A i del XXI CONGRESO INTERNAZIONALE DI LINGUISTICA E FILOLOGIA ROMANZA. Ru ino, G. (1998). Volume
V. Diale ologia, geolinguis ica, sociolingüís ica (pp. 575-588). Be lin, Bos on: Max Niemeye Ve lag.
h ps://doi.o g/10.1515/9783110934038.575
1
Lingua galega e iden idade
Mon se a Recalde Fe nández (Uni e sidade de San iago de Compos ela)
Galiza, como g upo é nico,
en de ei o a diñi ica a língoa
que o seu p op io xenio c eou (...)
(Al onso Rod íguez Cas elao)
O concep o de e nicidade de i a do e mo g ego e hnikós, que o ixina iamen e
signi icaba 'pe encen e á nación, g upo que compa e unha común ascendencia'. En e os
séculos XIII e XIV oi omado polas linguas eu opeas pa a denomina g upos abo íxenes de
ca ác e 'sal axe ou pagano', sen ido co que pe maneceu ap oximadamen e a a en ado o século
XIX en que g adualmen e comezou a e e i se a ca ac e ís icas aciais. Os cambios p oducidos
despois da Segunda Gue a Mundial p o oca on que as sociedades comunmen e e ique adas
pola an opoloxía clásica de ' ibais' ou 'abo ixes' oma an c ecen e con ac o coas sociedades
poscoloniais, xa ose como consecuencia de emig acións masi as a Eu opa e Es ados Unidos,
xa median e mo emen os de libe ación nacional, no malmen e e es idos de con lic os é nicos.
Es es o on ei os undamen ais pa a que nos g upos é nicos se o ixinase unha c ecen e oma
de conciencia e bo da súa di e encialidade espec o á sociedade que os acollía ou con olaba
poli icamen e, o que a o eceu o xu dimen o de on ei as in e g upais que a edaban o
nosou os do osou os. Foi a pa i de en ón cando a an opoloxía social comezou a u iliza a
e ique a de mino ías é nicas pa a designa g upos mino i a ios, cul u almen e ma cados ou non
es ánda es (aínda que, en sen ido es ic o, odo g upo humano que compa a un ace o cul u al,
sexa ou non mino i a io, cons i úe un g upo é nico1). Pódese sos e , pois, que o sen ido
ac ualmen e aplicado ao concep o de e nicidade é un p oduc o dos es ados mode nos.
Como indica E iksen (1993), exis en cen os de acepcións dis in as asignadas na idade
mode na a iden idade é nica, pe o a odas elas pa ecen subxace dúas ideas cla e: a de
'clasi icación' e a de ' elación in e g upal'. Seguindo a eo ía das elacións in e g upais de Taj el
(1974, 1974a) a clasi icación social é unha consecuencia di ec amen e de i ada das
ca ego izacións que se e ec úan a a és da in e acción in e g upal. Median e a in e acción
social os memb os do endog upo compá anse cos memb os do exog upo buscando
ca ac e ís icas ou cualidades ele an es do seu p opio g upo (con ido g upal) que lles pe mi an
di e encia se nun sen ido posi i o do exog upo (es ablecemen o de on ei as g upais). O
coñecemen o e conciencia de pe enza a un de e minado g upo e o alo que se lle ou o ga a
esa condición de memb o é o que Taj el denomina iden idade social.
A búsqueda de con ido g upal ele an e iníciase xe almen e a endendo a da os
obxec i os p opo cionados pola his o ia compa ida e, unha ez que se a opa, é obse ado
coma unha e idencia insoslaiable que encella os memb os do g upo e os iden i ica on e aos
non-memb os. Como pode acilmen e deduci se, se os alo es ele an es que se en de con ido
di e enciado eñen un ca ác e p edominan emen e obxec i o, os mo i os que impulsan os
indi iduos a busca elemen os de au oa i mación é nica son de ca ác e máis ben subxec i o.
Desde es a pe spec i a, al e como a i ma Edwa ds (1985: 8), un g upo é nico debe se de inido
coma un conxun o de indi iduos que se conside an unidos po algún ipo de lazo emocional -
aínda que compa an unha ascendencia común obxec i a pa ece moi o máis impo an e pa a o
sen imen o é nico que c ean nela. Son, p ecisamen e, os encellos emocionais que con igu an
a iden idade é nica, os que pe mi en que as on ei as in e g upais pe manezan cando o con ido
cul u al se es ae
2
.
Segundo Laponce (1984), son basicamen e no e os c i e ios que os indi iduos u ilizan
pa a de ini a súa iden idade social no seo de amplos conxun os polí icos, como poden se o
Es ado ou a nación: 1. a o ixe biolóxica ou social ( amilia, clan, ibu, e nia, nación), 2. o luga
de esidencia, 3. a p o esión, 4. a aza, 5. o sexo, 6. a idade, 7. a elixión, 8. a lingua, 9. a
ideoloxía polí ica. Pese a que a lingua es á si uada no oc a o luga , en si uacións especí icas
de mul ilingüismo pode acada un papel p eponde an e na ei indicación da iden idade g upal,
especialmen e cando o g upo lingüís ico mino i a io en ende que a súa si uación é ilexí ima ou
inacep able, e e ameazada a súa supe i encia di e enciada. Algúns exemplos da
ex ao dina ia ele ancia que pode adqui i a lingua na con igu ación da iden idade colec i a
o écennolos o euske a no País Basco (c . Teje ina Mon aña 1992; Ros e alia 1994), o i ish
en I landa (Edwa ds 1985), o welsh no País de Gales (Bou his & Giles 1977) ou o ca alán en
Ca aluña (c . Royo 1991; Woola d 1991, 1992; Ros e alia 1994)
3
. Sen emba go, es e non é
un enómeno no o. Debemos emon a nos ao Roman icismo eu opeo, e máis es ic amen e ao
alemán, pa a a opa , na idea do Volksgeis unha conexión ín ima, caseque mís ica, en e a
lingua e o pensamen o dun pobo. Desde que He de publicou, no 1772, a súa ob a Uebe den
U sp ung de Sp ache, na que pos ulaba a o ixe común e o común desen ol emen o da
linguaxe e o pensamen o, a idea de que a lingua con o maba a espi i ualidade dos pobos e, polo
an o, que desapa ecendo a lingua desapa ece ían es es como en idades di e enciadas, oi un
mo i o ecu en e dos ideólogos do nacionalismo lingüís ico (Humbold , Fich e, Mau as).
En Galicia es as ideas comeza on a ace se eco du an e o Rexu dimen o, especialmen e
a pa i de 1840, ano en que xo de un mo emen o polí ico, o p o incialismo, que, se ben non
iña a ecupe ación pública do galego como obxec i o undamen al, sen ou as bases da
ideoloxía galeguis a pos e io asladando o e e en e nacional desde España a Galicia. Se á
Mu guía, ideólogo do exionalismo libe al, quen, en e 1885 e 1893, es ableza o núcleo
concep ual que ecolle á o nacionalismo do p imei o e zo do s. XX, eclamando a
galeguización polí ica e cul u al do país e pondo de ele o o papel sob ancei o que en a
exis encia dunha lingua p opia pa a o ecoñecemen o da indi idualidade colec i a (c .
Be amendi e al. 1995; He mida 1992). Así pois, unha das a e as dos homes do Rexu dimen o
oi a c eación dunha iden idade e nolingüís ica posi i a, que suplan ase a iden idade nega i a
A i del XXI CONGRESO INTERNAZIONALE DI LINGUISTICA E FILOLOGIA ROMANZA. Ru ino, G. (1998). Volume
V. Diale ologia, geolinguis ica, sociolingüís ica (pp. 575-588). Be lin, Bos on: Max Niemeye Ve lag.
h ps://doi.o g/10.1515/9783110934038.575
3
que se o a es endendo g adualmen e en e a poboación a pa i do século XV, debido ás
p esións cul u almen e uni icado as do cen alismo español, e que desemboca a nun p og esi o
abandono da lingua p opia po pa e da clase media u bana. Nes e p oceso u iliza on dúas das
es es a exias ás que, segundo Taj el (1974, 1974a), eco en os g upos mino i a ios cando
islumb an al e na i as cogni i as ao s a us quo, is o é, a edi inición das ca ac e ís icas
alo adas nega i amen e e a c eación ou descub emen o de no as dimensións, non usadas
p e iamen e, nas compa acións de in e g upo. No p imei o caso en a ían os in en os de
ade eza a lingua galega con cali ica i os posi i os (dulce, a moniosa, ap a pa a a poesía...)
que con a es a an a in luencia das cali icacións nega i as ( ús ica, ulga ...). No segundo, o
descub emen o da lí ica galego-po uguesa p opo cionoulles aos exu dimen is as un
a gumen o de o za na súa p ocu a de ennob ece a lingua. Sen emba go, es e mo emen o
nacido na in elec ualidade u bana cas ellano alan e es aba a eclama unha iden idade
lingüís ica que non e a a dos seus ocei os
4
, men es a poboación ealmen e po ado a do
legado que eles de endían e a undamen almen e campesiña e na súa mei ande pa e anal abe a.
Po conseguin e, o in en o de e i alización e nolingüís ica i o escasa di usión na masa
poboacional (He mida 1992) quen, po ou a banda, dada a súa escasa o mación in elec ual,
di icilmen e se aden a ía en p o undas e lexións sob e a impo ancia que, pa a a súa
iden idade como pobo, posuía unha lingua usada po mo i os undamen almen e p agmá icos.
Quedaba, pois, es ablecida unha p o unda sepa ación en e unción comunica i a e unción
simbólica do galego
5
.
Algo de máis epe cusión social, sen emba go, i e on as ei indicacións é nicas na
Galicia do p imei o e zo do século XX. No 1916, a p opos a de An ón Villa Pon e, nacen as
Hi mandades de Amigos da Fala, que, se ben o seu p opósi o o ixina io e a p omo e a cul u a
do país no sen ido máis olkló ico do e mo (c eación de g upos de co os e danzas, cu sos de
galego, xogos lo ais e e emé ides pa ió icas), a pa i do 1918 amplíanse as ac i idades ao
e eo da ac uación es ic amen e polí ica. No desen ol emen o das ideoloxías nacionalis as a
pa i des e ano e a a 1936, a lingua, a e a e a aza con igu an o Volksgeis subs ancial da
galeguidade subxacen e a odas elas. Coas esixencias da galeguización da ida pública e
adminis a i a, xun o co p edominio do idioma galego en odos os ni eis de ensino,
p ocu ábase demos a que es a lingua cons i uía un ehículo ap o pa a a al a cul u a. E así
coma os es o zos le ados a cabo na segunda me ade do século pasado cae an en saco o o dada
a escasa pene ación social dos mo emen os de e i alización e nolingüís ica, cabe supo que
o impac o social sen p eceden es que i e on as ideas nacionalis as inmedia amen e despois da
dic adu a de P imo de Ri e a que -lonxe de educí ense á in elligen sia u bana, ago a
p esen aban unha adsc ipción social ma cadamen e in e clasis a (c . Be amendi e al. 1995)
6
-
le a ía consigo un ce o ag oma da conciencia e nolingüís ica dos seus o an es.
Hoxe en día, as o longo pa én ese do anquismo, en que as exp esións máis adicais
de nacionalismo lingüís ico i e on que educi se ás pu amen e cul u ais ou conmemo a i as,
e pese a unha p eocupan e ecesión demog á ica, non cabe dúbida de que o galego é unha das
linguas mino izadas que aínda conse a unha impo an ísima unción como ins umen o de
comunicación o dina io pa a amplas capas de poboación. Non esquezamos que con inúa a se
a lingua ma e na do 60.2% dos galegos (72.1% se emos en con a os bilingües iniciais) e que
o 69.4% dos mesmos a ala habi ualmen e, xa sexa de o ma exclusi a, xa p edominan e. Máis
aínda, men es só o 10% da poboación o al de Galicia maio de 15 anos a i ma non u iliza
nunca o galego, pa a 39.4% da mesma é o único sis ema de comunicación iable, é dici , non
ala máis lingua ca es a
7
.
Non obs an e, nin o des acado ol iden i ica i o que lle oi asignado á lingua pola
in elec ualidade galeguis a ao longo de un século, nin o ei o de que a p ese ación da
pe sonalidade colec i a sexa unha das azóns aducidas pa a emp ende a elabo ación da Lei
de No malización Lingüís ica do galego, son elemen os o su icien emen e de e minan es da
posición que ocupa a lingua na de inición da iden idade galega. P e ende concluí se é u ilizada
pa a es ablece on ei as in e g upais, se é sen ida coma un ben necesa io pa a a
au oa i mación posi i a e a conse ación da iden idade, ou se non en máis unción cá
pu amen e u ili a ia, equi e a análise p e ia das ac i udes dunha mos a ep esen a i a dos
di e sos sec o es sociais que compoñen a poboación galega, así como a obse ación da súa
in e elación co g upo lingüís ico e o posicionamen o ideolóxico. U ilizando a mos a que se e
de base pa a a elabo ación do Mapa Sociolingüís ico de Galicia, compos a po 38.897
en e is ados de 16 anos ou máis e dis ibuída seguindo c i e ios de idade e sexo (cun e o
mos al do 3% e unha ma xe de segu idade do 95%), a a emos de decidi se o galego unciona
coma un ma cado é nico e, se o ai, cal é a súa posición espec o dou os ma cado es.
Basea emonos en ca o cues ións cla e que opo emos dúas a dúas: 1ª) a isión da lingua como
me o azo dis in i o (¿Cal é a lingua dos galegos?) on e á p oxección conduc ual da
conciencia e nolingüís ica (¿Que lingua deben ala os galegos?); 2ª) a anscendencia do
galego na conse ación do pa imonio é nico e cul u al colec i o (Se se deixase de ala o
galego, a cul u a e iden idade de Galicia ¿pe de íanse ou man e íanse?) on e á
signi ica i idade da conduc a lingüís ica no es ablecemen o da iden idade indi idual (¿Quen é
máis galego: o que ala galego, o que naceu en Galicia, o que i e e aballa aquí?).
Namen es o 58.3% da poboación iden i ica o galego como a lingua dos galegos, só o
40% c e que é a que es es deben ala de modo exclusi o. O 58.1% amósase pa ida ia dun
compo amen o bilingüe en Galicia, aínda que unicamen e o 39.9% conside e que o cas ellano
sexa unha lingua an dis in i a de Galicia coma o galego
8
. Do mesmo xei o, case a o alidade
da poboación es ima que a pe da da lingua galega le a ía consigo a pe da da cul u a e
iden idade de Galicia (76.8%), pe o a po cen axe dos que conside an a conduc a galego alan e
A i del XXI CONGRESO INTERNAZIONALE DI LINGUISTICA E FILOLOGIA ROMANZA. Ru ino, G. (1998). Volume
V. Diale ologia, geolinguis ica, sociolingüís ica (pp. 575-588). Be lin, Bos on: Max Niemeye Ve lag.
h ps://doi.o g/10.1515/9783110934038.575
5
coma o mello símbolo da galeguidade edúcese a un 16.3%. Pa a o 62.3% dos en e is ados é
máis impo an e o e nacido en Galicia e pa a o 21.4% o ei o de aballa nes e país
9
.
A lingua ma e na dos en e is ados, e especialmen e a lingua habi ual, in oducen
a iacións subs anciais na ele ancia concedida ao galego como de inido da iden idade g upal.
Des e xei o, un 64.3% de galego alan es iniciais c en que o galego é a lingua p opia dos
galegos, po cen axe que se educe a un 54.7% no caso dos bilingües iniciais e a un 46.8% no
dos cas ellano alan es. Con ás ense es as po cen axes coas dos que de enden o galego como a
única lingua que deben ala os galegos: galego alan es iniciais 49%; bilingües iniciais 32.5%;
cas ellano alan es iniciais 23.7%. Ao oma como e e encia a a iable ¿quen é máis galego?,
a p eponde ancia do ac o lingüís ico como o p incipal símbolo de e nicidade descende
ma cadamen e. As espos as dadas a es a cues ión dela an unha endencia a obse a a
e nicidade desde unha óp ica máis e i o ialis a ca lingüís ica, e is o independen emen e da
lingua ma e na. Des e xei o, só o 15.5% dos que ecibi on o galego como p imei a lingua
pensan que é máis galego quen o ala, po cen axe que ascende le emen e no caso dos bilingües
iniciais (18.9%) e en e os que i e on como lingua ma e na o cas ellano (16.9%). Así, o 65.7%
dos galego alan es iniciais c en que é máis galego quen naceu en Galicia e o 18.8% o que i e
e aballa aquí. Só o 15.5% dos mesmos sus en a a galeguidade sob e c i e ios lingüís icos. Nos
ou os dous g upos es as opcións de espos a acadan as po cen axes seguin es: 'o que naceu en
Galicia' 59% en e os bilingües iniciais, 56% en e os cas ellano alan es iniciais; 'o que i e e
aballa aquí' 22% no p imei o g upo e 27% no segundo; 'o que ala galego' 16.9% nos
cas ellano alan es e 18.9% nos bilingües.
Polo que se e i e á incidencia da lingua habi ual, de éc ase un inc emen o paula ino na
anscendencia que se lle ou o ga ao galego como emblema g upal a medida que aumen a a súa
p esencia nas in e accións dia ias. Tan só o 29% de monolingües en galego de ende que an o
o cas ellano coma o galego sexan as linguas dos galegos, en emen es o 70% dos mesmos c en
que é exclusi amen e o galego -con ás ese co 60.2% e o 34% no caso dos monolingües en
cas ellano. Así mesmo, se ben un 42% de monolingües en galego son pa ida ios de que os
galegos adop en unha conduc a bilingüe, o 56.8% dos mesmos de ende un monolingüismo
mili an e, a i mando que debe ían ala unicamen e o galego. En e os monolingües habi uais
en cas ellano, o 78.9% é pa ida io do bilingüismo e o 15.1% do monolingüismo en galego.
A endendo á necesidade de conse a o galego como deposi a io da cul u a e iden idade
galegas, pe cíbese unha xe alización da c enza de que as úl imas se pe de ían se se abandoase
a p imei a, pe o se esul a es ensible ao 69% dos que alan unicamen e en cas ellano, acada o
79.3% nos que alan exclusi amen e galego. Non obs an e, o ei o de p ac ica o
monolingüismo en galego non conle a que es e g upo sob e alo e, po encima dou os
ac o es, o uso da lingua coma o p incipal ma cado da iden idade indi idual. Só o 16.2% de
en e is ados des e subg upo lingüís ico a i ma que é máis galego quen ala galego, o 65.1%
conside a máis galego a quen naceu en Galicia e un 18.7% a quen i e e aballa nela.
Nes a ac i ude en conc e o, pa ece incidi máis decisi amen e a idade dos en e is ados,
pos o que can o meno é es a máis al amen e alo an a conduc a lingüís ica como
au oa i mado a da iden idade. Así, se ben só un 8.5% de indi iduos maio es de 65 anos c en
que é máis galego quen ala o galego, a po cen axe case se cuad uplica nos mozos de 16 a 25
(30.3%), men es un 11.8% da poboación de 41 a 65 anos e un 17.5% da de 26 a 40, pa icipa
des a c enza. A endencia a conside a máis galego quen naceu en Galicia segue a se
maio i a ia en odos os g upos de idade, pe o descende pa alelamen e a es a. Des e xei o, as
es cua as pa es da poboación maio de 65 anos (75.2%) opina que os nacidos en Galicia son
máis galegos cós que alan galego ou cós que i en e aballan nes e país, pe o as po cen axes
edúcense a un 68.5% no g upo de 41 a 65 anos e a un 57.1% no de 26 a 40. Finalmen e, menos
da me ade dos en e is ados de 16 a 25 anos (45.7%) compa en es a opinión.
Non obs an e, p obablemen e as a iacións máis in e esan es na conciencia
e nolingüís ica da poboación analizada sexan as in oducidas pola ideoloxía polí ica dos
en e is ados. Sabemos que en múl iples comunidades lingüís icas onde se de ec a a exis encia
de mo emen os de ei indicación nacional cunha i me base polí ica, a posesión dunha lingua
di e enciada con é ese nun a gumen o de g an alo xus i ica i o. Po escasa que sexa a súa
i alidade, a lingua cons i úe un elemen o esencial do nacionalismo cul u al que no malmen e
p ecede o nacionalismo polí ico
10
. Aínda que en Galicia, du an e a ansición, xu di on
mo emen os de ei indicación nacionalis a de moi di e en es endencias polí icas (cen o-
de ei a, democ is iáns, esque da ma xis a-leninis a, esque da socialdemóc a a), a
galeguización do país cons i uíuse nun dos escasos pon os en común a odos eles -se ben se
de ec an di e encias de in ensidade e con icción que disco en desde a me a u ilización pública
e a demanda da súa coo icialización co cas ellano, a a p e ensións de con e ilo na única lingua
o icial de Galicia e un uso indi idual ma cadamen e mili an e (c . Fe nández Rei 1990;
Be amendi e al. 1995).
Pois ben, a elación en e as ac i udes e nolingüís icas da poboación es udiada nes as
páxinas e as súas simpa ías polí icas dela a unha impo an e escisión en e os nacionalis as e
non nacionalis as sen que exis an, en e es es úl imos, di e encias minimamen e ap eciables na
súa alo ación da lingua como elemen o de iden i icación é nica
11
. Así, aínda que a maio pa e
dos en e is ados conside an que a lingua dos galegos é o galego, independen emen e da súa
p oxección ideolóxica, nos nacionalis as es a opción ecolle o 75.9% das espos as, men es
que en e os non nacionalis as se educe a algo máis da me ade da poboación (54.5% nos que
se sen en p óximos á de ei a e 56.5% no caso dos esque dis as). As po cen axes dos que
es enden a equi alencia lingua dos galegos=galego a unha dimensión conduc ual edúcese
conside ablemen e en odas as endencias ideolóxicas, se ben segue sendo maio i a ia en e os
nacionalis as. Un 54% dos mesmos a i man que os galegos debe ían ala exclusi amen e
A i del XXI CONGRESO INTERNAZIONALE DI LINGUISTICA E FILOLOGIA ROMANZA. Ru ino, G. (1998). Volume
V. Diale ologia, geolinguis ica, sociolingüís ica (pp. 575-588). Be lin, Bos on: Max Niemeye Ve lag.
h ps://doi.o g/10.1515/9783110934038.575
7
galego, en an o que o 45.6% conside a con enien e que se al e ne co uso do cas ellano. Pola
con a, o 59.5% dos non nacionalis as op an polo uso conxun o de galego e cas ellano e só un
38% dos mesmos, no caso dos de ei is as, e un 38.8% nos esque dis as, de enden o uso
exclusi o do galego.
Así mesmo, son ele adas as po cen axes de en e is ados que coidan que se deixase de
ala se o galego se pe de ía a cul u a e iden idade de Galicia. Sen emba go, es a con icción é
máis i me en e os simpa izan es nacionalis as (89.1%, on e ao 73.6% dos simpa izan es da
de ei a e o 76.3% da esque da non nacionalis a). Un da o ele an e pa a cla i ica a si uación
do galego como con igu ado da e nicidade é a impo ancia que lle conceden os nacionalis as
á mili ancia lingüís ica. Nes e sen ido cómp e admi i que incluso nes e g upo de suxei os a
concepción e i o ialis a da galeguidade elega a un segundo e mo o uso da lingua. Se o 32.4%
conside a máis galego a quen ala galego e 45.2% c e que o é quen naceu en Galicia -só o
22.5% dos nacionalis as din que é máis galego o que i e e aballa nes e país
12
. Así e odo, os
nacionalis as concédenlle ao uso do galego moi a máis ele ancia cós non nacionalis as pa a
de ini a iden idade galega. Nes es úl imos, só o 13.6% do cen o-de ei a e o 15.2% da
esque da, cali ican como máis galego a quen o ala.
O 1 de ma zo de 1989 a Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia da Xun a
de Galicia p omulga unha o de pola que se egulamen an unha se ie de cu sos de iniciación e
pe eccionamen o da lingua galega des inados a di ulga o seu coñecemen o en e di e sos
colec i os sociais. Moi os dos asis en es a di os cu siños son memb os de dis in os co pos de
unciona ios que, ou ben es án ob igados a p oba o seu coñecemen o da lingua galega (caso
dos p o eso es), ou se en a o ecidos po el no acceso a de e minados pos os p o esionais.
Sen emba go, hai amén unha pa e da poboación que asis e a ales cu siños mo i ada
unicamen e polo seu in e ese en amplia coñecemen os de lingua galega. Es es dous g upos de
suxei os éñense denominando nas in es igacións enma cadas na á ea da socioloxía da
linguaxe ap endices ins umen ais e ap endices in eg a i os da lingua que, como moi ben
sinalan Bou his e Giles (1977) pa a o galés, poden demos a unha ma cada di e encia na
alo ación da lingua do seu g upo nacional. De aco do con es es au o es, os ap endices
in eg a i os, que es udiaban o galés pa a amosá ense máis amilia izados co seu pa imonio
cul u al e como memb os dun g upo é nico nacional, sen ían a lingua moi o máis encellada á
súa iden idade como pobo cós ap endices ins umen ais, que o es udiaban pa a alcanza
bene icios ma e iais. As ac i udes des es dous g upos de suxei os en Galicia ep oducen, en
ce a medida, o mencionado no caso do País de Gales. A alo ación do galego como símbolo
da iden idade g upal é moi o máis al a en e os que o ap enden a as ados polo seu in e ese
pola lingua ca en e os que o an pa a mello a p o esionalmen e. Se a maio ía dos en e is ados
que ealiza on cu siños de galego c en que es a é a lingua dos galegos, no caso dos ap endices
in eg a i os á ase dun 66.4% men es no dos ins umen ais edúcese a un 50.4%. Así mesmo,
as po cen axes dos que opinan que coa mo e da lingua galega se pe de ían a cul u a e
iden idade de Galicia son moi al as nos dous g upos, pe o sob esaen as dos que o es udian po
in e ese pe soal (87.1% s. 79.6%). Polo que se e i e á lingua que deben ala os galegos, hai
unha cla a endencia a a o do bilingüismo galego-cas ellano nos dous g upos de ap endices
(56.8% nos in eg a i os e 71.3% nos ins umen ais); sen emba go, a po cen axe de es udian es
in eg a i os pa ida ios do monolingüismo en galego acada o 43% (27.8% nos ins umen ais).
Finalmen e, pode esul a de in e ese subliña que en e os que ealiza on cu siños de galego
ó a da escola, descende a impo ancia de e nacido en Galicia pa a de ini o se galego
(42.6%) en elación co es o da poboación. Ago a ben, o peso de cada unha as opcións a ía
segundo as causas que impulsa an os en e is ados a ealiza di os cu siños. Pese a que an o
no g upo in eg a i o como ins umen al p edomina a concepción de que é máis galego o que
nace en Galicia, a undamen ación da iden idade galega no uso da lingua cob a o za en e os
in eg a i os (39.6%) e no ei o de i i e aballa en Galicia en e os ins umen ais (31.3%).
O examinado nas páxinas an e io es pe mi i anos aza unhas b e es pinceladas
ecapi ula o ias sob e a cues ión da iden idade lingüís ica en Galicia.
En p imei o luga , polo que se desp ende das espos as ás di e en es cues ións
analizadas, con én en oca o enómeno da iden idade e nolingüís ica nes e país coma un ei o
g adual. Vimos que pa a a maio ía da poboación galega a lingua p opia dos galegos, a
de ini o ia de Galicia en can o comunidade lingüís ica, é o galego. Sen emba go, a mesma
maio ía de poboación non c e que sexa a que os galegos deben ala exclusi amen e, senón que
se amosa máis a a o do bilingüismo galego-cas ellano. Así mesmo, p ac icamen e a
o alidade da mos a analizada conside a que o man emen o da lingua galega esul a
indispensable pa a a conse ación da súa cul u a e iden idade como pobo, pe o o ei o de ala
galego non cons i úe unha e ique a de calidade galega supe io a ou as. Ao con a io,
sus en ándose nun undamen o de base e i o ial, o e nacido en Galicia supón, pa a os
en e is ados, o mello dis in i o da galeguidade. A espos a a odas es as cues ións, lonxe de
se con adic o ia, deno a unha dimensión simbólica do galego ela i a e g adual. E dici , os
galegos asumen a equi alencia lingua=pobo na medida en que non a en a con a in e eses máis
p agmá icos, en e os cales es án o coñecemen o e uso do cas ellano.
Así pois, a lingua galega desempeña un papel moi o máis impo an e como ins umen o
de comunicación que de iden i icación
13
, o que se ai máis palma io cando se analizan as
ac i udes e nolingüís icas dos galego alan es iniciais. O ac o iden i ica i o cob a o za en e
os monolingües habi uais en galego, único g upo que se decla a maio i a iamen e pa ida io de
que os galegos alen unicamen e galego. Sen emba go es a pos u a con as a coa súa alo ación
de que é máis galego quen naceu en Galicia ca quen ala es a lingua. Es es da os lé annos a
concluí que o galego non unciona como ma cado de on ei as in e é nicas, o que esul a
comp ensible se pensamos que, a di e encia do que sucede en Ca aluña -onde os alan es de
cas ellano se iden i ican con g andes masas de inmig an es p oceden es de Cas illa e
A i del XXI CONGRESO INTERNAZIONALE DI LINGUISTICA E FILOLOGIA ROMANZA. Ru ino, G. (1998). Volume
V. Diale ologia, geolinguis ica, sociolingüís ica (pp. 575-588). Be lin, Bos on: Max Niemeye Ve lag.
h ps://doi.o g/10.1515/9783110934038.575
9
Andalucía- en Galicia os galego alan es e cas ellano alan es non pe encen a dous g upos
é nicos ben delimi ados, senón que son memb os dun mesmo g upo é nico que conse a on ou
abandona on a súa lingua iden i ica i a. Pénsese no ecuen e que esul a na ac ualidade a
con i encia de memb os de di e sos g upos lingüís icos no seo dunha mesma amilia (a ós
monolingües en galego, pais bilingües con p edominio do galego e illos bilingües con
p edominio do cas ellano)
14
. Po ou a banda, o ele ado g ao de bilingüismo exis en e hoxe en
día en Galicia (ci ado nun 50.7%) e o ei o de que es e ipo de alan es cambien dun código a
ou o coa mesma acilidade coa que se al e a algunha das compoñen es da in e acción
comunica i a, di icul a aínda máis que a lingua sexa conside ada un impo an e ma cado da
e nicidade
15
.
Non obs an e as a iables máis decisi amen e elacionadas coas ac i udes
e nolingüís icas da poboación son a idade, o ca ác e in eg a i o/ins umen al da ap endizaxe
do galego e a ideoloxía polí ica dos en e is ados, esencialmen e a dico omía nacionalis a/non
nacionalis a. Sob e es e úl imo aspec o, a e émonos a dici que a ecupe ación da cen alidade
do galego como ep esen ación cul u al da iden idade colec i a es á sendo impulsada polas
ideoloxías nacionalis as, undamen almen e polos mozos da clase media u bana cun ni el
cul u al medio-al o
16
. Es es non semp e amosan uns hábi os lingüís icos consecuen es coas súas
ideas, como indica ese 22.8% de nacionalis as que conside an que os galegos deben ala
exclusi amen e galego e sen emba go se ecoñecen cas ellano alan es habi uais. Is o demos a
que a ei indicación do galego como símbolo de inido do endog upo non a le a a cabo
unicamen e o 'endog upo' en sen ido es ic o, is o é, os galego alan es, senón que, como
emanen e do XIX, hai unha po cen axe non desp eciable de alan es de cas ellano na
a anga da de ales ei indicacións. Así pois, as uncións simbólica e ins umen al do galego
seguen sen se demog a icamen e coinciden es.
A expe iencia apo ada po ou as comunidades onde o nacionalismo en unha aigame
social moi o máis es endida e p o unda ca en Galicia, e idencia que es a ideoloxía pode se
unha des acada impulso a da conciencia e nolingüís ica da poboación, pe o amén que a miúdo
se mani es a pouco capaz de ecupe a espacios e usua ios (Egin, o dia io ocei o de ETA, es á
case in eg amen e edac ado en cas ellano e o I ish Republican A my u iliza o inglés nas súas
ei indicacións independen is as)
17
. Dado o p agma ismo da poboación galega, cabe pensa que
unha polí ica lingüís ica o ien ada undamen almen e a e o za os lazos en e lingua e
iden idade e á unha epe cusión máis ben escasa en can o a ecupe ación de alan es. Po iso
esul a p eciso complemen a as es a exias pu amen e iden i ica i as con ou as
p edominan emen e u ili a ias. E dici , ace do coñecemen o e uso do galego algo socialmen e
necesa io.
