FACULTADE DE FILOLOXÍA
T aballo de Fin de G ao
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín:
o p ole a iado galego como suxei o
li e a io e polí ico
An ón Blanco Casás
Ti o : P o . A u o Casas Vales
Liña emá ica: Socioloxía da Li e a u a e da Cul u a
G ao en Lingua e Li e a u a Galegas
Cu so 2017 / 2018
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Filoloxía da Uni e sidade de San iago de Compos ela
pa a a ob ención do í ulo de G ao en Lingua e Li e a u a Galegas
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
ÍNDICE
1. In odución.......................................................................................................................................2
2. Méndez Fe ín, An ón e os inocen es e o campo li e a io galego.....................................................5
2.1. Fe ín no campo li e a io galego........................................................................................5
2.2. An ón e os inocen es no seu con ex o................................................................................8
2.3. Toma de posición.............................................................................................................10
3. Unha lec u a de An ón e os inocen es, no ela p ole a ia................................................................15
3.1. San iago de Compos ela..................................................................................................15
3.2. Vigo, eixo.........................................................................................................................17
a) Be o........................................................................................................................20
b) Na da......................................................................................................................23
c) Na da e Be o, os inocen es / o Bildungs oman.....................................................26
d) An ón......................................................................................................................29
3.3. Suxei o polí ico / suxei o li e a io....................................................................................30
4. Conclusións e peche.......................................................................................................................34
Bibliog a ía consul ada.......................................................................................................................38
1
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Como al: explicando mundos luna es. Imago dei. Na da
(...)
Como al: co pelo ecén limpo
cun oula d iole a
Imago Dei
Na da !!!
CHUS PATO
1. In odución
No ano 1976, an ecen e aínda a mo e do di ado e en plena con ulsión polí ica no seo de odo o
Es ado español, Xosé Luís Méndez Fe ín (Ou ense, 1938), xa sendo un nome soado polo de en ón
nas nosas le as, publica dous lib os. Un como poe a e ou o como na ado . O p imei o, o lib o de
poesía, é Con pól o a e magnolias. O ou o, a no ela, é An ón e os inocen es, obxec o des e
aballo. Hai ce os pa alelismos en e ambas ob as e, ademais, en a ios ni eis. Os dous lib os saen
do p elo da man de edi o iais humildes: Con pól o a é o p imei o núme o do p oxec o edi o ial que
lanza ía o g upo poé ico Rompen e, co mesmo nome, cunha dis ibución e i axe que non pode ía
compe i coas de Galaxia, mais o ecendo un coidado esc upuloso na edición do lib o como
obxec o; An ón e os inocen es apa ece na edi o ial Xis al ( ala ase dis o ao longo des e aballo),
di ixida po Manuel Ma ía desde Mon o e de Lemos, lonxe dos cen os cul u ais galegos. Ambas
as dúas pezas, amén, ma can o que pode ía se unha das ho as máis al as do li ismo na ob a e iniá
e ao mesmo empo un dos pun os máis salien ables da mesma en can o a con ido polí ico. Son, as
dúas, ob as que apa ece on con ocación de da un golpe de e ec o nas le as galegas, no polí ico e
mais no es é ico (o es é ico é polí ico e á in e sa). Pola con a, a ecepción do poema io e mais da
no ela non oi pa a nada a mesma. Con pól o a e magnolias esul ou se , xa desde o comezo, unha
ob a ben acollida e moi ben a endida, que deu luga a deba es e que conseguiu cambia , segundo un
consenso conside able na c í ica, a di ección da poesía galega dando po mo a a e apa do
social ealismo (Salgado 2005b: 98-99 ou González 1996: 264). A no ela que nos ocupa, An ón e
os inocen es, co e ía unha so e moi dis in a.
O obxec i o des e aballo, po én, non ai an o na di ección de busca unha explicación ao pouco
alo (ou pouca a ención) que a c í ica lle deu semp e á no ela (aínda que, como é ob io, e emos
que pasa de xei o supe icial po es a cues ión); non emos, nes e ni el, a in o mación necesa ia
pa a pode da espos as a es a cues ión, nin conside amos que, éndoa, se pode ía da unha
2
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
explicación de ini i a e indiscu ible. O que nos ai in e esa nes as páxinas é expoñe cales son os
mo i os polos cales, ao noso pa ece , An ón e os inocen es debe a se lle de in e ese á c í ica e á
his o iog a ía li e a ia en Galicia. Es e aballo é un in en o humilde de clama po que se eña en
con a unha no ela que pode ía da a ias das cha es pa a unha mello comp ensión da adición
na a i a galega. Así mesmo, unha lec u a de An ón e os inocen es pode axuda a abo da , desde un
dos seus momen os menos a ados, a complexidade da ob a comple a de Méndez Fe ín.
Conside amos que, co en a e dous anos após a publicación des a no ela, emos como an axe a
dis ancia empo al pa a ale nos unha mello pe spec i a á ho a de es udala. Es a é unha azón máis
pola cal pensamos que é xus o esca a An ón e os inocen es.
Con odo, somos conscien es das limi acións dun aballo des as ca ac e ís icas, que, en suma, debe
e un balance equilib ado en e a ap oximación a emas conc e os e a is a xe al e ampla do ema
de es udo. É po es e mo i o polo cal hai asun os que, se ben conside amos impo an es e dignos de
a ención, non se an a a (cando menos non coa p o undidade que se puidese equi i ). Os emas
da Gue a Ci il e a memo ia his ó ica, po exemplo, c uciais pa a unha comp ensión p o unda de
An ón e os inocen es, non pesa án an o nes e aballo, mais é necesa io menciona que
p ecisamen e sob e es es e sou un aballo p e io pa a a ma e ia de Li e a u a Compa ada,
impa ida polo p o eso Césa Domínguez (cu so 2016/17). Po én, es a limi ación a ec a á
maio men e a cues ións eó icas, xa que non pode emos de e nos nelas an o como nos gus a ía.
Ten a ase que is o non supoña, en ningún caso, a pe da de igo nin de cohe encia no ocan e aos
concep os e ma cos eó icos emp egados. Da mesma manei a, pa a pode dispoñe do maio espazo
posible dedicado especi icamen e ao a amen o da no ela, op a ase po non desen ol e un es udo
compa ado de An ón e os inocen es con espec o a ob as da lie a u a galega p óximas no seu empo
nin con espec o a ou as pezas uni e sais coas que dialoga. Conside amos, po én, que é in e esan e
que poidan apa ece nun u u o aballos nes a di ección, dado o al o ni el de in e ex ualidade que
posúe conc e amen e es a no ela, incluso en compa ación co es o da ob a de Fe ín.
Sabendo odas es as limi acións, achega émonos a An ón e os inocen es desde a Socioloxía da
Li e a u a. Nes a liña de es udos ecoñécense (Rome o / San o o 2007: 218) dous eixos sob e os
cales se ab e un mapa de coo denadas pa a si ua as dis in as co en es. Po unha banda es a ía o
eixo ex e nalismo-in e nalismo en can o á abo daxe que se ai da ob a li e a ia (nun lado un in e ese
cen al polo con ido das ob as e no ou o a ap oximación ás mesmas empi icamen e, en can o á súa
3
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
ci culación na sociedade). Pola ou a banda, ou o eixo en on a a isión da li e a u a como da o
social con a aquela que a conside a unha in e locu o a lexi imada den o da sociedade. Di o dou o
xei o, es a liña axial con apón unha noción da li e a u a como esul ado das condicións ma e iais da
sociedade (is o é a liña ma xis a clásica) on e a unha noción da mesma como enómeno que en
capacidade de ans o mala. Malia si ua en Rome o e San o o a p opos a de Pie e Bou dieu no
ex e nalismo que conside a a li e a u a como in e locu o a lexi imada (Rome o / San o o 2007:
264), c emos que a súa eo ía dos campos sociais e, en conc e o, a do campo li e a io se axus a á
ben ás necesidades des e aballo. Is o é así po que, como apun a Alicia B. Gu ié ez (2010: 9), o
sociólogo ancés log a acada , coa súa eo ía, un pun o de supe ación da dico omía ex e nalismo-
in e nalismo. Des a manei a pode émonos achega a An ón e os inocen es desde ó a, como
elemen o den o do campo li e a io, mais amén desde den o, nun exe cicio máis he menéu ico ou
in e p e a i o da no ela que nos le a á a isi a as azóns polas cales me ece se econside ada pola
c í ica li e a ia en Galicia.
4
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
2. Méndez Fe ín, An ón e os inocen es e o campo li e a io galego
Non se ía polémico a i ma que, a día de hoxe, Xosé Luís Méndez Fe ín (XLMF) é conside ado,
cun amplo consenso, un dos esc i o es máis impo an es da li e a u a galega. A súa p opia
candida u a ao p emio Nobel p esen ada polo Pen Clube de Galicia a álao como unha das igu as
con maio capi al simbólico do campo li e a io galego. O ou ensán goza nes e dunha posición
p i ilexiada, sumando es o zo coas súas ob as pa a acada unha maio au onomía ( ela i a).
Des acable é amén a súa axec o ia mili an e, que o pe ila como cad o polí ico his ó ico do
independen ismo galego de iliación ma xis a. Nes a enc ucillada a a emos de comp ende An ón
e os inocen es (AI), ob a que pos ula emos como unha ma cada oma de posición de Fe ín no
campo li e a io galego, cuxa mo i ación e acollida debulla emos nes e apa ado, an o en endéndoa
no momen o en que apa ece po p imei a ez (1976) como na ac ualidade, pasando polas eedicións
se odias do ex o, dez anos despois. P ecisa emos coñece pa a odo is o cales o on os luga es que
oi ocupando o au o no campo li e a io galego, an o an es como du an e e após a apa ición de AI,
así como as conside acións da no ela e a súa epe cusión den o do mesmo.
2.1. Fe ín no campo li e a io galego
Como xa deixamos en e e poñendo sob e a mesa nocións como a de campo li e a io e au onomía
ela i a, ale émonos, ao longo do que segue, das con ibucións eó icas do sociólogo ancés Pie e
Bou dieu, aídas á ealidade li e a ia galega po An ón Figue oa (1998, 2001, 2010), Ma io
Reguei a (2015) ou González-Millán (1994), en e ou os. Es e ma co eó ico1 exei a na súa base a
de inición do “ alo in ínseco da ob a en e mos con encionais, di ixindo a capacidade alo a i a
ao conxun o de xuízos po enciais sob e es a ealizados polo es o de axen es do campo” (Reguei a
2015: 28), en an o se ía imposible desa ende os condiciona es, lec u a pa icula do mundo,
ligados ao au o , axen e do campo li e a io, que ac úa nel segundo unha di ección inconscien e nas
p ác icas cul u ais chamada habi us, ma cada de aíz po condicións ma ei ais obxec i as, de clase
social (Reguei a 2015: 28-29). Po an o, os axen es (esc i o es, edi o es, c í icos...) o ganízanse
1 Pa a a comp ensión po meno izada da eo ía do campo li e a io en on e di ec a éxase Bou dieu (2004).
5
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
den o do campo li e a io nunha pugna po un capi al en xogo (condicionada polo habi us), sexa
es e an o mone a io como simbólico.
Dada a complexidade eó ica do asun o que é a a o luga de XLMF no campo li e a io galego2
se ía con enien e unha análise máis ex ensa. Con odo, a limi ación de espazo des e aballo non
nola pe mi e desen ol e como quixe amos. Méndez Fe ín i ompe no campo ca a a inais da
década de 1950. Non se á an o a súa p odución poé ica (que comeza en o ma de lib o en 1957, con
Voce na néboa, as unha expe iencia ela i amen e exi osa nas Fes as Mine ais de 1956) senón a
na a i a3 a que o lance, a unha cu a idade, ca a a unha, digamos que p uden e a es a al u a,
consag ación, g azas á apa ición do lib o de ela os Pe ci al e ou as his o ias (1958) no núme o
dous da colección Illa No a, c eada pola edi o ial Galaxia. XLMF ocupa ía así a p aza acan e que
deixaba Mou ullo as o seu abandono da li e a u a, como au o no o en quen ecae ía o peso do
u u o das le as galegas. Non debemos esquece que di a edi o ial ep esen aba polo de en ón odo
o p oxec o cul u al galeguis a, uncionando como ins i ución hexemónica4. A es as al u as, Fe ín
compa ía p obada amizade co g ande ideólogo de odo es e p oxec o, Ramón Piñei o5. As súas
seguin es ob as, O c epúsculo e as o migas (1961) e A abaldo do no e (1964), es a úl ima con
ilus acións de Raimundo Pa iño, son publicadas amén en Illa No a, mais o au o ou ensán
comeza á a ace unha se ie de omas de posición que o a as a án paula inamen e da liña ideolóxica
de Galaxia (Reguei a 2015: 534-535).
Con elación a odo o an e io é como debe analiza se axec o ia mili an e dun XLMF que se
pos ula como cad o polí ico do incipien e galeguismo ma xis a. No seo do Consello da Mocedade
(en que pa icipaba xun o con ou os memb os do g upo B ais Pin o) p odúcese unha up u a
polí ica que a as a de ini i amen e a Fe ín, e os ma xis as, de Ramón Piñei o a é no plano pe soal.
2 Todo es e en amado eó ico con elación ao campo li e a io galego baseado, como se dixo, nas ideas de Pie e
Bou dieu desen ól ese nos aballos de An ón Figue oa (1998, 2001 e, sob e odo 2010). Con espec o á posición
conc e a de Méndez Fe ín na súa p imei a e apa, a ei e e encia aos capí ulos das eses de Villanue a (2015: 326-
334) e Reguei a (2015: 528-541).
3 Hai que comp ende que o p oxec o de Galaxia apos aba moi o emen e pola na a i a, esquecéndose no seu
momen o da poesía. O que es á cla o é que a posición p i ilexiada de inicio de Fe ín no campo li e a io galego es á
o almen e elacionada co apoio de Ramón Piñei o, que es e o oi ca a á ace a de na ado do ou ensán.
4 Bou dieu (1991: 7) ai unha di e enciación en e dous subcampos den o do campo li e a io: un subcampo
he e ónomo que chama de g an p odución e ou o máis au ónomo, “où les p oduc eu s n'on pou clien s que les
au es p oduc eu s, qui son aussi leu s concu en s les plus di ec s”, chamado subcampo de p odución es inxida.
Se ía in e esan e pode aballa sob e es a cues ión a p opósi o do papel que xogou e xoga a edi o ial Galaxia no
campo li e a io galego.
5 Villanue a (2015: 326-334) ep oduce pa e da súa co espondencia, así como gabanzas públicas á igu a de Fe ín
po pa e de Piñei o.
6
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
en e do silencio, po ou o lado, sendo a e cei a peza da iloxía, e con inuando o uni e so de AI,
é unha no ela que i o o seu g ande ecoñecemen o (P emio Eixo A lán ico de No ela no 1998,
P emio da C í ica en 1999 e P emio da Asociación de Esc i o es en Lingua Galega no 2000). Se ben
a ob a, segundo di o seu p opio pa a ex o da con acapa (Fe ín 1999), “ e i e a con o mación dun
no o pensamen o nacionalis a inca dinado na adición eu opea de J.P. Sa e, e a as ado da
o ien ación que a a daquela monopolizaba o galeguismo”. O luga que ocupaba XLMF no campo
li e a io galego a esa al u a ou o gáballe unha au o idade al pa a log a ecoñecemen o.
P obablemen e non ose así no momen o de publica se An ón e os inocen es. Hai que en ende que
No en e do silencio oi publicada na edi o ial Xe ais e puido ob e maio di usión que AI13,
ademais de es a encad ada nun g ande p oxec o edi o ial que eunía as oces dun no o momen o
da na a i a galega. P obablemen e inculado es e ao in en o de con o mación dun subcampo de
g an p odución galego que e ía a na a i a como “xéne o p i ilexiado” (González-Millán 1994:
161). No en e do silencio a opa ía o seu espazo en e unha o nada de no elas de no os esc i o es
que asumen un maio g ao de he e onomía con espec o ao campo do me cado. Po én, a
he e onomía en elación ao campo de p odución ideolóxica (ago a amén e o mulado) non deixa de
exis i . En e ec o, as posicións he e ónomas que oman os na ado es nes e momen o lé annos a
abo da , de xei o in encionado, o subcampo da g an p odución:
En ealidade o no o esc i o non silencia a polémica nin descoida as esixencias da p oxección colec i a da súa
c eación; as mesmas condicións nas que p oduce os seus ex os, a imaxe social que posúe como esc i o “en
galego” e as ca gas socioeconómicas que con olan os p ocesos de p oducción, dis ibución e consumo do
discu so li e a io o zan ao esc i o a oma conciencia das leis do me cado e a e o mula os e mos do seu
comp omiso ideolóxico, ago a moi o menos monolí ico pe o non necesa iamen e máis di uso. Nin a ideoloxía do
“es e icismo” nin a do “comp omiso social” posúen a o za de lexi imación necesa ia pa a desbanca se
mu uamen e; o que sucede é máis ben unha ap opiación do “es e icismo” con ins de comp omiso: esc ibi “ben”
é a mello apo ación á econs ucción da iden idade nacional. (González-Millán 1994: 172)
A consis encia como ciclo pechado des as dúas no elas e mais daquela da que só emos no icia
polas a i macións do au o demós ase en con aposición ao es o de no elas ou pezas na a i as
e iniás. De ei o, a única no ela publicada en e An ón e os inocen es e No en e do silencio (co
escena io ixado na Compos ela uni e si a ia da década de 1950) é B e aña, Esme aldina (1987), de
na u eza moi semellan e a es as, mais que e oma o uni e so pa icula de Tagen A a e Te a Ancha.
As ou as pezas na a i as, como Amo de A u (1982) e A aianos (1991) eg esan en maio ou
meno g ao aos p esupos os cunquei ianos que se mani es aban en Pe ci al. Pode iamos, en ón,
13 Asemade, e xa emi indo un xuízo, No en e do silencio é unha no ela moi o máis asequible pa a a lec u a do
g ande público do que o é An ón e os inocen es, ob a que opón unha esis encia máis g ande ao lec o .
13
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
encad a a no ela que nos ocupa nunha iloxía que a a de comp ende a dialéc ica de clases na
Galicia de mediados do século XX, así como os di e sos mo emen os emancipa o ios xu didos
en ón. Den o da ob a de Fe ín, que se desen ol e en espi al14, da émoslle a AI o ol de no ela de
p imei a liña da loi a li e a ia e polí ica, de ei indicación dos alo es independen is as de clase
on e aos do “nacionalismo pa ió ico gaseoso”15. Es e oi o aballo que desen ol e on XLMF e os
seus a íns en espazos como as Redes Esca la a no eido cul u al e na F on e Popula Galega. Na
ac ualidade, An ón e os inocen es segue a se unha no ela p ac icamen e descoñecida. Debulla o
con ido des a no ela como p opos a li e a ia é o que nos ocupa á a con inuación.
14 Es a idea desen ól ese nos aballos de Ca men Blanco (1994) e Anxo Anguei a (2010).
15 Así desc i o polo mesmo Fe ín nunha in e ención pública en nome da FPG o 11 de maio de 2012, ecollida en
ídeo na pla a o ma You ube: <h ps://you u.be/La2HO9nCd5M? =1h3m55s> [úl ima consul a o 20/6/2018].
14
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
3. Unha lec u a de An ón e os inocen es, no ela p ole a ia
Se xa se ad e iu con an e io idade que escasean as eseñas c í icas de An ón e os inocen es, a
exis encia de aballos académicos ao alcance cen ados exclusi amen e nes a no ela é nula.
Pode íalle co esponde ao p esen e es udo, en ón, o ece un comen a io clásico do ex o na a i o,
xa que, desde logo, a ob a o me ece ía. Mais es e non é o come ido da in es igación, polo que, nas
liñas que seguen, nos dedica emos a ealza os pun os o es da oma de posición que é AI. Con
odo, si que exis en aballos a edo da súa no ela i má, No en e do silencio (a cal, como se dixo,
co eu mello so e no ocan e á ecepción e p odución c í ica) ou sob e a ob a comple a de Fe ín.
T aballos como o de Salgado (2005a) ou Blanco (1993) se e annos no que segue. Nes e p imei o,
conc e amen e, conéc anse as dúas no elas.
Salgado ai e (2005a: 140) o oco que na na a i a e iniá apun a, an en a icamen e, a O e o
Ped ayo, en especial nes as dúas pezas da iloxía coxa xa an es amen ada, en que o in elec ual do
g upo Nós non é xa só e e encia na esc i a, senón que amén apa ece como pe sonaxe li e a io. Se
ben o seu nome se le abe amen e en AI, en No en e do silencio, unha adap ación da súa igu a
én de ás do pa ia cal Maî e Obscu , pe sonaxe da no ela que acilmen e nos ai c e que es ea
inspi ado en O e o. A pis a de Ped ayo é unha máxima que a a esa odo An ón e os inocen es, sen a
cal non pode iamos en ende a no ela obxec o do noso es udo16.
3.1. San iago de Compos ela
No capí ulo quin o comeza un xi o da no ela, as unha p imei a pa e máis cen ada nunha
ca ac e ización dos pe sonaxes e o seu en o no, a oz na a i a lé anos á expe iencia compos elá de
16 Se ía imposible non pensa a g ande in luencia écnica (e non só) que supón pa a An ón e os inocen es a no ela de
O e o Os camiños da ida (1928). P oba dis o é que longas pasaxes de análise da no ela como a que ai Ma iño
(1990: 7-72) son ex apolables a unha po meno izada análise écnica de AI. Po exemplo: “Es á cla o que nes a
no ela non emos nada do que alguén chamou “esc úpulos do na ado ”, que non pa ece sen i pudo
pe spec i ís ico ningún á ho a de acome e-la súa a e a. Os poucos momen os en que deixa oí máis ou menos
di ec amen e a oz dos pe sonaxes non abondan en absolu o pa a mina-la súa omnisciencia. Os diálogos son pouco
ecuen es e ademais bas an e b e es. O es ilo indi ec o lib e, que in oduce o pensamen o e a exp esi idade dos
pe sonaxes sen que o na ado abandone comple amen e a súa u ela é un ecu so adoi o u ilizado”. (Ma iño 1990:
30)
15
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Be o, ao momen o en que chega á cidade uni e si a ia e ba oca. O impac o que ecibe Be o ao
descub i o mundo uni e si a io, no cal cambia á a ca ei a de De ei o pola de Filoso ía e Le as
én na ado no seguin e ex o (61-62)17:
Sen amo esba aba un día polas laxes molladas do claus o (...) cando unha igu a maciza, abalan e, en undada
nunha longa gaba dina ma ón, a a esoulle dian e, a óuxoo na súa masa ped enal, a eba ouno nos emuíños
labe ín icos do seu a , e ao se deca a , es aba xa sen ado no de adei o banco da aula un, de Filoso ía e Le as,
ci culando nas espi ais acuá icas, ama ado o pescozo po longas he bas de lucidez c ónica, ansi ando en
pa axes lua es18 e planeando sob e os ellados do mundo, ecoñecendo como achegados e amilia es os os
his ó icos as a en ón co iáceos, ci culando (...) polas p azas da ciencia nunca is a, manxando épocas asociadas
a p ismas e luciñas au o ais a eba adas á maciza p isión dos icios académicos, e e escándose a es a, de
súpe o, nas sol as augas da máis i az, ne a cul u a. De xei o que ao abandona a clase de O e o Ped ayo e saí á
úa ne ada, pe co ida dun en e e de c is al, Albe e, eg esado da iaxe, ecoñeceu di icilmen e as ped as, ei a,
xen e, como an es (...). Amou e desmon ou os es e cos c is iáns e o uosos do ba oco.
Aquí é onde se e idencia a adición á cal se que e insc ibi AI, coa que dialoga. É a adición do
galeguismo do g upo Nós, cuxa capi al in elec ual e simbólica é Compos ela. A Compos ela eñen
acceso Be o e Na da, mozos de ex acción ob ei a e campesiña, p oceden es do Vigo que Fe ín
que e ace undamen al no discu so li e a io. Pois é que a cues ión do espazo en moi o que dici en
An ón e os inocen es. F on e a un San iago e ocado dabondo pola nosa adición in elec ual, cuxo
pe il é de cidade pa a a “con emplación da néboa” (62), uni e si a ia, do pa imonio a ís ico
elixioso e an iquísimo (“as azulas de Daniel no Pó ico, cen mil ollos de se os, apegados ao
o ón eudal, baixo a o goleza das o es de El Seño ”), cidade pechada en si mesma, “illó-
San iago”, oponse un Vigo ob ei o, de “ba ios exe ais (...) xo en a es ada da co do empo (...)
cos soplado es de id o, uinas de xen e ida, e a aga da das e as no as”. A aslación a Vigo aise, en
imaxe, polo simbólico do ba oco. Qué ese dici con is o que Vigo amén pode se lida como unha
cidade ba oca, do mesmo xei o que Compos ela. A ci a ai unha demos ación case pic ó ica:
Ao lonxe, po sóbo do mu o da Es ación, a ía esgazada en cachos escu os de choi a neg a, p ecipi ándose, al
un elón pesado, sóbo dos escu ísimos e des, e unhas glo iosas machadas de luz, campeando pola banda de
Moaña, acían enace a p a a lúcida nas p aias, es ei ábanse, íanse, agábaas o neg o máis ho endo dis e
mundo (...). Como se a ugaz imaxe que o ascina a un in e, xus o o empo de pa a se o an ía, co seu
iolen ado dinamismo ba oco, o a unha ansmu ación plás ica an idel do seu cla oescu o in e io (...). (100)
Así ope a a dialéc ica, unha lóxica que ai que os pe sonaxes habi en uns ou ou os espazos,
mo idos pola inocencia pe dida. Di emos en ón que a p opos a de Fe ín é in oduci Vigo e a súa
composición p ole a ia como con apeso a un San iago su icien emen e e indicado pola
17 A pa i des e capí ulo, en que as alusións á no ela se án cons an es, ab e ia emos a ci a pa a só e que indica as
páxinas das cales se ex ae o ex o. Quede ixado así que semp e se a á e e encia a Fe ín (1976 [1986]).
18 Ci a ao inicio de Chus Pa o, dun poema do lib o U ania (1991).
16
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
in elec ualidade galeguis a, malia ecoñece , o de Vilano a dos In an es, a súa débeda con O e o e
os seus compañei os de xe ación.
A Compos ela que hai nes a peza li e a ia desenmasca a un ce o ambien e de illó, ou go ida.
Podémolo le moi cla amen e no ela o que Fe ín i ula “Episodio de caza”19, en C ónica de nós
(1980), en sen enzas ales como as que cali ican o San iago da in elec ualidade uni e si a ia como
“co iña de medioc e espec ado de ac os alleos” (1980: 72). É, cando menos, unha idea
con adi o ia da cidade. San iago como o luga en que pode p ende o lume da libe dade, onde unha
so e de pa aíso in elec ual é posible, mais que ao empo ica illada do mundo, luga de de o a,
como expón o amoso poema “En Compos ela pode un home...”, de Con pól o a e magnolias20.
Nes a cla e lemos a capi al de Galicia (e amén capi al do galeguismo his ó ico) na ob a de XLMF.
3.2. Vigo, eixo
De aquí én que lle deamos impo ancia ago a á escolla de Vigo como escena io base de An ón e os
inocen es, posición simbólica que encauza o no o ela o nacional que p opugna Fe ín, co
p ole a iado como p o agonis a. Vigo, capi al p ole a ia de Galicia, hase de con e e en capi al
li e a ia nunha li e a u a galega coa clase ob ei a como pe sonaxe p incipal. Reco emos a Ca men
Blanco nes e pun o (1993: 15-16):
Na c eación e iniana Vigo se á e e encia do mundo do ma e da u be indus ial, simbió ica e p ole a ia ao
longo de oda a súa axec o ia. E p ecisamen e po esas mesmas ca ac e ís icas, a cidade amén se á símbolo
dunha desexada libe ación concebida en cla e ma xis a, a pa i dos anos se en a (...).
Mais, aínda que con eña [Vigo] a semen e do u u o, ep esen a (...) a du eza dun p esen e necesa io e ineludible
que an ecede ao no o empo que ha i .
19 Cabe dici que es e ela o ga da moi a elación coa nosa iloxía e, p obablemen e, dea pis a sob e o con ido da
no ela inédi a Os co os. Fannos pensa nis o a ios pun os comúns que a an o ela o á Compos ela de No en e do
silencio e An ón e os inocen es, como a e e encia ao núme o 12 da úa da T oia (Fe ín 1980: 66), o nomeamen o de
compañei os de xe ación como Queizán ou ou os pe sonaxes p esen es como Paco del Riego, nuns mesmos anos de
inais da década de 1950, un es ilo na a i o semellan e... Ademais de odo is o, sabendo que no ela o se manexan
nocións como a de inocencia ou oma de pa ido, a cen alidade do episodio da gue illa galega nos anos 1940 e
1950, coa apa ición dos milicianos Foucellas, o Boliche o, Xan de Xena o... (1980: 68), non podemos deixa de
pensa na (pouquísima) in o mación que emos sob e a no ela inédi a, como xa se alou: a dedica o ia inicial aos
gue illei os galegos a opada polas o zas do éxime que acabou po de ona o enca ce amen o de Méndez Fe ín.
En suma, Salgado (2005a: 127) xa especula coa posibilidade, undada e lóxica, de que a acción de Os co os, a
iuei a e a ouce de ou o se desen ol a en empos da posgue a.
20 “En Compos ela es amos / moi os xa pa a semp e de o ados” (Méndez Fe ín 1976 [1989]: 56).
17
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
A cidade olí ica é, sen dúbida, unha das apos as simbólicas máis o es de Fe ín den o do que é a
súa oma de posición. En Vigo esúmese a Galicia que o ou ensán que e ei indica . Non é casual
que o mo i o escollei o pa a a cube a da p imei a edición de An ón e os inocen es sexa a bandei a
iguesa, acompañada das silue as dunha masa que e gue un usil, unha bandei a ( an o e mella
como neg a21), unha gadaña e un as elo. Is o signi ica que a escolla de Vigo como escena io
p incipal dunha no ela á al u a de 1976 esul ou dalgunha manei a no idoso e salien able e / ou que
a p opia cidade oi en endida como o elemen o máis ca ac e ís ico da ob a. Unha cidade que, como
imos na capa, é habi ada po un suxei o p o agonis a na con empo aneidade, o p ole a iado, e que,
como ei indicaba Fe ín no limia , me ece á se amén o p o agonis a dos omances que esc iban
os esc i o es galegos con empo áneos. Es a clase social, en con li o coa súa clase an agónica, a
bu guesía, non pode á se xamais inocen e, e ese é o en oque que hai na no ela, xa non só no í ulo,
senón amén nes a p imei a cube a, en que no amos o seguin e: p imei o, que o que se ep esen a é
unha colec i idade e, segundo, que es a colec i idade es á mo ilizada, en loi a, co usil en al o, así
como cos seus ins umen os de aballo (como puide an se a ouce e o ma elo).
Queda émonos con is o úl imo: a gadaña e o as elo. Es as e amen as non son as do p ole a iado,
mais si as do campesiñado que se p ole a iza na cidade do su . Pois é que Vigo unciona, na
concepción de XLMF, como eixe ou pun o de con luencia na Galicia con empo ánea. As amilias
dos zapa ei os de Vilano a dos In an es (ou Vila de Rei, nou as incu sións li e a ias do au o ),
como é a amilia de Na da, os campesiños da mesma ila, que eñen de “[a]ldeas, ag os” (35),
con lúen na concen ación u bana con pescado es, como son os pais e a ós de Be o, da A ousa, do
ma en ei o, p ole a izados. Is o, moi lonxe de se anecdó ico, signi ica un no ela o modo de ida
dos p o agonis as moi desemellan e ao habi ual nunha no ela galega. A ida de Be o e Na da
desen ól ese nos hoxe ex in os an ías de Vigo, nos ba ios, coas olgas das ac o ías, como a da
Ál a ez (147), non de ondo, senón no p imei o plano. A cidade, nes a no ela, é unha masa i a.
Xun o cos seus habi an es é un pe sonaxe máis, un p o agonis a. Imos le di ec amen e como Vigo e
os seus mo emen os in e ac úan de o ma ac i a con Be o na seguin e pasaxe:
Baixo a choi a, os silicosos odea an ao xe en e. As ob ei as be a an. Unha masa de oupa de aballo ba exa a
nubes g isallas, de disg acia. Albe e, dende o e ado, sen i a os golpes, case os i a, case ixe an abala os
mu os da súa casa. E o ep ega se impo en e dos aballado es. Naquel in e algo moi p o undo conmo eu a
Albe e, impeléndoo, acéndoo po se pálido, enci ándoo. E amén algo du o aga ouno do pescozo, diulle
labazadas e incendioulle as o ellas, pinchándolle o co azón de pa u a e de e gonza. Un p o undo noxo íxoo
21 Co es da bandei a ana quis a. F ancisco Fe nández Rei (2008) ala á da adición ana cosindicalis a que segui on
his o icamen e os ma iñei os a ousáns.
18
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
saí da casa (...). O noxo (...) po eces aguillaba nil (...) e púñase a mi a as mil casiñas do al de F agoso, co
e do e os piñei os al e nados. (147-148)
Re omando a idea da cidade como pun o de con luencia e unha ez comp obado sob e o ex o o
ca ác e ac i o da mesma, a a emos de e como se cons úe en An ón e os inocen es unha ede de
escena ios que dialogan, segundo di e en es lóxicas e xe a quías, en e eles. Xa adian amos a ias
pis as a segui . A p imei a delas é a case dico ómica elación en e San iago e Vigo. Non é casual
que Na da aia a Compos ela buscando e uxio onda Be o cando decide uxi da casa (200), as a
ba alla lib ada aí con a An ón e súa nai, Candi a. Xa a iba ci amos a Blanco (1993: 16), quen
ace a ao en ende Vigo na ob a de Fe ín como luga de loi a e con adición, escena ios onde non
en cabida a inocencia que nun comezo se lle pode ía p esupoñe aos apaces p o agonis as. Tamén
apun amos que con luían nes a cidade Na da e Be o, o Ou ense u al e a ía de A ousa, o ag o e o
ma , a adicional dico omía en e a Galicia ma iñei a e a Galicia lab ega. A ópanse en Vigo, como
nunha dialéc ica hegeliana, ese e an í ese, a cidade olí ica como sín ese, supe ación da
con adición. Pois o ce o é que an o ma iñei os como lab egos galegos en an como p ole a ios na
con empo aneidade la en e da que que e da con a a no ela. Vigo é, no discu so de Méndez Fe ín, a
supe ación de ini i a do p imei o galeguismo do século XX, nes e senso, xa que supón a asunción
o unda po pa e do au o e os memb os da súa xe ación da incu sión da pe spec i a ma xis a, de
clase, na no a manei a de en ende Galicia. E is o an o no discu so polí ico (lemb emos o
nacemen o da UPG na década de 1960) como no li e a io (non deixamos de e en con a o con ido
do limia ).
En An ón e os inocen es desen ól ese así unha complexa ede espacial que, dalgunha manei a,
ende a in e nacionaliza a expe iencia colec i a dos seus p o agonis as, si uando Galicia como
escena io uni e sal. As cha es des a expansión e i o ial no ela o a enden ás condicións
subal e nas dos pe sonaxes, que se en ob igados a emig a (a amilia de Be o, que se es ablece no
Can áb ico, ou o pai de Na da, que ai el só a Venezuela), a desp aza se, en de ini i a, ao longo do
plane a pola p opia subsis encia (ao G and Sole, odos os po os onde Be o en pa en es, a F ancia
e a Indochina onde An ón acaba...). Hai un xi o cla o na in ención de Fe ín. O pobo galego es á no
mundo e a súa ei indicación de libe dade non es á a ada a azóns es i amen e e i o iais, senón a
cues ións de clase.
Cons úese des e xei o unha no a ca og a ía que se enza cunha ou a posible his o ia de Galicia
19
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
onde o suxei o p o agonis a son as clases popula es, c eándose c ono opos acaídos a al in. O
medio des a cons ución é a memo ia. Mikhail Bakh ín in oduce a noción de c ono opo22 con a
inais da década de 1930. O eó ico uso, aléndose da eo ía da ela i idade de Eins ein, deu en
sinala “la dependencia que exis e en e las elaciones empo ales y espaciales den o de la ob a
li e a ia” (Pla as, 2000: 184). A ede espacial da que imos alando agocha, xa que logo, unha ede
de c ono opos.
a) Be o
O p imei o exe cicio de memo ia do que podemos da con a, polo peso que en na no ela, é o que
desempeña Be o ao longo dos seus monólogos. F on e ao Vigo no que i e xun a Na da na década
de 1950, ec ea á a A ousa dos seus an e gos en empos da gue a da aíña23(20). O con li o
pesquei o en un ca iz inaugu al da ba ba ie pa a Albe e, que busca de ec a a o ixe das inxus izas
do mundo que descub i á con Liona da. Os pescado es do xei o, en e a úl ima década do século
XIX e os p imei os anos do XX í onse ameazados pola in odución da a e da aíña po pa e dos
omen ado es e dos indus iais conse ei os ca aláns. Es a no a modalidade de cap u a da aíña
p o ocou a p ole a ización de g ande pa e dos pescado es adicionais, que non podían compe i
con a unha a e que in ensi icaba a ex acción de sa diña:
O indus ial p ecisou g andes cap u as. Quíxoas, sen e en con a danos, e p opo cionoullas a aíña. E a unha
emba cación, Na da, dep edado a e sees a, de oi o ou no e me os, coido eu, es ei a, cuns in e emos e o
apa ello ga dado a popa. Fle á onse e a má onse unha nube delas e c eouse un p ole a iado adic o, a base de
man e en aos homes odo o ano con ca o codias de pan e un míse o quiñón. Dí onse c e os aos pequenos pa óns
pa a adequi i en aíñas e apa ello, con con a o en e mos leoninos de enda do peixe en esclusi a. (22).
O c ono opo que es á a manexa Be o na súa na ación é o da nación subal e na ob igada a e que
loi a polo seu e i o io ou ben a i i ó a del. Así é como os escena ios do mesmo an muda ,
como i emos endo. Tan o pode se o escena io o País Vasco como o G and Sole, ou calque a ou o
pun o xeog á ico, mais o c ono opo é o mesmo. Dun xei o semellan e acon ece á co discu so de
Na da. Como diciamos, es e c ono opo e íxese como pun o de pa ida dunha His o ia en endida po
22 Pa a a onda na idea de “c ono opo” áiase ao Diciona io de Te mos Li e a ios do Cen o Ramón Piñei o, na
en ada do mesmo nome: <h p://www.ci p.gal/pls/bal2/ ?
p=106:2:9613249191291546410::NO:2:P2_TERMO:c ono opo> [úl ima consul a o 22/05/2018].
23 Moi pouco hai esc i o sob e es e episodio da His o ia de Galicia. A e e encia undamen al é o aballo de Gi áldez
Ri e o (1996), que a ende á ans o mación das a es de pesca da sa diña nun dos seus capí ulos, sen in oduci
ningunha pe spec i a de clase e alo ando posi i amen e, ao con a io do que se ai en An ón e os inocen es, a
in odución da aíña na cos a galega.
20
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Be o desde unha pe spec i a que si ua ía es e no o p ole a iado galego (ma iñei o, no caso) como
suxei o p o agonis a:
Na da, amiga. Non sei, pe o coido que a culpa non é cousa de hoxe. Non é de ago a. Todo o que ocu iu en
aigañas, coma o a coli o, moi longas. Non che sei, non podo aínda e odos os da os. Éche coma unha
in es igación his ó ica, ou de ec i esca, non sei. Culpa de quén? De odo, Na da. Dunha malla, embeleño de
ei os, pezas, a e ac os, me da. Non podemos anda sen ba e mos con a pa edes de ped a de g á, nen co e sen
pe dé monos en sil ei as, en a amios de espiño. Temos, Na da, egulado o espacio, e mans in isíbeis de e minan
os nosos acenos, como no guiñol do Ba iga Ve de. Cecáis, amiga, a culpa es á no ma . (...) Aínda que non no de
Vigo (...). (19)
Ou:
Dígoche, Na da, que odo escomenzou, en ón, an os anos a ás, naquil elanzo do empo. Coa mo e do ma ,
Na da. Do que o a cáliz de ida, mes u a, in e minábel aba o e de ma e ia e mo emen o. Quixo máis o
capi alis a, pediu máis. E apa eceu a dinami a, non se sabe como, abo do. Ceibaban os ca uchos, ao aza o
ce co, e a onda espansi a de iña a uxida da sa diña espa en ada polos emos, sac i icando a mo pa e da
manada que a ondaba des ei a e mo ía inu ilmen e, ao empo que as supe i en es, apampanadas, deixábanse
odea e pesca sen in en a a uxida. En endido, acaba on coa pesca. Aquela xen e, en endido, Na da. Foi o
p incipio de odo. Da gue a da aíña e máis de odo. En endes, Na da. (23)
A manei a en que o apaz se achega ao con li o non pode se ou a que o seu p opio exe cicio de
memo ia. Ao longo de oda a no ela, Be o a á e e encia á súa es i pe, ao seu clan, á súa xen e.
Po iso en memo ia, aínda que non i ise os ei os que na a como se e ec i amen e es i ese aí,
po que pe i e no seu g upo, á ma xe da his o iog a ía o icial. O ei o é que Fe ín esca a es e
episodio o almen e desa endido xa non só pola li e a u a, senón amén pola mi oloxía nacionalis a
galega, a ando de mos a a súa impo ancia no no o ela o nacional que p e ende cons uí nes a
oma de posición. Nin máis nin menos que a chegada e ins alación do capi alismo e a con adición e
loi a en e clases inhe en e a el en Galicia. Se ía a p imei a ocasión en que, ao longo das Rías
Baixas, puide on p esencia se longas olgas, lockou s, mani es acións masi as e en on amen os
iolen os. Os ma ices do con li o, co papel ac i o da bu guesía ca alana como explo ado a lé anos á
idea de Galicia como colonia, que xa se manexaba na década de 1970 po pa e do galeguismo
ma xis a24. Vis o des a manei a en endemos como é que pa a Be o aquí se si úan as “ aíces de
a coli o” das g andes con adicións ás que se abei an Na da e mais el. Exe cendo a memo ia, que é
colec i a, os inocen es ( al é como eñen con idos no í ulo Liona da Míguez e Albe e) i anse
pe ca ando de que no con li o non hai ou a o ma posible que a de oma pa ido, deixando de
selo25.
24 “[L]oi a con a da domiñación e op esión colonial do noso pobo”. Nes es e mos se exp esa ía a UPG en agos o de
1975, no edi o ial do núme o 31 do ocei o Te a e Tempo.
25 Vól ase pensa na idea do obse ado pasi o desen ol ida no ela o “Episodio de caza”.
21
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Os subal e nos, a cas e á que pe encen Be o e Na da, pe den no con li o de clase. De e xei o é que
lemos: “Así, cómo oi, cómo non oi, pe demos, pe de on. Non me digas. Pe o os de abaixo, adoi o,
pe den. (...) A ame, a ame neg a, coma un en o pod e (...), pa alizou o mundo. E as a uxida do
peixe, a A ousa le ou ánco as, eu a diáspo a dos homes. Dos meus, Na da” (50). O c ono opo
nes e pun o é ou o, que se si úa na emig ación en Euskadi dos ma iñei os a ousáns de o ados,
mais é salien able que o cambio de escena io xeog á ico pa ece case non a ec a á nación dos
galegos emig ados.
A miña amilia, sabes, Na da, como ou as moi as, is a a si uación, abandonou a ía de A ousa e es abeleceuse
na pa e de T in xe pe, en Pasajes de San Ped o, zona que axiña domina on e galeguiza on . Un cu ioso p oceso
de colonización i o luga cando as xen es de nós se cons i uí on en uas e p azas, sen se asimila andexamáis a
Euskadi, pe o man endo unhas cu iosísimas elacións ecíp ocas de simpa ía co pobo asco ci cundan e (...). Os
nosos , o ien ándose á pesca de al u a, esplo ando as p aias cél icas de G and Sole (...).
Unha no a solida iedade, a p ole a ia, oi coñecida polas mulle es galegas, que ab ían endas, casas de comidas,
pa a axuda en ao xo nal do home, polos homes e mulle es que comezaban a ebasa o ghe o de T in xe pe e a
camiña sen medo polo medio e medio de San Sebas ián, con emplando xa con desa ío as g andes casas dos
bu gueses e dos p íncipes. (66-67).
Falamos, en ón, dunha p olongación da pa ia asen ada nou os pun os xeog á icos e baseada na
noción do in e nacionalismo p ole a io, aspec o que ag oma da p ác ica o alidade das pasaxes de
An ón e os inocen es, de seu, no ela in e nacionalis a. O nexo de unión é o ma 26. O ma e a amilia.
Lenin (2012 [1917]: 46) escollía con a ino unha ci a de Engels que sinalaba a pouca na u alidade do
modelo de o ganización e i o ial das sociedades (pois es e é p opio do Es ado, que ag upa aos seus
súbdi os so di isións e i o iais), que se es ablecen po ínculos de “gens” ou ibo. Es a é a cha e
pola cal Be o insis e na cas e, no clan, na amilia, que se eúne semp e a edo do ma , que se
expande po odo o plane a. E os p oblemas seguen a se os mesmos pa a os subal e nos na
sociedade de clases, sexa onde sexa, po iso accedemos a le , de Albe e, ou o episodio máis de
memo ia amilia , de g upo, en que uns en on amen os con a a policía no País Vasco ema an
cunha espos a iolen a po pa e das o zas da República en o ma de dispa os que ma an, polo
menos, a un dos mani es an es galegos.
Un cabo da Gua dia Ci il e ól ese en o no seu, coma unha pione a; mo e a olos pola calzada. O di un o de
Mi a lo es queda ingado. Pe o o exé ci o ocupa os bai os ob ei os, ocupa T in xe pe. Plán anse os soldados
on e a cada casa, co usil mon ado. Ao despe a en os meus do soño, había cincoen a homes, ou máis,
26 “O ma é oso. / É oso en ei o, odo sin lindei os. (...) Sen alados é o ma . / O ma é de odos”. Así se exp esa ía
He ibe o Bens no poema “Aos líde es ma iñei os que uxi on na do na e mo e on no ma , lonxe do e o ”
(Méndez Fe ín 1980 [1999]: 111-112).
22
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
anxible. Como inocen es que deixan de selo, Be o e Na da, ense a aídos cada ez máis polo
con li i o, pola con adición. Apa ece, así, cada ez con máis o za, na súa in e acción, o nome de
An ón Ca ballo, cu mán de Na da, igu a mis e iosa que ep esen a odo o con a io á inocencia.
Cando o a en u ei o es á, inalmen e de xei o p esencial, ísico, eal, na casa da apaza, polo Nadal,
a a de iola a Na da. O episodio, xa como clímax da acción de oda a ob a é unha p ecipi ación
áxica dos acon ecemen os e da p opia dinámica de AI. T as o pe igo, Liona da descob e que
Candi a ampouco non é inocen e, po dei a se co seu p opio cu mán en ausencia do ma ido
emig ado. Mais is o sé elle a Na da de ap endizaxe a edo da mo al, imposible de aplica nunha
análise dialéc ica como a que se ai con o mando na no ela e no pensamen o dos pe sonaxes. O
que ap endemos da cues ión da inocencia ou culpabilidade én sendo is o. Es a é a e elación da
apaza e a pos e io comp ensión de Be o, quen di non sen i odio ca a a An ón polo sucedido, mais
si en ende a abe ación. Na da con esa íalle que ela amén e a culpable do acon ecido: “Desexei
se a acada, iolen ada, e loi a . Coma unha a en u a” (208). De ini i amen e, os p o agonis as
asumen a súa non inocencia e, p obablemen e, a in do seu pe co ido xun os.
d) An ón
Pouco nos imos de e na igu a de An ón Ca ballo, cu mán da nai de Na da, quen es á a pa icipa ,
ao longo da no ela, na ba alla de Dien-Bien-Phu, nunha gue a colonial, po pa e do exé ci o
ancés. O de Toniño, quen como pe sonaxe dispón pa a sí só dun espazo p opio na no ela, só
cen ado na súa a en u a, é un ou o c ono opo que ece a ede espacial de An ón e os inocen es.
Pola in o mación pouco cla a que se dá del sabemos que é un dese o do exé ci o anquis a que
acaba enlis ado nas ilas ancesas e loi ando con a o Vie Mihn na gue a da Indochina. A súa
his o ia é a do pe sonaxe indi idual, que en condicións de gue a, dunha gue a que non lle
pe ence34, só mi a pola súa p opia supe i encia. Nun aballo máis es enso e con máis aspec os a
oca sob e a no ela debe iámonos de e nel, dado o ol c ucial que desempeña an o pa a
cohesiona a ob a como pa a da un sen ido in e p e a i o máis comple o. O único que nos in e esa
34 A linguaxe mani es ada nas pa es da no ela en que se con a a his o ia de An ón mos a eminiscencias coa
co espondencia man ida en e Manuel An onio e Ra ael Dies e (Axei os 2012). En e mos moi semellan es aos que
se exp esa a oz na ado a en an o a es ilo e ocabula io, Manuel An onio a aba de con ence a Dies e pa a que
dese ase do exé ci o español na gue a de Ma ocos. Non é es e o aballo en que nos poidamos de e en
especulacións a edo de se Fe ín puidese e lidas esas ca as an es ou du an e o p oceso de esc i a de An ón e os
inocen es, mais es a cues ión é in e esan e dabondo pa a, cando menos, mencionala aquí en is a de posibles
in es igacións u u as.
29
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
del aquí é que a súa igu a unciona como pa adigma, den o do lib o, da non inocencia, da culpa e
incluso, po eces da maldade (a escena do laga o que podemos le nas páxinas 63-66 ás que xa se
e e iu Salgado (2005: 135) como unha so e de xe molo do ascismo).
3.3. Suxei o polí ico / suxei o li e a io
A clase aballado a, como xa imos mos ando ao longo de oda a exposición, cons i úese a modo
de p o agonis a “de ondo” de An ón e os inocen es. Pa a Ma x e Engels (1848 [2011]: 57-66), o
p ole a iado35 é o suxei o colec i o36 sob e o que se sus en a o sis ema capi alis a, xa que é a clase
que p oduce a iqueza á ez que se ai empob ecendo. É a p opiedade p i ada a que sepa a as
pe soas en clases sociais. Po iso Be o, á luz des e ma xismo o odoxo, si úa o inicio do seu ela o
na gue a da aíña, ins an e his ó ico en que o sis ema adicional p ecapi alis a de pesca se e
co ompido pola in odución, po pa e dunha bu guesía o ánea, dunha no a a e de pesca. A
chegada da aíña supón a de o a dos xei ei os, que non poden compe i con a unha a e que ex ae
maio can idade de peixe con menos es o zo. Os pescado es adicionais, ca en es de ecu sos
económicos, ampouco non podían adqui i aíñas pa a saí ao ma pola súa p opia con a, polo que
se i on ob igados a con e e se en ipulan es asala iados das no as emba cacións (Gi áldez 1996:
227), empob ecéndose37 e éndose que en on a aos seus p opios eciños po compe ición po
unhas mello es condicións de ida. “Foi o p incipio de odo” (23). Así é, o inicio é simbólico e
ma ca de xei o cla o quen son os p o agonis a desa his o ia que comeza coa gue a da aíña, o no o
suxei o colec i o que a consecuencia dela se c ea, no que xa es aban an es as mulle es das áb icas
de conse a. Di o dou o xei o, Be o ala do inicio po que é nese pun o simbólico onde el si úa o
nacemen o, a cons i ución dese suxei o colec i o do que aza á unha b e e his o ia.
35 “Amigos de e o e dinami a” pa a Méndez Fe ín en Con pól o a e magnolias (1976 [1989]: 70-71).
36 “Los suje os colec i os, in eg ados po indi iduos bajo la signi icación es ablecida, son siemp e aquellas ue zas
sociales que de e minan en g an medida la con igu ación de una sociedad dada, de sus elaciones, de sus
ins i uciones. Es as ue zas son el p oduc o del eag upamien o de indi iduoas a pa i de unos in e eses y mo i os
comunes que pueden se de di e sa índole”.Ou:“Cuando nos e e imos al suje o colec i o lo hacemos en un ni el
“sociológico”, es o es, comp endemos, como lo hicie a Ma x, que el indi iduo es á imp egnado po las condiciones
sociales de su exis encia conc e a, a al pun o que si acción sob e sí y su en o no, su con e sión en suje o, sólo es
posible median e la acción colec i a”. Seoane (2000: 28-29).
37 “En la misma medida en que se desa olla (...) el capi al, se desa olla el p ole a iado, que i en an sólo si
encuen an abajo, y que solamen e lo encuen an si su abajo aumen a el capi al” (Ma x / Engels 1848 [2011]: 58).
30
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
É salien able que, nas poucas mencións que se an a An ón e os inocen es en es udos de emas máis
xe ais, un aspec o semp e comen ado é a pouca acción que se con én no ela o. Na His o ia da
Li e a u a Galega da AS-PG, na súa e sión en ede, lemos que “[c]omo no ela, An ón... é bas an e
inusual: a linguaxe e o es ilo non es án pos os ao se icio do a ance da his o ia” (AS-PG).
A opamos amén nun aballo de Rica do Landei a que “An ón e os inocen es es una no ela
concebida casi exclusi amen e como na ación, sin acción ni apenas desc ipción de ninguna clase”
(1991: 364). O ce o é que os es o zos na a i os se cen an nun con ido moi o máis his ó ico que
no elís ico (digámolo así), dando es e esul ado. O obxec i o dis o é o de pe ila unha iden idade
comple a do p ole a iado como p o agonis a. Unha iden idade li e a ia da que an es non gozaban as
clases subal e nas dun xei o an po meno izado na adición galega. E é po iso polo que longas
pasaxes da no ela, en es ilo, se asemellan máis ao que pode ía se un ex o ensaís ico, con es ensos
pa ág a os explica i os que beben da socioloxía, da his o ia ou mesmo da iloso ía. Des e xei o, a
mi ada cons an e sob e as clases popula es, a súa o ma de i i (e as azóns ma e iais que p o ocan
es e modo de ida) ai que es as sexan donas da azón de exis encia des e lib o. An ón e os
inocen es esc íbese non co p ole a iado como obxec o, senón como suxei o, po que o uni e so que
na no ela se plasma es á is o unicamen e desde a óp ica do subal e no.
Nes e senso, o p ole a iado é, aos ollos da adición polí ica ma xis a e independen is a á que se
encella Méndez Fe ín, o suxei o colec i o sob e quen ecae a a e a de ace xi a a oda da
His o ia no plano uni e sal, mais amén no eido nacional galego. Así, o p ole a iado en AI é suxei o
polí ico cen al da Galicia que e indica Fe ín:
Na súa eo ía polí ica (...) pódese obse a a pe manen e c í ica ealizada polo au o nos anos se en a e oi en a
(...) po man e en na p ác ica o lab ego coma suxei o polí ico mo iz e deposi a io das esencias nacionais. Nes a
isión socio-polí ica de Méndez Fe ín impe a unha adiog a ía da sociedade galega na que os lab egos e
pescan íns non son, con a iamen e á análise canónica do campo polí ico galego, o úl imo escala ón social (hai
un p ole a iado ag ícola e ma iñei o), nin moi o menos, como posuido es e donos no seu caso, a base social
sus en ado a da mobilización e oluciona ia. (Anguei a 2016: 135).
Malia is o, ponse de mani es o en boca de Be o que ningunha libe ación do p ole a iado, ningún
p og eso na His o ia i á caído do ceo. Po es a azón, a in ención polí ica da no ela é a de e a a
unha clase ob ei a conscien e da súa implicación no con li o de clases, que non é pe ec a po que
loi a e asume con adicións: “Eu coido que o home impe ec o, se ensoña na pe ección o al (en
oques dunha o al ximnás ica de zona), inmo ilízase38. Non achas i, Na da? Non se pode se anxo,
38 Lonxe de busca esa idealización do p ole a iado que se ía ob ei ismo, Fe ín é conscien e na súa no ela de que a
31
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
de momen o. Hai que p ocede po elemen os, con a eglo á azón, e non á ac i idade épico-lí ica”
(68). Po iso An ón, do que ben pouco se alou aquí, é esa so e de pe sonaxe que enca na a
co upción, a culpa, mais que segue a se clase subal e na, así é que Be o, malia sen i a necesidade
de des uílo, pensa que é inú il odialo (206). Como o seu p opio pai, que es á en p isión po oma
pa ido no con li o pa onal ma ando a un supe io .
A clase ob ei a non se á xamais inocen e na no ela, polo que se salien a a súa capacidade
o ganiza i a e de unidade. No ela o de Be o, iun al en ce o pun o, sinálase a adición sindical
de o ien ación libe a ia do p ole a iado ma iñei o:
Unha aiba ella, esesa, de a ás. E ao empo un anceio de libe ade, conco dia e epa o. Unha aiba ella e
eseca, p oceden e, sen se sabe , dos an e gos empos da gue a da aíña, concén anse no ma iñei o galego
acéndoo en usias a adhe en e, undamen almen e, do ana co-sindicalismo u ópico da CNT. (67).
Tamén os ob ei os de Vigo se o ganizan e emp enden accións de loi a, como lemos na escena xa
an e io men e comen ada da olga en Ál a ez.
Pola con a, hai un p ole a iado (non conc e amen e asala iados, mais p ole a iado en de ini i a)
que non é conscien e da súa condición, que non log a o ganiza se. Segundo Ma x e Engels, as
clases in e medias acábanse con e endo en p ole a iado (1848 [2011]: 60)39. Des e caso ala Na da,
po se o caso do seu pai e os seus íos, os zapa ei os de Vilano a dos In an es:
Ti alas ben se eles habían de ace unha coope a i a pa a saí aos me cados mode nos, compe i , uxi da ei a.
Pois non, nen soupe on nen ninguén os almou. En ol é onse en si, ecolle on os co nos, o co po, coma lesmias,
non ala on. Nen che se consul a on, nen mesmo nas amilias, de cu a cu , de xen o a sog o, de illo a pai. (56).
Como xa imos, as a emig ación, Felisindo ol e e ins álase coa súa amilia en Vigo pa a pasa a
se p ole a iado u bano. Non se nos di na no ela se acaba á o ganizándose na loi a ob ei a.
Polo ou o lado, o p ole a iado, en An ón e os inocen es se á amén suxei o li e a io. Is o é así
clase subal e na ai encamiñada ca a á súa p opia au odes ución, na que se ab i ía paso a sociedade sen clases. Do
mesmo xei o, a elación en e os dous apaces queda p ac icamen e o a no inal da no ela, xa que Na da e Be o
deixan xa de lado a inocencia e au odes úense como pa ella.
39 Di así li e almen e: “Las clases in e medias has a aho a exis en es, pequeños indus iales, come cian es y en is as,
a esanos y campesinos, odas es as clases caen en el p ole a iado, ya sea debido a que su pequeño capi al no bas a
pa a lanza se a la g an emp esa y sucumbe en la compe encia con los capi alis as mayo es, ya sea debido a que su
habilidad ha quedado de aluada po nue os mé odos de p oducción. De mane a que el p ole a iado se eclu a de
odas las clases de la población”.
32
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
po que, como clase p o agonis a da no ela, clase que achega o seu pun o de is a pa icula da
ealidade, es á ope ando li e a iamen e. É dici , a poé ica des a no ela de Xosé Luís Méndez Fe ín
após ao odo á up u a co discu so adicional na li e a u a galega, acendo e ec i a a incu sión do
p ole a iado nas súas páxinas, p opoñendo non só unha no ela que e a e a clase p ole a ia, senón
que o que emos nas nosas mans é unha no ela que aplica o discu so ob ei o. Así é que hai un peso
an g ande da memo ia como econs ución da His o ia, o sen ido de clan, o humo (cunha p esenza
moi ma cada na no ela), as alusións á cul u a de masas, a comp ensión das con adicións, a
necesidade eal (e non só es é ica) de muda o mundo... Po iso non in e esan an o as pe ipecias
pe soais e indi iduais dos p o agonis as e si que in e esan, pola con a, os ei os colec i os, da masa
social, o in e nacionalismo. E de aí a p e e encia de XLMF polo discu so analí ico, his ó ico,
escla ecedo , mais nunca deixando de lado a posibilidade do lí ico, nin mesmo do an ás ico. Aquí
se mani es a a poé ica p opos a po Fe ín pa a os “ omances na ais ou ocan es ao mundo do
aballo” (10-11).
33
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
4. Conclusións e peche
Ten á onse desen ol e , ao longo des e aballo, os emas máis salien ables de An ón e os inocen es,
que a con e en, ao noso e , nunha no ela a e en con a á ho a de bo a mos a is a ca a a a ás e
in e p e a mos a adición li e a ia galega. A sabe , es es, xi ando a edo da idea do p ole a iado
como eixo cen al, a an de cons uí un exemplo de li e a u a p og esis a; non como ca ego ización
xené ica, senón como li e a u a que oma pa ido no p og eso social. Li e a u a que en o ollo pos o
no u u o, implicándose no p og eso da sociedade. Es a idea da li e a u a implicada ai máis alá do
con ido, e sob e is o se ía moi in e esan e pode amplia a in es igación nun u u o, cen ándonos
con aga na igu a do esc i o engagé (que xa se ocou aquí dun xei o supe icial). A implicación,
como en ende Fe ín, é incompa ible coa inocencia. Is o eno cla o quen esc ibe An ón e os
inocen es desde a cadea a causa da súa implicación polí ica an i anquis a. No amos, e ec i amen e,
na no ela, unha ma ca da si uación en que oi esc i a. Hai unha concepción da belixe ancia moi
achegada á idea de Mao Tse Tung, a ada desde a gue a da aíña:
En la sociedad de clases, las e oluciones y las gue as e oluciona ias son ine i ables; sin ellas, es imposible
ealiza sal os en el desa ollo social y de oca a las clases dominan es eacciona ias, y, po lo an o, es
imposible que el pueblo conquis e el pode . (1964 [1967]: 45).
Ou ben a ada a pa i da expe iencia bélica de An ón na gue a colonial da Indochina, que, aínda
que non nos de i emos nes e aballo sob e es a, ac úa no lib o como de onan e dun deba e
in e esan e en con apun o con es a ou a ci a de Mao:
La his o ia demues a que las gue as se di iden en dos clases: las jus as y las injus as. Todas las gue as
p og esis as son jus as, y odas las que impiden el p og eso son injus as. Los comunis as nos oponemos a odas
las gue as injus as, que impiden el p og eso, pe o no es amos en con a de las gue as jus as, p og esis as. Los
comunis as, lejos de opone nos a es as úl imas, pa icipamos ac i amen e en ellas. En cuan o a las gue as
injus as, la P ime a Gue a Mundial es un caso en que ambos bandos pelea on po in e eses impe ialis as; po lo
an o, los comunis as del mundo en e o se opusie on esuel amen e a ella. La o ma de comba i una gue a de
es e ipo es hace cuan o se pueda po p e eni la an es de que es alle y, si llega a es alla , opone la gue a a la
gue a, opone la gue a jus a a la gue a injus a, siemp e que ello sea posible. (Mao Tse Tung 1964 [1967] : 45).
Le ado is o ao plano da li e a u a, pode iamos concluí que An ón e os inocen es oi concebida po
34
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Méndez Fe ín como unha no ela de p imei a liña, ou is o oi o que se p e endeu demos a ,
seguindo a pis a da cla e bélica en que oi esc i o o limia ás edicións pos e io es a 1976.
A a esouse amén no p esen e aballo a cues ión da His o ia e / ou memo ia, moi ligada á
dimensión espacial den o da no ela. Desde logo, hai unha inención de poñe sob e a mesa
episodios his ó icos que pouco ou nada o an an es a ados na li e a u a galega. A apos a de Fe ín
é a de c ea un ou o ela o pa a a sociedade galega, e xa po es e mo i o, polo so p enden e e a
no idade dos i os his ó icos escollidos, me ece ía An ón e os inocen es ecibi unha a ención que
nunca i o máis alá do a amen o da no ela como anecdó ica. O que non se le en ningunha das
poucas e e encias á nosa no ela nos manuais de li e a u a ou aballos académicos que a
mencionan é un azoamen o do po que de apa ece en a gue a da aíña ou a ba alla de Dien-Bien-
Phu. Como no ela p og esis a, AI mi a ca a ao pasado pa a ex ae del a cha e coa que in e p e a o
u u o. É con es a ideoloxía ma e ialis a como a no ela a a de uxi de a amen os ou ben
nos álxicos ou ben i imis as e de o is as do pasado, aínda que é ce o que puidemos e de ondo
na nosa lec u a que exis e unha ce a explo ación das nos alxias po pa e de Be o e Na da, aínda
que odo iso se a pa a ompe , co xi o a gumen al da his o ia, oda idealización.
Es a é unha das no idades que a opamos en An ón e os inocen es con espec o a oda a li e a u a
sob e a Gue a Ci il. Como se puido e , o con li o es á no ondo de odo o lib o, pe o
p ac icamen e non se ai un a amen o li e a io do mesmo como al, senón que pode en e e se a
a és de ce as endas que apa ecen na no ela, das que xa alamos. Es as endas con e en a Gue a
Ci il nun bu a o mis e ioso que a debuxa en nega i o. P obablemen e es a sexa a expe iencia de
XLMF, nacido após o golpe de es ado de 1936, polo que non i iu a inmedia a ep esión ascis a
(aínda que si, polo que se sabe, chegou a coincidi coa loi a gue illei a, aínda ac i a no seu Ou ense
na al). Fe ín non pode ía esc ibi unha no ela desde a expe iencia pe soal da gue a, como así o
ixe on au o es como Sil io San iago ou An ón Alonso Ríos (Vila ed a 2011: 68). É XLMF, polo
an o, o p imei o au o que non i iu a Gue a Ci il que oma o con li o como obxec o dunha súa
ob a, máis de dez anos an es de que Ca los Casa es publicase Os mo os daquel e án (1987), que é
onde pon o pun o de inicio Vila ed a (2011: 69). Se ben é ce o que en ningún momen o a Gue a
Ci il é escena io en An ón e os inocen es, a consciencia áci a do acon ecido a a esa a no ela,
como asumindo e aplicando ao seu caso a amosa máxima de Ado no: que se ía un ac o de ba ba ie
esc ibi poesía despois de Auschwi z. Ninguén dubida ía de que as endas nos lenzos de Lucio
35
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
Fon ana son as p o agonis as do cad o, malia se en es es ausencia o al de ma e ialidade. Ou a
cues ión da que somos conscien es é que cabe ía a posibilidade dunha lec u a da gue a da
Indochina (á que aquí non lle p es amos moi a a ención) como un asun o da Gue a Ci il: a gue a
da Indochina é odas as gue as, en de ini i a, e unha delas pode se a Gue a Ci il, a cal non se ía
nada doado menciona dese xei o no momen o en que AI oi esc i a. Is o é un asun o máis a se
in es igado e discu ido; cando menos a no ela pode ía pe mi i lec u as múl iples sob e a ba alla de
Dien-Bien-Phu. A hipó ese é posible. Queda íanos, en ón, e semp e desde a pe spec i a p ole a ia
que deixa cla a a no ela, un camiño abe o pa a a in es igación en ma e ia de memo ia da Gue a
Ci il na li e a u a galega, así como un bas ísimo e i o io e mo pa a pensa mos os p ocedemen os
es é icos que poidan ace ou non An ón e os inocen es unha no ela sob e a Gue a Ci il.
Xa se explicou no seu momen o po que se decidiu non le a adian e unha análise li e a ia clásica
de An ón e os inocen es. Como consecuencia dis o, non oi posible a onda nes a análise es é ica
que imos dicindo e que pode ía esul a e dadei amen e p odu i a e in e esan e, a cal, de segu o,
demos a ía aínda máis o alo da no ela de Fe ín. As escollas lingüís icas, o es ilo da na ación, as
inno ado as in e encións de Be o e Na da, que nos lemb an an o ao monólogo ea al como ao
xéne o epis ola (p ac icado dabondo na axec o ia na a i a de Fe ín, se nos lemb amos, po
exemplo de ela os como “Dúas ca as a Lou” ou mesmo da no ela B e aña, Esme aldina), a
cons ución da imaxe e do espazo, o simbolismo do ma , a e e encia cul u al, as posibles
p oblemá icas que p esen a ía a no ela de ca a a aducións a ou as linguas... son no os espazos de
in es igación que nos pode ab i unha ap oximación es é ica a An ón e os inocen es. Como amén
son posibles in es igacións a edo da cues ión do eminismo, que én p opos a no lib o, aínda que
desde unha isión moi udimen a ia (e desde o pun o de is a dun home, non o podemos esquece ):
o abuso de pode nes a no ela es á amén moi ligado ao abuso de xéne o. Nó ese que a expe iencia
co po al de Na da en moi o que dici nos ao longo de An ón e os inocen es. É un ela o que se en a
cons uí desde o co po eminino. Es a úl ima cues ión me ece ía se a ada ou, cando menos se ía
p ecisa unha c í ica á no ela desde unha óp ica eminina que quen esc ibe es e aballo, po azóns
ob ias, non e ía lexi imidade pa a achega .
Como peche, o que nos pode queda cla o as es e humilde es udo sob e An ón e os inocen es é que
es a no ela me ece ía se esca ada do seu esquecemen o pa a comp ende mello , no seo da
li e a u a, mais amén a ni el social e polí ico, unha pe spec i a in e esan e sob e emas c uciais que
36
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
aínda hoxe a a esan a sociedade galega. No p esen e aballo decidiuse a onda sob e a cues ión do
p ole a iado como suxei o li e a io e polí ico, seguindo a liña iniciada a xei o pano ámico po
Anguei a (2016). Mais quedou cla o que hai moi os ou os asun os de in e ese máis en An ón e os
inocen es. É a e a de quen se enca ga de es uda a li e a u a galega ol e pensa un luga pa a es a
ob a de Fe ín den o da his o ia li e a ia. Depende dis o que as e lexións de Liona da e Albe e
eñan ou a opo unidade pa a chega á sociedade e eno a a conciencia de clase nuns empos
como os de hoxe, que co en coa necesidade, ao noso pa ece , de ea opa se con deba es que xamais
debe on se esquecidos.
37
An ón e os inocen es, de Méndez Fe ín: o p ole a iado galego como suxei o li e a io e polí ico
BIBLIOGRAFÍA CONSULTADA
Anguei a, Anxo (2010): A espi al no espello. B e aña, Esme aldina e o sis ema li e a io galego.
Vigo: Xe ais.
– (2016): “Do pobo aballado ó p ole a iado. Suxei o li e a io e suxei o polí ico na
li e a u a galega con empo ánea” en Bolxe iques 1917-2017, Te esa Mou e (coo dinado a).
Vigo: Xe ais, 129-136.
AS-PG: His o ia da Li e a u a Galega. <h p://li e a u agalega.as-pg.gal/index.h ml>. Consul ado o
28/05/2018.
Axei os, Xosé Luís (edi o ) (2012): Manuel An onio. Ob a comple a. Vol. III: Epis ola io. A
Co uña: Real Academia Galega / Fundación Ba ié.
Casa es, Ca los (2017): A ledicia de le . Vigo: Galaxia.
Casas, A u o (2011): “An ón Figue oa: Ideoloxía e au onomía no campo li e a io galego” en A
abe de ou o, Tomo IV, ano 2011, nº88 (ou ub o, no emb o e decemb o), 601-611.
Ce an es (de), Miguel (1605 [1971]): Don Quijo e de la Mancha. Tex o y no as de Ma ín de
Rique de la Real Academia. Vol. I. Ba celona: Ju en ud.
Bakh ín, Mikhail (1975): “La palab a en la no ela”. En Mikhail Bakh ín Teo ía y es é ica de la
no ela [ adución do uso de Helena S. K iúko a e Vicen e Cazca a. Tí ulo o ixinal
Художественная литература ]. Mad id: Tau us, 77-236.
–(1982 [1992]): “Au o y pe sonaje en la ac i idad es é ica”. En Mikhail Bakh ín Es é ica de
la c eación e bal [ í ulo o ixinal Эстетика словесного творчества]. Mad id: Siglo
Vein iuno,13-190
Blanco, Ca men (1994): "A espi al pe manen e: ap oximación li e a ia á igu a de X. L. Méndez
Fe ín". Anua io de Es udios Li e a ios Galegos. 1993, 11-45.
38
