A p os i ución no p imei o anquismo
(1939-1956): unha mo alidade que
con ola e edimi .
T aballo de Fin de G ao
Au o a: Jenni e Ca acedo P ados
Ti o : Ma ga i a Ba al Ma ínez
Depa amen o de His o ia Con empo ánea
G ao en His o ia
Cu so 2022 - 2023
1
Índice
In odución .................................................................................................................................... 4
1. Ma co eó ico ........................................................................................................................ 5
2. Es ado da cues ión ................................................................................................................. 6
3. Da abolición á eglamen ación (1935-1941) ......................................................................... 8
3.1. A p os i ución na Segunda República ................................................................................. 8
3.2. O ol da p os i u a na Gue a Ci il e o inmedia o anquismo. .......................................... 9
4. Pe cepción social da p os i u a: un concep o lexible ......................................................... 12
4.1. O modelo: boa e sus mala mulle ................................................................................... 12
4.2. A cons ución dunha base cien í ica ................................................................................. 14
5. No bu del e na clandes inidade ........................................................................................... 15
5.1. Mo i acións ...................................................................................................................... 15
5.2. T es es e as: pública, p i ada e clandes ina ..................................................................... 16
6. Pa ona o de P o ección a la Muje .................................................................................... 18
6.1. Pe soal: as o des elixiosas emininas. ............................................................................. 20
6.2. In e namen o .................................................................................................................... 21
6.3. Saída e einse ción. .......................................................................................................... 22
6.4. Memo ias e in o mes de mo alidade. ............................................................................... 24
7. Ó ganos ep esi os: as cá ce es. ......................................................................................... 24
7.1. Cá ce es con encionais emininas. .................................................................................. 24
7.2. P isións especiais. ............................................................................................................ 26
8. Emba azo. ............................................................................................................................ 27
8.1. Ma e nidade. ..................................................................................................................... 27
8.2. Abo o e mé odos an iconcep i os. .................................................................................. 28
9. 1956: Un cambio de umbo. ................................................................................................ 29
Conclusións. ................................................................................................................................ 30
Bibliog a ía. ................................................................................................................................ 32
Anexo .......................................................................................................................................... 36
2
Resumo: T as a Gue a Ci il española, o Dec e o abolicionis a de 1935 oi sup imido
pa a ol a á eglamen ación da p os i ución. A es e espec o, o éxime anquis a c eou
un discu so ampa ado pola Ig exa e mais a ciencia, que consis ía nunha “dob e mo al”,
na que a p os i u a e a conside ada un mal necesa io, pois ep esen aba a inmo alidade da
“mala mulle ”, pe o ao mesmo empo sal aga daba a i xinidade eminina on e á
supos a na u eza hipe sexualizada dos homes. Ademais, ao ma xe da p os i ución pública
e p i ada, había un sec o que a exe cía na clandes inidade, du amen e pe seguida po
e i a o bu del e dos con ois sani a ios. Es a si uación lexi imaba a ollos do éxime a
c eación dunha se ie de ins i ucións des inadas a co exi a mo al das mulle es que
es aban den o do me cado sexual, así como pa a impedi a súa inse ción no mesmo: o
Pa ona o de P o ección a la Muje e as cá ce es especiais pa a as chamadas mulle es
caídas.
Palab as cha e: p os i ución, anquismo, eglamen ación, Pa ona o de P o ección a la
Muje , p isións especiais.
Resumen: T as la Gue a Ci il Española, se sup ime el Dec e o abolicionis a de 1935
pa a ol e a la eglamen ación de la p os i ución. En es e sen ido, el anquismo c eó un
discu so ampa ado po la Iglesia y po la ciencia, que consis ía en una “doble mo al”, en
la que la p os i u a e a conside ada un mal necesa io, po que ep esen aba la inmo alidad
de la “mala muje ”, pe o al mismo iempo sal agua daba la i ginidad emenina en e a
la supues a na u aleza hipe sexualizada de los homb es. Además, al ma gen de la
p os i ución pública y p i ada, había un sec o que la eje cía clandes inamen e, du amen e
pe seguido po e i a el bu del y los con oles sani a ios. Es a si uación legi imó a los
ojos del égimen pa a c ea una se ie de ins i uciones des inadas a co egi la mo al de las
muje es que se encon aban en el me cado sexual, así como pa a impedi súa inse ción en
el mismo: el Pa ona o de P o ección a la Muje y las p isiones especiales pa a las
llamadas muje es caídas.
Palab as cla e: p os i ución, anquismo, eglamen ación, Pa ona o de P o ección a la
Muje , p isiones especiais.
3
Summa y: A e he Spanish Ci il Wa , he aboli ionis Dec ee o 1935 was abolished o
e u n o he egula ion o p os i u ion. In his sense, ancoism c ea ed a discou se
p o ec ed by he Chu ch and science, which consis ed o a "double s anda d", in which
he p os i u e was conside ed a necessa y e il, because i ep esen ed he immo ali y o
he "bad woman", bu a he same ime i sa egua ded emale i gini y agains he
supposedly hype sexualized na u e o men. In addi ion, apa om public and p i a e
p os i u ion, he e was a sec o ha exe cised i clandes inely, ha shly pe secu ed o
a oiding he b o hel and heal h con ols. This si ua ion legi imized in he eyes o he
egime o c ea e a se ies o ins i u ions aimed a co ec ing he mo als o women who
we e in he sex ma ke , as well as o p e en hei inse ion in i : he Pa ona o de
P o ección a la Muje , and special p isons o so-called allen women.
Key wo ds: p os i u ion, ancoism, egula ion, Pa ona o de P o ección a la Muje ,
special p isions.
4
In odución
Du an e o anquismo a mulle i o que ace on e á limi ación das súas
libe dades pe soais como consecuencia da implan ación dun éxime di a o ial, mais
amén su iu a ep esión p opia do seu xéne o en di e sos ámbi os da ida pública e
p i ada. A súa beleza e mo alidade, medidas en base a un cánon a ín aos p incipios do
éxime de F anco, de e mina on a súa conside ación social e as súas posibilidades
económicas e de u u o. Fo on p incipalmen e as p os i u as as que su i on as
consecuencias úl imas da ma xinación po que nelas ecaían odos os a ibu os dos que
unha mulle debía ca ece . Polo an o, o éxime iña po misión exe ce o con ol o al
sob e elas e “ eeducalas, pa a o que se se iu de de di e sos mecanismos e sec o es sociais
que lle p es a on axuda.
A elección des e ema, encad ado na liña emá ica de His o ia de Xéne o na Idade
Con empo ánea, esponde a que as p os i u as o on ao longo da his o ia unhas das
g andes esquecidas como suxei os en si mesmas, pa a se a adas na ma xinalidade ou
en elación ás en e midades de ansmisión sexual. As súas i encias debe ían se
ecupe adas na medida do posible, e máis no caso do pe íodo anquis a, cando se de on
a ios mecanismos de ep esión que pe mi en as exa a a que pun o o on
desp es ixiadas, es igma izadas e cousi icadas económica e socialmen e.
Po es a azón, o obxec i o p incipal do p esen e aballo consis e en p o undiza
nas mo i acións e condicións das que o éxime do ou á ac i idade p os i ucional no ma co
da legalidade pa a que exe ce an aínda sendo conside adas as p os i u as “caídas”
mo almen e. De i ado des e s a us legal, esul a de g an in e ese in es iga en úl ima
ins ancia o uncionamen o dos di e sos mecanismos que o odean pa a con ola a
p os i ución, así como as consecuencias económicas, xudiciais e sociais que a a esan as
p opias p os i u as.
A abo daxe me odolóxica consis iu no a amen o bibliog á ico coa inalidade de
obse a os an eceden es do es ado da p os i ución, que implica en ende o cambio dun
Dec e o abolicionis a epublicano á legalización no p imei o anquismo, co ascu so
dunha gue a de po medio na que o bu del comeza a o ma pa e de no o da ida pública.
5
A con inuación, é p ecisa a ca ac e ización do ideal de mulle e o zado pola Ig exa, que
le a á es igma ización da p os i u a como a enca nación da “mala mulle ”, axudada polo
discu so médico. Así mesmo, as coñece as di e en es modalidades e escena ios de
p os i ución xun o coas súas i encias, p o undízase na análise do Pa ona o de
P o ección á Mulle e os seus cen os, ademais das di e en es p isións polas que pasan as
p os i u as condenadas edimi se an e os ollos dos anquis as. Finalmen e, p esén ase a
ma e nidade, un es ado á que moi as se i on dob emen e en en adas: ben po que
habi ualmen e e a consecuencia de p ac ica a p os i ución, ou ben po que o ei o de
queda emba azadas de sol ei as e a mo i o su icien e pa a se conside adas mo almen e
ep ochables.
1. Ma co eó ico
A emá ica p os i ucional na España con empo ánea non é un a amen o no idoso
nos es udos his ó icos, endo en con a a monog a ía de Rod íguez Solís de inais da
cen u ia decimonónica (Escobedo, 2019, pp. 156-157). Sexa como o , Jean Louis
Gue eña é un dos au o es máis des acados sob e o es udo da p os i ución na España
con empo ánea, e aínda que se cen a no século XIX, amén se enca ga da análise no
pe íodo anquis a, coincidindo coa liña in e p e a i a de Mi a Núñez-Bala , unha das
p incipais espoñen es pa a o pe íodo que aquí se es á a a a .
Mi a Núñez es uda a p os i ución no anquismo dende unha pe spec i a social e
poñendo o oco na ep esión e mise ia su ida polas mulle es na posgue a, así como o
analise das causas di ec as que empuxa on a moi as delas a p ac ica o exe cicio da
p os i ución, des acando a pob eza como ac o di e encial (Escobedo, 2019, p. 164).
Mención a pa e me ece Assump a Rou a, que achega un documen o que con én o
In o me sob e la Mo alidad pública en España, publicado en 1943 polo Pa ona o de
P o ección á Mulle , ins i ución na que se a onda á con pos e io idade. O in o me pe mi e
e as xus i icacións da in e ención es a al no con ol da mo al, de manei a que in o ma
sob e “mulle es caídas” ás que o anquismo p e endía impoñe o modelo de xéne o ideal.
Assump a p esen a unha ins i ución de co e ascis a on e a Lucía Bo ego, unha das
p imei as his o iado as en acudi ás memo ias do Pa ona o pa a analiza a p os i ución
6
no caso de Andalucía, e de minando a ideoloxía nacionalca ólica, non ascis a (Escobedo,
2019, p. 165).
A ese de Ca men Mo al de 1974 supón un xi o no a amen o, pois comezan a xu di
os p imei os es udos se ios e de ca ác e local nos que se e lic e a iqueza dos a qui os
municipais (Escobedo, 2019, p. 157). Ra ael To es amén aballa con es e asun o, mais
aino den o dun con ex o máis amplo, pa a a a emas como a i xinidade ou a a día
e olución sexual (Escobedo, 2019, p. 166).
Na ac ualidade, des acan os aballos de Ca men Guillén Lo en e, aínda que se cen a
na si uación a pa i es do dec e o abolicionis a de 1956, acendo én ase no empeo amen o
das condicións de ida das p os i u as, ao ans o ma se en máis clandes inidade e
pe igosidade (Escobedo, 2019, p. 166).
2. Es ado da cues ión
No es ado ac ual da cues ión, pode íase de e mina que os his o iado es e as
his o iado as p es an a ención á análise xu ídica, ao discu so médico e mo al do éxime,
así como se ap ecia un ecen e in e ese pola ca ac e ización da p os i u a dende un pun o
de is a social, nas úl imas décadas da pasada cen u ia. Xo den es udos que se cen an na
ep esión anquis a exclusi amen e i ida polas mulle es (I ene Abad, 2009, p. 66).
P incipalmen e, débese ao auxe que cob a on os es udos sob e a mulle así como amén
á his o ia das men alidades (Mo eno e Vázquez, 1997, pp. 67- 68).
Nes e sen ido, non odos os campos i e on o mesmo a amen o, de manei a que se
e lic e un cla o én ase na p eocupación polas o ixes e e olución do Pa ona o de
P o ección a la Muje e no ámbi o peni encia io, men es que ou os aspec os como a
con i encia no p os íbulo, o compo amen o sexual e a elación do enómeno dende unha
pe spec i a eminis a es án menos desen ol os ou son cues ións máis complexas de
dilucida .
Pa a o caso español ap éciase un a amen o do enómeno da p os i ución un an o
ma xinal que en que e coa limi ación das on es exis en es pa a o asun o. Men es que
en ou os países é posible ace un es udo a escala masi a debido á documen ación
7
policial, p ocesos c iminais, a qui os de p isións, hospi ais e e o ma o ios, en España
son de di ícil acceso, de manei a que os que es udan o ema p io izan a u ilización de
on es mais adsequibles, como é o caso de o denanzas, a ados de hixiene, li e a u a,
memo ias, ex os xu ídicos, e c (Mo eno e Vázquez, 1997, pp. 68-69).
Moi os denuncian os balei os his o iog á icos e obs áculos pa a accede á
documen ación, en pa e pola ac uación das ins i ucións que se i on a ec adas pola
censu a da Ig exa (Escobedo, 2019, p. 170). Tamén se ap ecia a desapa ición de a qui os
cen ais do Minis e io do In e io , de manei a que só se conse an algúns expedien es de
p os i ución no A qui o His ó ico Nacional. Así, as mello es on es son de o ixe
municipal, sob e odo naqueles luga es donde o concello exe ceu como esponsable da
Xes ión policial e sani a ia dos bu deis eglamen ados (Mo eno e Vázquez, 1997, p. 70-
71).
En consecuencia, ou a das g andes endencias é o ca ác e exionalis a e sinc ónico
das publicacións e e e idas á ac uación do Pa ona o, polo que non exis e moi a
documen ación que abo de a emá ica dende a o alidade da ins i ución así como na súa
dimensión nacional (Guillén, 2020, p. 60), máis alá de ce as di ec ices xe ais ou da os
ex apolables. De ei o, como a p os i ución e a conside ada deli o meno , e a
compe encia das Audiencias. Tamén en an no ámbi o de ac uación os ibunais
eclesiás icos cos “p ocesos de mala ida”, ou mesmo a qui os diocesanos que dan con a
de demandas de di o cio que des apan casos de p os i ución (Mo eno e Vázquez, 1997,
p. 69).
No e e ido ás cidades e e i o ios que máis se a an, son Andalucía, Mad id e
Ca aluña. Es a úl ima é a cidade au ónoma sob e a que hai máis es udos, non só a ando
as g andes capi ais senón amén cidades de meno amaño. Obsé ase nes e sen ido unha
limi ación nos obxec os de es udo, polo que aínda que en luga es como Galicia xo den
publicacións, ou os como A agón e Za agoza con an con unha in es igación case nula, a
pesa es de se es a úl ima p o incia donde encon ou Gue eña o p imei o eglamen o
sob e p os i ución pa a o século XIX español (Escobedo, 2019, p. 169).
8
Nes e senso, os in o mes do Pa ona o de P o ección á Mulle seguen a se unha das
p incipais e amen as de análise. Pe mi e as exa unha g an can idade de expedien es
pa icula es, p os íbulos e amosan a he e oxeneidade no uncionamen o das di e en es
xun as do Pa ona o. Asi mesmo, é posible de ec a que ac i udes en aban den o do
concep o de mo alidade. Po én, un g an incon enien e é a aplicación da Ley de P o ección
de da os e a eliminación de expedien es po pa e dos p opios cen os (Guillén, 2020, p.
59).
3. Da abolición á eglamen ación (1935-1941)
3.1. A p os i ución na Segunda República
A Segunda República oi un pe íodo de conside ables ans o macións en moi os
ámbi os. Pa a as mulle es, e nes e caso as p os i u as, oi de i al impo ancia unha medida
lexisla i a: o Dec e o abolicionis a da p os i ución do ano 1935, que ompe co
eglamen a ismo sani a io he dado dos comezos da cen u ia decimonónica (Guillén,
2017, p. 529).
Segundo Gue eña, no paso á abolición oi imp escindible a di usión po Eu opa do
eminismo anglosaxón, encabezado po Josephine Bu le , que de endía a in do
eglamen a ismo (Gue eña en Guillén, 2017, p.530). Es a co en e de ca ác e o áneo oi
in oducida po di e sos sindica os e o ganizacións na década de 1920, que comeza on
unha loi a abolicionis a sob e odo g azas á o mación da Sociedad Española de
Abolicionismo en 1922, e a ando po p imei a ez a p os i ución en e mos de
explo ación sexual (Rod íguez, 2019, p.105). O discu so aludía á p os i ución como unha
p ác ica que a en aba con a a dignidade da mulle , máis poñíase o én ase no plano
sani a io: a ansmisión de en e midades ené eas (Guillén, 2017, p. 530). De ei o, a
c eación do dec e o espondía a unha dob e in ención. Po unha pa e, os con ois ás
p os i u as non e an e icien es de ca a ao con axio, ao empo que a p os i ución
clandes ina e a imposible de e baixo con ol po non o ma pa e do espec o dos
bu deis eglamen ados (Rod íguez, 2019, p. 106). Pola ou a pa e, segundo sinala
Me cedes Ri as A jona, a medida p esen ábase como “una cues ión de humanidad y de
15
pola pe e sión e a ambición po xené ica. A maio es, escondía amén unha hipó ese en
elación á sexualidade eminina. Pa íase da idea dunha eminidade asexual e unha
masculinidade hipe sexualidada. As mulle es de iníanse como pasi as sexualmen e, con
un ins in o sexual case nulo e en odo caso subo dinado ao do home. En con aposición,
as p os i u as si sen ían un impulso sexual o e, de manei a que podían cumpli un papel
de mediado as en e ambas sexualidades: axuda ían a p ese a a cas idade e a
hones idade eminina ao empo que sa is a ían os desexos masculinos. Foi es a idea a que
deu cobe u a á legalización da p os i ución, pois pa a a Ig exa e pa a o éxime a p os u i a
e a un “mal meno ”.
A pesa de que a súa exis encia e a unha “necesidade”, seguía sendo a culpable
socialmen e do me cado ca nal po que nela ecaía o ei o de despe a o desexo do home.
Ademais, non só e an inconscien es mo almen e senón amén in elec ualmen e, ao se
elacionadas di ec amen e coa súa condición de epublicanas e de pe ence aos es a os
máis baixos da sociedade in elec ual (Venceslao e al., 2021, p. 87).
5. No bu del e na clandes inidade
5.1. Mo i acións
A mise ia económica de posgue a ixo que moi as mulle es i esen que ende o seu
co po pa a a súa supe i encia. Des a manei a e segundo un es udo ealizado na p isión
de Xe ona, “el 75% de las p os i u as se en ega on a esa ida po ca encia de medios
económicos pa a a ende al más p en o io de la ida” (To es e Núñez, 2003, p. 104). Así
mesmo, a his o iado a Conxi a Mi pon de mani es o a exclusión social po mo i os
polí icos, que acaba coa saída p os i ucional (To es e Núñez, 2003, p. 110).
Ou a dos desa a a es e a cando no exe cicio do se izo domés ico, un home se
bene iciaba do man emen o de elacións sexuais con unha mulle pa a logo abandonala á
súa so e unha ez “deshon ada”, sen supoñe pa a el ningunha conno ación social
nega i a a pos e io i, pe o si implicaba a ma xinación social dela. Po ci cuns ancias
pe soais, que case semp e eñen que e coa cali icación da súa mo alidade, a miúdo e an
16
epudiadas polas súas amilias, como amén é o caso das nais sol ei as. Exemplo dis o é
o expedien e núme o 465 do Colexio das Obla as de Ca abanchel:
“De diecisie e años, na u al de Mad id (…) iba a come con su pad e, quien un día la
mal a ó po no habe ido a e le. Po es e mo i o, dice que abandonó la casa (…)
Uno de los soldados se b indó a acompaña la, deshon ándola en el camino (…)
Vol ió a casa de sus íos pe o no quisie on ecibi la; cuando consin ie on ol ió a
hui . Al ene hamb e, se dedicó a la p os i ución cob ando diez pese as po es e
se icio, aunque no se dedicó a él mien as no le esul ó imp escindible pa a su
subsis encia. Fue hallada en una chocola e ía a al as ho as de la noche y desde una
comisa ía ue asladada al Pa ona o” (P ie o, 218, pp. 123-124).
Sen aballo e sen p o ección do núcleo amilia , es aban comple amen e
desp o exidas an e un mundo que o e aba a posibilidade dun me cado sexual eminino
ao des u e dos homes. O éxime des aca como causas o a án de luc o, a he danza
epublicana e como xa se iu, unha supos a pa oloxía inna a nas p os i u as (P ie o, 2018,
p. 77). Se ben é ce o, des acan unha si uación económica e social moi deg adada, pe o
semp e nun on pa e nalis a ao p esen a se como os sal ado es daquelas que po elas
mesmas son incapaces de “ ompe con las cadenas de an du a escla i ud” (To es e
Núñez, 2003, p. 74).
5.2. T es es e as: pública, p i ada e clandes ina
A p os i ución con a con es es e as: pública, p i ada e clandes ina. Men es que a
p os i ución pública implicaba a subo dinación das mulle es a e cei as pe soas que se
bene iciaban de explo a o seu co po e polo an o comp endía a a a de b ancas, a
p os i ución p i ada es aba compos a polo exe cicio de mulle es maio es de idade e
eglado sani a iamen e, as cales supos amen e exe cían con “libe dade” (Onandia, 2018,
p. 178).
Es as dúas modalidades iden í icanse no malmen e co p os íbulo, que a ollos da
sociedade se e como un espazo de pe e sión e luxu ia. Non obs an e, amén e a is o
como un espazo de socialización masculina e e a acep ado po que es a ó mula pe mi ía
o con ol legal da ac i idade. Pe o cada ez med aba máis a p os i ución clandes ina, que
17
se ca ac e izaba po unha eno me co upción, pois ao non es a den o da lei nin das
inspeccións sani a ias, as mulle es que a p ac icaban es aban some idas a condicións de
explo ación (Onandia, 2018, p. 179). Es a e a a modalidade que máis p eocupaba ao
éxime po que, a di e enza das dúas an e io es, non e a con olable, polo que as í imas
des e me cado sexual eminino o on du amen e pe seguidas e cas igadas pa a se
in e nadas.
A ansia polo con ol da p os i ución clandes ina median e oda unha se ie de apa ellos
ep esi os é amén indicado a da p eocupación pola suba de con axios de en e midades
de ansmisión sexual. Había odo un en amado lexisla i o pa a es ablece un con ol
sob e a p os i ución. Así, a p imei a das leis oi a o de de maio de 1941, decla aba un
sis ema de ecoñecemen o médico pe iódico e ob iga o io pa a odas as p os i u as,
ademais da súa hospi alización o zosa en caso de es a en e ma. Ademais, debían le a
consigo unha ca illa sani a ia que ac edi ase a súa ocupación e o seu es ado de saúde pa a
pode exe ce , coa inalidade de se di e enciadas das que a exe cían na clandes inidade.
A segunda no ma i a oi a lei de se emb o de 1941, que ou o gaba a compe encia da
ixianza dos p os íbulos á Xe a u a Supe io da Policía, enca gada de supe isa a
segu iddade e hixiene dos mesmos, pa a e a po es ade de concede a licenza de ape u a
ou pecha as “casas de ole ancia”. C eouse amén un no o Código Penal median e o cal
odas as pe soas que o masen pa e do me cado sexual e incumplisen calque a ipo de
no ma i a elacionado co mesmo se ían mul adas (Onnandia, 2018, pp. 182-183).
Na clandes inidade meno es e maio es de idade buscaban ou os espazos ó a dos
p os íbulos pa a escapa da lexislación. Os in o mes especiais de mo alidade e lic ían
es e ipo de cues ións, ao ace incapé na obse ación do compo amen o na úa, nos
espazos adicados ao ocio como es as e oma ías, os caba e s, os cines, e c. Nes e sen ido,
en Lugo ou Viscaia “hay algunos salo es de baile (…) asis en a esanas, muchachas al
se icio y algunas muje es dedicadas a la p os i ución que allí disimulan sus ac i idades”
(Lucía P ie o, 2018, p. 54). A dimensión oi al que luga es como as pe uque ías ou
endas de moda se empeza on a conside a espazos po encialmen e pe igosos. Máis non
só se p ac icaba en si ios públicos senón que mesmo había amilias que alugaban as súas
habi acións pa a que se o ecesen ese ipo de se izos (P ie o, 2006, p. 676). Ademais,
18
ou a modalidade e an as chamadas “man enidas” ou “que idas”, que alonxadas des es
espazos p opiamen e p os i ucionais, o seu co po e a comp ado po un home como se dun
obxec o se a ase, a cambio de es a pode sob e i i (P ie o, 2006, p. 682).
A ac i idade e a o icialmen e exe cida po mulle es que ondaban en e os in e és e
os in aecinco anos, polo que pa a as de maio idade a única saída e a a p os i ución
clandes ina, ao se exei adas amén polas “casas de ole ancia” po non ep esen a o
es e eo ipo de beleza eminino, que le aba implíci o a xu en ude. Con odo, a
alsi icación dos documen os e a habi ual e sinxela, e só p o incias como Lugo, Na a a
ou Ta agona pedían un ca ne que le ase o og a ías e imp esións dac ila es. Ademais,
e a a al e na i a que mello es posibilidades económicas o ecía ao non debe e ibución
ao p oxene a, on e aos p os íbulos (Guillén, 2016, p. 69).
6. Pa ona o de P o ección a la Muje
En he danza do an igo Real Pa ona o pa a la Rep esión de la T a a Blancas de Ma ía
C is ina (1904-1931) e ao p imei o Pa ona o de P o ección a la Muje do pe íodo
epublicano, cons i úese un o ganismo co mesmo nome ca es e úl imo en ma zo de 1942,
ao ca go do Minis e io de Xus iza e a a és dunha o ganización pi amidal. No cumio
si úase a Xun a Nacional, p esidida po Ca men Polo e Es eban Bilbao y Egía, ademais
dunha comisión pe manen e e cincuen a xun as p o inciais, á súa ez di ididas en xun as
locais (Gue eña, 2003, pp. 423- 424).
O Pa ona o oi o máximo ep esen an e da ep esión mo al eminina du an e o
anquismo, c eado co obxec i o de edimi á “mulle caída”, así como pa a e i a a
dexene ación dou as que es i e an a piques “de cae ” (Guillén, 2020, p. 514). Todas
aquelas que le a an a cabo unha ida que se saíse das p ác icas que a mo al anquis a
conside ase imp opias, é dici , que aspasasen o lími e do ideal de mulle , iñan es a
conside ación.
A no a ins i ución iña unha emp esa dob e: xu ídica, ao pac a o in e namen o da
xo en e sup imi a pa ia po es ade cando e a con enien e; así como asis encial, a a és
do in e namen o como al (Guillén, 2021, p. 109). Así, odas aquelas que non encaixasen
19
neses pa áme os di usos podían se in e nadas nos es ablecemen os dos que dispoñía o
Pa ona o. Po én, hai que acla a que se enca gou p incipalmen e das mulle es en e os
dezaseis e os in e e un anos, o ango de idade oi a miúdo ex ensible a a os in e e cinco
no caso de conduc a inap opiada (Onandia, 2018, p. 190). Es a delimi ación empo al
esponde a que se conside aba que o 75% das p os i u as comezaban a p esencia o
me cado sexual en o no aos in ecinco polo engano de p oxene as, que lles amosaban
nel unha posibilidade de luc o (To es e Núñez, 2003, p. 45), pe o amén p esupón de
no o a e asión dunha mo i ación po necesidade económica senón po ambición. Non
obs an e, é sos ible a p esenza de meno es nos cen os como p oba un documen o do
Re o ma o io de A anjuez, no que a di ec o a p opón “c ea una no ma pa a la
clasi icación de mayo es y meno es de enidas en es e e o ma o io” (To es e Núñez,
2003, p. 49).
En 1943 a maio ía de idade pasa a se in e e un anos, pe o o deli o de co upción de
meno es seguía implicando a maio es de in e e es, de manei a que o Pa ona o seguía
endo un ba emo máis amplo pa a in e na a es as mulle es (To es e Núñez, 2003, p. 44).
Nes e sen ido, como as meno es de in e e es e an pe seguidas polo Código Penal, as
que e an maio es de idade legalmen e pe o non pasaban es a anxa es aban some idas á
au o idade pa e na (To es e Núñez, 2003, p. 45). Po es a azón, pe pe úase o
in e namen o nos cen os sen que as p os i u as puidesen saí a a que os pais o
demandasen, sendo que moi as eces o an en iadas po eles.
Con espec o á his o ia do Pa ona o, no p imei o anquismo i o unha ac uación moi
es ic i a, de manei a que as medidas xudiciais que le aba a cabo es aban des inadas a
o alece a mo al que p edicaba a Ig exa ca ólica. Po én, a pa i de 1952 as compe encias
do Pa ona o o on ampliadas median e au o idades alleas ás elixiosas e a íns ao éxime,
con un maio núme o de in e namen os indisc iminados. Pa a ema a , cómp e des aca
que nos anos inais, aínda que non son obxec o de es udo des e aballo, exis ouse un
aumen o conside able das in e nas seguindo nesa endencia cada ez máis abusi a po
pa e dos que iñan compe encia nos in e namen os e o con ol dos e o ma o ios. Non oi
a a o eal Dec e o de 1985 cando se disol eu, pa a as e i as súas compe encias ás
comunidades au ónomas (Guillén, 2020, p. 514).
20
6.1. Pe soal: as o des elixiosas emininas.
Debido a que lle co espondían unha g an can idade de a e as, o Pa ona o di idiu as
súas compe encias en á eas uncionáis, coo dinadas po un sec e a io xe al . Así, a cúpula
do Pa ona o es aba cons i uída po elixiosos e conse ado es de enome, ap eciándose
unha escasa p esenza de mulle es (Guillén, 2020, p. 514).
Pola con a, a maio pa e da base do seu uncionamen o e an mulle es xa que, an e a
al a de locais, a Ig exa p es ou axuda ao Pa ona o poñendo ao seu se izo oda unha
se ie de e o ma o ios, colexios e demais luga es dis ibuídos po odo o Es ado pa a le a
a cabo di a misión, da que se enca ga ían as di e en es o des elixiosas emininas (Guillén,
2020, p. 518). Inicialmen e a maio pa e dos cen os es aban en Mad id, a pa i de donde
se i ían dis ibuíndo as mulle es en unción das súas especi icidades: de p e ención,
ehabili ación ou ixiancia (Guillén, 2020, p. 518).
A súa p esenza pa e dun aco do en e o Se izo Nacional de P isións e as
Comunidades Relixiosas dende a Gue a Ci il, e median e o cal es as úl imas se
comp ome ían a le a a cabo unha labo asis encial nos cen os, sendo a ins ucción
elixiosa a súa p incipal misión (To es e Núñez, 2003, p. 81). E a undamen al en an o
que debían inculca unha c is ianización ás mulle es que en aban a o ma pa e (Guillén,
2020, p. 517). Po iso, as celado as iñan que ac edi a a súa conduc a mo al impecable,
así como unha boa o mación, e de ei o, ás eces eque íase a súa adhesión ao
Mo emen o Nacional. Moi as delas es uda on na Escuela Social de Mad id un cu so de
seis meses e as dous, exames, p ác ico e eó ico, xa lles daban o diploma de celado as
(Bea iz Onandia, 2018, p. 193). Tamén e a habi ual que exe ce an como mes as de
ensinanza elemen al ou cu sos eó ico-p ác icos o ien ados ás ac i idades que se
conside aban p opias do sexo eminino (To es e Núñez, 2003, pp. 81- 82).
O ensino e a undamen almen e elixioso, polo que e a de ob igado cumplimen o
asis i aos o icios ca ólicos, median e un plan de ho a ios. Es e ipo de coñecemen os e a
an de e minan e que o capelán podía ace que se e asa a a súa libe ación po ausencia
dos coñecemen os básicos de ca ecismo, así como implicaba ao mesmo empo unha
21
ad e encia pa a as demais p esas, que polo an o se ían ob igadas a o ma se nes e
ámbi o pa a pode saí (To es e Núñez, 2003, p. 33).
As elixiosas gozaban unha g an capacidade de ac uación, pe o un no o con a o de
1945 limi ou a súa ac i idade no e e ido á economía dos e o ma o ios, po se
conside ada a e a de homes. En consecuencia, o pa ello adminis a i o de p isións oi
modi icado con pe soal masculino especializado e a ín aos p incipios do Mo emen o
Nacional (To es e Núñez, 2003, pp. 81-83).
6.2. In e namen o
As de encións e an ao ca go dos policías e das celado as, polo que endo en con a que
o concep o de mo alidade iña un lími e ex emadamen e di uso, a so e das p os i u as
dependía das subxec i idade e compaixón des es axen es. Po én, aínda que hai luga es de
sospei a como os cines ou caba e s, a p os i ución podía se exe cida en calque a espazo
da ida co iá, polo que hai unha necesa ia colabo ación do cidadán (P ie o, 2018, p. 270),
a miúdo oi o de denuncias alsas e inxu ias, e semp e co peso da alo ación pe soal.
Como exclusi idade da exión de Mu cia, exis i on os denominados “axen es do
pa ona o”, que acceden median e nomeamen o gube na i o e e an au én icos ga diáns de
ea os, cines, e demais espazos públicos (Guillén, 2016, p. 76).
As amilias es aban a miúdo implicadas nos in e namen os. Daban a iso ao Pa ona o
pa a in e na as suas illas nes es cen os po compo amen os conside ados inap opiados
dende o pun o de is a mo al, como os paseos con mozos ou os emba azos de sol ei a
(Guillén, 2020, p. 62). Había mozas de boa amilia que ing esaban no Pa ona o,
p incipalmen e po que as monxas a isaban aos amilia es das súas ac uacións
mo almen e cues ionables. Cando a amilia e a ins i ución conside aba que o p oblema
es aba solucionado, es as mulle es ol aban aos seus oga es con ce a segu idade, pe o
is o non acon ecía coas máis pob es, que non iñan donde ol e ou as condicións non
lles e an a o ables, o que p opiciaba que ol asen a se pa ícipes da ac i idade
p os i ucional. Segundo Lucía P ie o “en a an siendo niñas y nega an las expe iencias de
sociabilidad y las elaciones que p epa an pa a la ida adul a, me mando po comple o su
au onomía pe sonal” (2018, p. 267).
22
Con espec o ao in e namen o p opiamen e di o, o p imei o dos pasos a segui
consis ía en pasa po un es ablecemen o de clasi icación, sendo o máis coñecido Nues a
Seño a del Ampa o. Nel con ábase con un médico xe e, un psiquiá a, un psicólogo e
de mo ene eólogo así como con unha en e me a. No di o cen o a mulle debía es a
cinco ou seis días aillada pa a elabo a un in o me sob e a súa conduc a e pos e io men e
pasa ía seus meses en con ac o co es o pa a de e mina o in o me conxun o elabo ado
po odo o pe soal. T as es a ase, se ía clasi icada en un dos cinco g upos: limpa, incapaz
de ein eg a se no seu oga , p os i u a, emba azada e homosexual. No caso de se
clasi icada como p os i u a ecibi ía unha a ención médica e se ía sepa ada do es o de
g upos po pe igo de con axio (Guillén, 2020, pp. 518-19).
A seguin e ase implicaba o seu aslado a un cen o de ehabili ación ou de
p e ención como e an as Ado a ices, Obla as ou Relixiosas do Bo Pas o . Nos p imei os
aplicábase un éxime de in e namen o absolu o, con unha du ación de en e seis meses e
dous anos. Pa a as que “p ecisaban p e ención” en unción da mo alidade, e an en iadas
a casas de amilia ou oga es- alle . Es es úl imos es aban des inados a o ece unha
o mación p o esional á in e na, case semp e elacionada coas a e as do oga po se
en endidas es as como p opias do sexo. Aínda que eó icamen e o ecían unha cobe u a
educa i a pa a a pos e io einse ción labo al, non e an máis que cen os de aballo non
emune ado, donde as mulle es e an explo adas en pésimas condicións (Guillén, 2020, p.
119).
6.3. Saída e einse ción.
Rema ado o pe íodo de in e namen o podían se libe adas se a Xun a Disciplina ía así
o decidía, semp e e cando cumpli an a pos e io i un semes e de boa conduc a e non
padece an en e midades de ansmisión sexual. Non obs an e, debían cumpli con
algunhas esixencias pa a es a baixo ixilancia, como de e mina o domicilio ou e un
pa ocinado , no caso das meno es de idade (To es e Núñez, 2003, p. 27). Ademais,
debían acudi ao Dispensa io de Loi a An i ené ea, pa a segui baixo con ol sani a io, e
o incumplimen o signi icaba o ing eso de no o no e o ma o io (To es Núñez, 2003, p.
32).
23
Moi as plan exaban di e sas es a exias pa a saí , como é o caso de con ae
ma imonio ou decla a o des alidamen o dun illo ou ou o amilia do que ace se ca go,
pe o semp e amosando a epen imen o. Pe o ou as decidían acelo median e un in en o
de uxida, que logo conle aba o e aso cada ez maio da pos a en libe dade, unha
mancha do expedien e e di e sos cas igos co po ais
2
, legalmen e pe mi idos a a o 1944
(To es e Núñez, 2003, p. 34). De ei o, acabá onse ins alando en e me ías nos p opios
cen os coa inalidade de e i a as ugas nos aslados aos hospi ais (To es e Núñez, 2003,
p. 68).
As ac as das Xun as de Disciplina dos cen os demos an que as eincidencias e an
bas an e habi uais. Se ben é ce o que algunhas p os i u as ol ían exe ce na
clandes inidade das úas, moi as in en aban in oduci se nos bu deis pa a se p o exidas
pola legalidade e e i a o in e namen o de no o no Pa ona o (To es e Núñez, 2003, p.
195). Seguía sendo polo an o a súa única saída e is o pe mi e e lexiona po que despois
de ecibi os p ecep os elixiosos e es a pa a o éxime “ exene adas mo almen e” seguen
a ealiza as mesmas p ác icas. Segundo a lóxica do éxime, ben podía se que o seu
sis ema esul ase allido, pe o de conside a se uc í e o non pode ía se senón un ac o
alleo á mo al: a si uación económica e o es igma social que non lles pe mi e saí dun
me cado ampa ado pola lei.
O des ino po excelencia e a o ma imonio, o se izo domés ico ou a ol a ao oga
amilia . Pe o hai cons ancia do eceo das p os i u as de ol e coas súas amilias, xa que
moi as eces o an es as mesmas as que as in oduci an nos cen os e ol e ían de no o
a es a baixo o seu con ol. A es e espec o, nun in o me da p o incia de Málaga do 1945
apa ece o expedien e dunha moza “pe dida po su no io” a quen os seus amilia es a
cas iga on in e nándoa nas T ini a ias, pe o cando acabou o pe íodo de in e namen o a
amilia seguía a exei ala, polo que acaba de ida po p os i ución clandes ina dous anos
despois, ing esando na p isión p o incial (To es e Núñez, 2003, p. 243).
2
Un dos cas igos máis habi uais e a o apado da cabeza.
24
6.4. Memo ias e in o mes de mo alidade.
O Pa ona o edac aba pe iodicamen e memo ias anuais, publicadas en 1942, 1943,
1944 e amén en 1954. Aínda que son unha das p incipais on es pa a o es udo da
p os i ución no anquismo, non deixan de se p odu o dun il o do éxime. De ei o,
decla aban que algunhas in e nas suplicaban queda se nos cen os, cando é sabido que
chegaba a habe casos de suicidio debido á pe manencia nos mesmos (Guillén, 2016, p.
82). Tamén se edac aban in o mes de mo alidade, que pa ían de cues iona ios en iados
ás p o incias (Imaxe 4) e nos cales a p os i ución apa ece semp e como p oblema nuclea ,
ben sexa a o ixe, causas ou posibles solucións (Guillén, 2016, p. 66).
7. Ó ganos ep esi os: as cá ce es.
7.1. Cá ce es con encionais emininas.
An es da c eación das cá ce es especiais, as p os i u as e an ecluídas nas
con encionais, nas que con i ían co es o de p esas, en e elas as polí icas. P ecisamen e,
aínda que non son espazos ca cela ios en exclusi idade das p os i u as, os es emuños
des as úl imas son das mello es on es pa a coñece a ida no cá ce e así como o mundo
da p os i ución, a pa i de i encias que compa ían en e os mu os.
A con i encia es i o ma cada polas di e enzas en e ambos colec i os. Es a unión
iña un obxec i o cla o: deg ada mo almen e ás p esas polí icas. Pa a es as úl imas e a
undamen al a conciencia polí ica, on e á indi idualidade de ac uación das comúns, ao
empo que es as úl imas p e endían bo a o seu pasado, en con a das polí icas (To es e
Núñez, 2003, p. 126). Des e xei o, as p os i u as xe abanlles unha g an descon ianza po
se ácilmen e co ompibles an e a au o idade ademais de se is as como ocos de
con axio de en e midades (Bolaños, 2020, p. 8) e desp eciadas polo man emen o de
elacións lésbicas. Pola ou a banda, as p os i u as non que ían compa i espazo coas
polí icas po que o an in luenciadas pola p opaganda do éxime que as ildaba de
“muje es sin ley” (Gine , 2020, p. 9).
31
es e me cado sexual, en cuxa base es á unha men alidade educa i a na cal a mulle non é
dona do seu co po, senón que pa ece que o home pode comp alo, sendo p os i uidas.
A ac uación polí ica do éxime espec o a es e asun o des apa unha con adición
e iden e: legalizou unha p ác ica que pos e io men e se enca gou de cas iga c eando
mecanismos pa a a di a in. Es a cons i úe a cla e da espos a ao obxec i o inicial do
aballo: un éxime que mo almen e exei ou o pecado e a p os i ución, legalízouna
po que cons i ía un “mal necesa io” que había que e con olado, ao se izo p imei o do
Es ado, que luc aab as a cas públicas con impos os de i ados des a ac i idade
p os i ucional, así como aos homes que ecu ían a es os se izos pola súa supos a
condición “hipe sexulizada”. Ademais, o man emen o da mo al eminina impo a no
sen ido de que a súa sumisión é de u ilidade pa a a di adu a.
A maio es, o silencio das mulle es nas on es documen ais do momen o só se
ompe pa a denuncia a súa inmo alidade. Os males mo ais do país ecaían nas mulle es,
que e an os únicos ec o es de con axio das en e midades ené eas así como as causan es
que os homes se pe e isen median e a súa mani es ación ex e na do icio. Son sinaladas
dun dob e deli o: con a a mo al, pe o ao mesmo empo con a a saúde pública (Escobedo,
2019, p. 170).
Pa a ema a , as p esas polí icas e íxense como suxei os moi impo an es de
ansmisión de in o mación, pois son elas as que p incipalmen e i e on as capacidades
in elec uais pa a pode con a á pos e idade as i encias que lles ansmi ían as
p os i u as. Nes e sen ido, as p isións especiais son as menos in es igadas de odo o
pe íodo, e elando amén un es udo escaso da p oblemá ica das p os i u as en sí, senón
que se enma ca habi ualmen e den o da ep esión eminina. Ao mesmo empo, é
de ec able a ausencia de xo nais dixi alizados de época anquis a aos que accede pa a
e acceso á in o mación, así como a necesidade de elabo a es udos máis globais que
aba quen o sis ema peni encia io e p os i ucional eminino a ni el nacional.
32
Bibliog a ía.
Abad, I. (2009). Las dimensiones de la « ep esión sexuada» du an e la dic adu a
anquis a. Re is a de his o ia Je ónimo Zu i a, 84, 65-86.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=3199396
Band és, J., Zübie a, E., e Lla ona, R. (2014). Muje es ex a iadas: psicología y p os i-
ución en la España de pos gue a. Uni e si as Psychologica, 13, 1667-1679.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=5343526
Blasco, I. (1999). Ac i udes de las muje es bajo el p ime F anquismo: La p ác ica del
abo o en Za agoza du an e los años 40. A enal. Re is a de his o ia de las muje es,
6 (1), 165-180. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=186374
Bolaños, L. (2020). “Tenga us ed en cuen a que una p esa polí ica no es una p os i u a”.
Un ace camien o a la con i encia en e p os i u as y p esas polí icas en las
cá celes an- quis as. In XII Cong eso i ual sob e His o ia de las Muje es (pp.
107-125). A chi o His ó ico Diocesano de Jaén.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7785756
Duch, M. (2011). Una pe spec i a de géne o de la ep esión concen aciona ia an- quis a
a pa i del caso de la cá cel de las Obla as de Ta agona (1939-1943). S udia His-
o ica, 29, 315–336. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=3821251
En ique, Mo a. (1980). Nues a p os i ución, Lugo: A e ellos.
Escobedo, I. (2019). Los his o iado es y la p os i ución. Un balance his o iog á ico
ela i o a la e apa con empo ánea. Re is a His o ia Au ónoma, (15) 155–170.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7112772
Gue eña, J. L. (2003). La p os i ución en la España con empo ánea. Ma cial Pons
His o ia.
Guillén, C. (2020). El pa ona o de p o ección a la muje : mo alidad, p os i ución e
in e ención es a al du an e el anquismo. Bulle in d’His oi e Con empo aine de
l’Es- pagne, (54), 1-6. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7687219
33
Guillén, C (2020). El Pa ona o de P o ección a la Muje : Cen os de encie o y con- ol
mo al pa a las muje es caídas. En P. O. Olmo & M. C. C. Izquie do (Eds.), De los
con oles disciplina ios a los con oles secu i a ios: Ac as del II Cong eso
In e nacionalsob e la His o ia de la P isión y las Ins i uciones Puni i as
(Albace e, 4-6 de sep iemb e de 2019) (pp. 513–535). Uni e sidad de Mu cia.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7582279
Guillén, C. (2021). La P os i u a como Víc ima del Sis ema Rep esi o F anquis a. Un
Análisis desde los In o mes del Pa ona o de P o ección a la Muje .
Mul idisciplina y Jou nal o Gende S udies, 10 (2), 98-120.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7976065
Guillén, C. (2016). P os i ución y mo alidad en la Mu cia del p ime anquismo: La Jun a
P o incial del Pa ona o de P o ección a la Muje . Re is a Mu ciana de An opolo-
gía, (23), 65-84. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=5854813
Guillén, C. (2020). Adoc inamien o mo al du an e el anquismo: Un es udio compa-
ado de los cen os del Pa ona o de P o ección a la Muje en Sego ia y Se illa.
His o ia Ac ual Online, (52), 57-70.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7601723
He nández, L. Q. (2014). Las des e adas hijas de E a. En C. Mañas, M. Esquemb e, M.
Mo eno e N. Mon esinos (Ed.), I Coloquio In e nacional haciendo his o ia:
géne o y ansición polí ica “T ansiciones en ma cha” (pp. 127–139).
Uni e sidad de Alican e.
h ps:// ua.ua.es/dspace/bi s eam/10045/46118/1/2015_T ansiciones-en-
ma cha_11.pd
Ma a, Venceslao. (2021). Pu as, epública y e olución. Ba celona: Vi us.
Ma ínez, F. (2015). Ma e y Venus: las p os i u as de la Gue a ci il española. La Razón
his ó ica: e is a hispanoame icana de his o ia de las ideas polí icas y sociales,
(31), 57- 63. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=6334916
34
Mo eno, A., e Vázquez, F. (1997). P os i ución y acionalidad polí ica en la España
con empo ánea: un con inen e po descub i . His o ia Con empo ánea, (16), 67-
88. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=149979
Rod íguez, S. (2005). Muje es pe e sas. La ca ica u ización emenina como exp esión
de pode en ela gue a ci il y el anquismo. Aspa kía: in es igació eminis a,
(16), 177-197. h ps://www.e- e is es.uji.es/index.php/aspa kia/a icle/ iew/551
Onandia. B (2018). En e el pecado y la luju ia: La inmo alidad pública du an e el
anquismo. RAUDEM. Re is a de Es udios de las Muje es, 6, 172-197.
h ps://ojs.ual.es/ojs/index.php/RAUDEM/a icle/ iew/2398/3229
Osbo ne, R. (2012). Muje es bajo sospecha. Memo ia y sexualidad 1930- 1980. Mad id:
Edi o ial Fundamen os.
Osbo ne, R. (2010). Educación, clase social, mli ancia polí ica: di e gencias en o no a la
sexualidad en e p esas comunis as y Ca lo a O´Neil en el p ime anquismo.
ARE NAL, 17, (2), 397–420.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=3813324
Osbo ne, R. (2009). "En onces ellas se con e ían en ojas": desencuen os y amis ades
en e p os i u as y ojas en las cá celes anquis as. Mo a, 15 (2), 104-118.
h p://www.scielo.o g.a /scielo.php?sc ip =sci_a ex &pid=S1853-
001X2009000200004
Peinado, M. (2016). " Las muje ci as" del anquismo": cómo enseña y ap ende un
modelo de eminidad (1936-1960). Re is a Es udos Feminis as, 24, 281-293.
h ps://www.scielo.b /j/ e /a/6Ps34MFKy7bHZJQFK6mCNCb/abs ac /?lang=es
P ie o Bo ego, Lucía. (2018). Muje , mo al y anquismo: del elo al bikini, Uni e sidad
de Málaga.
P ie o, L. (2017). Con ol mo al y mo alización du an e el anquismo: pe sis encias y
cambios en la alo ación del compo amien o emenino. En D. S. Pé ez, M. O iz
e J. S. Pé ez, La His o ia: Los in T ansla ión? (pp. 3777-3788). Uni e sidad de
Cas ila-La Mancha. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=6417513
35
P ie o, L. (2006). La p os i ución en andalucía en el p ime anquismo. Be ica, 28, 665–
687. h ps:// iuma.uma.es/xmlui/handle/10630/6816
Regueille , A.-G. (2004). No ma sexual y compo amien os co idianos en los diez p imei-
os años del anquismo: no iazgo y sexualidad. Hispania, 218, 1027–1042.
h ps://hispania. e is as.csic.es/index.php/hispania/a icle/ iew/178/180
Ri as, M. (2012). II República española y p os i ución: el camino hacia la ap obación del
Dec e o abolicionis a de 1935. ARENAL, 20, (2), 345–368.
h ps:// e is aseug.ug .es/index.php/a enal/a icle/ iew/1570
Rod íguez, C. (2019). Ca eles an i ené eos de la Gue a Ci il española: imágenes de la
p os i u a en iempos de con lic o y e olución social. Cibe le as: e is a de
c í ica li e a ia y de cul u a, 42, 103–119.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7409387
Rou a, A. (2005). Un inmenso p os íbulo: muje y mo alidad du an e el anquismo.
Ba celona: Base.
Rou a, A. (1998). Muje es pa a después de una gue a: in o mes sob e mo alidad y
p os i ución en la posgue a española. Ba celona: Flo del Vien o.
To es. R e Núñez, M. (2003). Muje es caídas: p os i u as legales y clandes inas en el
anquismo. Obe on.
Ilus ación da po ada: Muje es en los cen os del Pa ona o de P o ección a la Muje .
(2020). RTVE. h ps://www. e.es/ e/20200616/pa ona o-p o eccion-
c onicas/2018540.sh ml
36
Anexo
Imaxe 1: Ca el epublicano de Loi a An i ené ea p o agonizado po unha p os i u a, que ep esen a o
oco da ansmisión.
No a. Adap ado de Rod íguez, C. (2019). Ca eles an i ené eos de la Gue a Ci il española: imágenes de
la p os i u a en iempos de con lic o y e olución social. Cibe le as: e is a de c í ica li e a ia y de
cul u a, 42, 103–119.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=7409387
Imaxe 2: Expedien e in o ma i o sob e a ixencia do ecoñecemen o de p os i u as nos cen os
an i ené eos.
No a. Adap ado de Minis e io de la Gobe nación. Di ección Gene al de Sanidad. (10-11-1940).
Expedien e in o ma i o sob e a ixencia do ecoñecemen o de p os i u as nos cen os
an i ené eos. (33626 157), A qui o Dixi al de Galicia, Mad id, España.
h ps://a qui o.galiciana.gal/a padweb/es.ga.15030.a g/es/consul a/ esul ados_busqueda.do?id=234404&
posicion=10& o ma= icha
37
Imaxe 3: a i icación do expedien e da Imaxe 2 po pa e do Xe e de Sanidade de A Co uña.
No a. Adap ado de Je a u a P o incial de Sanidad. (23-11-1940). Expedien e in o ma i o sob e a ixencia
do ecoñecemen o de p os i u as nos cen os an i ené eos. (33626 157), A qui o Dixi al de
Galicia, A Co uña, España.
h ps://a qui o.galiciana.gal/a padweb/es.ga.15030.a g/es/consul a/ esul ados_busqueda.do?id=234404&
posicion=10& o ma= icha
Imaxe 4: Cues iona io do Pa ona o pa a de e mina o es ado da mo alidade ela i a á p os i ución nas
p o incias españolas.
No a. Adap ado de P ie o, L. (2006). La p os i ución en andalucía en el p ime anquismo. Bae ica.
Es udios de A e, Geog a ía e His o ia, 28, 666–687.
h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=2242551
