Formación de interxeccións e marcadores do discurso sobre verbos de movemento en galego

Facul ade de Filoloxía
G ao en lingua e li e a u a galegas
Fo mación de in e xeccións e ma cado es
do discu so sob e e bos de mo emen o en
galego
G aduanda: Cel ia Rey B andón
Ti o : F ancisco A. Cid ás Escáneo
Cu so académico: 2016-2017
Powe ed by TCPDF (www. cpd .o g)
1. In odución..............................................................................................................................1
2. Me odoloxía............................................................................................................................3
3. O es ado da cues ión................................................................................................................5
3.1. A análise do discu so................................................................................................5
3.2. Os ma cado es do discu so.......................................................................................5
3.3. As in e xeccións.......................................................................................................9
3.3.1. De inición.................................................................................................9
3.3.2. Os alo es semán icos da in e xección....................................................12
3.4. Son as in e xeccións ma cado es do discu so?.......................................................15
4. A e olución dos ma cado es do discu so de i ados de e bos de mo emen o......................18
4.1. Os e bos de mo emen o: anda , i e i ................................................................18
4.2. O p oceso de p agma icalización e o cambio semán ico........................................22
4.3. As me á o as dos e bos de mo emen o................................................................26
4.4. O con ex o c í ico...................................................................................................29
5. Análise dos alo es p agmá icos ac uais das o mas.............................................................33
5.1. Función exp esi a..................................................................................................33
5.2. Función apela i a...................................................................................................39
5.3. Función me adiscu si a.........................................................................................43
6. Conclusións..........................................................................................................................47
7. Bibliog a ía...........................................................................................................................50
8. Anexo....................................................................................................................................55
1
1. INTRODUCIÓN
Nas úl imas décadas eñen aumen ado conside ablemen e os es udos inculados á análise do
discu so. Den o des e eido, des acan os e e idos aos ma cado es do discu so, sob e os cales
exis en moi as e moi di e sas eo ías, algunhas complemen a ias en e si e ou as o almen e
disco dan es. Den o des e ma co, si uamos o noso aballo, que e sa sob e os ma cado es do
discu so e in e xeccións de i adas dos e bos de mo emen o anda , i e i .
O in e ese po es e ema sus én ase en di e en es aspec os. Po unha banda, a di icul ade
que supón en on a se a un asun o an con o e ido como son os ma cado es do discu so e as
in e xeccións. As in e xeccións son unidades de o ixe p imi i a e mesmo p elingüís ica, o que as
ai suscep ibles de susci a con o e sia no ocan e á súa conside ación den o da g amá ica. A
e ique a ma cado do discu so é ampla e es á suxei a a cambios segundo o au o que lle poña
oz. Po ou a banda, esul a ascinan e que es e p oceso de g ama icalización que ma ca o paso
dun e bo de mo emen o a unha in e xección sexa compa ida po di e sas o mas e bais e po
di e en es linguas. Es e ei o le a anos a a onda na cues ión das me á o as, a cal da á espos a
ao in e ogan e de po que non é un enómeno exclusi o da lingua galega. Así, cen a emos a
nosa análise en es e bos –anda , i e i – e as súas o mas anda, andá, ai e, ai es e eña
como mos a ep esen a i a des e enómeno de g ama icalización.
Es e aballo p e ende escla ece , na medida do posible, os concep os de in e xección e
ma cado do discu so e es uda a súa e sa ilidade, especialmen e dis inguida nos e bos de
mo emen o. Alén diso, én ase ace unha con ibución a es e aspec o conc e o dos es udos da
lingua galega e poñela en pa alelo con ou as linguas nas que amén se en aballado es e asun o.
No ámbi o da lingüís ica galega, au o es como F eixei o Ma o e So aya Domínguez Po ela eñen
abo dado es e ema en p o undidade, mais dende unha óp ica p esc i i is a á que non
a ende emos nes e aballo. Po én, p e endemos ace unha análise de allada dos alo es
p agmá icos que nacen en dis in os con ex os e que con e en es es ma cado es en oces
mul i uncionais e polisémicas, oi o dun cambio lingüís ico en cu so.
O aballo es u u a ase en es pa es ben di e enciadas. Nun p imei o momen o
p esen a emos as di e sas de inicións que se eñen dado ao longo dos anos sob e os e mos
ma cado do discu so e in e xección e sob e odo, se esponden a cousas dis in as ou se polo
con a io, es amos an e concep os non excluín es. Pa a es a p imei a pa e do aballo, a emos
unha e isión bibliog á ica dos p incipais au o es e au o as que eñen aballado es e ema pa a
2
disipa as posibles dúbidas que poidamos e a edo da de inición des es concep os e así, en a
inse i es e aballo nunha desas isións. En segundo luga , cen a émonos na ca ac e ización dos
e bos de mo emen o e no p oceso de cambio lingüís ico –p oducido median e me á o as
concep uais–. Como e emos, es e cambio non é inmedia o e os no os signi ican es apa ece án
en con ex os c í icos an es de consolida a súa g ama icalización. Pa a ema a , desc ibi emos os
múl iples alo es p agmá icos que exp esan as cinco o mas obxec o de análise nes e aballo –
anda, andá, ai e, ai es, eña– e que o ganiza emos segundo a súa unción den o do discu so,
a endendo amén a algún ou o aspec o que sexa de in e ese pa a o noso es udo.

3
2. METODOLOXÍA
O obxec i o do aballo consis e no es udo das o mas de i adas dos e bos de mo emen o que
se de on g ama icalizado como ma cado es do discu so e in e xeccións. Nes e aballo
en a emos ca ac e iza os seus alo es p agmá icos. Pa a is o, basea émonos nunha pe spec i a
eó ica cogni i o- uncional dos modelos de lingua baseados no uso e a eo ía da
g ama icalización e cons ucionalización.
Como sopo e empí ico do noso aballo, basea émonos en exemplos eais de linga,
i ados dos dous p incipais co po a de galego mode no ac ualmen e dispoñibles: o Tesou o
In o ma izado da Lingua Galega (TILG) e o Co pus de Re e encia do Galego Ac ual (CORGA).
O TILG é un p oxec o que se desen ol e no Ins i u o da Lingua Galega da Uni e sidade de
San iago de Compos ela e que comp ende ex os dende o ano 1612 a a o 2013, incluíndo máis de
26 millóns de palab as. O CORGA, desen ol ido no Cen o Ramón Piñei o pa a a In es igación
en Humanidades, con én ex os publicados a pa i de 1975 a a a ac ualidade, e ga da máis de 30
millóns de o mas.
Nun p imei o momen o quixemos analiza os alo es das in e xeccións e ma cado es do
discu so de manei a c onolóxica, mais es a idea quedou desbo ada po mo da escaseza de ex os
en lingua galega dos séculos XVI e XVII –Séculos Escu os– nos que sospei amos que se
p oduciu es e p oceso de g ama icalización. Un indicio des a suposición é que non achamos
ningunha des as o mas no co pus do galego medie al complemen a io do TILG, o Tesou o
Medie al In o ma izado da Lingua Galega (TMILG), que cob e o pe íodo comp endido en e os
séculos VIII e XVII. Así pois, p e e imos cen a nos nun en oque basicamen e sinc ónico no que
analizamos os usos ac uais que eñen es as o mas, que son múl iples e a iados. Un ou o
obs áculo co que opamos na cons ución do co pus do noso aballo oi o limi ado núme o de
exemplos. As unidades que p ocu amos son p opias da lingua o al e os co pus in o ma izados
cos que con amos da lingua galega ecollen undamen almen e ex os esc i os. Con odo, c emos
que a mos a que o ecemos é su icien emen e ep esen a i a. Das o mas xa lema izadas,
ob emos, no TILG, 350 oco encias en 76 ob as dis in as de anda; 301 en 102 ob as dis in as de
ai e(s); e 1154 en 205 ob as de eña. Es es exemplos cons i úen a base documen al p ima ia do
noso aballo, e se án complemen ados, cando o p eciso, po ou os do CORGA.
4
Unha ez con igu ado o noso co pus de aballo, p ocede emos a examina os alo es
des as o mas como exemplos i os que dan con a do p oceso de cambio lingüís ico que se
p oduce den o dun con ex o.
5
3. O ESTADO DA CUESTIÓN
3.1. A ANÁLISE DO DISCURSO
Os elemen os que o man pa e do discu so non o on, en e mos xe ais, de g an in e ese pa a os
es udosos da lingua a a os anos 70 do pasado século. Po én, es a si uación mudou adicalmen e e
nos úl imos lus os lé anse publicado unha eno me can idade de ob as que ab anguen dis in os
aspec os e oces con idas no discu so e dependen es do con ex o, como son aquelas obxec o de
es udo nes e aballo. Pa a si ua nos nas coo denadas eó icas que engloban es es elemen os,
emos que nos achega aos es udos da p agmá ica, xa que as unidades que imos analiza
pe encen ao ámbi o do discu so. Segundo G ice, a comunicación non é un me o p oceso de
codi icación e decodi icación, como a i maba Saussu e, senón que exis e unha ou a pa e que é
p odu o das in e encias que os alan es an; di o dou o xei o, no p oceso de comunicación hai
uns signi icados encellados ao con ex o en que esa comunicación se p oduce, aos cales
debemos a ende . G ice conside a que a dis ancia en e o que unha pe soa di (signi icado da
exp esión) e o que que e ansmi i (in ención do emiso ) é un signi icado adicional, implíci o.
Es e signi icado áci o é o que G ice chama a implica u a dun enunciado. Den o des e cad o,
G ice (1975: 45) o mula o P incipio de Coope ación, xa que, segundo el, os ac os de ala que se
ealizan nunha con e sa non es án desconec ados uns dos ou os; ben, ao con a io, son in en os
de coope ación pa a chega en a un obxec i o común de éxi o da in e acción comunica i a, que
se supón que odos eles compa en (Escandell 1996; Reyes 2011). Así, o emiso en que p ocu a
que o in e locu o in e p e e co ec amen e a súa mensaxe a pa i do con ex o e as in e encias.
Nes a a e a, como e emos no seguin e pun o, xoga án un papel impo an e os ma cado es do
discu so.
3.2. OS MARCADORES DO DISCURSO
Exis en moi as exp esións que non con ibúen ao con ido p oposicional do discu so e que polo
an o queda on ó a da clasi icación das ca ego ías g ama icais. Es as exp esións comeza on a
ecibi especial a ención a pa i dos anos 80 logo da expansión dos es udos sob e a p agmá ica e
a análise do discu so (Vázquez Veiga 2003). Coñécense como ma cado es do discu so,
ma cado es discu si os, conec o es, conec o es discu si os, ma cado es p agmá icos,
in e xeccións ou pa ículas discu si as (Tanghe 2016: 15). Nós e e i émonos a elas como
6
ma cado es do discu so, mais e lexiona emos a edo da cues ión de se ou as que se inclúen
baixo es e e mo pa augas –como os conec o es ou as in e xeccións– deben o ma pa e ou non
des a clasi icación.
De manei a xe al e e imos os ma cado es do discu so como o conxun o de elemen os
que guían as in e encias que se ealizan na comunicación, é dici , que conducen o p oceso de
in e p e ación que debe le a a cabo o in e locu o a a és da especi icación dalgunhas
p opiedades do con ex o; p oceso necesa io ao que aludía G ice (Vázquez Veiga 2003; Po olés
2014; Cue o e López 2003). Nou as palab as, os ma cado es do discu so acili an o p oceso de
in e p e ación dos enunciados. Mais cando emos po obxec o p ecisa cales son es es elemen os,
as de inicións son moi as e moi a iadas, xa que ao longo dos anos non se conseguiu chega a un
consenso a edo des a cues ión. Unha das p imei as au o as en en on a se a es as unidades do
discu so oi Debo ah Schi in (1987) que nunha p imei a de inición a i maba o seguin e: “I
de ine ma ke s a a mo e heo e ical le el as membe s o a unc ional class o e bal (and non
e bal) de ices which p o ide con ex ual coo dina es o ongoing alk” (1987: 41). Schi in
si úa a súa análise den o dou a máis ampla que é a da cohe encia do discu so. Moi os ou os
au o es e au o as cen an a análise dos ma cado es na cohesión ex ual, o que ai que a opemos o
e mo ma cado do discu so como sinónimo de conec o , ou hipe ónimo des e, xa que amén
pode ab angue ou as clases. Con odo, a de inición de Schi in é moi o máis ampla que as que
e emos a con inuación. Can o ás condicións que debe cump i unha unidade pa a conside a se
ma cado do discu so, a au o a ma ca ca o: a unidade debe se sin ac icamen e independen e da
cláusula, debe apa ece na posición inicial dun enunciado, debe e independencia p osódica e
po úl imo, debe ope a an o a ni el local como global do discu so e en dis in os planos
1
, é dici ,
non debe e signi icado p opio ou polo menos, de o e , ha de se eble (Schi in 1987: 328). Os
seguin es exemplos p opoñen es exp esións – esal adas con le a g osa– que cump i ían os
ca o equisi os que acabamos de ci a e que polo an o pode ían ecibi es a nomencla u a.
(1) ¡Anda! Mi a se as á bodega e deixa de anda e me endo no que non debe as. (1970,
Gayoso F ías, Namo os e eguei as [TILG, GAYNAM970, 47])
1
Schi in (1987: 61, 316) ai alusión ás á eas da oné ica, mo oloxía, sin axe e semán ica cando ala de ni el local;
con ni el global ai e e encia á p agmá ica. Ademais, dis ingue cinco planos do discu so nos que ope an os
ma cado es: in o ma ion s a e, pa icipa ion amewo k, idea ional s uc u e, ac ion s uc u e e exchange s uc u e.
13
o es a o pu amen e emo i o é ep esen ado na linguaxe po medio das in e xeccións. Tamén
p ecisa que a unción apela i a é exp esada g ama icalmen e a a és dos oca i os e impe a i os
(Jakobson 1984: 352-354). Es as dúas a i macións se á impo an es elas en con a pa a a nosa
u u a análise. As es uncións que acabamos de e coinciden coa análise de Bühle , mais a
con inuación enuncia emos ou as es que nos p opón es e au o . Se poñemos a nosa a ención na
canle de comunicación, aludimos á unción á ica. En ocasións, o mulamos mensaxes coa única
unción de es ablece , man e ou in e ompe a comunicación, pa a asegu a nos de que a canle de
comunicación unciona, pa a chama a a ención do in e locu o ou mesmo pa a con i ma que a
súa a ención se man én. Se pola con a o emiso e ecep o ocalizasen o seu discu so no código
pa a con i ma que es án a emp ega o mesmo, es a íamos an e a unción me alingüís ica da
linguaxe. Po úl imo, es a a unción poé ica, o ien ada á mensaxe (Jakobson 1984: 356-358).
Cómp e dici que non odas as uncións se án pe inen es na nosa análise, mais é impo an e
si ua o ma co no que nos imos mo e pa a pos e io men e de alla os di e sos alo es que
adqui e cada in e xección en cada con ex o.
Pa a analiza mos os posibles alo es semán icos que ansmi en as in e xeccións,
poñe emos o oco nas secunda ias –ou imp opias– que segundo López Bobo (2002) son as
unidades especializadas na mani es ación de con idos exp esi os. Algúns ipos de palab a, logo
de su i en un p oceso de g ama icalización, con e é onse en in e xeccións imp opias, pasando
a unha modalidade exp esi a a pa i dun alo apela i o dominan e, p obablemen e de i ado de
o mas como impe a i os, oca i os ou o mas exho a i as; mais es a hipó ese se á examinada
máis adian e. De aco do con López Bobo, es as o mas enden a eno a se de xei o habi ual e a
p esen a en a ian es xeog á icas e sociais, xa que o mani es a con ido exp esi o p o oca o seu
desgas e. Alén da con inua eno ación, es as o mas enden a man e a súa es u u a o ixinal
como subs an i os, adxec i os, e bos ou ad e bios; de aí que sexan o mas mul i uncionais,
ac uando nuns casos con alo ex ual e nou os como unidades modais
3
–uso in e xec i o–
(López Bobo 2002: 34-35).
Cómp e de e se e e lexiona sob e un dos azos que se o ece on p e iamen e pa a
desc ibi as in e xeccións. En elación á ausencia de con ido semán ico p opio das in e xeccións,
é impo an e engadi que unha soa in e xección pode exp esa a ios signi icados e de igual
3
“Las in e jecciones ienen ealmen e un signi icado modal, pues mues an la ac i ud del hablan e an e el con enido
del mensaje” (Rod íguez Ponce 2005: 4)

14
xei o, o mesmo signi icado pode se exp esado median e múl iples in e xeccións. Nou as e bas,
as in e xeccións son oces ex emadamen e e sá iles e o seu alo semán ico es á
inhe en emen e ligado ao con ex o. Insis imos unha ez máis na noción de que as in e xeccións
ansmi en eaccións e emocións dos alan es. Así, pa a exp esa so p esa, aleg ía, is eza, do ,
inc edulidade e c. emos in ini as o mas na nosa lingua, dende o mas p opias como ah, ai e oh
a a ou as imp opias, como se ían anda, andá e ai es (Ál a ez e Xo e 2002: 670). De aco do
con F eixei o Ma o (2002: 684), o signi icado das in e xeccións, aínda dependendo o almen e do
con ex o, ese a ec ado pola en oación e exis e unha co espondencia de signi icados pa a cada
o ma. Sendo an nume osos os alo es a exp esa – an os como emocións expe imen amos– as
in e xeccións amén poden se clasi icadas segundo a súa unción.
Como omos endo a a o de ago a, o come ido p incipal das in e xeccións é a unción
exp esi a, pos o que in o man sob e as ac i udes do emiso e é imposible decodi icalas no seu
sen ido máis li e al (López Bobo 2002: 53). Cómp e, po én, e en con a que nun ac o de ala
in e eñen un emiso e ecep o e de aí que aquelas in e xeccións que eñen que e co
in e locu o sexan coñecidas como apela i as. Den o des as dis inguimos as que p e enden
chama a a ención –ei–, as que asegu an a in e comp ensión –eh, ou–, as impe a i as e
exho a i as que inci an á acción –anda, opa, eña–, as que in e ompen –che, al o–, as que
ad i en dun pe igo –eh, ale a– e c. (Ál a ez e Xo e 2002: 670). O que p e enden é in o ma da
on ade do emiso de ac ua sob e o seu in e locu o e o seu alo emana xus amen e dese
ínculo comunica i o que se c ea pola p esenza do ecep o , mais amén se debe, nalgúns casos,
á súa p ocedencia de o mas impe a i as e exho a i as (López Bobo 2002: 53).
Ou a unción que amén se lle a ibúe ás in e xeccións é a unción á ica, que en como
in es ablece , man e ou in e ompe a comunicación pa a e i ica se a canle unciona, ou sexa,
pa a conse a o con ac o co in e locu o . As o mas que p opón López Bobo (2002: 58) pa a a
lingua española son homb e, cla o, bueno, amos, aya, anda e c. e di que de es a o almen e
deseman izadas, poden unciona como con olado es da mensaxe, ma cado es de con ac o ou
con inua i os. Polo que obse amos, a unción que desempeñan xa non en con ido modal e polo
an o ainos dubida da súa clasi icación como in e xeccións. Semella que o seu papel consis e na
o ganización do discu so, si uándose, así, máis p e o da de inición que dabamos de ma cado do
discu so. Es e pano ama an amplo e di uso de alo es semán icos ainos dubida da clasi icación
que me ecen es as o mas e lé anos a p egun a nos se es amos a ala ben de in e xeccións, ben
15
de ma cado es do discu so; ou se, po én, as in e xeccións non son máis que un ipo de
ma cado es. Desen ol e emos es a idea con máis de alle no seguin e pun o.
3.4. SON AS INTERXECCIÓNS MARCADORES DO DISCURSO?
A a es e momen o iñemos analizando os ma cado es do discu so e as in e xeccións como
elemen os illados e alo ando as di e en es isións do que os es udosos conside an que son es as
unidades. Ago a ben, puidemos comp oba amén que moi os dos pun os que omos ocando e an
compa idos polas dúas o mas. A con inuación, p ocede emos a e a a que ni el esas
semellanzas pe mi en que alemos dun mesmo concep o ou se es amos an e dúas ca ego ías
dis in as.
En p imei o luga , pa a Cue o e López (2003: 78) an o in e xeccións como ma cado es
son unidades que non eñen como obxec i o codi ica concep os, senón conduci in e encias. De
aí que un dos azos que compa en e que des acamos como básico e elemen al é o ei o de se en
ambas as dúas o mas elemen os do discu so. A segui , debemos e en con a que en endemos
po ma cado do discu so. Se a súa de inición se equipa a á de conec o , non odas as
in e xeccións es a ían ecollidas baixo es a nomencla u a, xa que non compa en os mesmos
azos de ini o ios. Unha das ca ac e ís icas máis salien ables das in e xeccións é que sen
necesidade dou os elemen os, poden o ma un enunciado; os conec o es, pola con a, non
(Ameka 1992: 105). As in e xeccións non eñen signi icado p oposicional mais eñen o za
ilocu i a
4
, o que lles pe mi e cons i uí un ac o de ala. Con odo, exis en algunhas in e xeccións
que si eñen pun os en común cos conec o es, po iso algúns au o es, como Vázquez Veiga
(2003), as inclúen den o dos ma cado es do discu so, conc e amen e na subca ego ía de
o ganizado es da con e sa. O pun o in e medio no que coinciden ambas as dúas o mas é cando
uncionan como elemen o de enlace. No caso de apa ece en as in e xeccións in oducindo un
enunciado, o seu uso ap oxímase ao dos memb os p o o ípicos da ca ego ía de ma cado es do
discu so, is o é, os conec o es (Ameka 1992: 105). Es a idea amén es á p esen e en Tanghe
(2016: 30), quen a i ma que cando unha in e xección ai acompañada polo enunciado que
especi ica o seu signi icado, aseméllase a un conec o p agmá ico.
Tamén se en emp egado a nomencla u a ma cado p agmá ico como sinónimo de
ma cado do discu so, mais sen en ende es e úl imo como sinónimo de conec o . Segundo
4
Es e e mo oi acuñado po Aus in (1962), que de ine a o za ilocu i a como a in ención que emos ao dici algo.
16
B in on (1996: 30-31), os ma cado es p agmá icos son aqueles elemen os que cump en as
seguin es uncións:
1. Exp esan a elación dun ac o de ala con ou o an e io ou co con ex o.
2. Teñen a capacidade de es u u a o discu so.
3. Ac úan como sinais de espos a.
4. Son un ecu so pa a man e a p og esión da con e sa.
5. Considé anse, en esencia, pa e da in e acción comunica i a.
En endemos es as uncións como múl iples e po eces dispa es, polo que supoñemos que pa a
se en cump idas, os ma cado es p agmá icos deben albe ga di e sos ipos de palab a que
cons i ui ían un in en a io moi amplo. Pa a acou a a lis axe, B in on (1996: 32-35) p opón unha
se ie de ca ac e ís icas que odas as o mas e ían en común:
– Os ma cado es p agmá icos son p incipalmen e un azo da o alidade e nacen da
in o malidade des e ipo de discu so, é po iso que es án es igma izados e non apa ecen
en discu sos o mais.
– Adoi an se b e es en can o á ealización onolóxica.
– Ocupan na maio pa e dos casos a posición inicial do enunciado, mais is o non é algo
es i i o, senón que poden apa ece amén en posición media ou inal.
– Xe almen e, non po an signi icado p oposicional, empo iso, cando p oceden dou as
o mas, poden man e pa e dese signi icado o ixinal.
– Si úanse ó a da es u u a sin ác ica –ou agamen e unidos a ela– como consecuencia,
non desempeñan unha unción g ama ical.
– Cons i úen un g upo he e oxéneo de i ems; non eñen odos da mesma on e
g ama ical, senón que p oceden dunha a iedade de ca ego ías adicionais. Pa a pecha
es a sucesión de ca ac e ís icas e e omando o p e iamen e is o, di emos que
– Os ma cado es p agmá icos son mul i uncionais –ope an en dis in os planos–.
Ac ecen a emos es a sucesión de ca ac e ís icas con algunhas que p opón Tanghe (2016: 38-40)
espec o do plano sin ác ico:
– A imposibilidade de le a complemen os ou especi icado es
5
.
– Tampouco poden coo dina se en e si, sob e odo as in e xeccións.
5
Algúns ma cado es admi en complemen os con de, se ou que mais es as son combinacións ixas (Tanghe 2016: 38-
39). En galego e iamos algúns exemplos como ‘ eña de aí’, ou ‘anda que’.
17
– Non se poden some e á negación nin á in e ogación e menos aínda, se ocalizadas; ao
a opá ense ó a da o ación, non poden se des acadas po ningún ipo de es u u a, xa que
como dixemos, non se poden combina con especi icado es.
– Non poden se subs i uídas nin po p onomes, nin po deíc icos.
Ademais dos seus azos de ini o ios, B in on (1996: 37-38) engade unha no a lis axe de
uncións que lle a ibúe a es as unidades da linga e que esul a de g an in e ese. Den o des a
selección, esul a cla amen e e iden e que non odas co esponden a un mesmo ipo de palab as.
Ci a emos só as máis ele an es e que an e e encia ao ipo de unidades que nos compe en nes e
aballo. A p imei a delas consis e en inicia ou pecha o discu so, incluíndo a chamada de
a ención ao in e locu o . É cu ioso que nes e uso se conca enen o p o o ipo de in e xeccións, que
se enca ga ían da pa e máis apela i a, e o de conec o , que ab i ía e pecha ía o discu so. Po
ou o lado, má canse es uncións que se ían amén p opias dos conec o es: limi a o discu so,
p esen ando un no o ema ou acendo unha co ección ou especi icación; indica no a
in o mación, ou ella; e, po úl imo, ma ca a elación de dependencia que se es ablece en e
unhas secuencias e ou as. Tamén engade ou a unción que ai alusión ás in e xeccións; a de e
a capacidade de exp esa unha espos a, eacción ou ac i ude an e un ac o de ala (p e io ou
pos e io ).
Acep a emos como de ini i a a desc ición que B in on (1996) ai des es elemen os, xa
que se axus a á nosa p opos a de con empla conec o es e in e xeccións como cohipónimos, e
non como elemen os desconec ados. No en an o, inclinámonos polo e mo ma cado do
discu so, po se o máis emp egado polos es udosos des a ma e ia e especialmen e, polos que se
ocupan dela no ámbi o da lingüís ica galega. A clasi icación des as unidades se ía a seguin e:
MARCADORES
DO DISCURSO
Conec o es In e xeccións ...
18
4. A EVOLUCIÓN DOS MARCADORES DO DISCURSO DERIVADOS DE VERBOS
DE MOVEMENTO
4.1. OS VERBOS DE MOVEMENTO: ANDAR, IR E VIR
En p imei o luga , comeza emos po expoñe os azos p opios dos es e bos –anda , i e i –
dos que de i an as o mas discu si as que son obxec o des e es udo. É necesa io poñe sob e a
mesa aquelas calidades que os ca ac e izan pa a, así, pode mos en ende a súa e sa ilidade, a
mo i ación dos cambios g amá icos e semán icos que expe imen an e, sob e odo, pa a xus i ica
o que eñen en común eses cambios nos es casos.
Os e bos de mo emen o non causa i os do español poden se di ididos en dúas clases
segundo a súa na u eza semán ica e sin ác ica: e bos de desp azamen o e e bos de modo de
mo e se. I e i pe encen ao p imei o g upo, men es que anda se si úa no segundo (Mo imo o
2001: 43-44). Podemos dici que os e bos de desp azamen o di eccional –no noso caso, i e i –
exp esan inhe en emen e unha axec o ia e ca ecen da compoñen e de modo; pola con a, os
e bos de modo de desp azamen o –anda – le an inhe en e un modo, mais non explici an a
axec o ia (Tanghe 2016: 53). No caso da lingua galega, os e bos do p imei o g upo inclúen a
axec o ia na p opia o ma e bal, polo que se que emos indica o modo de desp azamen o,
debemos incluí un complemen o. O mesmo acon ece cos e bos de modo de desp azamen o,
que p ecisan dun complemen o loca i o pa a indica a di ección (Talmy 2007: 89). Podemos e
como es a dis ibución muda segundo a lingua; exempli ica émolo compa ando a lingua galega
coa lingua inglesa:
(4) Unha apa iga c uzou [Vdi ] a Alameda camiñando [COMPmodo] cos pés abe os
(2009, Villa , A p aia dos a ogados [CORGA])
En inglés, a cons ución se ía algo así como “a gi l walked h ough he Alameda”, ecaendo o
alo de di ección na p eposición e non no e bo, ao a a se walk dun e bo de di ección. No
caso galego, c uza é un e bo de di ección e o que ansmi e o complemen o é o modo.
Ou o elemen o que in lúe no alo semán ico dos e bos de mo emen o é a deíxe, que
exp esa ben un mo emen o ca a ao alan e, ben ca a a unha di ección con a ia. A deíxe é, de
ei o, o elemen o que ma ca a di e encia en e os e bos i e i . Cando alamos, es ablecemos un
cen o deíc ico, que coincide coa posición do alan e. I indica a as amen o do cen o deíc ico e

19
ao con a io, i exp esa o achegamen o a ese cen o (Tanghe 2016: 53-55). Es e aspec o se á
ele an e á ho a de en ende as exp esións me a ó icas que se c ean a pa i des es e bos.
Á pa e diso, debemos epa a na o ixe das o mas que imos analiza ( eña, ai e, ai es,
anda, andá), xa que non odas de i an da mesma ca ego ía e bal. En conc e o, ímonos cen a
no modo e bal. Po unha banda, ag upa emos as o mas ai e e anda –p ocedencia de ai es e
andá– que se co esponden co modo impe a i o; po ou a, es uda emos eña, un p esen e de
subxun i o. Segundo a i ma Company Company (2004: 52), os ma cado es de e bais
desg ama icalízanse, p incipalmen e, dende os modo impe a i o e subxun i o.
O impe a i o é a o ma máis eco en e dada a súa apa encia b e e e a súa libe dade
posicional. Ademais, dende un pun o de is a semán ico, o seu ca ác e exho a i o aino
axei ado pa a adap a se á ca ego ía de in e xección (López Bobo 2002: 40-41). O impe a i o é o
modo da unción apela i a e do mesmo xei o que a in e xección, en a p oduci eaccións no
in e locu o . Ambas as dúas ca ego ías compa en a ausencia de p edicación decla a i a, a
sup esión do con ido semán ico o acional e cons i úen enunciados que non poden se decla ados
como e dadei os ou alsos, nin admi i a modalidade in e oga i a. O in en a io de
in e xeccións imp opias en iquécese con no as o mas p oceden es de impe a i os, que ao
desg ama icalizá ense, adqui en alo es exp esi os e ca ac e ís icas mo osin ác icas p opias das
in e xeccións (p oceso do que ala emos no seguin e pun o). A di e enza p incipal en e un
impe a i o e unha in e xección é o p edominio da modalidade apela i a do p imei o, sob e a
exp esi a, da segunda. O impe a i o ocaliza o seu uso na exp esión de manda os, men es que a
in e xección conduce o uso ca a á pa e emo i a e pe de o seu signi icado e e encial (López
Bobo 2002: 60-61). Así mesmo, o impe a i o amén exp esa ac os ilocu i os indi ec os como da
consello, da ánimo, exp esa ogo, a ae a a ención ou exp esa desexo. Todos compa en o
ei o de que hai un emiso que p e ende ace ac ua a un des ina a io e polo an o, pa a que a
acción se ealice con éxi o, o des ina a io debe es a p esen e no con ex o do discu so.
Dis in o é o caso do modo subxun i o, que ansmi e un desexo e no que, polo an o, a
p esenza do in e locu o non é imp escindible. O modo subxun i o adoi a p esen a se en
con aposición ao modo indica i o e es e an agonismo adica en es pun os: ealidade s.
i ealidade, ei os s. hipó eses e obxec i idade s. subxec i idade. Po esa azón, dicimos que o
subxun i o é o modo que exp esa posibilidade e desexo. Exis e no en an o ce a elación o mal
en e os modos impe a i o e subxun i o xa que nalgunhas ocasións se eco e ao subxun i o pa a
20
comple a o pa adigma do impe a i o. Con odo, independen emen e do modo e bal o ixina io,
odas as in e xeccións de i an dunha o ma e bal u ilizada con alo exho a i o (Tanghe 2016:
61-64). Coa ans o mación en in e xección, as no as o mas man eñen a unción apela i a
inicial, mais o alo semán ico o ixina io desapa eceu, é dici es as o mas xa non p e enden que
se le e a cabo a acción de mo emen o que se indica no signi icado do e bo o ixina io (Tanghe
2013: 5).
Segundo Cas illo Lluch (2008: 1750), can o máis p agma icalizada es á unha o ma, máis
desmo i ada se ol e seman icamen e en elación á o ma o ixina ia. Nes e con ex o, moi as
eces, p odúcense eduplicacións da o ma que, como e emos, son moi ecuen es nos
ma cado es de i ados de e bos de mo emen o: anda, anda; ai es, ai es e c. O que se p e ende
é ob e un ealce do seu alo , e ambos os dous ma cado es eduplicados eñen o mesmo
signi icado. Ago a ben, es e enómeno non se dá en odas as si uacións, senón que as epe icións
son menos ecuen es nos alo es me adiscu si os –pois non é necesa io insis i nes e alo – e
p edominan nos usos exp esi os e apela i os (Tanghe 2016: 209-210). Ál a ez e Xo e (2002:
671) engaden que ademais de achega un alo in ensi icado , de muda a en oación, “a se ie
epe ida adqui e un signi icado di e en e”. Aínda non es ando p esen es no noso aballo os
aspec os p osódicos, podemos a i ma que es e cambio de signi icado ligado á en oación é moi
no able nos usos i ónicos.
Alén des e uso dob e que a ec a a odas as o mas, hai ou os dous ma cado es,
conc e amen e aqueles p oceden es de impe a i os – ai e e anda–, que expe imen an unha
segunda ase de cambio que muda a súa o ma como no o signo lingüís ico. No caso de ai e,
á ase dun cambio mo olóxico, no que se engade un –s no inal de palab a ( ai e > ai es); e
can o a anda, p odúcese o desp azamen o do acen o (anda > andá).
En p imei o luga , e emos en que consis iu o p oceso de ai es. Es a no a o ma i ía un
paso máis alá no p oceso de g ama icalización, desligándose das súas o ixes no e bo de
mo emen o e consolidándose como palab a in a iable di e enciada. Así, expe imen a un cambio
no seu signi ican e engadindo un –s inal p opio de ou os ipos de palab a in a iables como os
ad e bios, polo que o mulamos a hipó ese de que se a e dun cambio analóxico ca a a es a clase
de palab a. Un dos p ocedemen os analí icos de o mación de ad e bios é o denominado “–s
ad e bial” (Fe ei o 1999: 352; Penny 1991: 117), que emos nou as o mas galegas como
men e>men es, an e>an es, on e>on es ( o ma dialec al ac ual) somen e>somen es e c.
21
Polo que se e i e a andá, non esul a es año es e desp azamen o acen ual, xa que
es amos an e unha o ma in e xec i a, unha ca ego ía moi lábil desde o pun o de is a dos seus
pad óns p osódicos. Es e desp azamen o, de ca ác e en á ico, con ibúe a e o za o alo
exp esi o das in e xeccións, ademais de consolida un signi ican e no o que se dis ancia do
impe a i o. Algunhas in e xeccións que compa en es e enómeno son: ola>olá, ole>olé,
os ia>os iá, os as>os ás; e na lingua española (NGLE 2009: 2488-2489),
ojalá>/‘oxala/>/o’xala/ ou ahí a>/’aiba/>/a’iba/.
Ambas as dúas mudanzas o mais ( ai e> ai es, anda>andá) esponden a un enómeno
común de cons ucionalización de no os signos lingüís icos, de inido po T augo e T ousdale
(2013: 22) do seguin e xei o:
Cons uc ionaliza ion is he c ea ion o o m[new]-meaning[new] (combina ions o ) signs.
I o ms new ype nodes, which ha e new syn ax o mo phology and new coded meaning,
in he linguis ic ne wo k o a popula ion o speake s. [...] Minimally, cons uc ionaliza ion
in ol es neoanalysis o mo phosyn ac ic o m and seman ic/p agma ic meaning;
discou se and phnological changes may also be implica ed a a ious s ages.
Es e p oceso o que p e ende é es abiliza o signo lingüís ico de manei a que un no o alo
semán ico es ea conec ado a unha no a o ma di e enciada ( es ablecendo así o equilib io 1
signi ican e = 1 signi icado). Con odo, os no os ocábulos –andá, ai es– non consegui on
desp aza as an e io es –anda, ai e– e como e emos, pa a exp esa un mesmo alo semán ico,
con i en ambas as dúas, aínda que non in e cambiables en odos os con ex os.
Resumindo, as o mas anda, ai e e eña compa en o se en odas elas e bos de
mo emen o, aínda que xa imos que de dis in o ipo. As dúas p imei as co esponden ao modo
indica i o e ademais, es án o muladas na P2; po én, eña coincide coa P3 do p esen e de
subxun i o. Non odas elas indican ob iga ou manda o, senón que como xa imos, o modo
subxun i o amén pode exp esa desexo (Tanghe 2016: 72-73). Andá e ai es son o mas
pos e io es que apa ece on como consolidación dun no o ipo de palab a e que p e enden
des aca algún aspec o: no caso de andá o alo exp esi o e no de ai es, a ixación dunha no a
in e xección. No seguin e pun o e emos como se p oduce o paso dunha ca ego ía g ama ical a
ou a –de e bo a in e xección– e en que medida o con ex o a ec ou ao cambio de signi icado.
22
4.2. O PROCESO DE PRAGMATICALIZACIÓN E O CAMBIO SEMÁNTICO
De aco do con Meille (1912/1965: 130-131), exis en dous p ocesos in oluc ados na c eación de
ma cado es g ama icais. Un é a con e sión dunha palab a au ónoma nun elemen o g ama ical, e
o ou o é a acción da analoxía. Es as dúas ases non eñen a mesma ele ancia no p oceso de
g ama icalización, sendo o p imei o, que en ol e a pe da do signi icado léxico, o máis
impo an e. Po que son as unidades léxicas as que so en es es p ocesos de g ama icalización e
non ou as unidades? De aco do con Ku yłowicz (1964: 245), as unidades léxicas son as
compoñen es undamen ais, an o a ni el simbólico como deíc ico, dun ac o de ala. Conc e a
es a eo ía dicindo que un enunciado es á encad ado nun espazo e empo conc e os, que se
mani es an nos p onomes pe soais e nos empos e bais. Así, as ca ego ías que es án
di ec amen e conec adas coa si uación do ac o de ala, se án omadas como pun o de pa ida pa a
a elabo ación de no as ca ego ías g ama icais. T augo (1982: 247) a gumen a que a
g ama icalización é o esul ado di ec o da in e acción en e as limi acións onolóxicas e
semán icas no uso da linguaxe. O cambio onolóxico ende a educi a in o mación, como
esul ado da cele idade do discu so. Pola con a, o cambio semán ico-sin ác ico p e ende man e
e incluso amplia esa in o mación; así, ine i ablemen e, p odúcese a deslexicalización ou
balei amen o semán ico das unidades léxicas, mudando dunha unción p incipalmen e desc i i a
e e e encial a ou a baseada na ac i ude do in e locu o coa in ención de a icula un discu so
cla o, cohe en e e exp esi o.
Company Company (2008: 202-203) expón que a g ama icalización consis e en esol e
as es a exias do discu so, de manei a que aqueles enómenos lingüís icos que ope an no ni el
discu si o –gañando ca ga exp esi a– se con e an en es u u as g ama icais habi uais. Es e
esquema semellaba se o único p esen e no p oceso de g ama icalización e o que le amos is o
a a o de ago a. Po én, nos úl imos anos o a ance nes es es udos amosa que o paso dun es ado a
ou o amén se p oduce no sen ido in e so, dándose casos nos que o mas p opias da sin axe
pasan a unha ca ego ía menos g ama ical; di o dou o xei o, o mas dependen es ocan a lib es,
palab as g ama icais a léxicas, pasamos da mo oloxía á sin axe, da sin axe ao discu so e c. En
consonancia con Company (2008: 203), a medida que as cons ucións son en iquecidas
p agma icamen e e gañan signi icados ap ecia i os, an sendo some idas a un p oceso de
deca ego ización e debili amen o do seu con ido e e encial o ixina io. Debido a is o, amplían o
seu alcance p oposicional e eñen maio independencia da es u u a sin ác ica. Nes a ob a, a
29
–Goana: (con mal xenio ) ¡Anda..., ago a con que sai!
(1930, Casado Nie o, Amo i eleuciós. Pequeno saine e de cos umes [TILG,
CANAMO930, 28])
Es es son algúns dos alo es que de i an dos e bos de mo emen o mo i ados po unha
me á o a. Como dixemos an e io men e, a ede que se c ea nace dun signi icado base do e bo
de mo emen o –anda , i e i – que omando como e e encia os aspec os que con én (deíxe, po
exemplo) c ea no as acepcións median e unha me á o a. Mais es as acepcións poden despois
p oduci ou as no as; como e emos máis adian e, exis en usos i ónicos que poden de i a dos
de so p esa. Aquí, soamen e ixemos e e encia a ca o me á o as que compa en os es e bos e
que amén se dan nou as linguas, logo concluímos que o mo emen o é, como a i mabamos
inicialmen e, un concep o conc e o moi eco en e á ho a de exp esa signi icados abs ac os
ligados ao discu so, xa que o mo emen o espazo- empo al que se dá na ealidade, pasa a un
dominio máis cogni i o e discu si o.
4.4. O CONTEXTO CRÍTICO
An es de se consag a o cambio semán ico (unha ez es e se puxo en ma cha) e de se consuma o
p oceso de cons ucionalización das no as in e xeccións como o mas di e enciadas, exis e un
es adio in e medio ao que nos e e i emos como con ex o c í ico (Diewald 2002: 109). Es e
e mo ai e e encia ao es adio no que dá comezo o p oceso de g ama icalización. Nes a al u a, a
es u u a o ece di e sas opcións de in e p e ación p agmá ica, en e elas o no o signi icado que
se ai g ama icaliza . O con ex o c í ico en ol e un ac o semán ico e sin ác ico conc e o e
consis e no en on amen o de dúas o mas que son mo olóxica ou mo osin ac icamen e
con usas e que non se poden desambigua mu uamen e. O des ina a io é quen se enca ga de
in e p e a a o ma –nes e caso e bal–, sen ningunha indicación, bo ando man unicamen e dos
p ocedemen os in e enciais e das implica u as con e sacionais. Son p ecisamen e es as
implica u as as que axudan a escla ece o signi icado. O seguin e es adio é aquel no que se
desen ol en con ex os illados, é dici , di e enciados pa a cada o ma. Nes es, só unha das
in e p e acións é posible, xa que as o mas son is as como independen es a unha da ou a
(Diewald 2002: 112-114). A con inuación, poñe emos a ios exemplos de con ex os c í icos nos
que non podemos sabe con ce eza se se a a aínda da o ma e bal (impe a i o ou subxun i o)

30
ou se es amos xa an e unha in e xección; mais o que si podemos con i ma é que se a a dun uso
ambiguo e no que a o ma camiña ca a á g ama icalización dunha no a palab a.
(13) Din algús que can o mal; pois p a min can o bas an e; o que me non quei a oí ,
anda, bu o, pa a adian e (1881, Saco y A ce, Li e a u a popula de Galicia [TILG,
SACLIT881, 55])
(14) Anda p a dian e! Me exildo, ou demo; non me ma ees nin agoi es an o (1882,
F ancisco Mª de la Iglesia González, A on e do xu amen o [TILG, IGLFON882, 38])
(15) Anda, que idiño, anda, anda, que po i xa espe o; eu no anda xa e conezo, pois
no co azón e le o (1884, Domingo Blanco, A poesía popula en Galicia [TILG,
BLNPO2884, 340])
(16) Anda, Ma ica , ai e , –di á c iada doña Pepa– si o siño P imo, o o nei o, én
masa, ¡anda, ai lixei a! (1886, O Galiciano [TILG, GAL092886, 2])
Nos exemplos (13) e (14) es amos an e dúas o mas que son, inequi ocamen e, e bos, o
que se demos a pola p esenza de complemen os e bais, incompa ibles coa condición de
in e xección: anda pa a adian e. Nes es exemplos es ásenos indicando o modo e a di ección do
mo emen o que deno a de seu o e bo, e que se e o za median e eses complemen os. Po ou a
banda, no exemplo (15) es á p esen e amén a idea de mo emen o, que se e cla amen e co ‘po
i xa espe o’ e ‘no anda xa e coñezo’, aludindo ao modo no que se desp aza. No úl imo dos
exemplos (16) o e bo apa ece con ou a o ma e bal sob e a que ecae a ca ga semán ica da
acción a ealiza (nes e caso ai), polo que anda achega o alo máis exp esi o, que se a opa a
cabalo en e da ánimo e indica o modo de desp azamen o. Nes es exemplos –(15) e (16)– coa
o ma anda, emos que se a a de con ex os dubidosos, xa que, po unha pa e, pode en ende se
que o alan e demanda do oín e li e almen e que ande pe o, po ou a, pode en ende se como
unha exp esión xené ica de ánimo, cun alo exho a i o non inculado especi icamen e á acción
de anda ; des e xei o, es es dous se ían exemplos de con ex o c í ico no cal nace ía a o ma
in e xec i a.
31
(17) ¡Ai, miña xoia, can o e que o! Di: ¿Dásm ' un bico? Rosa moi quedo dixo, en ' os
den es, –Non , min i ei o ... ódo- los homes sóde-lo mesmo. Vai e, Xan, ai e, non ales
deso (1878, Losada As ay, Poesías [TILG, LOSPOE878, 175])
(18) –¿Qué qués?, apaz; ¿a qué és co ambo il, e co pi o? –Hui ¡que oña! ¿a qué hei de
i ? Si non a ae lle is o? –E que é iso, a e , a e ¿Quen cho dou? –Un seño i o –Pois
ai e. (1888, Posada, Poesías selec as [TILG, PDAPOE888, 55])
Como podemos obse a nos exemplos (17) e (18), ai e apa ece en si uacións de
ambigüidade nas que a súa in e p e ación pode se álida an o se o conside amos un impe a i o,
como unha in e xección. En (17) pode que xa non es eamos an e unha o de di ec a que indique
que a ou a pe soa, Xan, ma che, senón que é p odu o do desaco do, en ado ou descon o midade
da mulle , de manei a que o que p e ende é que Xan e i e as súas palab as. Algo semellan e
acon ece no exemplo (18), o alan e esponde descon o me an e a in o mación de que o seu
in e locu o oi en iado po un seño i o. Podemos ace unha dob e lec u a da súa espos a, ai e
pode se unha o de de que desapa eza da súa is a, xa que non que e ecibi a es e pe soa, mais
amén pode se unha exclamación de so p esa ou indignación an e un de e minado ei o, sen
inculación xa cunha demanda eal de que o oín e abandone o luga da con e sa. Es e alo nace
en con ex os de en ado, ou i a, que p opician enunciados exho a i os, exclama i os e exp esións
b e es, como emos nes es dous exemplos.
(19) [nunha p ocesión] só quedou a Vi xe , os que a le aban e o Luís co es anda e,
queda on cinco, e logo eña e escos, pa a odos houbo menos pa a o Luís (1996,
Emilio A aúxo, Tempos se odios [TILG, ARATEM996, 11])
(20) hai moi as cousas que se acaban pa a semp e, hai moi as cousas , camiños e moi as
cousas que se acaban pa a semp e, en o al, eña a án e eña qué sei eu, e eñan
an asías e eñan moi as aizóns e ampas e men i as (1996, Emilio A aúxo, Tempos
se odios [TILG, ARATEM996, 189])
(21) E eña iño, la pei adas, ogue es e gai a. No pallei o du míanse as cogo zas p a
escomenza de no o a bebe e come (1998, Manuel Roel Longuei a, Con os e poemas
dun au o igno ado [TILG, ROECON998, 108])
32
Po úl imo, emos o con ex o c í ico no que lo ecen algúns dos usos da u u a
in e xección eña. Os es exemplos semellan e lec i a mesma si uación, mais non é así. Como
e emos máis adian e no aballo, un dos alo es p agmá icos des a in e xección é o de ‘anima ’
e ep oduci á es u u as p ac icamen e idén icas a es as que emos aquí. Como o ma do e bo
subxun i o, eña indica a pe ición dun emiso dun ce o elemen o, así, no exemplo (21) podemos
in e p e a que alguén es á a pedi iño. Des e modo, en e o elemen o que se si úa a
con inuación do e bo e es e mesmo, exis e conco dancia, o que se demos a no exemplo (20):
eña a án e eñan an asías. Con odo, a o ma comeza a desliga se des a conco dancia, sen
abandona o ca ác e de demanda e comezando a esboza ce a in ención de ánimo, como
de adei o exemplo (21), no que o e bo conco da co p imei o dos elemen os, mais xa non cos
seguin es, dando a en ende que a o ma es á a desliga se da es u u a o acional. Polo an o, a
on ei a en e o uso e bal e o uso c í ico én dado pola conco dancia coa ase nominal; cando
deixa de habe conco dancia, áb ese un con ex o c í ico. Nun p imei o momen o, a o ma eña
ansmi e o desexo dun emiso de posuí algo ou de que algo se ap oxime ao seu pun o de
e e encia (como imos nas me á o as); despois, es e signi icado es aécese a a queda un
sen imen o de ánimo, como no exemplo (19). Ás eces, es e ánimo e oluciona á mais xa non co
desexo de que algo se ap oxime, senón de que algo ou alguén ealice unha acción, alo que
analiza emos no seguin e pun o.
33
5. ANÁLISE DOS VALORES PRAGMÁTICOS ACTUAIS DAS FORMAS
Como iñemos endo ao longo de odo o aballo, o deba e a edo dos ma cado es do discu so e
das in e xeccións é in enso. Con odo, exis en di e sas clasi icacións que in en an poñe o de e
simpli ica a in e p e ación dos alo es des as o mas. Po én, o obxec i o do noso es udo non é
e ique a es as oces segundo a súa unción pu amen e g ama ical no discu so, senón que o que
nos in e esa é e que alo semán ico engaden e de que manei a axudan a en iquece as achegas
que os alan es an á con e sa. Así, p e e imos en oca a nosa análise dende as dis in as uncións
da linguaxe que p opuña Jakobson (1984). Cómp e dici que es a clasi icación non é pechada e
que como e emos, moi os dos alo es son solapados, podendo un mesmo ma cado ealiza
máis dunha unción a un empo. Alén dis o, é posible es ablece ma ices den o de cada un dos
alo es, mais a lis axe se ía desmesu ada e a nosa in ención é dis ingui aqueles signi icados
máis ep esen a i os.
Nalgunhas ocasións se á pe inen e a ende ás dis in as es u u as sin ác icas que o ecen
es es ma cado es segundo os seus usos, uncionando nuns usos de manei a illada, nou os con
complemen os, mesmo dando luga a exp esións xa ixadas na lingua. Conside amos de in e ese
pa a o aballo inco po a a eo ía da (in e )subxec i idade (T augo 2010), que in en a emos
poñe en pa alelo coa nosa elación de alo es p agmá icos, conc e ando en que medida cada
alo es á suxei o ou non ás ac i udes do alan e e ás do in e locu o .
5.1. FUNCIÓN EXPRESIVA
A p imei a das uncións que analiza ei se á a exp esi a, xa que como imos
an e io men e, é a p edominan e nas in e xeccións. Son moi os os alo es p agmá icos que
adqui en os ma cado es de i ados de e bos de mo emen o cando p e enden ansmi i as
emocións ou ac i udes do emiso , po iso, a mul iplicidade dos signi icados se á máis complexa
na unción exp esi a que nas ou as. Cómp e salien a que é p ecisamen e polo seu ca ác e de
ansmiso de sen imen os e ac i udes do emiso que case odos os alo es p agmá icos que
cump en a unción exp esi a eñen na u eza subxec i a; e emos máis adian e cal deles non o
en. Examinando o noso co pus, decidimos clasi ica odos os usos das o mas anda, ai e e eña
con unción exp esi a no seguin e epe o io:
34
i. Valo p agmá ico de so p esa
É o alo máis ep esen a i o das in e xeccións, xa que an e o inespe ado, espondemos con
ó mulas b e es, exclama i as e exp esi as. As in e xeccións e ma cado es do discu so
de i ados de e bos de mo emen o poden exp esa o sen imen o de so p esa ou asomb o an e
unha si uación ex alingüís ica. Así, e emos que odas as o mas des e es udo es án p esen es na
mani es ación des e sen imen o.
(22) Dixo: –Pois mi a, ou pendien e des o; que o unha mulle que eña dous conos e non
al encon o. E dixo ela: –Anda coño, si che gus a a eu, éñoos eu. (1999, López Valledo ,
Li e a u a de adición o al nos Cou os [TILG-LPVLIT999, 61])
(23) Pouco máis a de i on i un home cun oucín eno me. "Vai e –pensou o p obe–, eí
én o meu ub ei o" (2004, Poncelas Abella, Con os e lendas do Bie zo [TILG,
PNCCON004, 149])
(24) ¡Es o si que é gobe na ! o demais non ale nada; i así son óda-las cousas que pasan
na nosa España. ¡Vai e! ¡como si ou a nunca hoube an is o! (1886, O Galiciano [TILG,
GAL071886, 3])
(25) Recollendo a so ana en e as pe nas apa eceu a co e o cu a. –Vai es, son os edes
(1982, Vázquez, A chazca [TILG, VQZCHA982, 30])
Pa a es e alo exp esi o de ‘so p esa’ é ecuen e amén a o ma con desp azamen o do acen o,
andá, como en (26).
(26) CABALEIRO CUSPIDRIÑAL: A e , ¿onde es á o meu axe de omei o?
ACOUTACIÓN: (Nun apa e). FLORISEL: ¡Andá, o axe! Ago a si que a ixen. (1995,
González, A ía an ás ica [CORGA])
A mani es ación de so p esa, nalgunhas ocasións, amosa un on de en ado an e as palab as do
in e locu o debido á inc edulidade ou asomb o p o ocado polo con ido da súa mensaxe:
(27) Tolo –¿Ti que es e casa conmigo? Moza –¡Anda! ¿Eso é o que iñas que me dici
an se io? (1918, Ca é Al a ellos, Tole ías [TILG-CRETOL918, 13])

35
Re omando a p opia de inición de ma cado do discu so, insis iamos na idea de que o seu
p incipal obxec i o e a guia as in e encias do discu so. A i onía é un ecu so lingüís ico que
ansg ide a máxima de calidade
6
(G ice 1975) e de aí que a ec e á in e p e ación do enunciado.
Os ma cado es do discu so axudan á in e p e ación da i onía e ou as eces con ibúen ao e ec o
i ónico (Ruiz 2010). Nos seguin es con ex os e emos como os ma cado es ai e e ai es –de
manei a simple e eduplicada– se mo en na in e p e ación en e a so p esa e a i onía, de i ando
es e segundo alo do p imei o e amosando unha alsa es añeza an e o di o polo in e locu o .
(28) –«E si ando co'il, chega un in e en que nos emos que ba e , é deci , en que eño
que malla nil, eña ou non a con o... P o sin il non me adi i o, eleí es o caso...» –
«¡Vai es, hom!», dixen indo. «Logo, daquela, en e domiñado» (1959, Blanco Amo , A
esmo ga [TILG, BLAESM959, 26])
(29) E cando iba polo camiño , houbo quen ll ' oueu deci alando co pa aguas, coma se o
pa aguas o en ende a: –¡Vai e, ai e, que non se e podía molla ! ¡Quen o soupe a! ¡Pe o
deixa, que ago a, xa non e qui a ei da casa senón cando non cho a! (1931, Ga cía
Ba os, Con iños da e a [TILG, GARCON931, 167])
(30) [ alando da si uación dos galos] A min doime a ialma ca ilando sob e da osa
asoballada e humilde condición, dina de mello so e... –¡Vai es, ai es! –dixo es onces
bul onamen e un galo ello, que non se mo e a do polei o (1909, Lug ís F ei e, Con os
[TILG, LUGCON909, 27])
(31) D. CAMILO –Dime Ca mela ¿Teu pad iño alouche algunha ez de casa e?
CARMELA. –Nunca, has a hoxe que me alou do he dei o do Pe o, que di que én es a
a de a p e ende me. D. CAMILO. –¡Vai es, ai es! Ago a caigo na con a (1915,
Rod íguez López, O chu ón [TILG, RDRCHU915, 26])
Unha ou a es u u a sin ác ica que se epi e con ecuencia e que compa e es e mesmo
signi icado é VAITES + [CON(p ep) + FN]. No exemplos (32) a cons ución ansmi e o alo de
so p esa, men es que en (33), xa cun uso dob e, obse amos como a mulle p e ende ace se a
so p endida an e as accións do bo ica io, mais cun lixei o on i ónico.
6
G ice (1975) es ablece ca o máximas con e sacionais necesa ias pa a o cump imen o do P incipio de Coope ación:
máxima de can idade, de calidade, de elación e de modo. Con o me a máxima de calidade, as nosas con ibucións
no discu so han de se e dadei as.
36
(32) PILARA. –De mane a qu'anque mañá, poño po caso, soupe ase quén dispa ou o
i o, mal non pasa íalle, po que e a con o acabado. D. FILIPE. –Eso mesmo, nena.
PILARA. –¿E quén si ía ianza dese comp emiso? D. FILIPE. –(Con 'o seu cheleque).
¡Vai es ca apaza! É an lis a como e mosa (1920, Comellas Coímb a, Pila a ou a
g andeza d’os humildes [TILG, COMPIL920, 51])
(33) LELA. ¡Vai es, ai es con Don Sa u io, que que chega polo a allo...! ¿I en ón,
os ede xa non a opa manei a de namo a polas boas...? O BOTICARIO. Os peixes e as
mulle es collense con a imañas... ¡E como eu xa ou indo algo ello...! (1953, Cas elao,
Os ellos non deben de namo a se [TILG, CASVEL953, 14])
ii. Valo p agmá ico de inc edulidade ou e u ación
En iando co on do exemplo (27), dis inguimos unha no a ac i ude an e o di o polo in e locu o
no ma cado eña. Se ol emos a is a a ás, e emos que eña non apa ece no co pus como
mani es ación de so p esa, pola con a, de escep icismo ou descon ianza. En ocasións, eña
apa ece e o zada con ou as in e xeccións como en (35) e (36), onde home engade un on
amilia e e o za a imaxe posi i a do alan e, e i ando unha posible si uación incómoda
(F eixei o Ma o 2016: 107). En (34) combínase coa pa ícula xa pa a exp esa es e alo de
inc edulidade, mais pode se que es eamos an e un calco do español, xa que es a es u u a é moi
ecuen e en locucións como anda ya e enga ya (Cas illo Lluch, 2008; Tanghe 2016: 126).
(34) –e a mei elí a ma imo ena ca in ención de mon a elí unha b onca ben mon ada de
pai e moi seño meu; –¡ eña xa! (1977, Ca oi a, A cadea e a ou a banda do silenzo
[TILG, CTOCAD977, 10])
(35) –A e se un día e emos con e ido nun he oe dun exé ci o democ á ico alá na úa
e a, onde non haxa xe a quía e os pos os di ec i os, po non dicí-los mandos, sexan
p omo idos po o ación ou aclamación popula . ¡Veña home, a e se es i o que acáda-
la edención pa a a úa e a! (1986, Laxe F ei e, Loi a e mo e [TILG, LAXLOI986,
140])
(36) O a o oi que non os pa ise a ca a po que a min es ánme en ando ganas de
me e os un pa de hos ias po ma icóns. Veña, home, ide á me da. Xa non sei nin pa a
que ab ín a boca (1993, de To o, Tic-Tac [TILG, TROTIC993, 224])
37
Nes e úl imo exemplo, (36), ademais do desaco do, en a en xogo no con ex o unha no a
a iable, que é a de en ado, desag ado, o que nos le a a sinala es e uso como an esala dun ou o
que analiza emos a segui : o de queixa, as ío. Polo que se e i e ao o ma o, pode apa ece an o
unha ez – éxase o exemplo an e io – como duplicado. Nes as si uacións de descon en o é
ecuen e que apa eza o ma cado conxun ado con ou as in e xeccións; en conc e o, con
xu amen os:
(37) –¡Ca allo, pois ma a ma ouna!; ou sexa que... ampouco a cousa es á an cla a. E xa
din que o ala non en cancelas e a xen e comen a o p imei o que lle én a cabeza, pe o
nunca se sabe... Penso eu, aia. E un mo o é un mo o. –¡Veña, ca allo, eña! O que
pasa é que amais dun lang án e un cab ón o Chucho é un aluado (1994, Bo azás,
C iminal [TILG, BRRCRI994, 56])
iii. Valo p agmá ico de queixa, as ío
Así como a i mabamos que o alo i ónico de i aba do de so p esa, ago a e emos como o de
queixa e as ío, p o én do de inc edulidade. É po is o que o único ma cado que e emos con
es e signi icado é eña. Do mesmo xei o, pa écenos de especial ele ancia a ende ás es u u as
sin ác icas que se emp egan pa a mani es a es e alo . Como dixemos nou o momen o, pode
da se o caso de que o ma cado non apa eza como enunciado independen e, po én, é habi ual que
se c een es u u as ixas asociadas a un signi icado. Nes as ci cuns ancias, o que se que e
ansmi i é o desag ado an e unha si uación que se epi e no empo, polo que a es u u a
g ama ical en a á aslada a sensación de du ación, epe ición. A p imei a cons ución que
e emos se á VEÑA + [A(p ep) + INFINITIVO]. É posible que a es u u a apa eza p ecedida pola
conxunción e, que con ibúe a en a iza o alo de ei e ación.
(38) Eu ben que ía e o ce a man pa a que non segui a dispa ando, pe o ela, g andísima
cochina, ¡ eña a e i a se ca a a min, pa a ma a me amén! (1996, Fe nández Pé ez, Don
Gabino [TILG, FPEDON996, 27])
(39) E se o sala io oi a máis, o aballo ixose máis du o e longo : nos case es, en e ao
chan de e a; no pei ao, a cho e , con sacos de ab igo po en iba e po embaixo; na
cube a dos ba cos; na p aia, ba endo o sol. Tiñamos que en e a os pés na a ea pola
38
calo . E eña a epa a as edes. (1996, Vázquez Pin o , Os ellos o icios [TILG,
VZZVEL996, 12])
Do mesmo xei o, a opamos ou o ag upamen o que ep esen a a mesma noción, no
en an o, non é an ecuen e como a an e io ; es e é VEÑA + [DE(p ep) + INF]
(40) –¡Quén me de a un chi imboliño así! –decía. E seu ío eña de con es a lle semp e
coa mesma le ia: –Cando med es, cando chegues a home, e ás un ei o de cousas (1971,
Nei a Vilas, O cabaliño de buxo [TILG, NEICAB971, 33])
(41) D'alí a pouco chegou o pai e colleunos no colo. Un en cada b azo. Foi co'eles pola
ho a adian e. Apañaban ameixas e dabanlle palique ós mel os. E eña de i . (1971,
Nei a Vilas, O cabaliño de buxo [TILG, NEICAB971, 60])
En (41) pé dese o alo de p o es a en bene icio do ei e a i o o que amén acon ece en (42),
nes e caso coa es u u a VEÑA + INFINITIVO:
(42) aquilo oi a isa máis g ande do mundo, os mozos eña me e mozas nos eixes, ían
en e a palla coma un deus, mais es aba aquela Palmi a que e a un boi (1996, A aúxo,
Tempos se odios [TILG, ARATEM996, 142])
Hai que e en con a que es amos an e unha o ma de i ada dun e bo de mo emen o,
polo que non esul a es año que os alan es agamos uso des a exp esión pa a incidi mos na idea
de que se a a dun ac o que é einciden e no empo. Es e alo ese e o zado po ou as
ó mulas como a epe ición da palab a – mesmo máis dunha ez, como en (43)– e a conxunción
e, que axuda a man e o i mo, en a iza o alo du a i o e dá pé a que se epi a máis unha ez a
mesma ó mula.
(43) Vaise el e a ouse co dichoso do cin o aquel e oi e is euse a súa alba e al, pe o
an es deso me euse po cuan os si ios había zo ollos pa a le á-los. E eña, e eña, e
eña, e cando aba misando pois, cla o, chegoulle a ho a de consag a e alza , como
sabes que se ai, e dixo; aba le an ando a pa ena e inmedia amen e danlle en caé-los
zo ollos po si abaixo, odo co endo po debaixo dos pés abaixo (2004, Ca ne o
Vázquez, Da ala dos b añegos [TILG, CRNFAL004, 165])
45
u u o, polo que é idónea pa a se emp egada con es e signi icado. Recupe ando o exemplo (5),
no que ai es p e ende unciona como escla ecedo , obse amos como o alan e acila nas súas
palab as e non a opa o ocábulo conc e o que necesi a; ai es guía ao in e locu o e si úao no
discu so, indicando que o que se ai dici a con inuación é o e mo desexado e poñendo nel o
oco.
En (65) e (66) o alan e engade no a in o mación pa a escla ece o que nun p imei o
momen o pe cibiu como insu icien e coa in de que o seu in e locu o comp enda a idea que
in en a ansmi i lle.
(65) E a da aldea, da aldea-aldea. Vai es, que ninguén lle gañaba en se da aldea (2010,
Mo a, P osas inmaculadas [CORGA])
(66) Es aba de bo humo . A Rankes asse de ol e alle o bo humo . Non sabe se o
no a on na ecepción, po que es es alemáns... ai es, que non, que non é nada doado
desci a llelo os o (2001, López López, O cade no [TILG, LEZCAD001, 39])
O alo e o mula i o é a mos a explíci a no ac o de ala do P incipio de Coope ación.
Son os p opios alan es os que pe ciben que a súa mensaxe pode non se in e p e ada de manei a
co ec a e buscan no as es a exias de emenda os posibles e os.
iii. Re ouso
De aco do co DRAG, o e ouso é unha “ palab a ou exp esión que se epi e a miúdo ao ala ,
po un hábi o icioso”. O alo que ai poñe peche a es a análise é p ecisamen e, o do e ouso,
unha es a exia comunica i a que emos os alan es pa a consegui empo á ho a de o ganiza as
ideas que que emos comunica . Es e uso exple i o (Tanghe 2013:7-8) axuda á plani icación
discu si a, non achega ningún signi icado no o, máis con ibúe a que o alan e aga unha
in e ención co ec a, xa que gaña empo pa a p ocu a a exp esión máis axei ada pa a esa
si uación, o que en ía co alo e o mula i o que acabamos de e .
(67) Os mé i os dos sabios es án asulagados, logo mo en os p obes, os que o son de
e dá e eña, ala, bo a umei o po odo o al o pa a da e do home que pe dimos, seño ,
qué lle impo a ao sabio dende embaixo si xa es á dando mal as (1971, To es, Adiós
Ma ía [TILG, TRRADI971, 104])

46
(68) Unha p ome e, unha cisma, pa a qué, eña, pa a qué an o ensaio, xa edes, as boas
in encións é igual que poñe po as aos campos (1971, To es, Adiós, Ma ía [TILG,
TRRADI971, 142])
(69) Non e desculpes, xa o calei. ¿Veña, qué máis que ías dici me? –di ixiuse a min o
mangallón. (1998, Mi anda, Mo ning S a [TILG, MIDMOR998, 225])
(70) Pois é que eu pensaba que os ede... ai es que os ede es aba... (2001, López
López, O cade no [CORGA])
Os lími es dos alo es semán icos dos ma cado es son di usos e es e exe cicio non
consis e en si ualos en caixóns pechados. Así, o uso de eña en (67) eco da a ou os exemplos
que iamos nos con ex os c í icos como en (19), (20) e (21), onde eña pode e ce a ca ga de
ánimo. O mesmo acon ece co exemplo (69) e o alo apela i o de ins a a alguén a que ealice
unha acción, alen ando ao in e locu o a que diga algo. O úl imo, (70), cla amen e amosa a
in ención de e o mula o di o an e io men e e exp esalo dalgún ou o xei o máis comunica i o.
Con odo, es es ma cado es p opios da linguaxe coloquial pode ían se sup imidos sen muda o
alo ep esen a i o do enunciado; aínda pe dendo o ma iz p agmá ico na con e sa (Tanghe
2013: 8).
Todos es es alo es es án ecollidos nun cad o- esumo que se pode consul a no Anexo.
47
6. CONCLUSIÓNS
As in e xeccións e ma cado es discu si os non o on obxec o de in e ese p io i a io pa a os
lingüis as a a os anos 70, cando comezan a le a se a cabo es udos sob e a análise do discu so.
Cómp e lemb a que amén es aba sob e a mesa o deba e ace ca de se as in e xeccións son unha
clase de palab a ou se, pola con a, son simples p oducións na u ais. Ademais das in e xeccións,
hai ou os elemen os que se a opan ca ego izados baixo o e mo de ma cado do discu so. Con
odo, sendo es e úl imo emp egado pa a denomina un g upo he e oxéneo de unidades que
compa en unha se ie de uncións no discu so, o e mo in e xección e i e a unha clase de
palab a. Así, es as dúas de inicións son complemen a ias, polo que conside amos as
in e xeccións un hipónimo da ca ego ía de ma cado do discu so. Po én, hai au o es e au o as
que deixan ó a des a clasi icación as in e xeccións, pois só eñen en con a aqueles elemen os
que con ibúen á cohesión e cohe encia ex uais, é dici , os conec o es e o ganizado es do
discu so. Ao noso en ende , os ma cado es do discu so son o mas que guían as in e encias que
an os alan es, eñen independencia sin ác ica e adqui en o seu alo semán ico den o do p opio
con ex o.
No noso aballo puxemos o oco en es e bos de mo emen o, dous de axec o ia –i e
i – e ou o de modo de mo emen o –anda – e nas o mas que deles se de i an: anda, andá,
ai e, ai es e eña. Es as oces uncionan como mos a dos e mos in e xección e ma cado do
discu so, pa a pode , a a és delas, escla ece a súa de inición. Coa axuda des es exemplos de
uso, concluímos que es amos an e o mas polisémicas e poli uncionais e que o p oceso de
cambio lingüís ico aínda segue en ma cha, podéndose c ea moi os máis signi icados se os
alan es emp egan es as exp esións nou os con ex os inno ado es.
En elación ao p oceso de cambio semán ico, non é casualidade que se dea nes as
unidades – e bos de mo emen o– xa que algunhas delas eñen ca ga deíc ica ( ai e, ai es, eña)
e ademais, as o mas o ixina ias son impe a i os (anda, ai e), xa de po si ca ac e izados pola
o e ca ga exho a i a. Non esul a es año, ampouco, que haxa o mas simila es nou as
linguas, dado que o cambio semán ico es á mo i ado po unha me á o a concep ual: ‘o discu so é
unha iaxe’. A pa i de aquí es ablécense ou as como ‘i é a as amen o ou mo emen o ca a ao
u u o’ e ‘ i é achegamen o ou mo emen o ca a ao pasado’. G azas á me á o a podemos chega
a esquece o almen e o signi icado p ima io e damos paso a no as ó mulas comunica i as, que
ademais de muda seman icamen e, amén o an g ama icalmen e.
48
A o ma e bal ans ó mase en in e xección, polo que es amos an e un p oceso de
g ama icalización. Po én, hai quen p e i e e e i se a es e p ocedemen o como
p agma icalización, xa que a unidade de des ino non en un signi icado ixo, senón que es e se
xe a den o do p opio con ex o de uso. É necesa io, amén, e e i nos ao p oceso de
cons ucionalización, no que se pe segue equilib a o núme o de signi icados e signi ican es, de
xei o que se c ean as o mas ai es e andá. A p imei a engade un –s ad e bial, po analoxía con
di e en es palab as in a iables, e a ou a, ó mase po desp azamen o acen ual, ma ca de én ase
compa ida po moi os enunciados in e xec i os. A in ención des a segunda e olución é que as
no as o mas se asocien a un dos alo es semán icos e así es e se cons i úa como o ma
independen e.
Pa a demos a o ca ác e poli uncional e polisémico des as o mas e o seu p oceso de
g ama icalización, baseámonos en exemplos eais ex aídos de ex os en lingua galega
p oceden es dos co pus in o ma izados TILG e CORGA. Unha ez examinados os exemplos de
manei a illada, deca ámonos de que dependendo do con ex o, con ibuían a di e en es uncións
da linguaxe (das es ablecidas po Jakobson). Así, decidimos clasi icalas segundo es e pa áme o,
cen ándonos nas uncións exp esi a, apela i a e me adiscu si a. Den o da unción exp esi a, a
máis ep esen a i a das in e xeccións, dis inguimos os alo es de so p esa, i onía, inc edulidade,
as ío e acep ación e puidemos e como uns signi icados es aban ligados a ou os: so p esa>
i onía, inc edulidade> as ío. Os usos exp esi os son a iados e ab anguen odas as o mas
obxec o de es udo no noso aballo, ás eces mesmo con es u u as ixadas como [VEÑA + A +
INF], [VEÑA + DE + INF], [VEÑA + INF] ou E VEÑA, que engaden ce o ma iz de epe ición e polo
an o, con ibúen a ma ca de o ma máis cla a o sen imen o de as ío. Den o da unción
apela i a, dis inguimos dous alo es p incipais: o de anima a ace algo e o empá ico. Es es son
e ec uados po anda e eña, an o de manei a simple como eduplicada. O alo apela i o p o én
da ca ga di ec i a do impe a i o (anda) e o alo de anima a ace algo, espe ando unha
eacción po pa e do in e locu o , ga da elación co alo de desexo que exp esa o subxun i o
( eña). Po úl imo, emos o alo me adiscu si o, ca ac e izado especialmen e pola acepción de
peche discu si o, no que des aca o uso de eña como ó mula de despedida. Den o des e g upo
exis e un uso e o mulado , coa o ma ai es, que de i a da me á o a ‘i é u u o’, de aí a
impo ancia da deíxe pa a guia ao in e locu o ca a ao que se ai dici . Unha ou a u ilización
49
me adiscu si a é o e ouso, que é unha exp esión que non achega ningún signi icado mais dá
empo ao alan e pa a p epa a o seu discu so, acendo cump i o P incipio de Coope ación.
Alén da análise dos alo es p agmá icos das o mas, decidimos engadi ou a eo ía
especialmen e in e esan e pa a o es udo dos ma cado es discu si os: a eo ía da
(in e )subxec i idade de T augo (2010). Segundo es a, unha unidade é conside ada subxec i a
cando po a as in encións e ac i udes do p opio alan e e in e subxec i a cando mani es a a
p eocupación do alan e polo seu in e locu o e pola súa imaxe pública. Así, imos que case
odos os alo es exp esi os e an conside ados subxec i os: o de so p esa, o de de inc edulidade
ou e u ación e o de queixa ou as ío. Con ce eza, hai unha g ande elación en e a unción
exp esi a, que mani es a os sen imen os do alan e, e o p oceso de subxec i ización, que
inco po a as ac i udes do mesmo. Na mesma liña, encon amos o p oceso de
in e subxec i ización, que de manei a simila ao an e io , condiciona a in e ención do alan e ao
e en conside ación as ac i udes do in e locu o e pe segue non dana a súa imaxe ( ace). Os
alo es que compa i ían es a in ención encón anse clasi icados an o na unción exp esi a, o de
aco do e acep ación, como na unción apela i a, o alo empá ico. Todos os ou os alo es –o
apela i o de anima a ealiza unha acción e os me adiscu si os– non eñen en con a as ac i udes
dos pa icipan es na con e sa, polo que eciben a e ique a de non-subxec i os.
Todos os exemplos analizados dan con a dun p oceso de cambio semán ico que p oba a
e sa ilidade dos e bos de mo emen o e das o mas de impe a i o e subxun i o, máis expos as
que ou as a su i al e acións. Es e cambio de signi icado nace p odu o dunha p e ia
g ama icalización e, nalgúns casos, cons ucionalización das o mas. Ademais, e lic e como o
galego so e p ocesos pa ellos a ou as linguas, es ando en con inuo mo emen o e
en iquecéndose cons an emen e.
50
7. BIBLIOGRAFÍA
Ál a ez, Rosa io e Xosé Xo e (2002): G amá ica da lingua galega. Vigo: Galaxia.
Ameka, Felix (1992): “In e jec ions: The uni e sal ye neglec ed pa o speech”, Jou nal o
P agma ics 18, pp. 101-118.
<h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/229068257_In e jec ions_The_Uni e sal_Ye
_Neglec ed_Pa _o _Speech > [Consul ado o 20/05/2017]
Aus in, John Langshaw (1962): How o do hings wi h wo ds. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
B in on, Lau el J. (1996): P agma ic ma ke s in English: g amma icaliza ion and discou se
unc ion. Be lin: Mou on de G uy e .
Casado Vela de, Manuel (1995). In oducción a la g amá ica del ex o del español. Mad id:
A co/ Lib os.
Cas illo Lluch, Mónica (2008): “La o mación de los ma cado es discu si os aya, enga, anda
y amos” en Concepción Company Company e José G. Mo eno de Alba (eds.) Ac as del
VII cong eso in e nacional de his o ia de la lengua española, ol. 2, pp. 1739-1752.
Mad id: A co/ Lib os.
Company Company, Concepción (2004): “¿G ama icalización o desg ama icalización?
Reanálisis y subje i ización de e bos como ma cado es discu si os en la his o ia del
español”, Re is a de Filología Española 84, pp. 29-66. <h p://xn--
e is ade ilologiaespaola-uoc. e is as.csic.es/index.php/ e/a icle/ iew/97/96>
[Consul ado en 20/05/2017]
Company Company, Concepción (2008): “The di ec ionali y o g amma icaliza ion in Spanish”,
Jou nal o His o ical P agma ics 9: 2, pp. 200-224
Cue o Vall e dú, Na alia e Mª Jesús López Bobo (2003): La in e jección. Semán ica y
p agmá ica. Mad id: A co Lib o.

51
Diewald, Gab iele (2002): “A model o ele an ypes o con ex s in g amma icaliza ion”, en
Gab iele Diewald e Ilse Wische (eds.), New e lec ions on g amma icaliza ion, pp. 103–
120. Ams e dam / Philadelphia: John Benjamins.
Escandell, Mª Vic o ia (1996): In oducción a la p agmá ica. Ba celona: A iel.
Fe ei o, Manuel (1995): G amá ica his ó ica galega. I. Foné ica e mo osin axe. San iago de
Compos ela: Laio en o [Ci o pola 4ª ed., 1999]
F ase , B uce (1999): “Wha a e discou se ma ke s?”, Jou nal o P agma ics 31, pp. 931-952
Recupe ado de:
<h ps://pd s.seman icschola .o g/d 4b/4b4 9a41 ced680c30e06dd9db3a 603b2b.pd >
[Consul ado o 03/06/2017]
F eixei o Ma o, Xosé Ramón (2002): G amá ica da lingua galega. II. Mo osin axe. Vigo: A
Nosa Te a.
F eixei o Ma o, Xosé Ramón (2005): Os ma cado es discu si os. Conec o es
con aa gumen a i os no galego esc i o. Monog a ía 3 da Re is a Galega de Filoloxía. A
Co uña: Á ea de Filoloxías Galega e Po uguesa da Uni e sidade da Co uña.
F eixei o Ma o, Xosé Ramón (2016): “Tipos de ma cado es discu si os no galego o al e esc i o”,
Re is a Galega de Filoloxía 17, pp. 77-118
Fuen es Rod íguez, Ca alina (1998): “Vamos: un conec o coloquial de g an complejidad” en Mª
An onia Ma ín Zo aquino e Es ella Mon olío Du án (coo ds.) Los ma cado es del
discu so. Teo ía y análisis. Mad id: A co/Lib os.
Ga cía, Cons an ino (1960): Con ibución a la his o ia de los concep os g ama icales. La
apo ación del B ocense en Anexo LXXI da Re is a de Filología Española. Mad id:
Consejo Supe io de In es igaciones Cien í icas.
Go man, E ing (1981): Fo ms o alk. Philadelphia: Uni e si y o Pennsyl ania P ess.
52
G ice, He be Paul (1975): “Logic and con e sa ion” en Pe e Cole e Je y L. Mo gan (eds.)
Syn ax and seman ics 3: Speech A s. Recupe ado de
<h p://www.ucl.ac.uk/ls/s udypacks/G ice-Logic.pd > [Consul ado o 24/05/2017]
Heine, Be nd e al. (1991): G amma icaliza ion: a concep ual amewo k. Chicago: Uni e si y o
Chicago P ess.
Jakobson, Roman (1984): Ensayos de lingüís ica gene al. Ba celona: A iel.
Ku yłowicz, Je zy (1964): The in lec ional ca ego ies o Indo-Eu opean. Heidelbe g: Ca l
Win e Uni e si ä s e lag.
López Bobo, Mª Jesús (2002): La in e jección. Aspec os g ama icales. Mad id: A co.
Ma ín Zo aquino, Mª An onia (1998): “Los ma cado es del discu so desde el pun o de is a
g ama ical” en Mª An onia Ma ín Zo aquino e Es ella Mon olío Du án (coo ds.) Los
ma cado es del discu so. Teo ía y análisis. Mad id: A co/Lib os.
Ma ín Zo aquino, Mª An onia e José Po olés (1999): “Los ma cado es del discu so” en Ignacio
Bosque e Viole a Demon e (coo d.) G amá ica desc ip i a de la lengua española, ol.3.
pp. 4051-4213. Mad id: Espasa.
Meille , An oine (1912/1965): “L’e olu ion des o mes g amma icales” en Linguis ique
his o ique e linguis ique géné ale, pp. 130-149. Pa is: Edoua d Champion.
Mo imo o, Yuko (2001). Los e bos de mo imien o. Mad id: Viso Lib os.
Mulle , Max (1866). Lec u es on he science o language. London: Longmans G een.
Penny, Ralph (1991): A his o y o he Spanish language. Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess.
Po olés, José (2014): Ma cado es del discu so. Ba celona: A iel.
Real Academia Española (2009): Nue a g amá ica de la lengua española. II. Sin axis. Mad id:
Espasa Lib os.
53
Reyes, G aciela (2011). El abecé de la p agmá ica. Mad id: A co Lib os.
Rod íguez Ponce, Mª Isabel (2005): La in e jección y sus clases. Liceu. Biblio eca Vi ual de
ecu sos elec ónicos de Humanidades. <h p://ap ende.liceus.com/lengua-espanola/>
[Consul ado o 14/04/2017]
Ruiz Gu illo, Leono (2010): “Las ma cas discu si as de la i onía” en José Luís Ci uen es e al:
Los caminos de la lengua. Es udios en homenaje a En ique Alca az Va ó. Alican e:
Se icio de Publicaciones de la Uni e sidad de Alican e
<h ps:// ua.ua.es/dspace/bi s eam/10045/24054/1/2010_Leono _Ruiz_UA.pd >
[Consul ado o 02/06/2017]
Sánchez Rei, Xosé Manuel (2008): “Vés ao cinema hoxe? Bueno, eña, ale. Igual non” en
LongaLingua, 13, pp. 40-41
Schi in, Debo ah (1987): Discou se ma ke s. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess
So iano, C is ina (2012): “La me á o a concep ual” en I aide Iba e xe e Ja ie Valenzuela
(eds.), Lingüís ica cogni i a, pp. 97-121. Ba celona: An h opos.
Talmy, Leona d (2007): “Lexical Typologies” en Timo hy Shopen (ed.), Language ypology and
syn ac ic desc ip ion, ol. III, pp. 66-168. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess.
Tanghe, Sanne (2013): “El cómo y el po qué de las in e jecciones de i adas de los e bos de
mo imien o” Zei sch i u omanische Philologie 129(2). pp. 383-412.
<h ps://biblio.ugen .be/publica ion/2029988> [Consul ado o 18/05/2017]
Tanghe, Sanne (2016): Ma cado es de i ados de e bos de mo imien o. Una ap oximación
cogni i a a su poli uncionalidad. Be lín: De G uy e .
T augo , Elizabe h Closs (1982): “F om p oposi ional o ex ual and exp essi e meanings: some
seman ic-p agma ic aspec s o g amma icalizacion” en Win ed Philip Lehmann e Yako
Malkiel (eds.) Pe spec i es on his o ical linguis ics, pp. 245-271.
Ams e dam/Philadelphia: John Benjamins.
54
T augo , Elizabe h Closs (2010): “(In e )subjec i i y and (in e )subjec i ica ion: A
eassessmen ” en Hube Cuyckens, K is in Da idse and Lie en Vandelano e (eds),
Subjec i ica ion, in e subjec i ica ion and g amma icaliza ion. pp. 29-72 Be lin: Mou on
de G uy e .
T augo , Elizabe h Closs e G aeme T ousdale (2013): Cons uc ionaliza ion and cons uc ional
changes. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
Vázquez Veiga, Nancy (2003). Ma cado es discu si os de ecepción. San iago de Compos ela :
Uni e sidade de San iago de Compos ela, Se icio de Publicacións e In e cambio
Cien í ico.
Wha on, Tim (2009): P agma ics and non- e bal communica ion. Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess.
Recu sos en ede
CORGA= Rojo, Guille mo e al. Co pus de Re e encia do Galego Ac ual [1.7] San iago de
Compos ela: Cen o Ramón Piñei o pa a a In es igación en Humanidades
<h p://co pus.ci p.es/co ga>
TILG= San ama ina, An ón (coo d.) (2003-): Tesou o in o ma izado da lingua galega. San iago
de Compos ela: Ins i u o da Lingua Galega- Uni e sidade de San iago de Compos ela.
<h p://ilg.usc.es/TILG/>
TMILG= Va ela Ba ei o, Xa ie (di .) (2004-): Tesou o Medie al In o ma izado da Lingua
Galega. San iago de Compos ela: Ins i u o da Lingua Galega. <h p://ilg.usc.es/ milg>