udo. Un equipo o mado po in es igado es con
expe iencia ac edi ada na ealización des e ipo de a e as, enca gouse da adminis ación dos
cues iona ios en g upos educidos (15-20 indi iduos). Cada pa icipan e oi in o mado da
inalidade do es udo e ecibiu unha explicación de allada e ins ucións pa a comple a o
cues iona io de xei o indi idual. Tamén se in o mou debidamen e da olun a iedade da
pa icipación e o ga an e da con idencialidade e anonima o das espos as. Po e mo medio, o
empo que equi ía cump imen a o cues iona io oldaba os 30 minu os. Es e es udo con ou coa
ap obación do Comi é de Bioé ica da Uni e sidade de San iago de Compos ela.
RAFAEL PICHEL MIRA
48
3.1.4 Análise de da os
Realizouse unha análise p elimina dos da os co p opósi o de iden i ica e depu a aqueles
cues iona ios que p esen a an unha ele ada po cen axe de da os pe didos ou pa óns de espos a
incohe en es. Logo dunha análise desc i i a uni a iada, a compa ación de g upos analizouse
median e unha abulación bi a iada, coa aplicación de con as es χ² pa a a compa ación das
po cen axes, e o calculo da V de C amé e os Coe icien es de Con inxencia (CC) pa a es ima
os amaños de e ec o. Tamén se emp ega on análises de Reg esión Loxís ica Bina ia pa a
a alia o g ao en que de e minadas a iables pode ían in luí nos di e en es pe ís de
implicación no bullying escola e no cybe bullying. En úl ima ins ancia, e coa inalidade de
comp oba e ac ualiza as p opiedades psicomé icas dunha e amen a especí ica pa a o
sc eening do cybe bullying na nosa comunidade, p ocedeuse a a alia a es u u a do ECIP-Q
median e a ealización dunha Análise Fac o ial Con i ma o ia (AFC). As análises o on
ealizadas emp egando o paque e es a ís ico IBM SPSS S a is ics 25 e IBM SPSS Amos 23.
3.2 ESTUDO 2
G azas aos con enios de colabo ación asinados polo g upo de in es igación USC-PsiCom con
di e en es en idades locais, b indouse a posibilidade de ealiza un segundo aballo empí ico.
Pa a a consecución des e no o es udo, eco euse no amen e a unha me odoloxía selec i a.
Cómp e des aca dúas impo an es no idades espec o ao es udo p eceden e. A p imei a delas,
pasa pola inclusión dos g upos de 5º e 6º de educación p ima ia, que xun o cos g upos da ESO
e Bacha ela o, pe mi i on amplia o ango de idade obxec o de es udo. A segunda di e encia,
en acen uada polas ci cuns ancias acaecidas pola c ise sani a ia da co id-19, as cales
susci a on unha se ie de cambios no p ocedemen o de ecollida de da os. Malia odo, median e
un p oceso de selección da mos a in encionado, púidose accede a pa icipación dun o al de
15 cen os educa i os.
3.2.1 Pa icipan es
A mos a inicial euniu un o al de 2 262 cues iona ios, dos cales 179 o on eliminados
alo p oceso de depu ación do a qui o de da os, debido a p esenza dunha ele ada po cen axe
de alo es pe didos ou ben po a opa se ó a do ango de idade obxec o de es udo. T alo p oceso
de depu ación, a mos a inal quedou compos a po un o al de 2 083 es udan es con idades
comp endidas en e os 10 e os 17 anos (M = 13,42; SD = 2,12), cun 50,7% de mozas, un 48,6%
de mozos e un 0,7% que op ou pola opción de espos a “ou o” xéne o.
3.2.2 Va iables e ins umen os
Pa a a ealización des e segundo aballo empí ico, elabo ouse no amen e un cues iona io
especialmen e deseñado pa a albe ga as e amen as de sc eening desc i as no epíg a e do
p imei o es udo. Pa icula men e, a ealización des e segundo es udo, supuxo unha magni ica
opo unidade pa a ac ualiza as p opiedades psicomé icas das escalas de c ibado pa a o
bullying escola (EBIP-Q) e o cybe bullying (ECIP-Q). Nes a liña, os ni eis de consis encia
in e na a aliados a a és dos Coe icien e Al a de C onbach man i e on unhas pun uacións
ele adas, incluso mello ando lixei amen e aos ob idos no es udo p e io. No caso do EBIP-Q,
acadá onse unhas pun uacións de 0,82 pa a a escala de i imización e de 0,80 pa a a escala de
pe pe ación. Con espec o ao ECIP-Q, os coe icien es si uá onse no 0,82 na escala de
i imización e no 0,80 pa a a escala de pe pe ación. Ademais, a unidimensionalidade es u u al
de cada unha das escalas ( i imización e pe pe ación) das e amen as, oi pos a a p oba e
co obo ada a a és dunha AFC, ob endo uns ele ados alo es de axus e.
Mé odo
49
3.2.3 P ocedemen o
Debido as ci cuns ancias acaecidas pola c ise sani a ia da co id-19, adop á onse unha se ie
de medidas de segu idade co obxec i o de minimiza os con ac os e a exposición dos escola es.
Así, po exemplo, o equipo de in es igado es e i ou desp aza se pe soalmen e a a os cen os
como acos umaba ace . No seu luga , eco euse a igu a dos p o esionais e écnicos de
p e ención dos p opios concellos, que xa iñan desen olando o seu labo con ela i a
no malidade nos cen os de ensinanza. Os écnicos de p e ención ecibi on o mación
especí ica po pa e do equipo de in es igación pa a es anda iza o p oceso de ecollida de
da os. Es e i o luga no amen e nas p opias aulas dos cen os en g upos educidos. Cada
pa icipan e debía ecibi as explicacións e ins ucións p ecisas pa a comple a a enquisa
indi idualmen e, in o mando debidamen e da inalidade do es udo e dos pa áme os de
olun a iedade, con idencialidade e anonima o da súa pa icipación. O es udo oi ap obado polo
Comi é de Bioé ica da Uni e sidade de San iago de Compos ela.
3.2.4 Análise de da os
Du an e es a úl ima ase do es udo, eplicouse boa pa e do p ocedemen o analí ico desc i o
con an e io idade. T ala análise p elimina e depu ación do a qui o de da os, p ocedeuse a
co ección das escalas emp egadas en base aos c i e ios es ablecidos polos au o es o ixinais
(Del Rey e al., 2015; O ega-Ruiz e al., 2016). Logo dunha análise desc i i a uni a iada, a
compa ación de g upos analizouse median e unha abulación bi a iada, coa aplicación de
con as es χ² pa a a compa ación das po cen axes, e o calculo da V de C amé e CC pa a es ima
os amaños de e ec o. Pa a ealiza compa acións en e os suxei os en unción da a iable idade,
emp egá onse p obas de ANOVA, coe icien es e a-cad ado (ηp2) e a p oba H de K uskal-Wallis
como p oba non pa amé ica complemen a ia. Tamén se le ou a cabo unha Análise de
Co espondencias Simple pa a explo a as elacións dos pe ís de implicados en bullying
escola e cybe bullying. Po úl imo, pa a a alia a es u u a das escalas de bullying escola
(EQIP-Q) e cybe bullying (ECIP-Q), ealizouse unha AFC. As análises o on ealizadas
median e o paque e es a ís ico IBM SPSS S a is ics 25 e IBM SPSS Amos 23.
RESULTADOS

53
4 RESULTADOS
A p esen e ese de dou o amen o con o ma un compendio no cal se inclúen as es con ibucións
de in es igación que se desc iben a con inuación. Pa a cada unha das mesmas, acilí ase a
e e encia comple a da publicación (au o es, ano de publicación, í ulo, e is a, olume, e DOI).
Así mesmo, p opo ciónase in o mación ela i a aos indicado es de calidade das publicacións,
como o ac o de impac o das e is as nas que a opan no ano de publicación, o ac o de impac o
da e is a nos de adei os 5 anos, así como a posición ela i a no cua il da ca ego ía á que
pe encen, ex aído do Jou nal Ci a ion Repo s® (JCR) Social Sciences Ci a ion Index
(Cla i a e, 2022).
4.1 PUBLICACIÓNS QUE FORMAN PARTE DA TESE DOUTORAL
▪ Publicación 1
Feijóo, S., Foody, M., O'Higgins No man, J., Pichel, R. e Rial, A. (2021). Cybe bullies, he
Cybe bullied, and P oblema ic In e ne Use: Some Reasonable Simila i ies. Psico hema, 33(2),
198–205. h ps://doi.o g/10.7334/psico hema2020.209
A igo acep ado e publicado en Psico hema. Fac o de impac o 2021: 4,104; ac o de impac o
a 5 anos: 4,358; Social Sciences Ci a ion Index: Psychology, mul idisciplina y (36/147; Q1).
▪ Publicación 2
Pichel, R., Foody, M., O’Higgins No man, J., Feijóo, S., Va ela, J. e Rial, A. (2021). Bullying,
Cybe bullying and he O e lap: Wha Does Age Ha e o Do wi h I ? Sus ainabili y, 13(15),
8527. h ps://doi.o g/10.3390/su13158527
A igo acep ado e publicado en Sus ainabili y. Fac o de impac o 2021: 3,889; ac o de impac o
a 5 anos: 4,089; Social Sciences Ci a ion Index: En i onmen al S udies (57/127; Q2).
▪ Publicación 3
Pichel, R., Feijóo, S., Iso na, M., Va ela, J. e Rial, A. (2022). Analysis o he ela ionship
be ween school bullying, cybe bullying, and subs ance use. Child en and You h Se ices
Re iew, 134, 106369. h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2022.106369
A igo acep ado e publicado en Child en and You h Se ices Re iew. Fac o de impac o 2021:
2,519; ac o de impac o a 5 anos: 2,858; Social Sciences Ci a ion Index: Social Wo k
(11/43; Q2).
4.1.1 Publicación 1

4.1.3 Publicación 3
65
Pichel, R., Feijóo, S., Iso na, M., Va ela, J. e Rial, A. (2022).
Analysis o he ela ionship be ween school bullying, cybe bullying, and subs ance use.
Child en and You h Se ices Re iew, 134, 106369.
h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2022.106369
67
4.2 OUTRAS PUBLICACIÓNS
De xei o complemen a io ás es publicacións seleccionadas pa a compoñe o co po cen al da
p esen e ese de dou o amen o, cómp e menciona amén a publicación de dous aballos
adicionais no ma co de desempeño da mesma, p ocu ando con ibuí a ob e unha mello
ca ac e ización e comp ensión do enómeno do bullying escola e do cybe bullying.
▪ Publicación Complemen a ia 1
Feijóo, S., Foody, M., Pichel, R., Zamo a, L. e Rial, A. (2021). Bullying and cybe bullying
among s uden s wi h cochlea implan s. The Jou nal o Dea S udies and Dea Educa ion,
26(1), 130–141. h ps://doi.o g/10.1093/dea ed/enaa029
A igo acep ado e publicado en The Jou nal o Dea S udies and Dea Educa ion. Fac o de
impac o 2021: 1,938; ac o de impac o a 5 anos: 2,489; Social Sciences Ci a ion Index:
Educa ion, Special (23/44; Q3).
▪ Publicación Complemen a ia 2
Feijóo, S., O’Higgins No man, J., Foody, M., Pichel, R., B aña, T., Va ela, J. e Rial, A. (2021).
Sex di e ences in adolescen bullying beha iou s. Psychosocial In e en ion, 30(2), 95–100.
h ps://doi.o g/10.5093/pi2021a1
A igo acep ado e publicado en Psychosocial In e en ion. Fac o de impac o 2021: 4,583;
ac o de impac o a 5 anos: 4,020; Social Sciences Ci a ion Index: Psychology,
Mul idisciplina y (29/147; Q1).

DISCUSIÓN
71
5 DISCUSIÓN
O bullying escola cons i úe unha das modalidades máis comúns de i imización
expe imen adas du an e a in ancia e a adolescencia, supoñendo un impo an e p oblema de
saúde pública a ni el mundial (Modecki e al., 2014; Moo e e al., 2017). Máis aló dos
p oblemas ocasionados no plano da con i encia escola , a p opia OMS en ad e ido do
po encial isco que is o supón pa a a saúde dos meno es, o que epe cu e nun impo an e
inc emen o da sin oma oloxía dep esi a e a ideación suicida en e a poboación in an o-xu enil
(Inchley e al., 2020). Po ou a banda, as in es igacións sob e as expe iencias das nenas e nenos
nunha sociedade cada día máis dixi alizada, ale an sob e unha se ie de iscos que ameazan de
o ma máis di ec a a segu idade e benes a dos meno es na Rede, en e os cales se a opa o
cybe bullying (Han ais e al., 2020; Li ings one e al., 2016; S oilo a e al., 2021).
Compo amen os como as ag esións e bais a a és dos disposi i os dixi ais, a publicación e
di usión de o os emba azosas ou a exclusión dos g upos de comunicación en liña, son só algúns
dos exemplos de como o bullying escola anscendeu ao mundo dixi al, exe cendo a súa
in luencia máis aló dos cen os educa i os (F ed ick e al., 2022; Del Rey e al., 2015).
Con odo, e pese á c ecen e p eocupación susci ada, pe du an no ables di icul ades na
abo daxe cien í ica des e p oblema. As nume osas con o e sias concep uais e ope a i as que
impe an no es udo do cybe bullying, damni ican a ob ención de da os es ima i os p ecisos e
compa ables en e os di e sos es udos (B ochado e al., 2017; Foody e al., 2017). No que
conci ne a nosa comunidade, a in o mación dispoñible sob e a magni ude e alcance do
cybe bullying en e a poboación escola , es inxíase á ob ida no “P oxec o Mocidade Online”
(Valedo do Pobo, 2014). Así mesmo, a e isión dos aballos ealizados en España sob e a
incidencia do cybe bullying desen ol ida po Zych e al. (2016), ecalcaba unha no able al a
de es udos conducidos na comunidade au ónoma de Galicia, en compa ación cos es o zos que
se iñan ealizando dende ou as exións do país, coma Andalucía, a comunidade Valenciana
ou o País Vasco.
A ealización dun sc eening igo oso da si uación ac ual do cybe bullying na comunidade
galega, coas e amen as e o a al cien í ico opo uno, cons i úe un equisi o p e io e
indispensable pa a es ablece unha liña base de coñecemen os ú iles pa a o deseño e a pos a en
ma cha dunha boa polí ica de p e ención, capaz de da espos as e icaces e e icien es ao
p oblema subxacen e. Es e é p ecisamen e un dos obxec i os p incipais baixo o cal se es u u a
o p esen e aballo.
A publicación do aballo “Cybe bullies, he Cybe bullied, and P oblema ic In e ne Use:
Some Reasonable Simila i ies” (Feijóo e al., 2021a) pe mi iu achega , en p imei a ins ancia,
unha es imación das axas de pa icipación dos escola es galegos no p oblema do cybe bullying.
Os esul ados ob idos si uaban no 5,2% a po cen axe de adolescen es i imizados, no 4,5% a
de ag eso es e no 4,3% o olume de í imas-ag eso as. En cómpu os globais, un de cada dez
es udan es (14%), es a ía di ec amen e in oluc ado en dinámicas de cybe bullying. Máis aló de
ac ualiza os da os e supe a ce as limi acións espec o a a aliación do cybe bullying ealizada
no “P oxec o Mocidade Online” (Gómez e al., 2017a), o es udo pe mi iu cons a a que en
Galicia, ao igual que acon ece a ni el nacional e in e nacional, o cybe bullying compo a unha
iolen a ealidade que a ec a a unha p opo ción ele an e de escola es, moi p e o do 15%
sinalado po Modecki e al. (2014) e o 13,3% ob ido en e os es udan es españois no aballo de
A hanasiou e al. (2018).
RAFAEL PICHEL MIRA
78
A in luencia dos p oxeni o es, en modulada polo xei o no cal as nenas e nenos pe ciben a
es es como pe soas dixi almen e compe en es e amosen unha cla a p edisposición po axuda e
apoia , en luga de adop a medidas de co e máis coe ci i o que supoña p i alos dos medios
dixi ais, es a exias que mesmo poden se con ap oducen es (Elsaesse e al., 2017;
Li ings one e al., 2017; Mülle e al., 2018). Ao espec o, a unción dos p oxeni o es non se
debe limi a ao con ol e a ixilancia do uso que os adolescen es an das TIC, senón que amén
debe complemen a se co es ablecemen o dun diálogo abe o sob e os emas elacionados coa
Rede, a o ecendo o desen olo dunha elación de con ianza bidi eccional e un en o no amilia
de apoio que p omo a a comunicación e a capacidade au o egulado a dos meno es
(Cha alampous e al., 2018; Hinduja e Pa chin, 2022; Xin e al., 2021).
A con luencia de di e en es liñas de in es igación desen oladas polo equipo de
in es igación USC-PsiCom, pe mi iunos analiza amén a elación en e o bullying escola , o
cybe bullying e o consumo de subs ancias. Nes a di ección, unha das p incipais achegas do
aballo de Pichel e al. (2022) pasa pola cons a ación de ce as asociacións en e di as
p oblemá icas. Os esul ados ob idos non só e ela on axas signi ica i amen e máis ele adas
nos di e sos consumos de subs ancias, senón que amén cons a a on pa óns de consumo de
isco máis ele ados en e os di e en es pe ís de implicados en bullying escola e cybe bullying.
Es es esul ados súmanse as e idencias que sinalan di ec amen e a implicación dos pe ís de
ag eso es e das í imas-ag eso as en bullying escola nos di e sos consumos de subs ancias
(A chimi e Kun sche, 2014; Niemelä e al., 2011; Radli e al., 2012; T o i e al., 2016).
Respec o aos pe ís das í imas, malia que es e g upo ob én po cen axes in e io es aos e e idos
po pa e dos ag eso es e í imas-ag eso as, as axas de consumo das di e sas subs ancias, así
coma os indicado es de consumo de isco, chegan a duplica se con espec o ao g upo de non
in oluc ados. Es as achegas son especialmen e conco dan es coas ob idas na e isión
me aanalí ica de Valdebeni o e al. (2015), cons a ando ce as asociacións en e a i imización
po bullying escola e o consumo de subs ancias (Richa d e al., 2020; Toppe e al., 2011;
Tu ne e al., 2018). Malia que o cybe bullying é un enómeno que se p esen a con ela i a
meno ecuencia que o bullying escola , os esul ados ob idos amén e elan ce as asociacións
cos consumos de subs ancias. Os pe ís de ag eso es e í imas-ag eso as e lexan maio es ni eis
de consumo e consumos de isco. Con odo, amén se a opan di e enzas impo an es cando
compa amos aos pe ís das í imas cos non implicados, o que indica que a i imización po
cybe bullying pode ac ua como ac o de isco pa a os p oblemas de consumo de subs ancias
(Gámez-Guadix e al., 2013). Tamén cómp e esal a as e idencias ob idas a a és dos modelos
de análise de eg esión loxís ica: os adolescen es que pa icipan en calque a un dos pe ís de
cybe bullying, p esen an unha maio suscep ibilidade de p esen a consumos de isco de
alcohol (AUDIT), cannabis (CAST) e d ogas en xe al (CRAFFT). Es as elacións seguen
acadando signi icación es a ís ica cando se con ola a posible in luencia da pa icipación en
dinámicas de bullying escola , obus ecendo o co po de e idencias que apun an ao
cybe bullying como ac o de isco pa a o consumo de subs ancias (Alonso e Rome o, 2020;
Céna e al., 2018; Díaz e Fi e, 2019).
A pa icipación en compo amen os e dinámicas de bullying escola e cybe bullying, pode
encamiña aos meno es a axec o ias i ais inculadas a ou as o mas de iolencia ou
compo amen os de isco, ag a ando as implicacións pa a a súa saúde ísica e men al
(UNESCO, 2021). Nes e senso, ao abei o da Teo ía do Compo amen o P oblemá ico desc i a
po Jesso (1991), en cabida a abo daxe do bullying escola e do cybe bullying dende un ma co
psicosocial máis amplo, baixo o cal, de e minados p ocesos sociais e psicolóxicos poden
con luí na base de di e en es ipoloxías de condu as de isco, as cales con ecuencia non
apa ecen de o ma illada, senón de o ma conxun a (Wa be g e Kamme l, 2020).

Discusión
79
Conseguin emen e, o bullying escola e o cybe bullying poden p esen a epe cusións
ele an es nou as á eas do uncionamen o pe soal e psicosocial dos meno es, o que aboca á
necesidade de o mula un ma co holís ico dende o cal se poidan abo da e p e i es as
p oblemá icas (Alonso e Rome a, 2019; Díaz-Geada e al., 2019; E angelio e al., 2022;
Ma ínez-Fe e e al., 2021; T o i e al., 2016; Zsila e al., 2018). En suma, os p oblemas
elacionados co bullying, o uso desadap a i o da Rede e o consumo de subs ancias, con o man
es impo an es p oblemas de saúde pública que aumen an de xei o no able du an e a
adolescencia, o que ai des e pe íodo un momen o c í ico pa a comeza cos es o zos p e en i os
(Díaz-Geada e al., 2019; Gámez-Guadix e al., 2013; Inchley e al., 2020).
O in o me elabo ado po Ce ai e al. (2021) pa a a Comisión Eu opea, subliña a necesidade
de que as escolas de oda Eu opa p omo an de xei o ac i o a saúde men al e o benes a do
alumnado en a o de con ex os segu os e inclusi os. Na medida en que a e idencia si úa aos
p oblemas de con i encia escola como un ac o de isco pa a a saúde dos meno es, encamiña
ás in e encións pa a p e i o bullying escola e o cybe bullying como accións p io i a ias pa a
diminuí os p oblemas de saúde men al in an o-xu enil (Ga aigo dobil e Machimba ena, 2019;
Le e al., 2019). Ao espec o, os da os a alan a impo ancia de in e i nas con o nas escola es,
dado que supón o p incipal ámbi o no que eñen luga os p oblemas elacionados co bullying,
sendo amén o máis iguali a io e e ec i o dos con ex os pa a in e i (Ga mendia e al., 2019).
Así mesmo, as con o nas de ap endizaxe segu as, espec uosas e a ec uosas, pode ían ac ua
como ac o es de p o ección pa a o alumnado, p e indo a apa ición de compo amen os
inadap ados como o absen ismo escola , o consumo de subs ancias e ou as condu as des iadas
ales coma o p opio bullying escola e o cybe bullying (OCDE, 2019; San ibáñez e al., 2020;
Simón-Saiz e al., 2020). A comunidade escola e o sis ema educa i o, deben p opo ciona un
en o no escola a ec uoso pa a o alumnado e espos as e icaces con a o bullying escola e o
cybe bullying. Polo an o, os p og amas p e en i os deben se in eg ais, eco endo a en oques
que in oluc en a oda a comunidade escola e o sis ema educa i o (Co nu, 2021).
Po úl imo, conside amos que a abo daxe p e en i a do bullying escola e do
cybe bullying, así coma a aplicación das in e encións e os seus compoñen es, deben asen a se
na co ec a iden i icación e a aliación dos ac o es de isco que alice cen o inicio e man emen o
des e ipo de condu as, p ocu ando in eg a os di e en es ac o es implicados, an o indi iduais
coma ambien ais (Ga aigo dobil, 2017b). Adap a se as necesidades especí icas dos indi iduos
(idade, xéne o, g upos mino i a ios), equi e dun p oceso de a aliación do enómeno do
bullying escola e o cybe bullying nas escolas e nos di e sos e i o ios, ealizando un
seguimen o cons an e da aplicación dos p og amas e o aballo desen ol ido pola g an ede que
conec a a escola cos expe os da p e ención, as ins i ucións e a comunidade educa i a no seu
conxun o (Ce ai e al., 2021).
CONCLUSIÓNS
83
6 CONCLUSIÓNS
O obxec i o cen al da p esen e ese de dou o amen o pasaba pola ob ención de no os da os e
e idencias que axudasen non só a ace unha diagnose do ac ual p oblema que pode supoñe o
cybe bullying en e a mocidade galega, senón amén a en endelo mello e, en consecuencia,
o ien a o labo p e en i o.
Es e come ido xe al aducíase na abo daxe dunha se ie de obxec i os especí icos: (a) ob e
da os es ima i os das axas de cybe bullying na comunidade galega, median e o emp ego de
e amen as de sc eening a aladas cien i icamen e; (b) analiza as posibles di e encias a ni el
sociodemog á ico, p opo cionando axas po segmen os poboacionais; (c) es uda a elación
en e o bullying escola e o cybe bullying, analizando o g ao de solapamen o en e ambos; e (d)
a onda nas asociacións en e o cybe bullying con ou as condu as-p oblema de especial
p eocupación na e apa adolescen e, coma poden se o Uso P oblemá ico da In e ne ou o
consumo de alcohol e ou as subs ancias. A ealización des e aballo supuxo amén unha boa
opo unidade pa a ac ualiza as p opiedades psicomé icas dalgunhas das e amen as de
c ibado máis u ilizadas a ni el nacional e in e nacional, o que sen dúbida en un no able in e ese
a ni el aplicado.
As di e en es achegas dos aballos incluídos nes a ese po compendio de a igos pódense
esumi nunha se ie de “ideas o za” que, dalgún xei o, ecompila ía as p incipais conclusións
da mesma:
1. Cando alamos de cybe bullying e e ímonos a un p oblema que, dende o pun o de is a
da súa p e alencia, p obablemen e es ea sendo subes imado. As con o e sias
concep uais e ope a i as que ca ac e izan á in es igación nes e eido, eñen de i ado
nunha eno me he e oxeneidade das axas epo adas pola li e a u a cien í ica,
di icul ando a ob ención de es imacións p ecisas sob e a e dadei a magni ude do
p oblema. Os esul ados ob idos nes e aballo, pe mí enos salien a que:
a. O cybe bullying cons i úe unha ameaza eal pa a unha pa e impo an e da
poboación escola galega, a ec ando a un 15%-20% dos meno es, ci as que
aínda sendo simila es ás ob idas en es udos máis ecen es, esul an igualmen e
p eocupan es.
b. Cons a ouse ademais que se a a dun p oblema que ai en aumen o, po enciado
polo inc emen o no uso da Rede e as TIC expe imen ado nos úl imos anos e
exace bado pola c ise sani a ia da co id-19.
2. O cybe bullying é un p oblema global que non epa a en moi as dis incións de ca ác e
sociodemog á ico, a ec ando a nenas e nenos ao longo de ódalas e apas do ciclo
educa i o. Con odo, os esul ados des e aballo e elan que:
a. A incidencia do cybe bullying es á o emen e modulada pola idade,
aumen ando en unción des a. Malia que en e mos xe ais, as o mas de bullying
escola son especialmen e p edominan es du an e as p imei as e apas escola es,
e as de cybe bullying en secunda ia, cons á ase xa unha p e alencia impo an e
de cybe bullying a idades empe ás. Is o e o za a necesidade de inicia o
aballo p e en i o du an e o ensino p ima io.

RAFAEL PICHEL MIRA
84
b. As di e enzas en unción da a iable xéne o son “ ela i as”, na medida en que
nas axas globais semellan diluí se. Con odo, os esul ados suxi en que as mozas
p esen an maio es axas de i imización “pu a” e os mozos de ag eso es “pu os”
e í imas-ag eso as. Unha análise máis p ecisa e ela in e esan es di e encias
espec o aos pe ís de implicación, deno ando que a manei a de su i ou exe ce
o acoso se ía ela i amen e di e en e, p imando en e os mozos o mas máis
ísicas e di ec as de iolencia, e en e as mozas o mas máis indi ec as e sociais.
3. O cybe bullying é un enómeno complexo, no que segue impe ando unha impo an e
con o e sia con elación a se debe se en endido como un no o enómeno ou, pola
con a, debe se conside ado e a aliado como unha me a ex ensión do bullying escola
adicional. O solapamen o e idenciado nos aballos ealizados, aconsellan concibilo
bullying escola como un enómeno que anscende dos con ex os ísicos aos i uais e,
polo an o, cómp e en endelo cybe bullying máis como unha e olución do bullying
escola adicional, que como un no o enómeno de ca ác e independen e. Con odo,
non podemos ob ia que posúe unha se ie de ca ac e ís icas pa icula es, encelladas as
peculia idades do mundo dixi al, que cómp e e en con a a ho a de a alia e p e i .
4. Máis aló de que as ci as de cybe bullying poidan e ido en aumen o, odo pa ece
indica que es amos asis indo a unha c ecen e no malización ou banalización dos
compo amen os iolen os que se p oducen a a és da Rede. As e idencias en a o
dunha concepción dinámica do enómeno do cybe bullying, con elacións bidi eccionais
en e a i imización e a ag esión, í onse e lec idas nun impo an e aumen o dos pe ís
de í imas-ag eso as. As con o nas dixi ais, nas cales a iolencia se p esen a, ep oduce
e o na i al con cele idade, poden es a ocasionando unha sob eexposición aos con idos
iolen os que de i en nunha deshumanización e al a de empa ía ca a ás pe soas que
pa icipan das in e accións en liña, a o ecendo o inicio das condu as de cybe bullying.
5. En quin o luga , es e aballo apo a no as e idencias empí icas sob e a es ei a elación
en e o cybe bullying, o Uso P oblemá ico da In e ne e o consumo de subs ancias:
a. Os esul ados ob idos cons a an que o cybe bullying non é un enómeno illado,
senón que adoi a p esen a se baixo un pa ón desadap a i o ca ac e izado po :
(a) hábi os máis ecuen es e in ensi os de uso da Rede e as TIC; (b) unha maio
p obabilidade de implica se en di e en es condu as de isco online (sex ing,
con ac o con descoñecidos, apos as online,...), e (c) a posibilidade de p esen a
ou desen ola un UPI.
b. Os escola es in oluc ados no cybe bullying, mos an uns maio es ni eis de
consumo de subs ancias e unha maio suscep ibilidade de p esen a pa óns de
consumo de isco de alcohol, cannabis e d ogas en xe al.
c. En suma, o cybe bullying, o UPI e o consumo de subs ancias, cons i úen es
impo an es p oblemas de saúde pública du an e a adolescencia, o que des aca a
necesidade de o mula un ma co holís ico dende o cal se poidan abo da e p e i
odas es as p oblemá icas.
6. As e amen as de sc eening emp egadas nes e aballo pa a a alia o bullying escola
(EBIP-Q) e o cybe bullying (ECIP-Q) en e os escola es galegos, amosa on un axei ado
compo amen o psicomé ico, an o en e mos de consis encia in e na, como de es u u a
ac o ial. Is o supón unha e idencia in e esan e pa a as ins i ucións e pa a os di e en es
p o esionais que aballan no eido do bullying escola , que poden ace uso des es
ins umen os con ga an ías.
Conclusións
85
Cómp e ad e i nes e epíg a e inal, que os esul ados ecollidos na p esen e ese dou o al
deben se conside ados e in e p e ados con ce a cau ela, pois non es án exen os de limi acións.
En p imei o luga cabe des aca que, se ben o obxec i o p incipal dos aballos ealizados
pasaba po es ima as axas de cybe bullying en e a mocidade da comunidade au ónoma de
Galicia, o emp ego de mos as non p obabilís icas condiciona a posibilidade de ex apola os
esul ados ob idos máis aló dos núcleos poboacionais conc e os aos que se i o acceso.
G azas a un con enio de colabo ación en e UNICEF España, a Uni e sidade de San iago
de Compos ela e o Consello Xe al de Colexios P o esionais de Enxeñe ía en In o má ica de
España, púidose le a a cabo un dos aballos empí icos de maio en e gadu a a ni el es a al
sob e o uso e impac o das TIC na adolescencia, in oluc ando un o al de 265 cen os educa i os
e achegando unha mos a de máis de 50 000 adolescen es. O “Es udio Sob e el Impac o de la
Tecnología en la Adolescencia” (And ade e al., 2021), pe mi iu cons a a que o emp ego do
elé ono móbil, as TIC e a Rede, es án cla amen e es ablecidos e xene alizados en e as e os
adolescen es dende idades moi empe ás. Ademais, con ela i a ecuencia obsé anse casos de
usos in ensi os e p oblemá icos non supe isados, o que non en poucas ocasións pode de i en
p oblemas de con i encia dixi al, e po ex ensión, en p oblemas elacionados co cybe bullying.
Os esul ados e e idos ao cybe bullying en e os es udan es da comunidade au ónoma de
Galicia, e lexan ci as moi pa ellas ás apo adas na p esen e ese de dou o amen o. Con odo,
segue sendo p eciso a elabo ación de in es igacións sis emá icas e pe iódicas, cun axei ado
deseño me odolóxico, capaz de a on a os desa íos nes e eido da in es igación.
En segundo luga , a na u eza ans e sal dos es udos desen ol idos, impídenos in e i
elacións de causalidade en e as a iables es udadas. A necesi ade de máis es udos con deseños
me odolóxicos de co e lonxi udinal, anima ás u u as liñas de in es igación a a anza no
coñecemen o dos posibles ac o es de isco e de p o ección ligados aos p oblemas de bullying
escola e cybe bullying (Kowalski e al., 2019), coñecemen o que de segu o implica ía no ables
a ances no eido p e en i o.
Po úl imo, con én epa a en aspec os elacionados coa medición das a iables. Malia o
minucioso emp ego de e amen as de sc eening, especi icamen e deseñadas e empi icamen e
con as adas pa a a alia o bullying escola e o cybe bullying en e a poboación adolescen e,
non podemos ob ia o ei o de que se a a de a iables au oin o madas, e esul a complexo
ga an i con exac i ude que os adolescen es non puide an es a minimizando ou maximizando
a súa pa icipación no bullying escola e no cybe bullying. Con odo, e malia que as medidas
de au oin o me non es án exen as de su i ce os nesgos, as e amen as desen ol idas pa a
a alia o bullying escola e o cybe bullying eñen demos ado a súa alidez, sendo incluso
ecomendables on e o emp ego dou as écnicas de a aliación (Volk e al., 2017).
En de ini i a, coas e idencias e e lexións ecollidas nes e aballo, aga damos con ibuí
non só a poñe ci as a un dos g andes p oblemas que a ec a á sociedade ac ual, senón a
en endelo mello e a p e ilo. Cincuen a anos despois de que Dan Olweus iniciase a súa
in es igación sob e o bullying escola , segue plenamen e ixen e unha das súas p incipais
achegas: a conside ación do bullying como un p oblema social e de saúde pública, que p ecisa
de empo, a ención e espos as axei adas po pa e das escolas e as au o idades (Olweus, 2013).
Aga damos coa elabo ación des a ese de dou o amen o, pode con ibuí humildemen e a
a anza na c eación de e idencia, conciencia e comp omiso que pe mi a segui a ianzando a
loi a con a a lac a do bullying, en a o dos de ei os undamen ais da in ancia e a adolescencia,
esponsabilidade que debe se compa ida po p oxeni o es, memb os da comunidade
educa i a, in es igado es, ins i ucións e a sociedade no seu conxun o.
REFERENCIAS
RAFAEL PICHEL MIRA
94
Ga aigo dobil, M. (2017b). Conduc a an isocial: conexión con bullying/cybe bullying y
es a egias de esolución de con lic os. Psychosocial In e en ion, 26(1), 47–54.
h ps://doi.o g/10.1016/j.psi.2015.12.002
Ga aigo dobil, M. e Machimba ena, J. M. (2019). Vic imiza ion and Pe pe a ion o
Bullying/Cybe bullying: Connec ions wi h Emo ional and Beha io al P oblems and
Childhood S ess. Psychosocial In e en ion, 28, 67–73.
h ps://doi.o g/10.5093/pi2019a3
Ga aigo dobil, M. e Ma ínez-Valde ey, V. (2014). E ec o del Cybe p og am 2.0 sob e la
educción de la ic imización y la mejo a de la compe encia social en la adolescencia.
Re is a de Psicodidác ica, 19(2), 289–305.
h ps://doi.o g/10.1387/Re Psicodidac .10239
Ga aigo dobil, M. e Ma ínez-Valde ey, V. (2018). Technological esou ces o p e en
cybe bullying du ing adolescence: The Cybe p og am 2.0 p og am and he Coope a i e
Cybe educa 2.0 ideogame. F on ie s in Psychology, 9, 745.
h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2018.00745
Ga cía-Coucei o, N., Gómez, P., Kim-Ha is, S., Bu kha , G., Fló ez-Menéndez, G. e Rial, A.
(2021). El modelo SBIRT como es a egia de p e ención de las adicciones con y sin
sus ancia en adolescen es. Re is a Española de Salud Pública, 95.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7957705
Ga mendia, M., Jiménez, E. e La añaga, N. (2019). Bullying y cibe bullying: ic imización,
acoso y daño. Necesidad de in e eni en el en o no escola . Re is a Española de
Pedagogía, 77(273), 295–312. h ps://doi.o g/10.22550/REP77-2-2019-08
Golpe, S., Iso na, M., Ba ei o, C., B aña, T. e Rial, A. (2017). Consumo in ensi o de alcohol
en adolescen es: p e alencia, conduc as de iesgo y a iables asociadas. Adicciones,
29(4), 256–267. doi:h p://dx.doi.o g/10.20882/adicciones.932
Gómez, P., Ha is, S. K., Ba ei o, C., Iso na, M. e Rial, A. (2017b). P o iles o in e ne use and
pa en al in ol emen , and a es o online isks and p oblema ic In e ne use among
Spanish adolescen s. Compu e s in Human Beha io , 75, 826–833.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2017.06.027
Gómez, P., Rial, A., B aña, T., Golpe, S. e Va ela, J. (2017a). Sc eening o P oblema ic In e ne
Use Among Spanish Adolescen s: P e alence and Rela ed Va iables. Cybe psychology,
beha io and social ne wo king, 20(4), 259–267.
h ps://doi.o g/10.1089/cybe .2016.0262
Gómez, P., Rial, A., B aña, T., Va ela, J. e Ba ei o, C. (2014). E alua ion and ea ly de ec ion
o p oblema ic In e ne use in adolescen s. Psico hema, 26(1), 21–26.
h ps://doi.o g/10.7334/psico hema2013.109
Gómez-O iz, O., Rome a, E. M., O ega-Ruiz, R. e Del Rey, R. (2018). Pa en ing P ac ices as
Risk o P e en i e Fac o s o Adolescen In ol emen in Cybe bullying: Con ibu ion
o Child en and Pa en Gende . In e na ional jou nal o en i onmen al esea ch and
public heal h, 15(12), 2664. h ps://doi.o g/10.3390/ije ph15122664
Guo, S., Liu, J. e Wang, J. (2021). Cybe bullying oles among adolescen s: A social-ecological
heo y pe spec i e. Jou nal o School Violence, 20(2), 167–181.
h ps://doi.o g/10.1080/15388220.2020.1862674

Re e encias
95
Halliday, S., G ego y, T., Taylo , A., Digenis, C. e Tu nbull, D. (2021). The impac o bullying
ic imiza ion in ea ly adolescence on subsequen psychosocial and academic ou comes
ac oss he adolescen pe iod: A sys ema ic e iew. Jou nal o School Violence, 20(3),
351–373. h ps://doi.o g/10.1080/15388220.2021.1913598
Han ais, L., Allin, P., K i ikos, M., Sogomonjan, M., Anand, P. B., Li ings one, S., Williams,
M. e Innes, M. (2020). Co id-19 and he digi al e olu ion. Con empo a y Social
Science, 16(2), 256–270. h ps://doi.o g/10.1080/21582041.2020.1833234
Hell eld , K., López-Rome o, L. e Ande shed, H. (2020). Cybe bullying and Psychological
Well-being in Young Adolescence: The Po en ial P o ec i e Media ion E ec s o Social
Suppo om Family, F iends, and Teache s. In e na ional jou nal o en i onmen al
esea ch and public heal h, 17(1), 45. h ps://doi.o g/10.3390/ije ph17010045
He e a-López, M., Casas, J. A., Rome a, E. M., O ega-Ruiz, R. e Del Rey, R. (2017).
Valida ion o he Eu opean Cybe bullying In e en ion P ojec Ques ionnai e o
Colombian Adolescen s. Cybe psychology, beha io and social ne wo king, 20(2),
117–125. h ps://doi.o g/10.1089/cybe .2016.0414
Hinduja, S. e Pa chin, J. W. (2008). Cybe bullying: An Explo a o y Analysis o Fac o s Rela ed
o O ending and Vic imiza ion. De ian Beha io , 29(2), 129–156.
h ps://doi.o g/10.1080/01639620701457816
Hinduja, S. e Pa chin, J. W. (2019). Connec ing adolescen suicide o he se e i y o bullying
and cybe bullying. Jou nal o school iolence, 18(3), 333–346.
h ps://doi.o g/10.1080/15388220.2018.1492417
Hinduja, S. e Pa chin, J. W. (2022). Bullying and Cybe bullying O ending Among US You h:
The In luence o Six Pa en ing Dimensions. Jou nal o Child and Family S udies, 31(5),
1454–1473. h ps://doi.o g/10.1007/s10826-021-02208-7
Hinduja, S. (2021). Cybe bullying S a is ics 2021: Age, Gende , Sexual O ien a ion, and Race.
Cybe bullying Resea ch Cen e . h ps://cybe bullying.o g/cybe bullying-s a is ics-age-
gende -sexual-o ien a ion- ace
Hosozawa, M., Bann, D., Fink, E., Elsden, E., Baba, S., Iso, H. e Pa alay, P. (2021). Bullying
ic imisa ion in adolescence: P e alence and inequali ies by gende , socioeconomic
s a us and academic pe o mance ac oss 71 coun ies. EClinicalMedicine, 41, 101142.
h ps://doi.o g/10.1016/j.eclinm.2021.101142
Hu son, E. (2016). Cybe bullying in Adolescence. A Concep Analysis. Ad ances in Nu sing
Science, 39(1), 60–70. h ps://doi.o g/10.1097/ans.0000000000000104
Hymel, S. e Swea e , S. M. (2015). Fou decades o esea ch on school bullying: An
in oduc ion. Ame ican Psychologis , 70(4), 293–299.
h ps://doi.o g/10.1037/a0038928
Inchley, J., Cu ie, D., Budisa lje ic, S., To sheim, T., Jås ad, J., Cosma, A., Kelly, C.,
A na sson, A. M. e Samdal, O. (2020). Spo ligh on adolescen heal h and well-being.
Findings om he 2017/2018 Heal h Beha iou in School-aged Child en (HBSC)
Su ey in Eu ope and Canada. In e na ional epo . (Volume 2. Key da a). WHO
Regional O ice o Eu ope.
RAFAEL PICHEL MIRA
96
Inchley, J., Cu ie, D., Young, T., Samdal, O., To sheim, T., Augus son, L., Ma hison, F.,
Aleman-Diaz, A., Molcho, M., Webe , M. e Ba nekow, V. (2016). G owing up unequal:
Gende and socioeconomic di e ences in young people's heal h and well-being. Heal h
Beha iou in School-aged Child en (HBSC) s udy: In e na ional epo om he
2013/2014 su ey. WHO Regional O ice o Eu ope.
Ins i u o Nacional de Es adís ica (2021). Encues a sob e Equipamien o y Uso de Tecnologías
de In o mación y Comunicación en los Hoga es.
h ps://www.ine.es/p ensa/ ich_2021.pd
I anzo, B., Buelga, S., Ca a, M.-J. e O ega-Ba ón, J. (2019). Cybe bullying, psychosocial
adjus men , and suicidal idea ion in adolescence. Psychosocial In e en ion, 28(2), 75–81.
h ps://doi.o g/10.5093/pi2019a5
Jesso , R. (1991). Risk beha io in adolescence: A psychosocial amewo k o unde s anding
and ac ion. Jou nal o Adolescen Heal h, 12(8), 597–605. h ps://doi.o g/10.1016/1054-
139X(91)90007-K
Jiménez, R. (2019). Mul iple ic imiza ion (bullying and cybe bullying) in p ima y educa ion
in Spain om a gende pe spec i e. Mul idisciplina y Jou nal o Educa ional Resea ch,
9(2), 169–193. h ps://doi.o g/10.17583/ emie.2019.4272
Khan zian, E. J. (1997). The sel -medica ion hypo hesis o subs ance use diso de s: A
econside a ion and ecen applica ions. Ha a d Re iew o Psychia y, 4(5), 231–244.
h ps://doi.o g/10.3109/10673229709030550
Koo, H. (2007). A ime line o he e olu ion o school bullying in di e ing social con ex s. Asia
Paci ic Educa ion Re iew, 8(1), 107–116. h ps://doi.o g/10.1007/BF03025837
Kowalski, R. M., Giume i, G. W., Sch oede , A. N. e La anne , M. R. (2014). Bullying in he
digi al age: A c i ical e iew and me a-analysis o cybe bullying esea ch among you h.
Psychological Bulle in, 140(4), 1073–1137. h ps://doi.o g/10.1037/a0035618
Kowalski, R. M., Limbe , S. P. e McCo d, A. (2019). A de elopmen al app oach o
cybe bullying: P e alence and p o ec i e ac o s. Agg ession and Violen Beha io , 45,
20–32. h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2018.02.009
Kuss, D. J., K is ensen, A. M. e Lopez-Fe nandez, O. (2021). In e ne addic ions ou side o
Eu ope: A sys ema ic li e a u e e iew. Compu e s in Human Beha io , 115, 106621.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2020.106621
Lambe, L. J. e C aig, W. M. (2017). Bullying in ol emen and adolescen subs ance use: A
mul ile el in es iga ion o indi idual and neighbou hood isk ac o s. D ug and alcohol
dependence, 178, 461–468. h ps://doi.o g/10.1016/j.d ugalcdep.2017.05.037
Lan, M., Law, N. e Pan, Q. (2022). E ec i eness o an i-cybe bullying educa ional p og ams:
A socio-ecologically g ounded sys ema ic e iew and me a-analysis. Compu e s in
Human Beha io , 130, 107200. h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2022.107200
Lannoy, S., Duka, T., Ca bia, C., Billieux, J., Fon esse, S., Do mal, V., Gie ski, F., López-
Caneda, E., Sulli an, E. V. e Mau age, P. (2021). Emo ional p ocesses in binge
d inking: A sys ema ic e iew and pe spec i e. Clinical Psychology Re iew, 84,
101971. h ps://doi.o g/10.1016/j.cp .2021.101971
Re e encias
97
Lazu as, L., Ba koukis, V. e Tso ba zoudis, H. (2017). Face- o- ace bullying and cybe bullying in
adolescen s: T ans-con ex ual e ec s and ole o e lap. Technology in Socie y, 48, 97–101.
h p://dx.doi.o g/10.1016/j. echsoc.2016.12.001
Le, H., T an, N., Campbell, M. A., Ga on, M. L., Nguyen, H. T. e Dunne, M. P. (2019). Men al
heal h p oblems bo h p ecede and ollow bullying among adolescen s and he e ec s
di e by gende : A c oss-lagged panel analysis o school-based longi udinal da a in
Vie nam. In e na ional jou nal o men al heal h sys ems, 13, 35.
h ps://doi.o g/10.1186/s13033-019-0291-x
Lee, C. e Shin, N. (2017). P e alence o cybe bullying and p edic o s o cybe bullying
pe pe a ion among Ko ean adolescen s. Compu e s in Human Beha io , 68, 352–358.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2016.11.047
Legleye, S., Pion ek, D. e K aus, L. (2011). Psychome ic p ope ies o he Cannabis Abuse
Sc eening Tes (CAST) in a F ench sample o adolescen s. D ug and Alcohol
Dependence, 113, 229–235. h ps://doi.o g/10.1016/j.d ugalcdep.2010.08.011
Lei O gánica 3/2020, do 29 de decemb o, pola que se modi ica a Lei O gánica 2/2006, do 3 de
maio, de Educación. Bole ín O icial do Es ado, 340, 30 de decemb o de 2020.
h ps://www.boe.es/boe/dias/2020/12/30/pd s/BOE-A-2020-17264.pd
Li ings on, J. A., De ick, J. L., Wang, W., Tes a, M., Nicke son, A. B., Espelage, D. L. e
Mille , K. E. (2019). P oximal associa ions among bullying, mood, and subs ance use:
A daily epo s udy. Jou nal o Child and Family S udies, 28(9), 2558–2571.
h ps://doi.o g/10.1007/s10826-018-1109-1
Li ings one, S. (5 de maio de 2021). Child en’s igh s and pa en al esponsibili ies in a digi al
wo ld. Pa en ing o a Digi al Fu u e.
h ps://blogs.lse.ac.uk/pa en ing4digi al u u e/2021/05/05/gc25/
Li ings one, S., Masche oni, G. e S aks ud, E. (2018). Eu opean esea ch on child en’s in e ne
use: Assessing he pas and an icipa ing he u u e. New Media & Socie y, 20(3), 1103–
1122. h ps://doi.o g/10.1177/1461444816685930
Li ings one, S., Óla sson, K., Helspe , E. J., Lupiáñez‐Villanue a, F., Vel i, G. A. e Folk o d,
F. (2017). Maximizing oppo uni ies and minimizing isks o child en online: The ole
o digi al skills in eme ging s a egies o pa en al media ion. Jou nal o Communica ion,
67(1), 82–105. h ps://doi.o g/10.1111/jcom.12277
Li ings one, S., S oilo a, M. e Kelly, A. (2016). Cybe bullying: Incidence, ends and
consequences. In Uni ed Na ions O ice o he Special Rep esen a i e o he Sec e a y-
Gene al on Violence agains Child en, Ending he To men : Tackling Bullying om he
Schoolya d o Cybe space (pp. 115–120). Uni ed Na ions Publica ions.
h p://ep in s.lse.ac.uk/68079/
Machimba ena, J. M., Cal e e, E., Fe nández-González, L., Ál a ez-Ba dón, A., Ál a ez-
Fe nández, L. e González-Cab e a, J. (2018). In e ne Risks: An O e iew o
Vic imiza ion in Cybe bullying, Cybe Da ing Abuse, Sex ing, Online G ooming and
P oblema ic In e ne Use. In e na ional jou nal o en i onmen al esea ch and public
heal h, 15(11), 2471. h ps://doi.o g/10.3390/ije ph15112471
RAFAEL PICHEL MIRA
98
Machimba ena, J. M. e Ga aigo dobil, M. (2018). Acoso y cibe acoso en educación p ima ia.
Psicología Conduc ual, 26(2), 263–280. h ps://www.p oques .com/schola ly-
jou nals/acoso-y-cibe acoso-en-educación-p ima ia/doc iew/2108801881/se-
2?accoun id=17253
Ma engo, N., Bo accino, A., Cha ie , L., Be chialla, P., Dalmasso, P., Capu o, M. e Lemma,
P. (2021). Cybe bullying and p oblema ic social media use: An insigh in o he posi i e
ole o social suppo in adolescen s-da a om he Heal h Beha iou in School-aged
Child en s udy in I aly. Public heal h, 199, 46–50.
h ps://doi.o g/10.1016/j.puhe.2021.08.010
Ma ín, I. Á., Pé ez-Albéniz, A., Lucas-Molina, B., Ma ínez Valde ey, V. e Fonseca-Ped e o,
E. (2022). Bullying in adolescence: Impac on socioemo ional and beha io al
adjus men . Re is a de Psicodidác ica, 27(2), 141–148.
h ps://doi.o g/10.1016/j.psicoe.2022.02.003
Ma ínez, J., Rod íguez-Hidalgo, A. J. e Zych, I. (2020). Bullying and Cybe bullying in
Adolescen s om Disad an aged A eas: Valida ion o Ques ionnai es; P e alence
Ra es; and Rela ionship o Sel -Es eem, Empa hy and Social Skills. In e na ional
jou nal o en i onmen al esea ch and public heal h, 17(17), 6199.
h ps://doi.o g/10.3390/ije ph17176199
Ma ínez-Fe e , B., León-Mo eno, C., Suá ez-Relinque, C., Del Mo al-A oyo, G. e Musi u-
Ochoa, G. (2021). Cybe ic imiza ion, O line Vic imiza ion, and Cybe bullying: The
Media ing Role o he P oblema ic Use o Social Ne wo king Si es in Boys and Gi ls.
Psychosocial In e en ion, 30(3), 155–162. h ps://doi.o g/10.5093/pi2021a5
Méndez, I., Jo que a He nández, A. B. e Ruiz-Es eban, C. (2020). P o iles o Mobile Phone
P oblem Use in Bullying and Cybe bullying Among Adolescen s. F on ie s in
psychology, 11, 596961. h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2020.596961
Menesini, E., Nocen ini, A., Palladino, B. E., F isén, A., Be ne, S., O ega-Ruiz, R., Calmaes a,
J., Schei haue , H., Schul ze-K umbholz, A., Luik, P., Na usko , K., Blaya, C.,
Be haud, J. e Smi h, P. K. (2012). Cybe bullying de ini ion among adolescen s: A
compa ison ac oss six Eu opean coun ies. Cybe psychology, beha io and social
ne wo king, 15(9), 455–463. h ps://doi.o g/10.1089/cybe .2012.0040
Menesini, E. e Salmi alli, C. (2017). Bullying in schools: The s a e o knowledge and e ec i e
in e en ions. Psychology, Heal h & Medicine, 22(1), 240–253.
h ps://doi.o g/10.1080/13548506.2017.1279740
Modecki, K. L., Minchin, J., Ha baugh, A. G., Gue a, N. G. e Runions, K. C. (2014). Bullying
p e alence ac oss con ex s: A me a-analysis measu ing cybe and adi ional bullying.
Jou nal o Adolescen Heal h, 55(5), 602–611.
h ps://doi.o g/10.1016/j.jadoheal h.2014.06.007
Moo e, S. E., No man, R. E., Sue ani, S., Thomas, H. J., Sly, P. D. e Sco , J. G. (2017).
Consequences o bullying ic imiza ion in childhood and adolescence: A sys ema ic
e iew and me a-analysis. Wo ld jou nal o psychia y, 7(1), 60–76.
h ps://doi.o g/10.5498/wjp. 7.i1.60
Mülle , C. R., P e sch, J., Schul ze-K umbholz, A. e I el, A. (2018). Does media use lead o
cybe bullying o ice e sa? Tes ing longi udinal associa ions using a la en c oss-
lagged panel design. Compu e s in Human Beha io , 81, 93–101.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2017.12.007
Re e encias
99
Ng, E. D., Chua, J. e Sho ey, S. (2022). The E ec i eness o Educa ional In e en ions on
T adi ional Bullying and Cybe bullying Among Adolescen s: A Sys ema ic Re iew and
Me a-Analysis. T auma, iolence & abuse, 23(1), 132–151.
h ps://doi.o g/10.1177/1524838020933867
Niemelä, S., B uns ein-Klomek, A., Sillanmäki, L., Helenius, H., Piha, J., Kumpulainen, K.,
Moilanen, I., Tamminen, T., Almq is , F. e Sou ande , A. (2011). Childhood bullying
beha io s a age eigh and subs ance use a age 18 among males. A na ionwide
p ospec i e s udy. Addic i e Beha io s, 36(3), 256–260.
h ps://doi.o g/10.1016/j.addbeh.2010.10.012
Nixon, C. (2014). Cu en pe spec i es: The impac o cybe bullying on adolescen heal h.
Adolescen heal h, medicine and he apeu ics, 5, 143–158.
h ps://doi.o g/10.2147/AHMT.S36456
Nocen ini, A. e Menesini, E. (2016). KiVa an i-bullying p og am in I aly: E idence o
e ec i eness in a andomized con ol ial. P e en ion Science, 17(8), 1012–1023.
h ps://doi.o g/10.1007/s11121-016-0690-z
Nocen ini, A., Zambu o, V. e Menesini, E. (2015). An i-bullying p og ams and In o ma ion and
Communica ion Technologies (ICTs): A sys ema ic e iew. Agg ession and Violen
Beha io , 23, 52–60. h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2015.05.012
O’Higgins No man, J. (2020). Tackling bullying om he inside ou : Shi ing pa adigms in
bullying esea ch and in e en ions. In e na ional Jou nal o Bullying P e en ion, 2(3),
161–169. h ps://doi.o g/10.1007/s42380-020-00076-1
OCDE (2019). PISA 2018 esul s ( olume III): Wha school li e means o s uden s’ li es.
OECD Publishing. h ps://www.oecd.o g/publica ions/pisa-2018- esul s- olume-iii-
acd78851-en.h m
Olweus, D. (1993). Bullying a school: Wha we know and wha we can do. Blackwell
Publishing.
Olweus, D. (2013). School Bullying: De elopmen and Some Impo an Challenges. Annual
Re iew o Clinical Psychology, 9, 751–780. h ps://doi.o g/10.1146/annu e -clinpsy-
050212-185516
Olweus, D. e Limbe , S. P. (2018). Some p oblems wi h cybe bullying esea ch. Cu en
opinion in psychology, 19, 139–143. h ps://doi.o g/10.1016/j.copsyc.2017.04.012
Ong, M.‐S., Lakoma, M., Gees Bhos eka , S., Hickok, J., McLean, L., Mu phy, M., Poland,
R.E., Pu ell, N. e Ross‐Degnan, D. (2021). Risk ac o s o suicide a emp in child en,
adolescen s, and young adul s hospi alized o men al heal h diso de s. Child and
Adolescen Men al Heal h, 26(2), 134–142. h p://dx.doi.o g/10.1111/camh.12400
O ega-Ba ón, J. e Ca ascosa, L. (2018). Males a psicológico y apoyo psicosocial en íc imas
de cibe bullying. In e na ional Jou nal o De elopmen al and Educa ional Psychology.
Re is a INFAD De Psicología, 2(1), 357–366.
h ps://doi.o g/10.17060/ijodaep.2018.n1. 2.1241
O ega-Ruiz, R., Del Rey, R. e Casas, J. A. (2016). E alua el bullying y el cybe bullying
alidación española del EBIP-Q y del ECIP-Q. Psicología Educa i a, 22(1), 71–79.
h ps://doi.o g/10.1016/j.pse.2016.01.004

RAFAEL PICHEL MIRA
100
Paloma es-Ruiz, A., Ga cía-Pe ales, R., Ceb ián-Ma ínez, A. e Ma ín-Ga cía, M. I. (2021).
Bullying and Cybe bullying in P ima y School: The Impac o Gende and S uden
Academic Pe o mance. Sus ainabili y, 13(13), 7316.
h ps://doi.o g/10.3390/su13137316
Pa chin, J. W. e Hinduja, S. (2015). Measu ing cybe bullying: Implica ions o esea ch.
Agg ession and Violen Beha io , 23, 69–74. h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2015.05.013
Pe e , I. K. e Pe e mann, F. (2018). Cybe bullying: A concep analysis o de ining a ibu es
and addi ional in luencing ac o s. Compu e s in human beha io , 86, 350–366.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2018.05.013
Pichel, R., Feijóo, S., Iso na, M., Va ela, J. e Rial, A. (2022). Analysis o he ela ionship
be ween school bullying, cybe bullying, and subs ance use. Child en and You h Se ices
Re iew, 134, 106369. h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2022.106369
Pichel, R., Foody, M., O’Higgins No man, J., Feijóo, S., Va ela, J. e Rial, A. (2021). Bullying,
Cybe bullying and he O e lap: Wha Does Age Ha e o Do wi h I ? Sus ainabili y,
13(15), 8527. h ps://doi.o g/10.3390/su13158527
Plan Nacional sob e D ogas (2020). Encues a sob e el uso de d ogas en enseñanzas
secunda ias en España (ESTUDES) 2014-2015. Delegación del Gobie no pa a el Plan
Nacional sob e D ogas, Minis e io de Sanidad, Se icios Sociales e Igualdad.
Plan Nacional sob e D ogas (2021). Encues a sob e el uso de d ogas en enseñanzas
secunda ias en España (ESTUDES) 1994-2021. Delegación del Gobie no pa a el Plan
Nacional sob e D ogas, Minis e io de Sanidad, Se icios Sociales e Igualdad.
Quinn, C. A., Fi zpa ick, S., Bussey, K., Hides, L. e Chan, G. C. K. (2016). Associa ions
be ween he g oup p ocesses o bullying and adolescen subs ance use. Addic i e
Beha io s, 62, 6–13. h ps://doi.o g/10.1016/j.addbeh.2016.06.007
Quin ana-O s, C. e Rey, L. (2018). Fo gi eness and cybe bullying in adolescence: Does
willingness o o gi e help minimize he isk o becoming a cybe bully? Compu e s in
Human Beha io , 81, 209–214. h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2017.12.021
Quin ana-O s, C., Rey, L. e Ne o, F. (2022). Beyond Cybe bullying: In es iga ing When and
How Cybe ic imiza ion P edic s Suicidal Idea ion. Jou nal o in e pe sonal iolence,
37(1-2), 935–957. h ps://doi.o g/10.1177/0886260520913640
Radli , K. M., Whea on, J. E., Robinson, K. e Mo is, J. (2012). Illumina ing he ela ionship
be ween bullying and subs ance use among middle and high school you h. Addic i e
Beha io s, 37(4), 569–572. h ps://doi.o g/10.1016/j.addbeh.2012.01.001
Real Dec e o 275/2007, do 23 de eb ei o, polo que se c ea o Obse a o io Es a al da
Con i encia Escola . Bole ín O icial do Es ado, 64, 15 de ma zo de 2007.
h ps://www.boe.es/eli/es/ d/2007/02/23/275
Rial, A., Golpe, S., A aujo, M., B aña, T. e Va ela, J. (2017). Validación del Alcohol Use
Diso de s Iden i ica ion Tes (AUDIT) en población adolescen e española. Beha io al
Psychology, 25(2), 371–376 h ps://www.beha io alpsycho.com/wp-
con en /uploads/2018/10/07.Rial_25-2.pd
Rial, A., Golpe, S., Ba ei o, C., Gómez, P. e Iso na Folga , M. (2020). La edad de inicio en el
consumo de alcohol en adolescen es: implicaciones y a iables asociadas. Adicciones,
32(1), 52–62. h ps://doi.o g/10.20882/adicciones.1266
Re e encias
101
Rial, A., Golpe, S., Iso na, M., B aña, T. E Gómez, P. (2018). Mino s and p oblema ic in e ne
use: E idence o be e p e en ion. Compu e s in Human Beha io , 87, 140–145.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2018.05.030
Rial, A., Gómez, P., Iso na, M., A aujo, M. e Va ela, J. (2015). PIUS-a: P oblema ic In e ne
Use Scale in adolescen s. De elopmen and psychome ic alida ion. Adicciones, 27,
47–63. h ps://doi.o g/10.20882/adicciones.193
Rial, A., Kim-Ha is, S., Knigh , J. R., A aujo, M., Gómez, P., B aña, T., Va ela, J. e Golpe, S.
(2019). Validación empí ica del CRAFFT Abuse Sc eening Tes en una mues a de
adolescen es españoles. Adicciones, 31(2), 160–169.
h ps://doi.o g/10.20882/adicciones.1105
Richa d, J., G ande-Gosende, A., Fle che , M., Temche , C. E., I oska, W. e De e ensky, J.
L. (2020). Ex e nalizing P oblems and Men al Heal h Symp oms Media e he
Rela ionship Be ween Bullying Vic imiza ion and Addic i e Beha io s. In e na ional
Jou nal o Men al Heal h and Addic ion, 18(4), 1081–1096.
h ps://doi.o g/10.1007/s11469-019-00112-2
Rome a, E. M., O ega-Ruiz, R., Rod íguez-Ba be o, S. e Falla, D. (2019). How Do You Think
he Vic ims o Bullying Feel? A S udy o Mo al Emo ions in P ima y School. F on ie s
in psychology, 10, 1753. h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2019.01753
Salmi alli, C., Kä nä, A. e Poskipa a, E. (2011). Coun e ac ing bullying in Finland: The KiVa
p og am and i s e ec s on di e en o ms o being bullied. In e na ional Jou nal o
Beha io al De elopmen , 35(5), 405–411. h ps://doi.o g/10.1177/0165025411407457
San ibáñez, R., Solaba ie a, J. e Ruiz-Na ezo, M. (2020). School Well-Being and D ug Use in
Adolescence. F on ie s in psychology, 11, 1668.
h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2020.01668
Shin, S. Y. e Choi, Y. J. (2021). Compa ison o Cybe bullying be o e and a e he COVID-19
Pandemic in Ko ea. In e na ional jou nal o en i onmen al esea ch and public heal h,
18(19), 10085. h ps://doi.o g/10.3390/ije ph181910085
Simón-Saiz, M. J., Fuen es-Chacón, R. M., Ga ido-Abeja , M., Se ano-Pa a, M. D., Díaz-
Valen ín, M. J. e Yube o, S. (2020). Pe il de consumo de d ogas en adolescen es.
Fac o es p o ec o es. Medicina de Familia, 46(1), 33–40.
h ps://doi.o g/10.1016/j.seme g.2019.06.001
Slonje, R., Smi h, P. K. e F isén, A. (2013). The na u e o cybe bullying, and s a egies o
p e en ion. Compu e s in human beha io , 29(1), 26–32.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2012.05.024
Smi h, P. K. (2004). Bullying: Recen de elopmen s. Child and Adolescen Men al Heal h, 9(3),
98–103. h ps://doi.o g/10.1111/j.1475-3588.2004.00089.x
Smi h, P. K., López-Cas o, L., Robinson, S. e Gö zig, A. (2019). Consis ency o gende
di e ences in bullying in c oss-cul u al su eys. Agg ession and iolen beha io , 45,
33–40. h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2018.04.006
Smi h, P. K., Madsen, K. C. e Moody, J. C. (1999). Wha causes he age decline in epo s o
being bullied a school? Towa ds a de elopmen al analysis o isks o being bullied.
Educa ional Resea ch, 41(3), 267–285. h ps://doi.o g/10.1080/0013188990410303
RAFAEL PICHEL MIRA
102
Smi h, P. K., Mahda i, J., Ca alho, M., Fishe , S., Russell, S. e Tippe , N. (2008).
Cybe bullying: I s na u e and impac in seconda y school pupils. Jou nal o child
psychology and psychia y, 49(4), 376–385. h ps://doi.o g/10.1111/j.1469-
7610.2007.01846.x
So en ino, A., Fa ing on, D. P., Bald y, A. C. e Blaya, C. (2019). Epidemiology o
Cybe bullying ac oss Eu ope: Di e ences be ween Coun ies and Gende s. Educa ional
Sciences: Theo y & P ac ice, 19(2), 74–91. h p://dx.doi.o g/10.12738/es p.2019.2.005
S icca, F. e Pe en, S. (2013). Is cybe bullying wo se han adi ional bullying? Examining he
di e en ial oles o medium, publici y, and anonymi y o he pe cei ed se e i y o
bullying. Jou nal o You h and Adolescence, 42(5), 739–750.
h ps://doi.o g/10.1007/s10964-012-9867-3
S oilo a, M., Li ings one, S. e Khazbak, R. (2021). In es iga ing Risks and Oppo uni ies o
Child en in a Digi al Wo ld: A apid e iew o he e idence on child en’s in e ne use
and ou comes. Innocen i Discussion Pape 2020-03. UNICEF O ice o Resea ch.
h ps://www.unice -i c.o g/publica ions/pd /In es iga ing-Risks-and-Oppo uni ies-
o -Child en-in-a-Digi al-Wo ld.pd
Tokunaga, R. S. (2010). Following you home om school: A c i ical e iew and syn hesis o
esea ch on cybe bullying ic imiza ion. Compu e s in Human Beha io , 26(3), 277–287.
h ps://doi.o g/10.1016/j.chb.2009.11.014
Toppe , L. R., Cas ellanos-Ryan, N., Mackie, C. e Con od, P. J. (2011). Adolescen bullying
ic imisa ion and alcohol- ela ed p oblem beha iou media ed by coping d inking
mo i es o e a 12 mon h pe iod. Addic i e beha io s, 36(1-2), 6–13.
h ps://doi.o g/10.1016/j.addbeh.2010.08.016
Tsi sika, A., Janikian, M., Wójcik, S., Maka uk, K., Tza ela, E., Tza a a, C., G eydanus, D.,
Me ick, J. e Richa dson, C. (2015). Cybe bullying ic imiza ion p e alence and
associa ions wi h in e nalizing and ex e nalizing p oblems among adolescen s in six
Eu opean coun ies. Compu e s in Human Beha io , 51, 1–7.
h ps://doi.o g/10.1016/J.CHB.2015.04.048
T o i, M. M., Fa ing on, D. P., Lösel, F., C ago, R. V. e Theodo akis, N. (2016). School
bullying and d ug use la e in li e: A me a-analy ic in es iga ion. School Psychology
Qua e ly, 31(1), 8–27. h ps://doi.o g/10.1037/spq0000120
Tu ne , S., Taillieu, T., Fo ie , J., Salmon, S., Cheung, K. e A i i, T. O. (2018). Bullying
ic imiza ion and illici d ug use among s uden s in G ades 7 o 12 in Mani oba, Canada:
A c oss-sec ional analysis. Canadian jou nal o public heal h, 109(2), 183–194.
h ps://doi.o g/10.17269/s41997-018-0030-0
UNESCO (2019). Behind he numbe s: Ending school iolence and bullying.
h ps://en.unesco.o g/news/school- iolence-and-bullying-majo -global-issue-new-
unesco-publica ion- inds.
UNESCO (2021). De ini ion o Sus ainable De elopmen Goal (SDG) hema ic indica o 4.a.2:
Pe cen age o s uden s who expe ienced bullying in he pas 12 mon hs.
h ps://unesdoc.unesco.o g/a k:/48223/p 0000378924?locale=en
UNICEF (2017). Child en in a Digi al Wo ld: The s a e o he wo ld’s child en 2017.
h ps://www.unice .o g/media/48601/ ile
Re e encias
103
Valdebeni o, S., T o i, M. e Eisne , M. (2015). P e alence a es o d ug use among school
bullies and ic ims: A sys ema ic e iew and me a-analysis o c oss-sec ional s udies.
Agg ession and Violen Beha io , 23, 137–146.
h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2015.05.004
Valedo do Pobo (2014). Mocidade online: esul ados globais.
h ps://www. aledo dopobo.gal/wpcon en /uploads/2017/11/PROXECTO_MOCIDA
DE_ONLINE_RESULTADOS-XERAIS.pd
Vessey, J. A., Di azio, R. L., Neil, L. K. e Do s e, A. (2022). Is The e a Rela ionship Be ween
You h Bullying and In e ne Addic ion? An In eg a i e Re iew. In e na ional Jou nal
o Men al Heal h and Addic ion, 1–25. h ps://doi.o g/10.1007/s11469-021-00731-8
Volk, A. A., Veens a, R. e Espelage, D. L. (2017). So you wan o s udy bullying?
Recommenda ions o enhance he alidi y, anspa ency, and compa ibili y o bullying
esea ch. Agg ession and Violen Beha io , 36, 34–43.
h ps://doi.o g/10.1016/j.a b.2017.07.003
Wal e s, G. D. (2021). School-Age Bullying Vic imiza ion and Pe pe a ion: A Me a-Analysis
o P ospec i e S udies and Resea ch. T auma, Violence, & Abuse, 22(5), 1129–1139.
h ps://doi.o g/10.1177/1524838020906513
Wa be g, L. e Kamme l, R. (2020). Empi ical Rela ionships be ween P oblema ic Alcohol Use
and a P oblema ic Use o Video Games, Social Media and he In e ne and Thei
Associa ions o Men al Heal h in Adolescence. In e na ional jou nal o en i onmen al
esea ch and public heal h, 17(17), 6098. h ps://doi.o g/10.3390/ije ph17176098
Wolke, D. e Le eya, S. T. (2015). Long- e m e ec s o bullying. A chi es o disease in
childhood, 100(9), 879–885. h p://dx.doi.o g/10.1136/a chdischild-2014-306667
W igh , M. (2018). Cybe bullying Vic imiza ion h ough Social Ne wo king Si es and
Adjus men Di icul ies: The Role o Pa en al Media ion. Jou nal o he Associa ion o
In o ma ion Sys ems, 19(2), 113–123. h ps://doi.o g/10.17705/1jais.00486
Xin, M., Chen, P., Liang, Q., Yu, C., Zhen, S. e Zhang, W. (2021). Cybe ic imiza ion and
Adolescen In e ne Addic ion: A Mode a ed Media ion Model. In e na ional jou nal o
en i onmen al esea ch and public heal h, 18(5), 2427.
h ps://doi.o g/10.3390/ije ph18052427
Yang, A. e Salmi alli, C. (2013). Di e en o ms o bullying and ic imiza ion: Bully- ic ims
e sus bullies and ic ims. Eu opean Jou nal o De elopmen al Psychology, 10(6),
723–738. h ps://doi.o g/10.1080/17405629.2013.793596
Yba a, M. L., Boyd, D., Ko chma os, J. D. E Oppenheim, J. K. (2012). De ining and measu ing
cybe bullying wi hin he la ge con ex o bullying ic imiza ion. Jou nal o Adolescen
Heal h, 51(1), 53–58. h ps://doi.o g/10.1016/j.jadoheal h.2011.12.031
Yba a, M. L. e Mi chell, K. J. (2004). Online agg esso / a ge s, agg esso s, and a ge s: A
compa ison o associa ed you h cha ac e is ics. Jou nal o child Psychology and
Psychia y, 45(7), 1308–1316. h ps://doi.o g/10.1111/j.1469-7610.2004.00328.x
Zabo skis, A., Ilionsky, G., Tesle , R. e Heinz, A. (2019). The associa ion be ween
cybe bullying, school bullying, and suicidali y among adolescen s: Findings om he
c oss-na ional s udy HBSC in is ael, li huania, and luxembou g. C isis: The Jou nal o
C isis In e en ion and Suicide P e en ion, 40(2), 100–114.
h p://dx.doi.o g/10.1027/0227-5910/a000536