Saúde oral en adolescentes. Estudo epidemiolóxico en Galicia

ESCOLA DE DOUTORAMENTO
INTERNACIONAL DA USC
Ne ea
Ob egón Rod íguez
Tese de dou o amen o
Saúde o al en adolescen es.
Es udo epidemiolóxico en
Galicia.
San iago de Compos ela, 2023
P og ama de Dou o amen o en Ciencias Odon olóxicas
TESE DE DOUTORAMENTO
SAÚDE ORAL EN ADOLESCENTES.
ESTUDO EPIDEMIOLÓXICO EN GALICIA
Ne ea Ob egón Rod íguez
ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA
UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN CIENCIAS ODONTOLÓXICAS
SANTIAGO DE COMPOSTELA
2023
DECLARACIÓN DA AUTORA DA TESE
Saúde o al en adolescen es. Es udo epidemiolóxico en Galicia.
Dona. Ne ea Ob egón Rod íguez
P esen o a miña ese, seguindo o p ocedemen o adecuado o Regulamen o, e decla o que:
1) A ese aba ca os esul ados da elabo ación do meu aballo.
2) No seu caso, na ese aise e e encia as colabo acións que se le a on a cabo no
p esen e aballo.
3) A ese e a e sión de ini i a p esen ada coincide coa e sión en iada en o ma o
elec ónico.
4) Con i mo que a ese non inco e en ningún ipo de plaxio de ou os au o es nin de
aballos p esen ados po min pa a a ob ención de ou os í ulos.
En San iago de Compos ela, 15 de xuño de 2023.
Sina u a elec ónica

AUTORIZACIÓN DO DIRECTOR / TITOR DA TESE
Saúde o al en adolescen es. Es udo epidemiolóxico en Galicia.
D a. Ma ía Me cedes Suá ez Cunquei o
INFORMA:
Que a p esen e ese, co esponde co aballo ealizado po Dna. Ne ea
Ob egón Rod íguez, baixo a miña di ección, e au o izo a súa p esen ación,
conside ando que eúne os equisi os esixidos no Regulamen o de Es udos de
Dou o ado da USC, e que como di ec o de es a non inco e nas causas de
abs ención es ablecidas na Lei 40/2015.
De aco do co indicado no Regulamen o de Es udos de Dou o amen o, decla a
amén que a p esen e ese de dou o amen o é idónea pa a se de endida en base
á modalidade de MONOGRÁFICA CON REPRODUCIÓN DE
PUBLICACIÓNS, nos que a pa icipación da dou o anda oi decisi a pa a a
súa elabo ación e as publicacións se axus an ao Plan de In es igación
.
En San iago de Compos ela, 15 de xuño de 2023.
Sina u a elec ónica
AUTORIZACIÓN DO DIRECTOR DA TESE
Saúde o al en adolescen es. Es udo epidemiolóxico en Galicia.
D a. Paula Fe nández Ri ei o
INFORMA:
Que a p esen e ese, co esponde co aballo ealizado po Dona. Ne ea
Ob egón Rod íguez, baixo a miña di ección, e au o izo a súa p esen ación,
conside ando que eúne os equisi os esixidos no Regulamen o de Es udos de
Dou o ado da USC, e que como di ec o de es a non inco e nas causas de
abs ención es ablecidas na Lei 40/2015.
De aco do co indicado no Regulamen o de Es udos de Dou o amen o, decla a
amén que a p esen e ese de dou o amen o é idónea pa a se de endida en base
á modalidade de MONOGRÁFICA CON REPRODUCIÓN DE
PUBLICACIÓNS, nos que a pa icipación da dou o anda oi decisi a pa a a
súa elabo ación e as publicacións se axus an ao Plan de In es igación
.
En San iago de Compos ela, 15 de junio de 2023.
Sina u a elec ónica

DEDICATORIA
A meus pais, po se os mello es. Todo o que eño débo olo a os.
A Xocas, po empu a me cando c ía que non podía. E po se o mello .
A miña i má, po da me ou as pe spec i as. E po se miña i má.
A esa ou a amilia que non o é de sangue, pe o que aí es á.
A odo aquel que i o unha e ba de alen o pa a min,
moi os deles inconscien es da al a que me acían.
Ós que aínda es án, e ós que ago a al an.
“O coñecemen o é a on e
máis democ á ica de pode .”
Al in To le
19
RESUMO
In oducción
A saúde o al é un indicado cla e da saúde xe al e da calidade de ida, e é conside ada
un de ei o undamen al dos indi iduos. As en e midades bucoden ais son un impo an e
p oblema de saúde pública mundial, debido a que eñen unha ele ada p e alencia e dan luga
a impo an es impac os nega i os sob e os indi iduos, as comunidades e a sociedade.
Na ac ualidade, a ca ie den al segue a se unha das en e midades c ónicas máis
p e alen es en odo o mundo, e, a pesa de se unha en e midade p e enible en g ande
medida, segue sendo un impo an e p oblema de saúde pública nos países desen ol idos e
en ías de desen ol emen o polo aumen o do consumo de subs ancias azuc adas, ás malas
p ác icas de hixiene bucal e ó uso inadecuado dos se izos odon olóxicos. A maloclusión é
clasi icada coma unha p io idade de saúde bucoden al en odo o mundo, debido á súa al a
p e alencia e ás impo an es consecuencias uncionais e psicosociais: p oblemas de
mas igación, p oblemas na ala, dis unción empo o-mandibula , apa encia den al al e ada e
a ec ación do benes a psicosocial, a au oes ima e as in e accións sociais. Algúns ipos de
maloclusión poden es a elacionados coa di ícil eliminación da placa den al, o que pode
acili a a apa ición de pa oloxía xinxi al e den al. Ademais, a maio incidencia de
maloclusión amén pode a opa se elacionada coa ausencia de den es debido á ca ie.
Os adolescen es de 12 e 15 anos ep esen an un g upo de es udo moi impo an e nas
enquisas epidemiolóxicas po a ias azóns: é unha poboación de ácil acceso nos cen os
escola es, es án pasando pola ase inal da e upción dos den es pe manen es, exis e a
posibilidade de analiza os p imei os anos de den ición pe manen e na ca idade bucal, á ez
que es e pe íodo ma ca o inicio da oma de decisións p opias en can o a compo amen os de
saúde bucoden al e xe al.
Mé odos
Realizouse un es udo desc ip i o e ans e sal cun deseño de mos axe es a i icado
en dúas e apas en escola es de 12 e 15 anos de Galicia. Emp egá onse da os ex aídos dunha
enquisa ealizada pola Xun a de Galicia, coa colabo ación da á ea de Medicina P e en i a e
Saúde Pública da Uni e sidade de San iago de Compos ela, du an e o cu so 2010/2011. Os
da os ob i é onse median e un cues iona io au oadminis ado e un exame clínico den al pa a
ob e in o mación sob e hábi os de saúde bucoden al, ca ies den al, maloclusión e da os

20
sociodemog á icos, seguindo as di ec ices in e nacionais es ablecidas pola OMS pa a es e
ipo de es udos.
A mos a inal es i o o mada po 1843 indi iduos, 1045 indi iduos de 12 anos (1045)
e 788 de 15 anos (783). Dado que pa a a de e minación do Índice Den al Es é ico (Den al
Aes he ic Index: DAI) e da p e alencia de maloclusión aqueles alumnos que se encon aban
ecibindo a amen o de o odoncia no momen o de es udo o on eliminados, a mos a
emp egada pa a a análise de es es da os incluíu 1453 escola es de 12 (868) e 15 anos (585).
Pa a a análise es a ís ica, xe ouse un modelo de eg esión loxís ica que inclúiu
a iables elacionadas coa ca ies den al e a maloclusión pa a cada g upo de idade.
Resul ados
Os da os ob idos no p esen e es udo mos a on que os ac o es de isco de ca ies den al
son di e en es nos g upos de escola es galegos de 12 e 15 anos. Aínda que só exis e unha
di e enza de 3 anos en e ámbolos g upos de idade, débese analiza po sepa ado ós
indi iduos de 12 e 15 anos. O 65,8% dos indi iduos de 12 anos in o ma on de cepilla se os
den es máis dunha ez ao día, unha po cen axe que aumen ou no g upo de 15 anos. O hábi o
de cepilla os den es unha ou máis eces ao día si úase en o no ao 90% pa a ambos g upos
de idade. Men es que o uso de lúo en pas a de den es, enxaugadu as ou xeles oi do 91,3%
e 90,5% pa a os nenos de 12 e 15 anos espec i amen e, o uso do ío den al es i o po
debaixo do 20% en ámbolos g upos. A media da idade inicial de cepillado dos den es oi de
3,88 anos (SD ±1,67), sen di e enzas signi ica i as en e os g upos de idade. Con espec o
aos hábi os die é icos, o 94,4% da mos a de 12 anos e o 52,1% da mos a de 15 anos
in o ma on de die a ca ioxénica, con di e enzas es a is icamen e signi ica i as. Des es
escola es con die a ca ioxénica, a maio po cen axe co esponde a nenos, co 96,2% do
consumo aos 12 anos, si uación que se epi e no g upo de 15 anos, co 55% do consumo.
O alo medio do índice CAOD (den es pe manen es ca iados, ausen es e ob u ados;
ou polas súas siglas en inglés, DMFT) no p esen e es udo oi de 0,82 pa a o g upo de 12
anos e de 1,38 pa a os 15 anos, sen di e encias signi ica i as en elación co sexo. O p esen e
aballo amén mos ou un aumen o da p e alencia da ca ie e dos alo es medios do índice
CAOD en escola es de 15 anos, debido ó maio núme o de ob u acións p esen es a es a
idade. En can o ó índice SiC (Signi ican Ca ies Index; Índice Signi ica i o de Ca ie) e á
p e alencia da ca ie, os nosos esul ados mos a on desigualdades en e a poboación, xa que
apa ece on ni eis máis al os de pa oloxía nunha pequena pa e da mos a.
Men es que a zona u al de esidencia, o cepillado de den es ocasional e a p esenza
de placa den al en 1/3 ou máis de 1/3 xinxi al mos a on unha maio asociación coa ca ie
en e os nenos de 12 anos, es e non oi o caso no g upo de escola es de 15 anos. Pola con a,
nos escola es de 15 anos de idade, o cepillado de den es unha ez ó día e a a ención den al
p i ada mos a on unha maio asociación coa ca ie, men es que o uso de cepillo de den es
21
eléc ico e un lapso de empo maio de 6 meses dende a úl ima isi a ó den is a es i o
elacionado con ni eis máis baixos de ca ie. Po ou a pa e, obse ouse unha mello a no
compo amen o o al ós 15 anos. O noso es udo non a opou ningunha elación signi ica i a
en e o emp ego de luo u os e a p e alencia de ca ie. Unha al a po cen axe de nenos de 12
anos a i ma on e unha die a ca ioxénica (94,4%), si uación que mello ou ós 15 anos (50%).
A opouse unha elación es a is icamen e signi ica i a en e a die a ca ioxénica e o aumen o
da p e alencia de ca ie no g upo de idade de 12 anos. Á súa ez, a p e alencia de ca ie oi
maio , an o ós 12 anos coma ós 15 anos, nos indi iduos que acudi on a clínicas p i adas.
En can o o es udo da maloclusión, de no o a opamos di e encias signi ica i as en e a
mos a de escola es de 12 e 15 anos. Ós 12 anos a maloclusión oi maio , así como amén o
oi a pun uación media do DAI. A expe iencia de ca ie e a placa den al son ac o es de isco
de maloclusión en ámbolos g upos de idade, mos ando unha asociación máis o e coa
p esencia de placa den al no g upo de 12 anos. Aínda que a acumulación de placa den al oi
maio en e os mozos de 12 anos, a expe iencia de ca ies oi maio en e os escola es de 15
anos. A opouse que un maio isco de maloclusión es á asociado coa asis encia a escolas
públicas aos 12 anos. Non se a opa on asociacións en e o DAI e ou as a iables
sociodemog á icas en ningún dos g upos de idade. No p esen e es udo, a i egula idade
maxila ≥3mm e o esal e maxila ≥4mm obse á onse como os azos oclusais máis
ecuen es.
Conclusión
A p e alencia de ca ie a opada en escola es galegos considé ase baixa segundo os
c i e ios da O ganización Mundial da Saúde (OMS), pe o aínda segue sendo un p oblema
impo an e de saúde pública. A p e alencia de ca ie e o CAOD aumen a on dos 12 ós 15
anos de idade. Po ou o lado, men es que a p e alencia de maloclusión, o índice DAI e
placa den al o on maio es nos escola es de 12 anos, a expe iencia de ca ie oi maio nos
escola es de 15 anos. A expe iencia de ca ie e a p esencia de placa den al es án asociadas á
maloclusión en ambos g upos de idade, non obs an e, debido as limi acións do deseño
epidemiolóxico do p esen e es udo, non podemos coñece cal é causa e cal a consecuencia.
Es es achados eñen impo an es implicacións clínicas pa a a p e ención da ca ies den al e
a p omoción da saúde bucoden al en adolescen es.
23
RESUMEN
In oducción
La salud bucal es un indicado cla e de la salud gene al y la calidad de ida, y se
conside a un de echo undamen al de las pe sonas. Las en e medades bucoden ales son un
impo an e p oblema de salud pública mundial, debido a que ienen una al a p e alencia y
dan luga a impo an es e ec os nega i os en las pe sonas, las comunidades y la sociedad.
Hoy en día, la ca ies den al sigue siendo una de las en e medades c ónicas más
p e alen es en odo el mundo y, a pesa de se una en e medad en g an medida p e enible,
sigue siendo un impo an e p oblema de salud pública en los países desa ollados y en
desa ollo debido al aumen o del consumo de sus ancias azuca adas, las malas p ác icas de
higiene bucal y el uso inadecuado de se icios den ales. La maloclusión es conside ada una
p io idad de salud bucoden al a ni el mundial, debido a su al a p e alencia y a las
impo an es consecuencias uncionales y psicosociales que conlle a: p oblemas de
mas icación, p oblemas del habla, dis unción empo omandibula , apa iencia den al al e ada
e impac o en el bienes a psicosocial , la au oes ima y las in e acciones sociales. Algunos
ipos de maloclusión pueden es a elacionados con la di ícil eliminación de la placa den al,
lo que puede acili a la apa ición de pa ología gingi al y den al. Además, la mayo
incidencia de maloclusión ambién puede es a elacionada con la ausencia de dien es debido
a la ca ies.
Los adolescen es de 12 y 15 años ep esen an un g upo de es udio muy impo an e en
las encues as epidemiológicas po a ias azones: es una población de ácil acceso en las
escuelas, es án pasando po la ase inal de la e upción de los dien es pe manen es, exis e la
posibilidad de analiza los p ime os años de den ición pe manen e en la ca idad bucal, a la
ez que es e pe íodo ma ca el inicio de la oma de decisiones p opias en cuan o a conduc as
de salud bucoden al y gene al.
Mé odos
Se ealizó un es udio desc ip i o y ans e sal con un diseño mues al es a i icado en
dos e apas en escola es gallegos de 12 y 15 años. Se u iliza on da os ex aídos de una
encues a ealizada po la Xun a de Galicia , con la colabo ación del á ea de Medicina
P e en i a y Salud Pública de la Uni e sidad de San iago de Compos ela, du an e el cu so
2010/2011. Los da os se ob u ie on median e un cues iona io au oadminis ado y un examen
clínico odon ológico pa a ob ene in o mación sob e hábi os de salud bucoden al, ca ies,

31
PALABRAS CHAVE
Saúde Bucoden al; ca ie den al; placa den al; Índice de Es é ica Den al; hixiene o al; ac o es
de isco; adolescen es.
PALABRAS CLAVE
Salud Bucoden al; ca ies den al; placa den al; Índice de Es é ica Den al; higiene o al;
ac o es de iesgo; adolescen es.
KEYWORDS
O al Heal h; den al ca ies; den al plaque; Den al Aes he ic Index; o al hygiene; isk ac o s;
adolescen s.
!
33
GLOSARIO DE ABREVIATURAS
AAPD (Ame ican Academy o Pedia ic Den is y, Academia Ame icana de
Odon oloxía In an il)
AC (Ahes e ic Componen , Compoñen e es é ico)
ACFF (Alliance o a ca i y ee u u e, Alianza po un Fu u o Lib e de Ca ie)
ADA (Ame ican Den al Asocia ion, Asociación Den al Ame icana)
ASR (Age S anda d Ra e, Taxa es anda izada po idade)
ATM (A iculación empo o-mandibula )
C.A. (Comunidade Au ónoma)
CAMBRA (Ca ies Managemen by Risk Assessmen )
CAOD (Den es pe manen es ca iados, ausen es e ob u ados; DMFT)
CAOD/cod (Den es empo ais e pe manen es ca iados, ausen es e ob u ados; DMFT- )
CC.AA. (Comunidades Au ónomas)
CDA (Cali o nia Den al Associa ion, Asociación Den al Cali o niana )
CHX (clo hexidina)
CI (Ca e Index, Índice de coidados)
cod (Den es empo ais ca iados e ob u ados; dm )
COE (Consejo Gene al de Colegios de Odon ólogos y Es oma ólogos de España,
Consello Xe al de Colexios de Odon ólogos e Es oma ólogos de España)
CPC (clo u o de ce ilpi idinio)
CPI (Comuni y Pe iodon al Index, Índice Pe iodon al Comuni a io)
CPITN (Communi y Pe iodon al Index o T ea men Needs, Índice de Necesidade
de T a amen o Pe iodon al Comuni a io)
CRA (Ca ies isk assessmen , A aliación do isco de ca ie)
CRP (p o eínas eac i as C)
CRS (Ca ies Risk Semapho e, Semá o o de isco de ca ie)
DAI (Den al Ahes e ic Index, Índice de Es é ica Den al)
34
DHC (Den al Heal h Componen , Compoñen e de Saúde O al)
dm (decayed, missing and illed empo a y ee h; den es empo ais ca iados,
pe didos e ob u ados)
DMFT (decayed, missing and illed pe manen ee h; den es pe manen es ca iados,
pe didos e ob u ados)
DMFT- (decayed, missing and illed empo a y and pe manen ee h; den es
empo ais e pe manen es ca iados, pe didos e ob u ados)
DXSP (Di eción Xe al de Saúde Pública)
EAPD (Eu opean Academy O Paedia ic Den is y, Academia Eu opea de
Odon ología Pediá ica)
ECM (Mé odo de Condu ibilidade Eléc ica)
ENT (En e midades Non T ansmisibles)
ESO (Educación Secunda ia Ob iga o ia)
FDI (FDI Wo ld Den al Fede a ion, Fede ación Den al In e nacional)
FOTI (Fibe -Op ic T ansillumina ion, ansiluminación median e ib a óp ica)
GCF ( luídos c e icula es xinxi ais)
HA (Hid oxiapa i a)
HIM (Hipomine alizacion incisi o-mola )
HMAR (Handicapping Malocclusion Assessmen Reco d, Índice de Valo do Es ado
Maloclusi o)
ICCMS™ (In e na ional Ca ies Classi ica ion and Managemen Sys em™, Sis ema
In e nacional de Clasi icación e Manexo da Ca ie)
ICDAS (In e na ional Ca ies De ec ion and Assessmen Sys em, Sis ema
In e nacional de De ección e A aliación da Ca ie)
IOTN (O hodonc ic T ea men Needs Index, Índice de Necesidade de
T a amen o O odóncico)
LE (lupus e i ema oso)
LP (liquen plano )
MMPs (me alop o einasas ma ices)
NCDs (Noncommunicable Diseases, En e midades non ansmisibles )
NIDCR (Ins i u o de In es igación Den al e C anio acial de Es ados Unidos)
NOTI (Need o O hodon ic T ea men Index, Índice de Necesidade de T a amen o
o odóncico)
35
NUS-CRA (Na ional Uni e si y o Singapo e ca ies isk assessmen , A aliación do
isco de ca ies da Uni e sidade Nacional de Singapu )
OI (Occlusal Index, Índice Oclusal)
OMS (O ganización Mundial da Saúde)
p.e. (po exemplo)
PMN (neu ó ilos polimo onuclea es)
SASOC (Escala de Acep abilidade Social de Condicións Oclusais)
SD (s anda d de ia ion, des iación es ánda )
SEOP (Sociedade Española de Odon oloxía Pediá ica)
SERGAS (Se izo Galego de Saúde)
SESPO (Sociedade Española de Epidemioloxía e Saúde Bucoden al Pública)
SiC (Signi ican Ca ies Index, Índice Signi ica i o de Ca ie)
SNS (Sis ema Nacional de Saúde)
TNF-a ( ac o al a de nec ose umo al)
TPI (T ea men P io i y Index, Índice de P io idade de T a amen o)
VIH (Vi us da Inmunode iciencia humana)

37
ÍNDICE
1 INTRODUCIÓN ........................................................................................................... 41
1.1 DEFINICIÓN DE SAÚDE ORAL ..................................................................................... 41
1.2 ENFERMIDADES BUCODENTAIS ................................................................................. 42
1.2.1 Ca ie…. .......................................................................................................... 42
1.2.1.1 E ioloxía ........................................................................................................ 43
1.2.1.2 A aliación do isco de ca ie .......................................................................... 47
1.2.1.3 Clasi icacións de ca ie ................................................................................... 51
1.2.1.4 Epidemioloxía da ca ie .................................................................................. 55
1.2.2 Xenxi i e e en e midade pe iodon al .............................................................. 57
1.2.2.1 E ioloxía ........................................................................................................ 59
1.2.2.2 Clasi icación das en e midades pe iodon ais ................................................ 61
1.2.2.3 Epidemioloxía da xenxi i e e a en e midade pe iodon al ............................. 62
1.2.3 Maloclusión .................................................................................................... 64
1.2.3.1 E ioloxía ........................................................................................................ 64
1.2.3.2 Clasi icación das maloclusións ..................................................................... 66
1.2.3.3 Epidemioloxía das maloclusións ................................................................... 69
1.2.4 Ou as condicións o ais ................................................................................. 70
1.2.4.1 Fluo ose ......................................................................................................... 70
1.2.4.2 Al e acións da mucosa o al ........................................................................... 72
1.2.4.3 Canc o o al .................................................................................................... 74
1.2.4.4 Al e acións da a iculación émpo o-mandibula .......................................... 76
1.2.4.5 E osión den al ................................................................................................ 77
1.2.4.6 Hipomine alización incisi o-mola (HIM) ................................................... 77
1.3 FACTORES DE RISCO .................................................................................................. 78
1.3.1 Hixiene o al e placa den al ............................................................................ 78
1.3.2 Emp ego de luo u os ..................................................................................... 82
1.3.3 Die a… ............................................................................................................ 85
1.3.4 Hábi os o ais .................................................................................................. 88
1.3.5 Xené ica .......................................................................................................... 89
1.3.6 Acceso ós se izos de a ención bucoden al .................................................... 91
1.3.7 Fac o es sociodemog á icos ........................................................................... 93
1.4 INDICADORES E ÍNDICES DE SAÚDE ORAL .................................................................. 95
1.4.1 Indicado es de Ca ie ...................................................................................... 95
1.4.1.1 Índice CAOD ou DMFT ................................................................................ 96
1.4.1.2 Índice cod ...................................................................................................... 96
1.4.1.3 Índice de ca ie den al signi ica i a (SIC, Signi ican Ca ies Index) ............. 97
1.4.1.4 Índice de es au ación ou Índice de coidados (IR ou Ca e Index) ................ 97
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
38
1.4.1.5 P opo ción de a ec ación .............................................................................. 97
1.4.1.6 Índice de necesidade de a amen o .............................................................. 97
1.4.1.7 Índice de Saúde Den al (ISD) ....................................................................... 98
1.4.1.8 Índice Funcional Den al ............................................................................... 98
1.4.1.9 Índice de ca ie adicula (RCI, Roo Ca ies Index) ...................................... 98
1.4.2 Índices de saúde pe iodon al .......................................................................... 99
1.4.2.1 Índice pe iodon al comuni a io (Communi y Pe iodon al Index) ................ 99
1.4.2.2 Índice simpli icado de hixiene o al .............................................................. 99
1.4.3 Índices de maloclusión .................................................................................... 99
1.4.3.1 Índice Den al Es é ico (DAI, Den al Ahes e ic Index) ................................ 100
1.4.3.2 Índice de Necesidades de T a amen o de O odoncia (IOTN) ................... 102
1.5 OBXECTIVOS DE SAÚDE ORAL ................................................................................. 103
2 XUSTIFICACIÓN ...................................................................................................... 111
3 OBXECTIVOS ............................................................................................................ 113
4 MATERIAL E MÉTODO ......................................................................................... 115
4.1 CONSIDERACIÓNS ÉTICAS ....................................................................................... 115
4.2 ÁMBITO E UNIDADES DA ENQUISA .......................................................................... 116
4.3 DESEÑO DA MOSTRA ............................................................................................... 116
4.3.1 Tipo de mos axe ........................................................................................... 116
4.3.2 Tamaño da mos a e a ixación ...................................................................... 118
4.4 MOSTRA DO ESTUDO ............................................................................................... 120
4.4.1 Selección da mos a ...................................................................................... 120
4.4.2 C i e ios de inclusión .................................................................................... 120
4.4.3 C i e ios de exclusión ................................................................................... 120
4.4.4 Tamaño da mos a ........................................................................................ 121
4.4.5 Ponde ación da mos a ................................................................................. 122
4.5 ORGANIZACIÓN DOS EQUIPOS DE TRABALLO .......................................................... 122
4.5.1 Calib ación p e ia ó es udo .......................................................................... 124
4.5.2 Calib ación in a-es udo ............................................................................... 124
4.6 RECOLLIDA E TRATAMENTO DOS DATOS ................................................................. 124
4.6.1 Sis emá ica do es udo .................................................................................... 124
4.6.2 T a amen o das non espos as ...................................................................... 126
4.6.3 Ma e ial emp egado pa a a ecollida de da os ............................................ 126
4.6.4 Cues iona io de saúde bucoden al ................................................................ 127
4.6.5 Ficha de explo ación bucoden al .................................................................. 131
4.6.6 C i e ios diagnós icos da explo ación .......................................................... 135
4.7 DEFINICIÓN DAS VARIABLES ................................................................................... 140
4.7.1 Va iables sociodemog á icas ........................................................................ 141
4.7.2 Va iables sob e hábi os de saúde bucoden al e alimen ación ...................... 141
Índice
39
4.7.3 Indicado es de ca ie ..................................................................................... 143
4.7.4 Indicado es da maloclusión ......................................................................... 145
4.8 ANÁLISE ESTATÍSTICO ............................................................................................ 146
5 RESULTADOS ........................................................................................................... 149
5.1 ANÁLISE DESCRITIVO .............................................................................................. 149
5.1.1 Va iables de es udo en elación co isco de ca ie ....................................... 149
5.1.2 Índices de ca ie ............................................................................................ 151
5.1.3 Va iables de es udo en elación co isco de maloclusión ............................ 152
5.1.4 Índice de Es é ica Den al (Den al Ahes e ic Index; DAI) ............................ 154
5.2 ASOCIACIÓN E PREDICIÓN ENTRE VARIABLES ......................................................... 155
5.2.1 Fac o es de isco de ca ie ............................................................................ 155
5.2.2 Fac o es de isco de maloclusión ................................................................. 158
5.3 RESULTADOS DA CALIBRACIÓN .............................................................................. 162
6 DISCUSIÓN ................................................................................................................ 167
6.1 CARIE FACTORES DE RISCO DE CARIE ...................................................................... 167
6.2 ESTADO DE SAÚDE ORAL SEGUNDO OS OBXECTIVOS PROPOSTOS POLA OMS, A
SESPO, O COE, A ACFF E A FDI ........................................................................... 172
6.3 DAI, MALOCLUSIÓN E RISCO DE CARIE ASOCIADO .................................................. 174
6.4 FORTALEZAS DO ESTUDO ........................................................................................ 178
6.5 LIMITACIÓNS DO ESTUDO ........................................................................................ 179
7 CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 181
8 REFERENCIAS .......................................................................................................... 183
9 ÍNDICE DE FIGURAS .............................................................................................. 201
10 ÍNDICE DE TABLAS ................................................................................................ 203
11 ANEXOS ...................................................................................................................... 205
11.1 CONSENTIMIENTO INFORMADO FACILITADO OS PAIS, NAIS OU TITORES LEGÁIS
DOS ALUMNOS PARTICIPANTES NO ESTUDO ............................................................. 205
11.2 CARTA INFORMATIVA ÓS CENTROS SELECCIONADOS PARA PARTICIPAR NO
ESTUDO ................................................................................................................... 207
11.3 SEGUNDA CARTA ÓS CENTROS SELECCIONADOS PARA PARTICIPAR NO ESTUDO E
PETICIÓN DO LISTADO DE ALUMNOS ........................................................................ 209
11.4 CUESTIONARIO DE SAÚDE BUCODENTAL E CALIDADE DE VIDA ............................... 211
11.5 FOLLA DE EXPLORACIÓN ......................................................................................... 215
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
46
azas de di e en es alimen os, así coma a súa acidez e a secuencia de inxes a
amén in lúen de o ma impo an e no desen olo da en e midade.
c) Hóspede: es es ac o es pódense di idi á súa ez en ca o g upos:
• Relacionados coa sali a. A acción da sali a en dous e ec os p incipais, un
es imulado do c ecemen o de bac e ias (polo apo e de nu ien es ós
mic oo ganismos), e un p o ec o , a a és da dilución e la ado de azuc es, da
neu alización e amo iguación dos ácidos p esen es no bio ilm e da p o isión
de ións necesa ios pa a a emine alización do esmal e. A súa ez, un luxo
sali a diminuído es á elacionado co aumen o da ca ie.
• Relacionados co den e. Os den es p esen an es pa icula idades elacionadas
co desen olo de lesións: p ocli idade, pe meabilidade adaman ina e ana omía.
• Inmunidade. Exis en indicios da espos a do sis ema inmune con a a lo a
ca ioxénica ( espos a humo al median e an ico pos IgA sali a , IgG sé ica, e
espos a celula , median e lin oci os T). Es as espos as inmunes dependen
an o do an íxeno coma do hóspede.
• Xené ica. Exis en indi iduos que mos an unha maio suscep ibilidade á ca ie
con espec o a ou os en igualdade de condicións.
Ago a ben, a apa ición da ca ie den al non depende de o ma exclusi a des es ac o es
e iolóxicos p ima ios, senón que equi e da in e ención adicional dou os ac o es que
ac úan a ni el do indi iduo e da comunidade, chamados ac o es modulado es. En e eles
a ópanse: empo, idade, saúde xe al, ni el socioeconómico, emp ego de luo u os,
expe iencia p e ia de ca ie, g upo epidemiolóxico e a iables de compo amen o.
Nume osos es udos ac uais elacionan a ca ie e a hixiene o al, o uso egula de
luo u os, o ni el socioeconómico, os hábi os die é icos, a asis encia den al e polí icas de
saúde, en e ou os, de o ma que es es se eñen es ablecendo como impo an es ac o es
de e minan es pa a a súa apa ición e p og esión.[21–27] Se ben a ca ie iníciase no den e, o
p oblema polo an o non pode esol e se cen ándose únicamen e nel, equi índose amén
accións a ni el comuni a io.

In odución
47
Táboa 1. Resumo dos ac o es asociados á apa ición de ca ie den al
Fac o es e iolóxicos p ima ios
Hóspede
Sali a
Den e
Inmunidade
Xené ica
Mic oo ganismos
Axen e
S ep ococcus mu ans
Lac obacillus sp
Ac inomyces sp
Die a
Subs a o- Medio
Ca bohid a os à Saca osa
F ecuencia de consumo
Fac o es modulado es
Tempo
Pe íodo de in e acción dos ac o es p ima ios
Idade
Neno, adolescen e, adul o, ancián
Saúde xe al
En e midades
Consumo de medicamen os
Impedimen os ísicos
Ni el socioeconómico
Baixo
Medio
Al o
Fluo u os
O seu emp ego en e ec o emine alizado e an ibac e iano
Expe iencia p e ia de ca ie
P esencia de es au acións, ex accións e a amen os p e ios
G upo epidemiolóxico
Al o isco
Baixo isco
Va iables de compo amen o
Hábi os e cos umes
Hixiene o al
Ni el de ins ución
1.2.1.2 A aliación do isco de ca ie
Hai empo que se ecoñece que as en e midades bucoden ais, incluída a ca ie
den a ia, a ec an a uns indi iduos máis que a ou os, o que deu luga a g andes es o zos pa a
iden i ica aqueles indi iduos con al o isco de padecelas.
A a aliación do isco de ca ie en como obxec i o p incipal ac ua sob e os ac o es
de isco an es de que se p oduza a pa oloxía, man endo ó indi iduo san. Os in en os de
desen ol e p obas p edi i as comeza on no 1900. Dende ese momen o, moi os
in es igado es es uda on unha g an a iedade de ac o es demog á icos, die é icos,
isiolóxicos, químicos e mic obiolóxicos co obxec i o de p edici o c ecemen o da ca ie.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
48
Os modelos iniciais de p edición da ca ie adoi aban implica a asociación dunha
a iable co desen ol emen o da ca ie, e pos e io men e, múl iples ac o es o on incluíndose
nes es modelos, e lec indo a e ioloxía mul icausal da en e midade, e obse ándose así un
aumen o da sensibilidade des as p obas.
Os dis in os modelos desen ol idos di e éncianse nos p edi o es emp egados, o
deseño do es udo, a idade da poboación de es udo, a du ación do es udo e a análise es a ís ica.
Polo de ago a, a in es igación non deu luga a un modelo de p edición uni e sal, senón a un
g upo de modelos con obxec i os especí icos que eñen un éxi o mode ado na p edición de
ca ies pa a poboacións especí icas.
Pa a a p edición da apa ición de ca ie, Fea he s one e al., p opuxe on en 2007 es
ca ego ías de a iables: indicado es de en e midade, ac o es de isco e ac o es p o ec o es.
Os indicado es de isco dun p oceso de en e midade son obse acións clínicas que se poden
cuan i ica a a és de di e en es sis emas de de ección e se en pa a de e mina o ni el de
isco: baixo, medio ou al o. [28]
Figu a 4. Indicado es de en e midade, ac o es de isco e ac o es p o ec o es da ca ie segundo
Fea he s one e al., ano 2007.
Fon e: Adap ado de Fea he s one JDB, Domejean-O liague S, Jenson L, Wol M, Young DA. Ca ies isk assessmen in
p ac ice o age 6 h ough adul . J Cali Den Assoc. 2007;35:703–7, 710–3 (Licenza CC0).
No desen ol emen o dos modelos de a aliación do isco de ca ies desc ibí onse dous
en oques dis in os: o modelo de isco e o modelo de p edición. O modelo de p edición es ima
o p og eso do isco de ca ies no u u o. Pola con a, o modelo de isco de e mina as causas
da ca ie, chamadas ac o es de isco, pe o non p e é o esul ado das u u as ca ies. Os
modelos de p edición que inclúen múl iples a iables conducen a mello es p edicións, xa
que o p oceso da en e midade é mul i ac o ial.[29]
No pasado, di e sos es udos oma on como p edi o es de isco os índices
epidemiolóxicos adicionais (CAOD ou DMFT, cao ou dm , SiC; en e ou os) aplicados a
Indicado es de
en e midade
•Mancha b anca
•Lesión de ca ie no
esmal e
•Ca idade na den ina
•Realización de
es au acións nos
de adei os 3 anos.
Fac o es de isco
•Bac e ias
•Ausencia ou diminución
da sec eción sali a
•Malos hábi os die é icos
Fac o es p o ec o es
•Sec eción de sali a
•Fluo u os
•Sellado es
•Die a equilib ada
In odución
49
ni el epidemiolóxico pa a cuan i ica unha condición asociada a ese mesmo índice. Con is o,
p e éndese e lec i unha de e minada si uación e medi o g ao co que se mani es a, de xei o
que sexa ú il pa a a alia cambios no empo e ace compa acións en e poboacións ou
colec i os, pe mi indo así a iden i icación de g upos especiais e a oma de decisións
p e en i as e e apéu icas.[30]
Na li e a u a ac ual, os es udos sob e a a aliación do isco de ca ie emp egan
xe almen e modelos de isco que inclúen an o a iables de isco coma a iables p edi o as.
Algúns dos modelos máis salien ables son os seguin es:
a) Ca iog am®: é unha aplicación in o má ica g a uí a, que c ea un g á ico ci cula
de sec o es no que se elacionan os di e en es ac o es de isco de padece ca ie.
Foi desen ol ido co p opósi o p incipal de p edici o isco de desen ol e ca ies,
exp esado como a posibilidade de e i a no as ca ies e omen a medidas
p e en i as an es da apa ición de no as lesións.[31]
b) P o ocolo CAMBRA® (Ca ies Managemen by Risk Assessmen ): o sis ema de
a aliación do isco de ca ies den al Camb a é un en oque baseado na e idencia
pa a p e i , e e e e a a . O o ma o CAMBRA di ídese en es sec o es:
indicado es de en e midade, ac o es de isco e ac o es p o ec o es. Median e a
ealización dunha se ie de p egun as es ablece ca o ni eis de isco (baixo,
mode ado, al o e ex emadamen e al o), que na adap ación o cas elán (CAMBRA
modi icado) pasan a se dous (baixo e al o).[32]
c) Ca ies Risk Semapho e (CRS), pa a den ición de ini i a, equi e a in odución de
15 pa áme os ob idos da explo ación clínica e adiolóxica, do emp ego de
cul i os bac e ianos e da anamnese do pacien e pa a a alia-lo isco con es ni eis:
al o/ e mello, medio/ámba , baixo/ e de.[33]
d) Mé odo AAPD, NUS- CRA, Ca e Index, e c.[30]
Ca iog am®, p og ama in o má ico, desen olado e c eado na Uni e sidade de Malmö
(Suecia), que ilus a de o ma sinxela e g á ica as in e accións en e os ac o es de isco de
ca ie. A pa i da in odución dunha se ie de alo es, o p og ama exp esa de xei o simul áneo
a a que pun o di e en es ac o es e iolóxicos da ca ie poden a ec a o isco de ca ie pa a ese
pacien e pa icula . Ilus a g a icamen e os ac o es e a po cen axe na que in e én cada un.
Ilus a un posible escena io de isco global, e un pe il de isco de ca ies; non especi ica un
núme o conc e o de ca idades que poidan oco e . Po ou o lado, amén inclúe
ecomendacións pa a mello a a si uación, e pode da impo an e in o mación os pacien es
sob e ac o es de isco e posibles medidas p e en i as.[31, 34] O p og ama indica a a és
dun g á ico, en cinco sec o es de dis in as co es, os dis in os ac o es elacionados co p oceso
de ca ie:
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
50
• Sec o e de: indica a p obabilidade de e i a a apa ición dunha no a lesión de
ca ie.
• Sec o azul: die a, baseada na combinación de olume e ecuencia de alimen os.
• Sec o e mello: bac e ias, baseadas na combinación da can idade de placa e de
S ep ococcos Mu ans.
• Sec o celes e: hóspede suscep ible, baseado na combinación do olume de
sec eción sali a , p og ama de luo ización, e capacidade bu e ou ampón.
• Sec o ama elo: ci cuns ancia, baseada na combinación de expe iencia de ca ie
pasada e en e midades concomi an es.
Figu a 5. Exemplo da ep esen ación do isco de ca ies median e
Ca iog am
® nun indi iduo modelo.
Fon e: Adap ado de Ruiz Mi a e A, Mon iel Company JM, Alme ich Silla JM. E alua ion o ca ies in a young adul
popula ion. Med O al Pa ol O al Ci Bucal. 2007 Sep 1;12(5):E412-8 (Licenza CC 3.0).
En unción do amaño do sec o e de, o isco de ca ie clasi ica ase como baixo (80%
ou máis), ela i amen e baixo (61 a 79%), in e medio (40 a 60%) e al o (0 a 39%). A maio
amaño do sec o e de, polo an o, maio é a posibilidade de e i a no as ca ies. Es e
p og ama pódese u iliza na clínica den al ou con ins educa i os, pa a unha mello
comp ensión dos ac o es mul icausais no desen ol emen o da ca ies den al.[31]
O P o ocolo CAMBRA®, p omo ido pola Asociación Den al Cali o niana (Cali o nia
Den al Associa ion- CDA), pe mi e a alia o isco median e dúas enquisas, unha de 0 a 5
anos e ou a dos 6 anos en adian e. Es e modelo baséase na comp ensión de que a ca ie den al
55%
9%
18%
9%
9%
Ca iog am
Opo unidade eal de e i a
no as ca ies
Die a
Bac e ias
Suscep ibilidade
Ci cuns ancias
In odución
51
é unha en e midade iniciada po un bio ilm complexo, que cambia de o ma dinámica co seu
en o no (den e, sali a e biopelícula). Así, en luga de cen a se na eliminación dun pa óxeno,
busca de e mina cal dos moi os ac o es es á a p o oca a exp esión da en e midade e
indica medidas co ec o as.[32] Es e modelo ilus a a in e acción dinámica do bio ilm co
medio o al. O ambien e de e mina como se compo a á o bio ilm e se a en e midade é o
su icien emen e g a e como pa a desmine aliza os den es e causa cambios isibles.[29]
Es e sis ema de a aliación do isco de ca ies den al aplícase median e un o ma o que
en en con a: bac e ias (bac e ias ca ioxénicas), diminución do luxo sali a (hiposali ación)
e hábi os die é icos (consumo ecuen e de hid a os de ca bono e men ables). Realízase a
pa i dunha enquisa esc i a, na que se ealiza un análise da die a, unha alo ación do índice
e o ipo de placa bac e iana, e anse es sali a es e de bac e ias p esen es na ca idade o al.
Es ablece ca o ni eis de isco: baixo, mode ado, al o e ex emadamen e al o.[32]
A adución dos cues iona ios ó cas elán, e a súa adap ación ó con ex o sociocul u al
español, deu luga ó cues iona io CAMBRA modi icado, coa edución das ca o ca ego ías
de isco a solo dúas: baixo e medio-al o. Unha ez a aliado o ni el de isco de cada pacien e,
o p o ocolo o ece ac uacións especí icas en unción da clasi icación ob ida. [29, 32]
O Ca ies Risk Semapho e é un mé odo ideado na Unidade de Odon oloxía P e en i a
e Comuni a ia da Uni e si a de València polos P o eso es José Manuel Alme ich Silla e
José Ma ía Mon iel Company. A di e encia das e amen as an e io es, es e modelo
encón ase dispoñible en liña de o ma g a uí a.[33]
Pa a de e mina o isco de ca ie o Ca ies Risk Semapho e a alía 15 pa áme os: 5
pa áme os co esponden ó exame clínico e adiolóxico (lesións de ca ie ac i a en den ina,
ca ie in e p oximal no es udo adiolóxico, ob u acións, al os ni eis de placa, apa a oloxía
o odóncica ou p o ésica), 3 pa áme os co esponden a p obas complemen a ias ( econ o de
S ep ococus mu ans, olume de sali a es imulada, capacidade bu e da sali a), e os 7
pa áme os de adei os co espóndense con dis in os condicionan es (die a ca ioxénica,
cepillado, exposición ó lúo , consumo de subs ancias ou en e midades que causen
diminución do luxo sali a , adio e apia e condicións sociais des a o ables). Débense
cub i os 15 pa áme os pa a ob e un esul ado, e unha ez ema ado, o isco de ca ie
di ídese en es ca ego ías: isco al o, medio e baixo. Á súa ez, o p og ama p opón pau as
e ecomendacións de a amen o segundo o ni el de isco ob ido. Es e cues iona io é álido
pa a a poboación española con den ición pe manen e.
1.2.1.3 Clasi icacións de ca ie
Dada a impo ancia da ca ie e os a ances no seu diagnós ico, son nume osas as
clasi icacións e sis emas c eados pa a di e encialas e diagnos icalas de o ma co ec a, an o
a ni el clínico coma epidemiolóxico, o que pe mi e de ec a de o ma p ecoz as
desmine alizacións, sendo posible ins au a medidas p e en i as que e e an o p oceso da

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
52
ca ie. Dende o pun o de is a clínico, encon amos múl iples clasi icacións da ca ie en
unción de dis in os pa áme os: clasi icación de Black, clasi icación de Moun e Hume,
clasi icación segundo Bogiol, clasi icación segundo as e apas de p og esión, e c.
En e os mé odos de diagnose podemos a opa a explo ación clínica e a inspección
isual, a explo ación ác il con sonda, a explo ación adiog á ica, o sis ema ICDAS
(In e na ional Ca ies De ec ion and Assessmen Sys em), o sis ema NYVAD (c eado polo
au o Ny ad), a ansiluminación (FOTI), o mé odo de condu ibilidade eléc ica (ECM) e a
luo escencia, en e ou os. [35]
O Sis ema In e nacional de De ección e A aliación da Ca ie (In e na ional Ca ies
De ec ion and Assessmen Sys em, ICDAS) xu diu a pa i das eunións ealizadas polo
Ins i u o de In es igación Den al e C anio acial dos Es ados Unidos (NIDCR) pa a ó
consenso sob e diagnose e manexo da ca ie, le adas a cabo en Be hesda (EEUU) no ano
2001, e o Talle In e nacional de Consenso de Ensaios Clínicos de Ca ie (ICW-CCT), le ado
a cabo en Loch Lomond (Escocia) en 2002. Es as eunións se i on de pla a o ma pa a o
desen olo dun sis ema baseado na e idencia cien í ica en elación á e ioloxía e pa oxenia da
ca ie. É un sis ema moi ú il pa a uso clínico, in es igado e no desen ol emen o de
p og amas de saúde pública. O mé odo ac ualizouse como ICDAS II pa a a supe icie
co onal e adicula e pa a a a aliación da ca ie asociada a es au acións e selado es, sendo
consensuado en Bal imo e, Ma yland (EEUU), no ano 2005.[35]
A Fundación ICDAS ac ualmen e incula moi os equipos académicos, coma os
a opados nas Uni e sidades King's College de Lond es, Temple, Indiana, Copenhague,
Dundee, Leeds, Michigan ou She ield, en e ou as. A Fede ación Den al In e nacional
(FDI) e in es igado es do NIDCR, amén eñen con ibuíndo de o ma ac i a ó longo do
empo. Nos úl imos anos, a Alianza po un Fu u o lib e de ca ie (Alliance o a ca i y ee
u u e, ACFF) e as súas inicia i as, amén axuda on a p omo e o emp ego do ICDAS e
ICCMS™.[35]
O concep o ICDAS é o do uso dun sis ema es anda izado, baseado na mello e idencia
dispoñible, que pe mi a a adquisición de in o mación de calidade que se poida emp ega
pa a in o ma as decisións sob e o diagnós ico, o p ognós ico e o manexo clínico adecuados
da ca ie den al an o a ni el indi idual como de saúde pública.[36]
O sis ema ICDAS es á deseñado po un conxun o de c i e ios e códigos uni icados, e
o p o ocolo pa a o seu uso baséase na explo ación isual das supe icies den a ias, que deben
es a limpas de placa an es do exame isual, e pos e io men e se la adas e secadas median e
xi inga. En á eas sospei osas, emp égase sonda de es e a en pun a pa a e i ica a ex u a
supe icial. A codi icación cons a de dous díxi os; pa a a ca ie, o mé odo aba ca desde os
den es sans (código 0), pasando po lesións de ca ies do esmal e (códigos 1- 3), a a lesións
de ca ie en den ina (códigos 4- 6); pa a es au acións e selados, o mé odo a ía en e 0 (san),
1 (selado pa cial), 2 (selado comple o), 3 ( es au ación), 4 ( es au ación de amalgama), 5
In odución
53
(co oa me álica), 6 (co oa de po celana, ou o ou me al-po celana), 7 ( es au ación pe dida
ou o a), 8 ( es au ación empo al). Cada supe icie é examinada e codi icada
conside ándose a peo condición. Nes e mé odo non se eñen en con a as necesidades de
a amen o. Es a clasi icación baséase na de ección p ecoz do p oceso de ca ie.[35, 37]
De es a o ma, o ICDAS comple o p esen a se e ca ego ías:
1. Den e san
2. Mancha b anca ou ma ón isible no esmal e seco
3. Mancha b anca ou ma ón en esmal e húmido
4. Mic oca idade no esmal e de menos de 0.5 mm
5. Somb a escu a de den ina is a a a és de esmal e húmido, con ou sen
mic oca idade
6. Exposición de den ina en ca idade maio de 0.5 mm a a a me ade da supe icie
den al
7. Den ina expos a en ca idade maio á me ade da supe icie den al
Exis e amén unha a iación simpli icada de es a, chamada ICDAS combinado, con
ca o ca ego ías:
A. Den e san
B. Ca ie inicial
C. Ca ie mode ada
D. Ca ie se e a
O ICDAS p esen a unha al a sensibilidade e especi icidade pa a a de ección p ecoz
da ca ie en den ición empo al e pe manen e, ademais dunha al a ep oducibilidade, e g azas
á de ección empe á, pe mi e educi-la p e alencia de ca ie en di e en es g upos de
poboación, sendo de g ande impo ancia na aplicación dunha odon oloxía minimamen e
in asi a.[38]
A pa i do ICDAS desen ol euse o Sis ema In e nacional de Clasi icación e Manexo
da Ca ie (In e na ional Ca ies Classi ica ion and Managemen Sys em™, ICCMS™), que
eúne odas as ecomendacións nun ecu so comple o coa inalidade de axuda ós
p o esionais da odon oloxía na a aliación adecuada da ca ie, co obxec i o de p e i e de e
as lesións, p ese ando a es u u a den al.[36, 39]
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
54
Dende 2018, Ca iesCa e In e na ional (unha o ganización sen ánimo de luc o), es á
adicada a p opo ciona axuda aos p o esionais pa a implemen a as écnicas p omo idas
polo ICCMS™. Es a o ganización desen ol eu as guías p ác icas Ca iesCa e, publicadas
pa a acili a a adopción sinxela e e ec i a dos sis emas ICCMS™ na p ác ica den al. As
publicacións e a ap endizaxe elec ónica ICCMS™ es án dispoñibles de código abe o.[40]
Pola súa pa e, a OMS es ableceu a me odoloxía a segui pa a o diagnós ico de ca ie
en es udos epidemiolóxicos.[41] Considé ase ca ie p esen e cando exis e unha lesión nunha
osa ou isu a, ou nunha supe icie lisa do den e, con ca idade incon undible ou esmal e
minado. Tamén se inclúen aqueles den es selados ou con ob u acións empo ais, pe o amén
ca iado. Nos casos en que a co oa oi des uída po ca ie e só queda a aíz, considé ase que
a ca ie se o ixinou na co oa e, polo an o, é pun uada como ca ie da co oa. A sonda CPI debe
emp ega se pa a con i ma a e idencia isual da ca ie na supe icie do den e, e, en caso de
dúbida, a ca ie non debe es a exis ada como al, aínda que se enda á in adiagnose. En
base a is o, o es ado den al exís ase median e unha se ie de códigos numé icos pa a os
den es de ini i os, e median e le as no caso da den ición empo al, como podemos obse a
na áboa 2.
Táboa 2. Clasi icación da OMS e co espondencia de códigos na enquisa.
Código
Condición /
es ado da peza
Den ición
p ima ia
Den ición
pe manen e
Co oa
Co oa
Raíz
A
0
0
San
B
1
1
Ca iado
C
2
2
Ob u ado, con ca ie
D
3
3
Ob u ado, sen ca ie
E
4
-
Ausen e po ca ie
-
5
-
Ausen e po ou a azón
F
6
-
Selado de isu as
G
7
7
Pila de p ó ese, co oa, inc us ación
-
8
8
Co oa non e upcionada/ aíz non expos a
-
9
9
Non exis ado
Fon e: Modi icado de Wo ld Heal h O ganiza ion. O al Heal h Su eys. Basic Me hods. 4 h Edi ion. Gene a; 1997
(Licenza CC 3.0).
O c i e io pa a o diagnós ico do es ado den al e os códigos apa ecen ecollidos nas
publicación da OMS sob e me odoloxía a segui en enquisas de saúde o al. [41] Po ou a
banda, a OMS amén ecomenda o emp ego dos índices CAOD (decayed missing illed ee h,
en den es de ini i os) e caod (decayed missing illed ee h, en den es empo ais) pa a
exis a o es ado den al cando se ealizan enquisas.
In odución
55
Táboa 3. Compa ación de códigos de ca ie pa a es udos epidemiolóxicos.
Códigos de ca ie
ICDAS combinadoa
ICDASa
OMSb
Código 0 (san)
0
A/ 0
Ca ie inicial (A)
1
2
Ca ie mode ada (B)
3
B/ 1; C/ 2
(co oa ca iada)
4
Ca ie se e a (C)
5
6
Elabo ación p opia. C eado con Mic oso Ò Wo d. Fon es: a h ps://www.iccms-web.com/con en /icdas,
bh ps://www.mah.se/CAPP/Me hods-and-Indices/ o -Measu emen -o -den al-diseases/Den i ion-s a us/
1.2.1.4 Epidemioloxía da ca ie
A impo ancia da ca ie den al adica, en e ou os mo i os, en que é unha das
en e midades máis es endidas e p e alen es de odo o mundo. Os da os p esen ados no
úl imo es udo in e nacional da FDI, mos an unha p e alencia o al de ca ies non a ada en
den es pe manen es do 40% (p omedio pa a odas as idades). A súa ez, é a en e midade
máis ecuen e na in ancia, aínda que pode a ec a ó la go de oda a ida. Segundo as ci as
da OMS, a ca ie den al a ec a en e un 60% e un 90% da poboación escola , que poden non
es a le ando unha adecuada p e ención po di e sas azóns.[42] A ca ie den al pode
di icul a a ealización de ac i idades básicas como come e du mi , o que á súa ez pode
e un impac o nega i o sob e o c ecemen o e desen olo do neno.[43]
Se ben a súa p e alencia en nenos e adolescen es que i en en países desen ol idos
diminuíu de o ma impo an e nas úl imas décadas, inc emen ándose o núme o de suxei os
lib es de ca ie, a ca ga de ca ie den al en países con baixos ing esos segue sendo al a, e
ap oximadamen e dous e zos des a poboación non ecibe o a amen o adecuado. Is o
e lexa que a ca ie compa e as mesmas desigualdades e de e minan es sociais que ou as
en e midades, coma a maloclusión. [8]
A ca ie, aínda sendo unha en e midade que se pode p e i en g an medida, con inúa a
se un dos p incipais p oblemas de saúde pública de países desen ol idos e en ías de
desen ol emen o, dado o c ecen e aumen o do consumo de sus ancias azuc adas, as malas
p ác icas de hixiene o al e o emp ego inadecuado dos se izos odon olóxicos.[25, 44, 45]
A ni el mundial, segundo o Global Bu den o Disease S udy 2016, es ímase que en
odo o mundo uns 2400 millóns de pe soas padecen ca ie en den es pe manen es, e que 486
millóns de nenos eñen den es empo ais a ec ados po es a en e midade, sendo unha das dez
en e midades con maio p e alencia. Á súa ez, amén se encon ou en e as dez pa oloxías
con maio incidencia a ni el mundial, cunha incidencia de ap oximadamen e 7260 millóns
en den es pe manen es e de 1760 millóns en den es empo ais.[9]
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
62
Pe iodon ology), ideou no ano 2017 unha no a clasi icación de en e midades pe iodon ais
e pe iimplan a ias, [54] di idí onas en es ca ego ías:
a) En e midades pe iodon ais nec o izan es: inclúen as o mas i ulen as da
en e midade, de p og eso ápido, que se poden e p incipalmen e en pacien es
inmunosup imidos (po exemplo, pacien es con VIH).
b) Pe iodon i e.
c) Pe iodon i e como mani es ación de en e midades sis émicas.
Unha das consecuencias máis impo an es e di ec as da en e midade pe iodon al é a
pe da de den es, pos o que a p og esión da en e midade conduce a unha des ución do
pe iodon o, incluído o ligamen o pe iodon al e o óso al eola que sos eñen os den es. Non
obs an e, a en e midade pe iodon al non só a ec a aos ecidos o ais, senón que amén se
demos ou ligada a ou as en e midades e condicións sis émicas como diabe es melli us,
obesidade e en e midades ca dio ascula es.
1.2.2.3 Epidemioloxía da xenxi i e e a en e midade pe iodon al
A en e midade pe iodon al, es ei amen e asociada á saúde xe al, é unha das
en e midades máis comúns da humanidade. Con 750 millóns de pe soas a ec adas po
en e midade pe iodon al no mundo, a pe iodon i e se e a a ec a dun 5 a un 20% dos adul os
de idade a anzada, e supón a causa máis común de pé dida de den es en países desen ol idos
e en ías de desen ol emen o.[58] A p e alencia e a incidencia es anda izadas po idade a
ni el mundial man éñense es ables desde 1990: en 1990, a p e alencia oi de 11,2% e a
incidencia, de 696 casos po 100000 pe soas/ano, en compa ación cunha p e alencia de
10,8% e unha incidencia de 701 casos po cada 100000 pe soas/ano en 2010.[8]
Po ou o lado, a pé dida de den es e lexa a p og esión das en e midades den ais ó
longo da ida, na súa maio ía ca ie den al ou en e midade pe iodon al, así coma o his o ial
de a amen o den al do indi iduo. En 2010, 158 millóns de pe soas, o 2.3% da poboación
mundial, e an comple amen e desden ados. A p e alencia de pé dida se e a de den es
diminuíu en e 1990 e 2010, pasando do 4,4% ó 2,4%. A incidencia global amén diminuíu
de 374 casos po 100 000 pe soas/año en 1990, a 205 casos po 100000 pe soas/año en
2010.[8] No mundo, en o no ó 20% dos suxei os maio es de 60 anos so en eden ulismo en
elación ca en e midade pe iodon al, men es que un 50% da poboación adul a so e pe das
den ais se e as (16 den es ausen es ou máis) po es a mesma causa.[6]
Se ben os da os son pob es, en Eu opa es ímase que ap oximadamen e o 50% da
poboación adul a so e algunha o ma de en e midade pe iodon al, e que en e o 10 e o 15%
p esen an pe iodon i e se e a.[59] Es a p e alencia aumen a a a o 70-85% nos indi iduos de
60 a 65 anos, posiblemen e polo man emen o de den es en idades a anzadas, así coma polo
aumen o da p e alencia de diabe es. O igual que pasaba ca ca ies den al, encon á onse

In odución
63
impo an es desigualdades na dis ibución des as en e midades, con es udios mos ando
elación en e a en e midade pe iodon al e o ni el socioeconómico. [60, 61] [60]
En España 8 millóns de adul os p esen an es a en e midade, dos cales,
ap oximadamen e 2 millóns desen olan unha pe iodon i e se e a. A pesa de is o, o noso
país si úase den o dos países da Unión Eu opea con p e alencia mode ada de es a
en e midade, pe o o impac o des as pa oloxías segue sendo moi impo an e. O 33% dos
adul os de idade a anzada p esen a pé dida den a ia g a e (16 ou máis den es ausen es), e o
11% son edén ulos.[58]
En España, as enquisas nacionais de saúde o al ealizadas de o ma quinquenal
mos a on que a p e alencia de en e midade pe iodon al en adul os no os (de 35 a 44 anos)
oscilou en e o 24 e o 26% nos anos do 2000 ó 2005, e descendeu ó 16% en 2010. A
pe iodon i e se e a (con bolsas p o undas) diminuíu do 11% en 1993, ó 4% no 2000 e 2005,
e 5% en 2010. Nos adul os de idade a anzada (de 65 a 74 anos), a p e alencia global
encon ouse en e o 38 e o 44% na enquisa do 2005, sendo un 10,8% o mas se e as con
bolsas p o undas p esen es.[46] No ano 2010, un 29,2% de es es indi iduos p esen a on
en e midade pe iodon al, men es que a po cen axe de bolsas p o undas se man i o con
espec o a enquisa an e io .[46] No ano 2015, a ausencia de pa oloxía pe iodon al
encon ouse nun 19,4% dos adul os no os, en un 11,1% dos adul os de idades
a anzadas.[48]
A de adei a enquisa, ealizada no ano 2020, mos ou unha al a p e alencia e baixa
se e idade da pa oloxía pe iodon al. De no o, os po cen axes de suxei os con pe iodon o
san o on baixos, moi simila es ós da enquisa an e io , co 18,1% e o 9,6% espec i amen e.
O 40,5% dos adul os no os p esen a on algunha pa oloxía, ci a que aumen a a a o 51% en
adul os de idades máis a anzadas. Só no 7,6% e no 11,6%, espec i amen e, houbo p esenza
de bolsas pe iodon ais p o undas. [49]
Pa a os g upos de idade de 12 e 15 anos, as endencias ecollidas nas de adei as
enquisas ealizadas a ni el nacional non o on cla as. Ós 12 anos, a po cen axe de escola es
sans duplicouse na década de 1983 a 1993, pasando do 17% ó 33%. No ano 2000, es a ci a
pasou ó 55%. Pa a os escola es de 15 anos, a po cen axe de nenos pe iodon almen e sans oi
do 34,5%, descendendo es e alo ó 22% na enquisa do ano 2010. O Índice Pe iodon al
Comuni a io (CPI) encon ado na enquisa ealizada a ni el nacional no ano 2015 mos a que
a po cen axe de indi iduos con cálculo é do 21,7% e do 28,6% pa a 12 e 15 anos,
espec i amen e. Po ou a pa e, encon amos que o 48,2% ós 12 anos, e o 46% ós 15 anos
p esen a on un pe iodon o san. [48] Os da os da enquisa do ano 2020, mos a on un 40,8%
de indi iduos sans a ni el pe iodon al os 12 anos, e un 36,7% os 15; men es que o 28% e
34% dos indi iduos p esen a on cálculo, espec i amen e. [49]
En Galicia, no ano 1995 obse ouse que o 44,9% dos nenos iñan ódolos sex an es
sans, onde o peo es ado do sex an e no 42,9% dos casos oi o sang ado, e no 12,1% dos
nenos, o cálculo. O 68,1% de ódolos sex an es encon ouse san, no 11,2% p esen ou
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
64
sang ado, e no 3,7%, cálculo. No ano 2000, a po cen axe de nenos cun es ado san é de máis
do 95% ós 6 anos, e do 62,5% ós 12 anos. O sang ado obse ouse nun 3% ós 6 anos, e nun
22% ós 12; men es que a p e alencia de cálculo oi, espec i amen e, do 1,16% e do 15%
ós 6 e 12 anos.[52]
Na úl ima enquisa ealizada en Galicia no 2010, a po cen axe de nenos/as con odos
os sex an es sans diminuíu coa idade: 87,1% ós 6 anos, 57,1% ós 12 anos e 47,7% ós 15.
Tendo en con a o peo es ado pe iodon al, un 4,0% dos escola es de 6 anos p esen ou cálculo;
es a po cen axe aumen ou ó 27,5% ós 12 anos e es á p óxima ao 40% ós 15 (39,8%). O
sang ado espon áneo é o peo es ado dos sex an es no 5%, 11% e 8% dos escola es de 6, 12
e 15 anos, espec i amen e.[53]
1.2.3 Maloclusión
A maloclusión den al de ínese, segundo Wylie, como unha elación al e na i a de
pa es desp opo cionadas. O concep o de maloclusión engloba odas aquelas al e acións e
a iacións den o aciais con capacidade de a ec a ó es ado de saúde óp imo, xa sexan debidas
a un desen olo ano mal das es u u as óseas ou a i egula idades no espaciamen o e posición
den al.[62] En nume osas ocasións es as anomalías son conxéni as, pe o nalgúns casos,
débense a malos hábi os ou a pe das p ema u as dos den es. A súa ez, as malposicións
poden aumen a a e ención de esiduos e di icul a a hixiene, a o ecendo a apa ición de
ca ie e ou as pa oloxías.[63]
A oclusión comp ende un conxun o de es u u as (den es, ligamen o pe iodon al, oso
al eola , oso basal, a iculación empo omandibula e muscula u a) que deben es a
coo dinadas e in eg adas pa a que odo o apa a o es oma ogná ico se man eña en condicións
óp imas. Nas a cadas den a ias no mais, os in a e dous den es pe manen es o man un
a co que pode e di e sas a iacións indi iduais, e que a súa ez se encon a en ha monía
co pa ón esquelé ico acial. Polo an o, non se pode conside a o e mo maloclusión como
un es ánda de no mal e ano mal, pola con a, exis en di e en es g aos de a ección que
dependen da p esenza de di e sos ac o es de isco e da súa in e acción co indi iduo.
Aínda que é posible co ixi en g an medida es es de ec os si se diagnos ican de o ma
empe á, polas súas consecuencias uncionais e psicosociais a maloclusión é conside ada e
e cei a p io idade en saúde o al.[64, 65]
1.2.3.1 E ioloxía
A e ioloxía da maloclusión é complexa e a iada, xa que inclúe di e sos ac o es
de isco que poden ac ua con di e sa magni ude, e a ec an especialmen e nas e apas de
c ecemen o in an il. Es es ac o es de isco poden se ex ínsecos ou in ínsecos, poden
ac ua a ni el xe al ou local e a g a idade da maloclusión depende á da suscep ibilidade do
indi iduo e do empo de exposición. En e os ac o es de isco, des acan ac o es non
modi icables como a he danza e a in luencia xené ica. Pola con a, ce os ac o es como a
In odución
65
p esenza de hábi os o ais, a ca ies den al e a pe dida de den es, en e ou os, son ac o es nos
que se pode in e i pa a educi o seu e ec o sob e o es ablecemen o do maloclusión. Pe o
a complexidade e iolóxica da maloclusión eside non só na súa exp esión imp e isible,
senón amén no amplo espec o de a iación den o acial p esen e nos indi iduos a ec ados.
As in e accións de ac o es xené icos e ambien ais poden explica a inmensa a iabilidade
na exp esión da maloclusión.[66]
Nume osas on es suxi en que os ac o es xené icos con ibúen en g an medida á
suscep ibilidade á maloclusión. P opo cións de he danza mode adas a al as (>60%) o on
epo adas pa a moi as ca ac e ís icas den ais e aciais, como son as dimensións aciais medias
e in e io es, o espaciamen o den al, as dimensións do a co den al e as disc epancias no amaño
ipo Bol on. Pola con a, a sob emo dida e o esal e pa ecen mos a meno capacidade de
he danza, o que suxi e unha maio suscep ibilidade ós ac o es ambien ais. [66]
Os es udos nos que se in es igou a ag egación amilia suxe i on que un modelo
au osómico dominan e con pene ancia incomple a en maio alidez no caso de
maloclusións Clase III de Angle.[67, 68] Pola con a, a he danza polixénica e os modelos de
dominancia au osómica, con pene ancia incomple a e exp esi idade a iable, o on máis
impo an es nas maloclusión de Clase II subdi isión 1 e 2, espec i amen e.[69, 70] Po
ou a pa e, os pacien es con de ec os c aneo aciais amén admi i on unha o e e ioloxía
xené ica, a opándose uns 150 xenes/loci asociados a es as condicións. A a a da a, ningunha
das bases de da os eno ipo-xeno ipo exis en es con én da os den o aciais comple os, polo
que aínda non podemos comp ende de o ma comple a os mecanismos esponsables das
maloclusións e as anomalías c aneo aciais.[66]
Po ou o lado, os ac o es modi icables que se asocian en maio medida ás
maloclusións son: os hábi os o ais, a espi ación o al, a deglución a ípica, a p esenza de
in eccións espi a o ias eco en es, as amígdalas hipe ó icas e a p esencia de ca ie e
ausencias den ais.
A p esenza de hábi os o ais noci os xe an un e ec o ad e so sob e as es u u as o ais.
Non obs an e, a al e ación que poden p oduci depende da ecuencia, da du ación, da
in ensidade e da di ección na que se aplique a o za. Va ios au o es asocia on
signi ica i amen e a p esenza de hábi os o ais coa maloclusión, de e minando unha
asociación con al e acións na p o usión e posición dos incisi os, e sinalando que a p esenza
de in e posición lingual a ec a nega i amen e á elación incisi a. [71, 72]
A espi ación bucal é debida á obs ución da ía aé ea nasal po di e sas en e midades
como a hipe o ia adenoidea e amigdala , ini e e sinusi e, así coma hipe o ia de co ne e.
A espi ación bucal es á asociada con p esenza de mo dida abe a an e io , o ación
mandibula , aumen o da dimensión e ical in e io , comp esión maxila e padal oxi al. O
espi ado bucal mani es a unhas ca ac e ís icas aciais moi conc e as, como son a ca a
longa, cí culos escu os baixo os ollos, osas nasais es ei as, incompe encia labial, beizo
in e io máis consis en e e elongado e beizo supe io cu o e pouco uncional. Es as
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
66
al e acións aciais, con ibúen á súa ez na p esenza de maloclusión e amén con ibúen ó
apiñamen o den a io. [63, 71]
A hipe plasia de amígdala e os p oblemas nasais e espi a o ios poden a anza ,
dep imi e aplana a pos u a da lingua pa a man e abe a a ía aé ea. Is o pode p o oca un
cambio compensa o io na posición da lingua debido ao exceso de ecido lin oide epi a ínxeo.
A p esenza de amígdalas hipe ó icas e as in eccións espi a o ias eco en es asócianse, en
ocasións, coa p esenza de maloclusións como mo dida abe a an e io , esal e e p o usión
dos incisi os.[72, 73]
A lac ación ma e na ac úa como ac o p o ec o con a o es ablecemen o de
maloclusións. Algúns au o es conclúen que a ausencia de lac ación ma e na nos p imei os 6
meses de ida aumen a o isco de su i al e acións no plano ans e sal, como mo dida
c uzada pos e io , e sinalan que a lac ación ma e na a a os 1.5 ou 2 anos de idade educe es e
ico. Po ou a pa e, o uso de bibe ón e chupe e, da luga a un maio isco de p esen a
deglución a ípica, espi ación bucal, dis unción mas iga o ia e di icul ades na a iculación
da ala; dando luga , á súa ez, á p o usión dos incisi os supe io es, comp esión maxila e
mo dida c uzada. Is o p odúcese pola baixa posición da lingua e a al a de es imulación da
lingua a ni el do padal, acompañada dun aumen o da ac i idade muscula das meixelas, o
que p o oca p esión muscula ano mal no a co supe io .
Po úl imo, a p esenza de ca ie e ausencias den ais, xa sexa po pé dida p ema u a do
den e ou axenesia, pode p o oca ou aumen a a g a idade da maloclusión. A ca ie non
a ada e as súas complicacións (p.e. do den al) poden causa unha diminución da
mas igación ou unha mas igación asimé ica, a iando a dis ibución no mal dos con ac os
oclusais uncionais. A mas igación unila e al, p olongada no empo, pode le a a un
c ecemen o e desen ol emen o acial comp ome idos, o que p o oca maloclusións e
de o midades den o- aciais. A ca ie in e p oximal xe a unha diminución da lonxi ude mesio-
dis al, o que a longo p azo le a ó desp azamen o la e al dos den es, apiñamen o, al e ación
da es abilidade oclusal e impac ación de den es, en e ou os. Ademais os den es adxacen es
a ausencias den ais, eñen a endencia a mig a ca a á zona a ec ada, o que pode educi a
lonxi ude do a co den al.[63]
Podemos obse a , polo an o, que a maloclusión esul a de a ias combinacións
xené icas e pe mu acións, pe o ao mesmo empo pode su i impo an es in luencias
ambien ais.
1.2.3.2 Clasi icación das maloclusións
O diagnós ico de o odoncia basease no concep o de oclusión no mal ou ideal, que
supón o pun o de e e encia pa a esas si uacións que equi en de a amen o o odóncico.
Unha mul i ude de clasi icacións o on p opos as pa a di e encia a oclusión ideal do
concep o de maloclusión, sendo a p opos a po Angle en 1899 unha das máis es endidas,
debido á súa simplicidade. [74]
In odución
67
A clasi icación p opos a po Angle di ide en es g andes g upos ou clases as
maloclusións, en unción da posición saxi al dos p imei os mola es pe manen es:
Figu a 6. Clasi icación das maloclusións segundo Angle.
Fuen e: Modi icado de Medina C. P e alencia de maloclusiones den ales en un g upo de pacien es pediá icos. Ac a
Odon ológica Venezolana. 2010;48:94–9 (Licenza CC-BY).
Clase I:
No moclusión ou elación mola clase I, elación canina clase I.
Relación an e opos e io no mal dos 1os mola es pe manen es:
cúspide mesio es ibula do 1º mola supe io oclúe en su co
es ibula do 1º mola in e io .
Canino supe io oclúe en p oximal 1º mola e canino in e io .
Relación saxi al no mal con malposicións indi iduais de den es,
anomalías e icais, anomalías ans e sais ou des iación saxi al
de incisi os.
Clase II:
Dis ooclusión ou elación mola clase II, elación canina clase II.
Relación saxi al anómala dos 1os mola es pe manen es: su co
es ibula do 1º mola in e io po dis al da cúspide
mesio es ibula do 1º mola supe io .
Canino supe io en elación cúspide-cúspide con canino in e io .
Maxila supe io desplazado an e io men e con espec o ó
an agonis a ou e usión mandibula .
Se é unila e al alamos de subdi isión de ei a ou esque da.
Di ídense a súa ez en duas:
Di isión 1: incisi os supe io es p o uídos
Di isión 2: incisi os cen ais supe io es e oinclinados
Clase III:
Mesiooclusión ou elación mola clase III, elación canina clase
III.
Relación saxi al dos 1os mola es pe manen es anómala: su co
es ibula do 1º mola in e io po mesial da cúspide
mesio es ibula do 1º mola supe io .
Canino supe io en elación con 1º mola in e io .
Maxila supe io e uido ou mandibula p o uida con espec o ó
an agonis a. Xe almen e p esén ase elación incisi a in e ida
(incisi os supe io es oclúen po lingual dos in e io es).
Tamén alamos de subdi isión de ei a ou esque da se a ec a
de o ma unila e al.

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
68
Ou as clasi icacións p opos as ó longo da his o ia da o odoncia o on as seguin es:
a) Clasi icación de Ande son (1911): Di ide as maloclusións en clase I
(neu oclusión), clase II (dis ooclusión) e clase III (mesiooclusión). Dis ingue
di e en es ipos
b) Clasi icación de Lishe (1912): Denominou as clases de Angle como
neu ooclusión (clases I), dis ooclusión (clases II) e mesiooclusión (clases III).
c) 6 cha es da oclusión de And ews (1972): es e au o es ableceu seis ca ac e ís icas
cla e pa a a oclusión no mal. [75]
a. Cla e 1. Relación mola : a cúspide mesiolingual do 1º mola pe manen e
supe io coincide no su co en e as cúspides mesial e cen al do 1º mola
in e io . A cúspide dis olingual do 1º mola supe io po dis al oclúe po
mesial da cúspide mesiolingual do 2º mola in e io .
b. Cla e 2. Angulación da co oa ou “ ip” mesiodis al: a po ción xinxi al do
eixe da co oa encon ase dis al espec o a po ción incisal.
c. Cla e 3. Inclinación co onal ou o que: o sec o an e io debe e unha
inclinación posi i a, men es que a inclinación pos e io é nega i a.
d. Cla e 4. Ro acións: odos os den es deben es a lib es de o acións.
e. Cla e 5. Pun os de con ac o: non debe ían exis i dias emas oe os pun os de
con ac o debe ían se axus ados.
. Cla e 6. Plano oclusal: o plano oclusal ideal é ela i amen e plano.
d) Clasi icación de Simon (1926): Relaciona os a cos den a ios e os es planos
ana ómicos (plano de F ank o , plano o bi a io e a e medio ou saxi al) pa a
di idi as maloclusións en anomalías an e opos e io es (po acción, e acción),
anomalías ans e sais (con acción, dis acción), anomalías e icais (a acción,
abs acción).
e) Clasi icación de Acke man y P o i (1960): Soluciona as p incipais debilidades
da clasi icación de Angle xa que non clasi ica en planos e icais nin ans e sais
e acep a a exis encia de clase I mola con pa óns de c ecemen o clase II ou III.
) Clasi icación de Ka z (1990): O diagnós ico da maloclusión ealizase en unción
da posición dos p emola es, dando luga ás Clases p emola es I, II e III.
g) Clasi icación Capelozza (2004): Es a clasi icación dis ingue os modelos I, II, III,
ca a la ga e ca a co a, e pa a o diagnós ico en en con a ca ac e ís icas aciais
(análise acial e ce alomé ico) e oclusais (análise de modelos).
In odución
69
A clasi icación de Angle segue sendo, a a o día de hoxe, unha das máis impo an es e
posiblemen e a máis emp egada clínicamen e. Ac ualmen e exis en moi as clasi icación
dis in as das maloclusión, e a endencia ac ual é emp ega unha combinación de es as, coa
inalidade de chega a un diagnós ico máis p eciso.
1.2.3.3 Epidemioloxía das maloclusións
As anomalías conxéni as da ca a e da boca son comúns, sendo o labio
lepo ino/ isu a pala ina dous e zos do o al. Es e p oceso a ópase de xei o illado (70%) ou
como pa e dunha sínd ome, a ec ando a 12 de cada 10000 nacemen os no mundo. Con meno
g a idade, pe o unha maio p e alencia, as maloclusións a ec an ao 50% da poboación
mundial. Ou as anomalías den ais conxéni as meno es, como a hipodoncia ou a p esenza de
den es supe nume a ios, eñen unha p e alencia do 20% e do 2 ó 3%, espec i amen e. [6]
Exis en es imacións de di e en es aspec os da maloclusión en a ios países,
p incipalmen e en Amé ica do No e e no no e de Eu opa, epo ándose p e alencias de
anomalías den o aciais en o no ao 10%, segundo o Índice de Es é ica Den al (DAI). Non
hai e idencia de endencias empo ais nas maloclusións, nin da a iación segundo o es ado
socioeconómico; pe o es es aspec os non o on es udados adecuadamen e. Ademais, hai
moi as pa es do mundo nas que hai pouca ou ningunha in o mación dispoñible sob e a
ecuencia des es as o nos, en pa icula pa es de Á ica, Asia cen al, Amé ica La ina,
O ien e Medio e Eu opa o ien al.[10]
A ni el nacional, na enquisa ealizada en España no ano 2005, epo ouse que a edo
do 62% da mos a non p esen aba ningún ipo de maloclusión. Ap oximadamen e unha
cua a pa e dos suxei os p esen a on unha maloclusión clasi icada como le e e en e un 11-
12% p esen ou unha maloclusión mode ada ou g a e.
A enquisa do ano 2015 mos a que na coho e de 12 anos, o 10,9% da mos a iña
apa ellos de o odoncia e o 21,1% p esen ou maloclusión mode ada ou g a e. Na coho e de
15 anos, un 17,8% es aba le ando a cabo un a amen o de o odoncia, men es que ou o
14,6% p esen ou unha maloclusión mode ada ou g a e. A po cen axe de adolescen es de 15
anos con maloclusión mode ada ou g a e que p ecisaba a amen o de o odoncia (14,6%)
conside ouse simila ás es enquisas nacionais an e io es (16,8% en 2000, 11,9% en 2005 e
19,2% en 2010) e a ou as enquisas exionais ecen es.[53] Chama a a ención que a po cen axe
de po ado es de o odoncia alcanza o 10,9% e o 17,8% aos 12 e 15 anos, espec i amen e, e
que no g upo de 35 a 44 anos é do 2,7%, da o que con i ma o acceso des e úl imo g upo de
idade a un a amen o ligado adicionalmen e a coho es in an ís e de adolescen es.[48]
A de adei a enquisa nacional ealizada no ano 2020, a opou que ós 12 anos, o 9,7% dos
adolescen es e an po ado es de apa ellos de o odoncia, e o 15,6% p esen ou maloclusión
mode ada ou g a e, sendo es es alo es do 12,6% e do 13,8%, espec i amen e, no caso de
apaces de 15 anos. Nes e g upo, amén se de ec ou unha elación signi ica i a das
maloclusións co ni el social. Finalmen e, obse ouse un 2% de adul os po ado es de
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
70
o odoncia, cun 13,7% de maloclusión mode ada e g a e. As ci as de maloclusións
man i é onse es ables pa a odas as idades, pe o os po ado es de apa ellos de o odoncia
diminuí on cla amen e ós 15 anos, baixando do 17,8% de 2015 ao 12,6% na de adei a
enquisa. A maloclusión mode ada ou g a e, que no malmen e equi e un a amen o co ec o ,
man í ose es able ao longo dos anos, en odas as idades, e si uouse ap oximadamen e no
15%.[49]
En Galicia, segundo da os da enquisa ealizada no 2010, a opamos que a po cen axe
máis ele ada de maloclusión, an o le e coma se e a, se obse ou en escola es de 12 anos,
con un 34,5% e un 9,3%, espec i amen e. Ós 6 e ós 15 anos, a po cen axe de escola es
a ec ados po maloclusión non chegou ó 35%.[53] Os da os de enquisas an e io es,
mos a on un 46.8% de escola es de 12 anos lib es de maloclusións, men es que o 29,3%
p esen aban maloclusión le e, e un 23,9%, maloclusión se e a.[76] Se ben as a iacións non
son moi acusadas ó longo do empo, asemella habe unha lixei a mello ía nas po cen axes
ac uais de maloclusión se e a en Galicia.
1.2.4 Ou as condicións o ais
Exis en múl iples condicións pa olóxicas que se poden p esen a na ca idade o al
ademais das xa ci adas an e io men e. Algunhas de elas son: a luo ose, os aumas
bucoden ais, a e osión den al, os de ec os de o mación e hipomine alización do esmal e, as
al e acións da mucosa o al e lesións p ecance osas, o canc o de cabeza e pescozo, e os
p oblemas a icula es, en e ou as.
A con inuación a a emos, de o ma b e e, as incluídas nas p incipais enquisas de
saúde bucoden al, e máis conc e amen e, as ecollidas na enquisa sob e saúde bucoden al
obxec o da p esen e in es igación.
1.2.4.1 Fluo ose
A luo ose den al desen ól ese du an e a o mación dos den es nos nenos
pequenos. A inxes ión p olongada e en al as concen acións de lúo du an e a o mación do
esmal e den al, pode a ec a as uncións dos ameloblas os, al e ando os mecanismos de
mine alización do den e. A lou ose ca ac e ízase po un inc emen o na po osidade do
esmal e, manchas b ancas e opacas, endedu as ans e sais e ondulan es, osas descon inuas
con zonas de subdesen olo den al que poden al e a a súa mo oloxía e xe a ex ensas
ac u as da supe icie, p edispoñendo á apa ición de ca ie e sensibilidade.
Debido ó seu compo amen o elec oquímico único, o lúo é o axen e máis po en e
que in lúe nos p ocesos de desmine alización e emine alización que eñen luga na in e ace
en e a supe icie do den e e os luídos o ais, con olando o desen ol emen o das lesións de
ca ie. Os e ec os do lúo sob e os e en os ex acelula es du an e a o mación do esmal e,
así como as súas uncións ca ios á icas, son in e p e ables en base a p incipios ísico-
In odución
71
químicos, xa que o lúo ac úa aumen ando a o za mo iz pa a a p ecipi ación de apa i as de
calcio. É p obable que o lúo exe za o seu papel pa óxeno a a és da al e ación da
ac i idade de Ca+2 e, polo an o, da ac i idade das p o easas dependen es de Ca no luído
que odea os conglome ados p o eína-c is al, o que p o oca un e aso ou de ención da
deg adación das p o eínas e a eliminación do esmal e en madu ación.[77]
A mediados do século an e io , o pa adigma e a que, pa a exe ce o máximo e ec o
ca ios á ico, o lúo iña que inco po a se ó esmal e den al du an e o seu desen ol emen o,
polo que e a ine i able e unha ce a p e alencia de luo ose nos nenos. A luo ose oi en ón
conside ada como un desa o unado e ec o secunda io dos bene icios p o ec o es do lúo
con a a ca ie, e í ose, na maio ía dos casos, como un simple p oblema cosmé ico.
Sabemos que o lúo xoga un papel undamen al na p e ención e con ol da ca ie den al,
pe o a auga po able con máis de 1,5 ppm (pa es po millón) de luo u o pode da luga a
de ec os do esmal e e á decolo ación dos den es. Incluso a baixa inxes ión de lúo (uns 0,03
μg/kg de peso co po al) p oduci á un ce o, aínda que baixo, ni el de luo ose, xa que a
elación dose- espos a é cla amen e lineal e non hai un limia c í ico pa a a inxes ión de lúo
po debaixo do cal non se mani es e o e ec o sob e o esmal e den al.[77] A OMS es ableceu
un alo de 1,5 mg/L como o ni el máximo de lúo admisible en auga po able.[78]
A luo ose den al pode di e i en in ensidade, indo de le e a g a e. O aspec o clínico
das o mas máis le es de luo ose ca ac e ízase po liñas b ancas es ei as que apa ecen na
supe icie do esmal e, e unha apa encia de copos de ne e que ca ece de bo de cla o, con
esmal e non a ec ado. Es a lesión apa ece his opa olóxicamen e como unha lesión
hipomine alizada subsupe icial, cube a po unha supe icie ex e na do esmal e ben
mine alizada. Na mic oscopía elec ónica a disposición es u u al dos c is ais pa ece no mal,
pe o o lúo a ec a ó esmal e que se o ma causando po osidade, ampliando os espazos en e
as a illas de esmal e e aumen ando os espazos in e c is alinos. Co aumen o da g a idade, o
esmal e subsupe icial aise cada ez máis po oso, e a lesión es éndese ca a ó esmal e
in e no, men es o con ido de lúo aumen a. Despois da e upción, as á eas opacas poden
pasa dun on ama elo a ma ón escu o, e as o mas máis g a es es án suxei as a unha ex ensa
o u a mecánica da supe icie.[77] A idade de maio isco na que se pode p esen a luo ose
é en e o ano e medio e os es anos, iniciando a súa mani es ación no pe íodo de e upción
dos den es pe manen es, en e os 6 e os 7 anos.
A p e alencia des a al e ación a ía moi o nos di e en es países, con po cen axes que
oscilan en e o 16,7% en B asil, o 27,2% en Aus alia e o 82,0% na India. En Á ica o ien al,
na zona do G an Val do Ri , e nalgunhas pa es da India e do no e de Tailandia, as augas
sub e áneas eñen ni eis moi al os de lúo . Nes as á eas, a luo ose den al pódese a opa na
maio ía das pe soas, chegando a conside a se á eas de luo ose endémica. A luo ose dos
den es amén pode oco e en indi iduos dos países desen ol idos, debido ao uso xene alizado
de ce as o mas de lúo pa a a p e ención da ca ies den al, aínda que o g ao de luo ose é, na
súa maio ía, moi le e en compa ación cos países onde a luo ose é endémica. [10]
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
78
En España, a p e alencia de HIM ós 12 anos oi do 20,7% en 2020, sendo no 14,3%
dos casos, le e, e no 6,4% mode ada e se e a. A media de incisi os a ec ados oi de 1,1 pa a
a a ec ación le e, e de 1,4 no caso da mode ada e se e a; men es que a media de p imei os
mola es a ec ados oi de 1,9 e 2,4, espec i amen e.[49] Es a al e ación, ó igual que a e osión
den al, exis ouse po p imei a ez na enquisa nacional do ano 2015, ano dende o que
aumen ou conside ablemen e a súa p e alencia (do 12% ó 20,7% no ano 2020).[48] En
Galicia, a p esenza de opacidades den ais ós 12 anos oi do 8% no ano 2010. [53]
1.3 FACTORES DE RISCO
Un impo an e núme o de es udos mos a o impo an e papel dos ac o es ambien ais
e de compo amen o na saúde bucoden al e no isco de padece en e midades o ais. Alén das
malas condicións de ida, os p incipais ac o es de isco ga dan elación co modo de ida
(die a, nu ición e hixiene bucoden al de icien es, consumo de abaco e alcol, e c.) e coa
escasa accesibilidade os se izos de saúde bucoden al.
Po ou a pa e, a maio ía das en e midades e a eccións o ais compa en ac o es de
isco modi icables coas denominadas pola OMS coma leading NCDs (en e midades
ca dio ascula es, canc o, en e midades espi a o ias c ónicas e diabe es). Es es ac o es de
isco comúns, inclúen o consumo de abaco, o consumo de alcol e as die as con al o con ido
en azuc es, que es án a aumen a cada ez máis a ni el mundial. Po is o, moi as
en e midades bucoden ais asócianse a en e midades c ónicas non ansmisibles.[5]
Como xa comen amos an e io men e, a ca ie den al de ínese como unha en e midade
mul i ac o ial e dinámica mediada po biopelículas, e modulada pola die a. Es á de e minada
po ac o es biolóxicos, condu uais, psicosociais e ambien ais.
Pola súa pa e, a e ioloxía da maloclusión inclúe ac o es de isco an o ambien ais
coma xené icos. A xené ica é un dos ac o es con maio impo ancia, aínda que ou os
ac o es coma en e midades, pé dida de den es e hábi os o ais poden in luí de o ma
concluín e na e olución des a en e midade.
1.3.1 Hixiene o al e placa den al
A ansición da saúde á en e midade, no caso da ca ie, p odúcese cando hai unha
pe u bación que modi ica as condicións do medio o al e a o ece o desen ol emen o dunha
comunidade mic obiana p odu o a de ácido e ole an e ós ácidos. Es e g upo de bac e ias
in e ac úan de o ma complexa e, en de e minadas condicións, aumen an en p opo ción, e
en de imen o dou as bac e ias cunha p odución me abólica menos acidóxena. [91]
O S ep ococcus mu ans é conside ada a p incipal especie bac e iana elacionada co
inicio da ca ie. Algúns es udos amén concluí on que a idade de adquisición de es a bac e ia
é un indicado signi ica i o de isco de ca ie, así como unha al a p esenza des a na sali a e

In odución
79
na placa den al.[92] Así e odo, na lesión de ca ie hai moi os ou os mic oo ganismos con
po encial acidú ico e acidoxénico que amén es án p esen es, como poden se o S ep ococcus
sob inus, os Lac obacillus e os Ac inomyces. A súa p esenza en conxunción co S. mu ans
en un e ec o ca ioxénico, posiblemen e debido a unha maio p oducción de ácido.[92]
A placa den al cons i úe o hábi a no que en luga a ac i idade me abólica mic obiana
e onde se p oducen p ocesos an o pa oxénicos como p o ec o es, que a ec an ó
desen ol emen o da lesión. A u ea, o ni a o e a a xinina son as es p incipais on es de
xe ación de álcalis na placa e na sali a. O amoníaco, p oducido como esul ado do seu
me abolismo, pode se un impo an e ac o inhibido endóxeno da mic obio a acidóxena e
do desen ol emen o da ca ie, xa que neu aliza os ácidos e es abiliza a mic obio a o al.
A p esenza de mic oo ganismos con ac i idade a xinolí ica e u eolí ica no bio ilm
pode amo igua o pH (capacidade ampón) e p esen a un al o po encial ca iop e en i o,
debido á p odución de amoníaco como me aboli o inal. Así, o po encial ca ioxénico inal
do bio ilm non só es á de e minado pola p esenza de o ganismos acidóxenos e e men ado es
de azuc e, senón amén polos ni eis de bac e ias p o ec o as e amo iguado as de pH na
ca idade o al, como pode se o S ep ococcus den isani.[91]
Po ou o lado, na en e midade pe iodon al o pH sali a é máis alcalino, aumen ando
os seus alo es cada ez máis a medida que o ai a g a idade da en e midade. Bac e ias
coma Agg ega ibac e ac inomyce emcomi ans e Po phy omonas gingi alis son os
p incipais pa óxenos pa icipan es nes a en e midade. Cunha hixiene bucal inadecuada, es es
o ganismos poden coloniza zonas máis p o undas do pe iodon o, dando luga a p ocesos
máis des u i os, e p o ocando á súa ez a libe ación de mediado es in lama o ios.[93]
A hixiene o al e o cepillado eñen unha g ande impo ancia na p e ención da ca ie e
das en e medades xinxi ais, xa que poden in luí de o ma impo an e na composición do
bio ilm.[25, 94, 95] A elación causa-e ec o en e a acumulación de placa a ni el de enxi as
e a apa ición de in lamación ou xenxi i e oi demos ada polo clásico es udo de Löe e al.
no que os indi iduos con in lamación de enxi as, despois da ausencia de hixiene, mos a on
a emisión comple a da xenxi i e despois do con ol de placa adecuado, xa o a
mecanicamen e median e cepillado, ou quimicamen e, median e o uso de colu o ios con
clo hexidina.[96]
Polo an o, de aco do coa e idencia dispoñible na ac ualidade, o con ol de placa, an o
mecánico coma químico, cons i úe a base do man emen o dunha den adu a saudable.
Nume osos es udos mos a on a e idencia p o ec o a dunha ecuencia de cepillado den al
de máis dunha ez ó dia na p esenza de placa isible, así como a in luencia dou os ac o es
como a idade de inicio do cepillado ou a supe isión dos pais du an e o cepillado.[92]
De aco do con es udos dispoñibles, a hixiene o al nos nenos debe ía inicia se no
mesmo momen o da e upción dos p imei os den es, en o no os 6-8 meses, debendo se
limpados dia iamen e cunha gasa ou cun cepillo den al humedecido. O cepillado dos den es
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
80
debe ía inicia se ap oximadamen e ó ano de idade, e semp e ealizado po un adul o,
in oducindo o uso de pas as den ais de o mulación in an il (500 ppm de lúo ) a pa i dos
2-3 anos, en unción do isco de ca ies. Co obxec i o de es ablece un hábi o, es á
ecomendado o cepillado con supe isión dun adul o, a a ap oximadamen e os 6 anos, a
pa i dos cales o cepillado debe ía ealiza se, polo neno, como mínimo dúas eces ó día con
pas a den al luo ada (1000- 1500 ppm), al e como ecomenda a FDI. O emp ego de
colu o ios pode ía inicia se a pa i dos 6 anos, idade conside ada óp ima polo inicio da
e upción da den ición pe manen e.[97]
O cepillado den al é un mé odo mecánico de con ol de placa amplamen e emp egado,
no que os cepillos de den es eñen un papel p incipal. O cepillo de den es é unha das
e amen as básicas emp egadas polo home, e elaciónase coa hixiene bucoden al dun xei o
sinxelo, cómodo e económico. A c onoloxía do desen ol emen o do cepillo de den es
emón ase ó ano 3000 a.C., cando os exipcios u ilizaban pequenas amas coa inalidade de
limpa os seus den es. O cepillado de den es es á asociado a moi os ac o es, como a du ación
do cepillado, o mé odo de cepillado, o deseño do cepillo e as ce das, e o ipo de den í ico
emp egado. Aplica unha écnica e ecuencia adecuadas acili an o p oceso de hixiene
den al, co in de e i a as en e midades máis ecuen es causadas pola placa den al.
Independen emen e da ca ego ía de ecuencia de cepillado u ilizada nos di e en es
es udos, a maio ía deles mos an que aqueles indi iduos que se cepillan con meno
ecuencia p esen an un maio isco de incidencia e aumen o de lesións de ca ie, así coma
un maio isco de p esen a en e medades pe iodon ais.[98] A OMS ecomenda o cepillado
de den es cunha ecuencia supe io ás dúas eces ó día, du an e polo menos dous minu os
de cada ez.
Os cepillos manuais de ce das de nailon sua e, al e como os coñecemos na
ac ualidade, xu di on na década de 1930, men es que os cepillos eléc icos o on
in oducidos po p imei a ez a p incipios dos anos 60. Os cepillos manuais son os máis
emp egados, e desde 1990 podemos encon a unha g ande a iedade, con di e en es
deseños, angulacións, o mas e amaños. Todas es as modi icacións ixe on de es e
ins umen o un mé odo máis ácil e e icien e.[99]
Segundo a Ame ican Den al Asocia ion (ADA), os cepillos de den es deben cump i
cunha se ie de especi icacións:
• A lonxi ude do cepillo debe se de 1 a 1,25 polgadas
• O ancho do cepillo debe se de 5/16 a 3/8 de polgada
• A supe icie do cabezal debe se de 2,54 a 3,2 cm
• Debe e de 2 a 4 ilas de ce das
• Debe e de 5 a 12 mechóns po ila
• Debe e 80 a 85 ce das po mechón
In odución
81
Os cepillos de den es eléc icos supoñen unha al e na i a ós cepillos manuais, e poden
se máis e icaces á ho a de elimina a placa, xa que o seu uso non é an dependen e dunha
boa écnica de cepillado. Es e ipo de cepillos habi ualmen e con an cun cabezal máis
compac o que os cepillos manuais, o que, xun o co aballo manual educido, os ai moi
ú iles en caso de pe soas con algún ipo de discapacidade, así como en adul os e nenos que
aínda non eñen unha écnica adecuada de cepillado.[100]
Con odo, os cepillos den ais non chegan a ódolos ángulos da supe icie den al de
o ma mecánica, e algunhas zonas do den e só se en a ec adas polas p opiedades da pas a
de den es e as o zas hid odinámicas p oducidas du an e o cepillado. Os cepillos son
p incipalmen e e icaces pa a e i a a placa den al e as bac e ias adhe idas ás supe icies
máis planas do den e, como son a es ibula e a lingual. As á eas in e p oximais equi en do
emp ego de mé odos auxilia es de hixiene pa a a súa co ec a limpeza. Os cepillos
in e den ais o on desen ol idos como al e na i a pa a a limpeza da zona in e p oximal.
Es e ipo de cepillos son de pequeno amaño e eñen un diáme o lixei amen e supe io ó dos
espazos in e den ais, po onde se eñen que in oduci , exe cendo unha pequena p esión, que
á súa ez ac úan sob e as supe icies den ais, conseguindo a eliminación da placa p esen e
nesas zonas. Es es cepillos es án dispoñibles en di e en es o ma os e amaños, codi icados
po co es pa a unha maio comodidade. Es e ipo de cepillos esul an especialmen e ú iles
pa a hixieniza espazos in e den ais aumen ados.[99] Po ou o lado, o ío ou seda den al é
un dos mé odos máis emp egados pa a á limpeza das á eas p oximais dos den es. A seda
den al é un ilamen o des inado a elimina os es os de alimen os e bac e ias que se acumulan
nas zonas in e p oximais, emp egándose como complemen o do cepillado den al. Segundo
di e sos es udos, o uso axei ado da seda den al, xun o con un cepillado adecuado, pode
elimina a a o 80% da placa p oximal. Tamén esul a bene icioso pa a elimina a placa
subxingi al, xa que a seda den al pode in oduci se en e 2 e 3 mm po debaixo do ma xe
xinxi al.[99]
Como complemen o ó con ol mecánico da placa, dis in os axen es an imic obianos
son engadidos a pas as den ais, colu o ios, xeles, e nices, e c. Es es axen es químicos
axudan a inhibi o c ecemen o do bio ilm, especialmen e nas á eas da boca que son menos
accesibles. Os axen es químicos de con ol da placa eñen unha boa subs an i ade na
ca idade o al, o que axuda, á súa ez, a man e a hixiene bucal en e cepillados. En e os
axen es químicos máis es udados, podemos salien a a clo hexidina (CHX), o clo u o de
ce ilpi idinio (CPC), o zinc e os luo u os (que se a a án, pola súa impo ancia, nun epíg a e
a pa e).
A clo hexidina (CHX) é unha bisbiguanida con e ec os bac e ios á icos e bac e icidas.
É un axen e an isép ico de amplo espec o, con un emp ego moi amplo en odon oloxía.
Encon ase dispoñible en colu o ios (0,02-0,3%), xeles (0,12-1%), sp ays (0,12-0,2%),
e nices (1%, 10%, 40%), e pas as.
O clo u o de ce ilpi idinio (CPC) é un compos o de amonio cua e na io ca iónico
cunha ac i idade an imic obiana de amplo espec o. Os colu o ios con CPC p oducen unha
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
82
pequena pe o signi ica i a edución da placa e da in lamación xinxi al cando se combinan
co cepillado de den es, aínda que menos e icaz que a CHX.[101]
O clo u o es annoso (SnCl2) é un sal que con én es año. Es e compos o engádese ás
pas as de den es e colu o ios debido ó impo an e e ec o con a a e osión do esmal e e da
den ina. Tamén é un axen e an isép ico, e o seu e ec o con a as bac e ias o ais oi de ec ado
po p imei a ez en 1884 po Mille .[101]
O zinc é un oligoelemen o esencial que se a opa de o ma na u al na sali a, nos den es
e na placa den al. Es e engádese a pas as de den es e colu o ios como axen e an ibac e iano,
xa que en unha ac i idade an ibac e iana de amplo espec o. Emp égase pa a o con ol da
placa, pa a educi a hali ose, e pa a a edución da o mación de cálculo.
Nos úl imos anos, amén aumen ou o uso de he bas e ex ac os exe ais en pas as de
den es e colu o ios. A apa ición de pa óxenos mul i esis en es e a necesidade de al e na i as
económicas, segu as e e icaces, p o ocou o aumen o do uso de i oquímicos na u ais
de i ados das plan as nos p odu os de hixiene bucoden al. O aloe e a, a cu cumina, o acei e
de eucalip o e o acei e da á bo e do é son algúns dos p odu os exe ais emp egados a ni el
o al. [102]
1.3.2 Emp ego de luo u os
O e ec o dos luo u os es á amplamen e desc i o na li e a u a: ni eis lixei amen e
ele ados de luo u os na sali a e na placa axudan a p e i e e e e a ca ie median e a
inhibición da desmine alización e a es imulación da emine alización.[99]
Os e ec os an ibac e ianos e ca ios á icos dos luo u os es án amplamen e acep ados,
e o no able descenso da ca ie p oducido nos países occiden ais nos úl imos anos a ibuíuse
ó uso xene alizado de luo u os. Os luo u os ac úan p incipalmen e sob e a o mación de
c is ais de luo ohid oxiapa i a, c is ais con maio esis encia ós ácidos o gánicos que os
c is ais de hid oxiapa i a do esmal e den al. Á súa ez, amén educen a p odución de ácido
o gánico dalgunhas bac e ias ca ioxénicas, coma o S. mu ans.[102]
Na ac ualidade, exis en di e sas o mulacións pa a a aplicación ópica de luo u os:
pas as de den es, xeles, escumas, e nices e colu o ios. O lúo considé anse o ing edien e
ac i o máis impo an e nunha pas a de den es, e o cepillado con pas a de den es luo ada é
o mé odo máis u ilizado pa a man e un ni el cons an emen e baixo de luo u os na ca idade
o al; así como o mé odo máis con enien e, ba a o e cul u almen e ap obado.[97]
Ó longo dos anos u ilizá onse di e en es compos os de luo u o, como o luo u o
es annoso (SnF2), o luo u o de sodio (NaF), o mono luo o os a o de sodio (SMFP), o
luo u o de os a o acidulado (APF) e o luo u o de amina (AmF). A p imei a pas a den al
an ica ie comp obada clinicamen e con iña luo u o es annoso e oi in oducida no 1950.
Aínda se conside a que o SnF2 é supe io a ou os compos os de luo u o, xa que ac úa coma
axen e an imic obiano de amplo espec o, con e ec os sob e a placa den al e a xenxi i e. O
In odución
83
ión es annoso (Sn+2) é a o ma ac i a do SnF2. Es e compos o exe ce un e ec o an iplaca
median e a inhibición do me abolismo bac e iano e a edución da i ulencia/biomasa
bac e iana. Os ións Sn+2 eñen un mello e ec o inhibido da placa que os ións Sn+4, e son,
polo an o, impo an es pa a ob e a máxima e icacia en pas as e colu o ios. Po ou a banda,
o luo u o de sodio é o compos o de lúo máis sinxelo, e podemos a opalo na maio ía de
pas as de den es come ciais. Es e compos o en un e ec o bac e ios á ico, no que os ións F
lib es do NaF disociado a a esan as memb anas celula es das bac e ias, in e e indo no seu
me abolismo. [102, 106]
Aínda que os luo u os son impo an es pa a a p e ención da ca ie, a inxes ión dia ia
c ónica de luo u os supe io es a 1 mg/l ou 0,1 mg/kg du an e o pe íodo de desen ol emen o
den al pode le a ó desen ol emen o de luo ose den al, ca ac e izada pola o mación de
esmal e hipomine alizado. Clinicamen e, a luo ose apa ece como unha le e mancha b anca
ou ma ón opaca no esmal e, an o en den es deciduos como pe manen es. [102]
A concen ación xe almen e acep ada de lúo nas pas as de den es é de 1000 ppm. Os
ni eis máis al os de luo u os (>1000 ppm) es án asociados a un maio isco de luo ose
den al en nenos meno es de 5 a 6 anos. Pa a educi-lo isco de luo ose en nenos,
ecoméndase a supe isión pa e na do cepillado, debido ó pe igo de inxes ión non
in encionada de pas a den al. A pas a de den es con lúo pode se esponsable de a a o 80%
da inxes ión dia ia o al de lúo , e os p imei os 3 anos de ida pa ecen se os máis c í icos.
Polo an o, débese aconsella enca ecidamen e ós pais que apliquen unha can idade adecuada
de pas a de den es, en elación coa idade. Po ou a pa e, en nenos expos os a un consumo
egula de lúo po ou as ías, debese conside a o emp ego de pas as den í icas con baixa
concen ación de luo u os (<1000ppm).[95-97] Na áboa 4 podemos encon a in o mación
sob e as ecomendacións pa a o uso de pas a den í ica con lúo en nenos, segundo as
ecomendacións da Academia Eu opea de Odon oloxía Pediá ica (EAPD).
Po ou a banda, exis en pas as den ais con máis de 1500 ppm de lúo , dispoñibles
baixo p esc ición médica en moi os países. Es as pas as poden con e a a 5000 ppm de lúo ,
e es án des inadas p incipalmen e a pacien es con necesidades especiais e con isco de ca ie
aumen ado.[97]
Táboa 4. Recomendacións de uso de pas as den ais luo adas na poboación in an il.
Idade
Can idade F
F ecuencia
Can idade de pas a
Tamaño
6 meses -2 anos
500 ppm
2 eces/día
0,125 g
G an de a oz
2-6 anos
1000 ppm
2 eces/día
0,25 g
Chícha o
>6 anos
1450 ppm
2 eces/día
0,5- 1 g
1-2 cm
>12 anos
≥1450 ppm
2-3 eces/día
0,5 – 1 g
1-2 cm
Fon e: Toumba KJ, Twe man S, Splie h C, Pa nell C, an Lo e en C, Lygidakis NΑ. Guidelines on he use o luo ide o
ca ies p e en ion in child en: an upda ed EAPD policy documen .Eu A ch Paedia Den . 2019;20:507–16(Licenza CC 4.0).

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
84
En base a e idencia an e io , a Fede ación Den al In e nacional (FDI) es ableceu o
cepillado den al con pas a den al luo ada dúas eces ó día coma o pa ón básico de coidado
den al, podendo se mello ado co uso de elemen os adicionais de hixiene in e p oximal (seda
den al, cepillos in e den ais) e de colu o ios, xeles e e nices.
Os colu o ios con lúo domicilia io no malmen e con eñen en e 100 e 500 ppm de
lúo , e ecoméndanse especialmen e o seu emp ego en pe soas con al o isco de ca ie, como
pacien es con hiposali ación ou some idos a a amen o de o odoncia. O uso de colu o ios
con lúo xe almen e non se ecomenda en nenos meno es de 6 ou 7 anos, polo isco de que
non o eliminen comple amen e, podendo inxe i pequenas can idades de lúo .[102] Os
colu o ios de emp ego en domicilios ou escolas, danse habi ualmen e en dúas p esen ación:
de emp ego dia io, con 225 ppm de lúo (0,05% NaF); ou de emp ego semanal, con 900
ppm (0,2 NaF).
Ademais da p e ención básica da ca ie median e o uso de pas as luo adas, pódense
emp ega ou os luo u os ópicos, especialmen e en nenos con isco aumen ado de padece
ca ie: nenos con necesidades especiais, du an e o a amen o de o odoncia e en pe íodos de
isco especial, coma du an e a e upción. A e idencia do e ec o p e en i o da ca ie de xeles,
colu o ios e e nices é maio pa a os den es pe manen es , en compa ación con den es
deciduos.[107] Especialmen e en nenos en idade p eescola , o isco de inxes ión e pos e io
luo ose, debe sopesa se con a os posibles bene icios ob idos da aplicación de es e ipo de
o mulacións.[97] A al e na i a, nes e caso, pode ía se á aplicación p o esional de xeles de
concen acións de lúo en e 5000 e 12500 ppm, que nos casos indicados, pode ealiza se
de 2 a 4 eces ó ano. Os e nices de uso p o esional, de en e 1000 e 56300 ppm de lúo
pode ían emp ega se de igual o ma. E semp e en neno maio es de 6 anos.
Os comp imidos, pas illas e go as de lúo in oducí onse po p imei a ez pa a
p opo ciona un e ec o sis émico en aquelas zonas onde a luo ización da auga non oi
posible. Así e odo, segundo aballos ecen es, al an p obas pa a ace boas
ecomendacións.[108] Po én, o mello e ec o p e en i o oi ob ido usando go as de lúo ,
dúas eces ó día (en compa ación coa inxes ión dia ia dun comp imido de lúo de 0,25 mg
de NaF).
Ou os mé odos, coma a dis ibución de lei e e sal luo ados, amén se eñen alo ado
coma posible medida de saúde pública en zonas sen luo ización da auga de consumo
humano, coa inalidade de chega a poboacións con al os ni eis de p e alencia de ca ie.
A luo ización comuni a ia da auga de consumo humano, oi in oducida hai máis de
70 anos coma medida de saúde pública en moi os países, co obxec i o de p e i e con ola
a ca ie. A luo ización da auga supón o axus e da concen ación na u al de lúo p esen e no
auga pa a alcanza ni eis óp imos pa a a p e ención da ca ie. As concen acións de lúo
emp egadas de o ma máis habi ual nes e ipo de in e encións an de 0,5 a 1,1 mg/L. Se o
In odución
85
ni el de lúo na auga po able es á en e 0,3 e 0,6 mg/l non se ecomenda o emp ego dou as
on es de luo u os, con excepción da pas a de den es luo ada no g upo de 2 a 3 anos.
A g an an axe des e mé odo, é a súa equidade, xa que bene icia a ódolos esiden es
dunha comunidade, independen emen e da súa idade, educación, s a us socioeconómico,
hixiene bucoden al e acceso os se icios de a ención odon olóxica. Supón amén un mé odo
cos e-e ec i o pa a o ece p e ención de ca ie a unha g an poboación, sendo o a o o de
cus os maio can o máis ex ensa é a poboación alcanzada. Re isións ecen es si úan a
edución da ca ie secunda ia á luo ización da auga nun 35% en den es pe manen es, e nun
26% en den es empo ais, cun aumen o de en e o 14-15% de nenos lib es de ca ie, polo que
es a in e ención pa ece se un mé odo segu o, e ec i o, ele an e e de baixo cus o pa a a
p e ención e o con ol da ca ie den al.[97]
1.3.3 Die a
Son moi os os es udos epidemiolóxicos que co elacionan o consumo de azuc es coa
p e alencia de ca ie e os que mos an unha asociación en e ecuencia de consumo, inxes a
en e comidas e ca ie den al. [109]
O isco eal dun de e minado alimen o es á modulado po moi os ac o es que se
di iden en ac o es elacionados co alimen o e ac o es elacionados co consumido . Os
ac o es elacionados co alimen o inclúen a libe ación dos azuc es, a consis encia do
alimen o, o ipo e a concen ación do azuc e. Os ac o es elacionados co consumido son a
ecuencia de consumo de azuc e, os hábi os ó bebe e mas iga , a e icacia da mas igación e
deglución, a acla ación o al, o pH e composición sali a , a p esenza de bac e ias
ca ioxénicas na placa den al, e o uso de luo u os.[110]
Os alimen os cons i úen unha mes u a de sus ancias químicas que p o een ó co po dos
nu ien es necesa ios pa a o seu man emen o, c ecemen o e unción. O adecuado equilib io
en e o consumo de hid a os de ca bono, p o eínas e g axas, é básico nunha alimen ación
saudable.
A ecuencia de inxes a de alimen os ca ioxénicos, sob e odo cando se p oduce o a
das comidas p incipais, en unha impo an e elación co isco de ca ie aumen ado, pois
a o ece cambios no pH e ala ga os empos de acla amen o sali al, inc emen ando a
p obabilidade de que se p oduza a desmine alización do esmal e. Po ou a pa e, a
consis encia de algúns alimen os pode in luí e p oduci que, a pesa dun al o con ido en
azuc es, sexan mais solubles e máis apidamen e eliminados da ca idade o al. Os alimen os
icos en amidón como os ce eais, o pan e as pa acas, son os máis len os en se eliminados, e
poden inc emen a a p odución de ácidos. En xe al, o isco de ca ie é maio can o maio sexa
a ecuencia de consumo de azuc es e maio sexa a pe manencia do alimen o du an e longos
pe íodos na ca idade o al.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
86
Os hid a os de ca bono que a opamos o mando pa e dos alimen os son
undamen almen e ca o:
1) monosacá idos (glucosa, u osa, galac osa)
2) disacá idos (saca osa, mal osa, lac osa)
3) oligosacá idos (inulina, oligo uc osa)
4) polisacá idos (amidón)
A saca osa é o azuc e máis ca ioxénico, xa que a o ece unha maio adhe encia ós
den es das bac e ias, condicionando unha maio p odución de ácido. Algúns es udos
es ablecen que alimen os que con eñen en e un 15 e un 20% de azuc es, saca osa po iba
de odo, son os mais ca ioxénicos, especialmen e se se consumen en e comidas p incipais.
Á súa ez, a o ma en que se p epa an os alimen os pode a ec a a composición des es
hid a os de ca bono, podendo al e a o seu po encial ca ioxénico.[111]
A can idade de azuc e consumida amén pa ece se impo an e. Xa en 1982, S eebny
e al. es uda on e compa a on a p e alencia de ca ie en e nenos de 12 anos en 47 países, en
unción da dispoñibilidade de azuc e pe cápi a. Dos países es udados, 21 iñan unha
dispoñibilidade de saca osa in e io a 18 kg po pe soa/ano, 19 iñan dispoñibilidade de 18-
44 kg po pe soa/ano, e se e países iñan unha dispoñibilidade de máis de 44 kg po
pe soa/ano. Median e a ob ención dos índices DMFT, es e es udo e elou un inc emen o de
1 pun o no DMFT po cada 25 g de azuc e dispoñible ó día.[112]
Po ou a banda, a opamos alimen os con e ec o ca ios á ico, como pode ían se
aqueles con al o con ido en g axas, p o eínas, calcio e lúo . As g axas cob en o den e
educindo a e ención de azuc es, e ademais, algúns conside an que poden e e ec os óxicos
sob e as bac e ias. As p o eínas, pola súa pa e, eñen e ec o p o ec o sob e o esmal e e
aumen an a capacidade ampón da sali a, e en conxun o coas g axas, ele an o pH despois
da inxes ión de hid a os de ca bono. Ou os alimen os a a és da súa mas igación, es imulan
o luxo sali a , a o ecendo o amponamen o dos ácidos e a emine alización do esmal e, co
consecuen e e ec o p o ec o .[113]
En es ei a elación coa die a, a ópase a sali a. Es a cump e unha se ie de uncións
p o ec o as que se poden conc e a en ca o aspec os: dilución e eliminación dos azuc es e
ou os compoñen es, capacidade ampón, equilib io en e desmine alización/
emine alización e acción an imic obiana.O pH da sali a es á moi implicado na saúde
bucoden al, xa que é un ac o p o ec o on e a ca ie. Os seus ni eis deben oscila en e 6,5
e 7 pa a man e un equilib io adecuado. Cando se consumen alimen os azuc ados e ácidos
con al a ecuencia, o pH sali a desequilíb ase, as bac e ias me abolizan os azuc es
p oducindo máis ácidos, e aumen a o isco de apa ición da ca ie. Unha baixa capacidade
amo iguado a da sali a é, polo an o, indicado dun al o isco da ca ie.
In odución
87
Os azuc es da sali a di unden ca a a placa bac e iana moi ácilmen e, de o ma que
es a se sob esa u a de azuc es en poucos minu os, dando luga a unha impo an e co elación
en e cambios de pH da placa e a eliminación dos azuc es da sali a. A capacidade de
ecupe ación do pH non é a mesma en ódalas supe icies den ais, sendo máis di ícil nos
espazos in e p oximais po meno accesibilidade da sali a. Po ou a banda, a can idade de
sali a amén é impo an e. Cando a can idade de sali a se e diminuída, a ec a de o ma
signi ica i a ó indi iduo, an o na calidade de ida xe al, como na saúde bucal. Un al o
olume de sali a en epouso aumen a a elocidade de eliminación dos azuc es, o que explica
o inc emen o do isco de ca ie nos pacien es cun luxo sali a non es imulado baixo. Así
mesmo, a eliminación non é igual en ódalas zonas da boca, sendo máis ápido naquelas
zonas mais p óximas os condu os de d enaxe das glándulas sali ais, xa que a sali a ci cula
a maio elocidade que en den es e supe icies máis e en i as.
A lesión de ca ie ca ac e ízase po unha desmine alización do esmal e. Os ac o es
que egulan o equilib io da hid oxiapa i a (HA) son o pH e a concen ación de ións lib es de
calcio, os a o e lúo . A sali a, e amén a placa, encón anse en con ac o ín imo co den e, e
es án sob esa u adas des es ións, en compa ación coa HA. A súa ez, na sali a es án
p esen es algunhas p o eínas capaces de uni se á HA e de man e a súa in eg idade.
Po ou a pa e, a unción de man emen o do balance da mic obio a o al que exe ce a
sali a debese á p esencia dalgunhas p o eínas da película adqui ida, que son on e de
nu ien es e a o ecen a ag egación bac e iana. Algunhas delas exe cen amén un e ec o
an imic obiano g acias a capacidade que eñen de modi ica o me abolismo bac e iano e a
capacidade de adhesión das bac e ias ó den e. As p o eínas máis impo an es implicadas no
man emen o dos ecosis emas o ais son: p olina, lisocima, lac o e ina, pe oxidasas,
aglu ininas e his idina, así como a inmunoglobulina A, G e M.
Reduci o consumo de azuc e pa ece se unha medida p e en i a impo an e pa a
educi o isco de ca ies. As di ec ices ac uais da OMS ecomendan que adul os e nenos
educi a inxes ión dia ia de azuc e a menos do 10% da súa inxes ión ene xé ica o al, e que
co empo es a can idade se eduza a un inxes ión dia ia o al in e io ó 5%. Considé anse
azuc es lib es ódolos aqueles que son engadidos ós alimen os. [114].Os azuc es engadidos
cons i úen ap oximadamen e o 80-90% da inxes ión ene xé ica. Os alimen os que con ibúen
en maio medida, ap oximadamen e nun 80%, son os e escos e zumes, doces e
pas eis.[110] O al o consumo de es es p odu os po pa e dos adolescen es é a causa máis
impo an e da al a inxes ión de azuc e lib e, e moi as eces le a a que os adolescen es se
con e an en g andes consumido es. A inxes ión absolu a de azuc es lib es en adolescen es
canadenses oi de 80 g/d, 1,5 eces maio que a dos adul os. A inxes ión de azuc e lib e en e
os adolescen es eu opeos oi supe io a 87 g/d. O al o consumo subs ancial de azuc es lib es
e azuc es engadidos nos adolescen es con e euse nun p oblema de saúde pública
mundial.[115]
O P oxec o S op Azuc e- S op Ca ie da Alianza po un Fu u o Lib e de Ca ie (ACFF)
naceu nas consul as de Odon oloxía de a ención p ima ia españolas, co obxec i o de
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
94
es udos, po ou a pa e, amén p opo ciona on p obas sob e a in luencia dos coñecemen os,
ac i udes e compo amen o dos pais sob e as en e midades bucoden ais en nenos e
adolescen es.[125]
O e ec o do ni el socioeconómico sob e a ca ie den al es á amplamen e acep ado na
li e a u a, e en xe al, a opouse un maio isco de ca ie en nenos de amilias con ni eis
socioeconómicos máis baixos, xa que os ing esos amilia es, a educación e a ocupación dos
pais elacionouse de o ma in e sa coa expe iencia da ca ie den al. Unha ampla gama de
indicado es pa a medi a enda amilia o on emp egados nos dis in os es udos, e un g an
núme o deles in o ma on dunha elación in e sa en e a ca ie e os ing esos amilia es.[125]
Do mesmo xei o, os es udos que conside a on o ni el educa i o dos pais ou coidado es
p incipais obse a on, nunha g an maio ía dos casos, unha elación in e sa; sendo os illos
de pais con maio es ni eis educa i os os que expe imen a on menos lesións de ca ie. Pa ece
exis i unha g an co elación en e a educación ma e na e a edución da ca ie den al e da
maloclusión, ei o que pode i explicado pola mello a nas c enzas, hábi os, p ác icas e
compo amen os de saúde bucoden al ansmi idos ós seus illos/as como coidado as
p incipais, sob e odo en países de ing esos medios e baixos; pois pa ece que a educación
ma e na es á es ei amen e elacionada coa ac i ude, a pe cepción e a in luencia ambien al
amilia nas p ác icas de saúde bucoden al dos nenos.[128, 129]
De igual o ma, os illos de pais desemp egados e aqueles que ealizaban aballos
manuais, p esen a on maio es ni eis de ca ie.[125] Ademais dos ing esos amilia es, que
se i on como indicado económico nun g an núme o de in es igacións, ou os
de e minan es socioeconómicos, como a capacidade de pago e o acceso ísico e xeog á ico
ós se izos odon olóxicos, es i e on co elacionados coas di e encias a opadas na saúde
den al, xa ose di ec a ou indi ec amen e.[128]
Po ou a banda, os nenos con i en es con p oxeni o es sol ei os/as ou sepa ados/as
pa ecen se máis p opensos a adop a compo amen os de mala saúde bucoden al, o que pode
se debido a unha meno ixilancia da saúde bucoden al po pa e dos pais. A súa ez, os
nenos de amilias monopa en ais e de amilias nume osas, cun g an núme o de i máns,
pa ecen e axas máis al as de en e midades bucoden ais.[125] Os p o edo es de
a amen os odon olóxicos, xa sexan xe ais ou de o odoncia, de o ma xe al a ópanse a unha
ce a dis ancia do neno, polo que os cus os de anspo e poden se p ohibi i os pa a algunhas
amilias, á ez do empo que implica a asis encia ás ci as odon olóxicas. Es a pe da de empo
pode supo a pe da de soldo dos pais ou coidado es, á ez que ou as p esións amilia es,
coma p.e., coida dou os illos, amén pode ocasiona gas os e di icul ades
o ganiza i as.[130]
Tamén pa ece exis i unha in luencia das di e encias cul u ais e é nicas en can o a
conduc as de saúde bucoden al, xa que, os illos de pais emig an es mos a on maio isco
de padece ca ie e maloclusións.[125] En can o ó a amen o de o odoncia, ademais da

In odución
95
posible exis encia dunha ba ei a inancei a, esul a in e esan e e en con a que os nenos de
dis in as comunidades mos an dis in os ni eis de acep ación do a amen o, pois di e sas
in es igacións indican que os nenos dos g upos socioeconómicos máis baixos son máis
p opensos a in e ompe o a amen o de o odoncia que os nenos de comunidades menos
des a o ecidas.[130]
Tamén se obse a on di e encias xeog á icas en can o ás dispa idades en saúde
bucoden al in an il, an o na calidade, acceso e cus o da a ención, coma na educación pa a a
saúde bucoden al e a al abe ización sani a ia. Nos países de al os ing esos os in es imen os
es án di ixidos p incipalmen e ás ac i idades p e en i as; men es que nos países de
ing esos medios e baixos, es es in es imen os es án di ixidos ós coidados bucoden ais de
eme xencia, p incipalmen e.[128]
Sheiham e Wa ,[131] a gumen a on que a p incipal causa das desigualdades na saúde
bucoden al se debe ás di e enzas nos pa óns de consumo de azuc es ex ínsecos e ó uso
dia io de pas as den ais con lúo . Un dos índices de pob eza máis ele an e nos países de
ing esos medios e baixos é a inxes ión die é ica. Os alimen os ene xé icamen e densos son,
polo xe al, máis ape ecibles e es án dispoñibles a un cus o meno que ou as al e na i as
máis saudables en en o nas con ecu sos limi ados, co subseguin e aumen o no isco de
padece ca ie. [128] A súa ez, a globalización apa ece asociada ó aumen o no consumo de
azuc e e nas axas de obesidade en países de ing esos medios e baixos. Es es países supoñen
o me cado a o i o das g andes emp esas de alimen ación, quizais pola necesidade dunha
maio egulación nas polí icas elacionadas co come cio de p odu os azuc ados.[132]
A al abe ización sani a ia pódese de ini coma a capacidade de comp ende e emp ega
a in o mación imp esa nas ac i idades dia ias, coa inalidade de acada os p opios
obxec i os de saúde e desen ol e o seu po encial de coñecemen o. Os p o esionais
sani a ios, en xe al, enden a sob ees ima as habilidades lec o as dos pacien es, xa que
algúns es udos mos a on g andes di icul ades na poboación pa a le p osa sinxela. Os
indi iduos con ni eis máis baixos de al abe ización sani a ia eñen pob es esul ados an o
en saúde xe al coma bucoden al, ac o que debe se ido en con a polos p o esionais
sani a ios á ho a de ansmi i in o mación sob e medidas de p e ención de en e midades
bucoden ais.[121]
1.4 INDICADORES E ÍNDICES DE SAÚDE ORAL
1.4.1 Indicado es de Ca ie
Di e sos es udos oma on como p edi o es de isco os índices epidemiolóxicos
adicionais: CAOD (DMFT) e cod (pa a os den es empo ais); aplicados a ni el
epidemiolóxico (poboación ou colec i o) pa a cuan i ica unha condición asociada a él.[133]
Segundo as de inicións acili adas pola OMS, es es índices exp esan a expe iencia de ca ie
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
96
e p e enden e lec i unha de e minada si uación, medindo o g ao ou ni el co que se
mani es a, de xei o que sexa ú il pa a a alia cambios no empo e ace compa acións en e
poboacións.
1.4.1.1 Índice CAOD ou DMFT
Dende que Klein, Palme e Knu zon es ablece on o índice DMFT no 1930, oi,
sen dúbida, o máis emp egado no ámbi o den al, e acili ou a acumulación dun impo an e
banco de da os en elación coa e olución da en e midade da ca ie en moi os países. O nome
do índice, en ep esen ado polas siglas en inglés de Decayed, Missing, Filled Tee h, pa a
den es pe manen es. Es e índice mide a expe iencia de ca ie do indi iduo ó longo da ida, e
esul a un bo ins umen o pa a medi o ni el de p e alencia da ca ie nunha comunidade e,
po es e mo i o, o índice de elección pa a es udos ans e sais.
As p incipais an axes des e índice son a súa sinxeleza e e sa ilidade, aínda que polo
a ance do coñecemen o do p oceso da ca ie na ac ualidade pódenselle a ibuí algunhas
limi acións. É un índice esencialmen e p ác ico, e oi e é o máis emp egado en odo o mundo
pa a a medición da ca ie, xa que pe mi e a compa ación de esul ados e o seguimen o das
endencias da en e midade ó longo do empo, así coma en di e en es países ou exións.
O DMFT, ou CAOD na súa adución ó cas elán e ó galego, mide a ca ie na den ición
pe manen e. Ob ense de ealiza a suma dos den es pe manen es ca iados (C), ausen es (A)
e ob u ados (O), incluídas as ex accións indicadas, en e o o al de indi iduos examinados,
pa a o que é unha media. Calcúlase con espec o a 32, is o é, o núme o o al de den es
pe manen es, incluídas as moas do xuízo. Pa a unha mello análise e in e p e ación, debe
desglosa se en cada unha das súas pa es e exp esa se como unha po cen axe ou media. A
aplicación des e índice nun g upo ou poboación debe á e coma denominado o núme o
o al de indi iduos examinados.
CAOD = n' o al'de'C+A+O
n' o al'indi iduos'examinados
O índice CAOD e lic e a expe iencia ou his o ial de ca ie do pacien e, an o a ni el
de pezas den ais (CAOD) coma de supe icies den ais (CAOS). Pa a os den es empo ais,
exp ésase como cod, xa que só en en con a os den es ca iados e ob u ados. Ou a a ian e é
o índice de p imei os mola es (CAOM) ca iados, ausen es po ca ie e ob u ados.
1.4.1.2 Índice cod
Pa a a den ición p ima ia u ilízase unha a iación do índice CAOD, adap ada
po G uebbel no ano 1944, que se ob én de o ma simila , e na que se exclúen os den es
ausen es debido á di icul ade pa a de e mina se a súa ausencia se debe á ca ie ou ó p oceso
na u al de ex oliación dos den es empo ais.
In odución
97
Ob ense de ealiza a suma dos den es empo ais ca iados (c) e ob u ados (o), incluídas
as ex accións indicadas, en e o o al de den es examinados. A adap ación, no caso dun
g upo de indi iduos ou unha poboación, aise do mesmo xei o que no caso do CAOD.
cod =n' o al'de'c+o
n' o al'indi iduos'examinados
1.4.1.3 Índice de ca ie den al signi ica i a (SIC, Signi ican Ca ies Index)
Es ableceuse coa inalidade de iden i ica indi iduos con axas de ca ie máis
al as en g upos ou poboacións, e cen a a a ención neles. Es e índice baséase na dis ibución
da ca ies den al na poboación.
Pa a o cálculo do SiC, os indi iduos o dénanse segundo os alo es do CAOD en o de
descenden e, seleccionándose o e zo máis a ec ado po ca ie, e calculando o CAOD medio
des e subg upo.
1.4.1.4 Índice de es au ación ou Índice de coidados (IR ou Ca e Index)
O índice de es au ación iden i ica a po cen axe de den es ob u ados sob e o CAOD
o al.
IR=n'den es'ob u ados
CAOD x'100
Es e indicado oma o den e como unidade de análise e pe mi e o ecoñece o g ao de
a amen o es au ado en elación coa his o ia de ca ie.
1.4.1.5 P opo ción de a ec ación
Es e índice, pola súa pa e, iden i ica a po cen axe de den es a ec ados, xa sexa
con ca ie ac i a, ob u ados ou ausen es po ca ie; no o al de den es examinados.
PA= CAOD'/'cod
n'den es'examinadosx'100
1.4.1.6 Índice de necesidade de a amen o
Calcúlase median e a suma do núme o de den es ca iados, di idida pola suma
do núme o de den es ca iados, ausen es e ob u ados en den ición pe manen e. No caso da
den ición empo al, di ídese pola suma de den es ca iados e ob u ados.
INT=n'den es'ca iados
CAOD x'100
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
98
1.4.1.7 Índice de Saúde Den al (ISD)
Es a medida da saúde dos ecidos, suxe ida po Maizels e Sheiham no ano 1987,
ponde a di e encialmen e os den es sans, ob u ados e a ec ados po ca ie.[134] Pa a ob e
es e índice, o CAOD, unha ez es ado o núme o de den es sans, di ídese po 28 coa
inalidade de da esul ados comp endidos en e o 0 e o 1.
ISD=CAOD'-'n'den es'sans
28
1.4.1.8 Índice Funcional Den al
Maizels e cols. amén p opuxe on unha medida uncional pa a ponde a os
den es sans e ob u ados de o ma equi a i a. Ó igual que no ISD, pa a ob e un esul ado nun
ango de 0 a 1, di ídese po 28 a suma do núme o dos den es sans e con ob u acións.
IFD=n'den es'sans'+'n'den es'ob u ados
28
1.4.1.9 Índice de ca ie adicula (RCI, Roo Ca ies Index)
Es e índice, deseñado po Ka z (1984, 1990), pódese ob e omando o den e ou
a supe icie como unidade de análise. Os c i e ios a segui son os seguin es:
• Lesións localizadas en calque a supe icie adicula
con ca idade, co escu a e/ou eblandecemen o á p esión
mode ada dun explo ado .
• Lesións en calque a supe icie adicula sen ca idade,
pe o con aspec o escu o ou cambio de co , e eblandecemen o á
p esión mode ada dun explo ado , indicando lesións.
Ob ense di idindo o núme o de supe icies ou den es con ca ie adicula en e o
núme o de supe icies ou den es con ecesión xinxi al, e es e esul ado di ídese polo núme o
de indi iduos examinados, mul iplicado po 100.
RCI=
E
n'den es'ca ie' adicula
n'den es' ecesión'xinxi al
G
n'' o al'indi iduos'examinadosx'100
In odución
99
1.4.2 Índices de saúde pe iodon al
1.4.2.1 Índice pe iodon al comuni a io (Communi y Pe iodon al Index)
A OMS p opuxo o Índice Pe iodon al Comuni a io (IPC, ou polas súas siglas en
inglés, CPI) como un ins umen o pa a ealiza un c ibado pe iodon al, iden i icando de o ma
sinxela ós pacien es que p ecisan a amen o.[135] O calculo do CPI equi e o emp ego da
sonda pe iodon al da OMS. Di ídese a boca en 6 sex an es, e mídese o es ado pe iodon al nos
den es índice: 17, 16, 11, 26, 27, 47, 46, 31, 36 e 37. No caso de que algún des es den es índice
non es ea p esen e, examinase o den e con iguo. Os códigos de sondaxe an do 0 ó 4:
• Código 0: condicións pe iodon ais de saúde
• Código 1: sang ado xinxi al ao sondaxe
• Código 2: cálculo e hemo axia
• Código 3: bolsa pe iodon al de 4-5 mm
• Código 4: bolsa pe iodon al ≥6 mm
Es e índice p opo ciona medicións es anda izadas e compa ables en e poboacións con
necesidades de a amen o, o que acili a a plani icación sani a ia e a oma de decisións a
ho a de implemen a p og amas que limi en o dano da en e midade na comunidade.
1.4.2.2 Índice simpli icado de hixiene o al
Pe iodon almen e, exis e un índice simpli icado de hixiene bucal, que en en
con a a ex ensión de ma e ia alba e cálculo den al de 6 den es: en es ibula de 11, 16, 26 e
31, en lingual de 36 e 46. Tómanse en con a os seguin es alo es: 0 nos casos que non
p esen an cálculo nin ma e ia alba, 1 cando a supe icie cube a po cálculo ou placa den al
é de 1/3; 2 cando a supe icie cube a es á en e 1/3 e 2/3 e 3 cando o cálculo ou a placa
den al se encon a cub indo máis de 2/3 da supe icie do den e.
Na ac ualidade es e índice encon ase en desuso. A súa ez, exis en ou os índices de
emp ego menos común, como son o índice de Necesidades de T a amen o Pe iodon al
Comuni a io (CPITN), o índice de placa bac e iana de G een e Ve millón e o índice de
Quigley-Hein, en e ou os.
1.4.3 Índices de maloclusión
A maio ía de índices oclusais xu di on no anos 50 e 60 an e a necesidade de plani ica
a p es ación do a amen o de o odoncia po pa e do gobe no naqueles países nos que se
inco po ou a o odoncia ós se izos públicos de saúde ou ós sis emas de segu os, an o
xe ais, coma de saúde bucoden al. É o caso de Dinama ca, Finlandia, Reino Unido, No uega,
Suecia e algúns es ados dos Es ados Unidos de Amé ica. Nos Se izos de Saúde Pública

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
100
den al des es países, u ilízanse índices de necesidade e p io idade de a amen o de
o odoncia, especialmen e deseñados pa a ca ego iza e ag upa as maloclusións a opadas en
unción da g a idade das mesmas, e en consecuencia, da súa necesidade a amen o.
En 1951, Massle e F ankel p opuxe on po p imei a ez un mé odo cuan i a i o pa a
a alia a maloclusión. Os índices máis popula es, en e os máis an igos, xu di on na década
de 1960. Algúns deles son o Índice Oclusal (Occlusal Index ou OI), o Índice de P io idade
de T a amen o (T ea men P io i y Index ou TPI), o Índice de Valo do Es ado Maloclusi o
(Handicapping Malocclusion Assessmen Reco d ou HMAR) e o Índice de Malalineamien o
(Malalignmen Index ou MI).[136]A pa i de 1980, comeza on a emp ega se en Eu opa e
nalgunhas pa es dos EEUU a ios índices oclusais, nalgúns casos des inados a de e mina
a necesidade de a amen o de o odoncia da poboación, coma no caso do Índice Den al
Es é ico (Den al Ahes e ic Index ou DAI) e do Índice de Necesidades de T a amen o de
O odoncia (O hodonc ic T ea men Needs Index ou IOTN).
1.4.3.1 Índice Den al Es é ico (DAI, Den al Ahes e ic Index)
Es e índice, cuxo desen ol emen o comezou na Uni e sidade de Iowa en 1963,
naceu en espos a á necesidade dun índice que incluíse c i e ios psicosociais, ademais de
clínicos, na alo ación da necesidade de a amen o o odóncico, podendo se , á súa ez,
emp egado en es udos epidemiolóxicos.[137] As consecuencias psicosociais da
maloclusión, debido á es é ica de icien e e socialmen e inacep able, poden se an g a es
coma os p oblemas biolóxicos de i ados da de andi a condición. Coincidindo con es e
en oque, o DAI baséase na Escala de Acep abilidade Social de Condicións Oclusais
(SASOC), e unciona como ins umen o de medida da pe cepción de acep abilidade es é ica
de di e en es condicións oclusais.
En 1989, o DAI in eg ouse no Es udo In e nacional Colabo a i o de Al e acións da
Saúde Bucoden al da OMS, e a súa me odoloxía de emp ego e aplicación desc ibí onse nas
de adei as edicións do Manual de Mé odos Fundamen ais pa a Enquisas de Saúde
Bucoden al da OMS, sendo o índice ecomendado pa a a ealización de es udos
epidemiolóxicos.[41, 138] In oduciuse en odo o mundo na década de 1990 e p obablemen e
sexa o máis es endido. Ademais, u ilizouse como ins umen o en nume osos es udos
epidemiolóxicos a ni el nacional e in e nacional.[139, 139–145] O DAI én dado po unha
ecuación de eg esión es ánda que en en con a 10 compoñen es ou ca ac e ís icas oclusais,
cos seus co esponden es coe icien es de eg esión. Pa a ob e o DAI ealízase a medición
dos 10 compoñen es en cada indi iduo, e ob ense o alo numé ico de cada un, seguindo
pa a a súa alo ación os c i e ios e as cla es ecollidas na áboa 5. Es e alo numé ico
mul iplícase polo seu co esponden e coe icien e de eg esión es ánda DAI e, inalmen e, o
alo DAI ob ense sumando os p odu os ob idos e a cons an e. A ó mula é a seguin e:
In odución
101
DAI= (ausencia de pezas den a ias x 6) + apiñamen o + espaciamen o + (dias ema x 3) +
i egula idade supe io + i egula idade in e io + ( esal e maxila x 2) + ( esal e mandibula x 4) +
(mo dida abe a an e io x 4) + ( elación mola an e opos e io x 3) + 13
Táboa 5. C i e ios e cla es do DAI.
Compoñen es
C i e ios
Cla es
Den es isibles pe didos
Si hai menos de 10, a di e enza
en e eles
Apiñamen o nos segmen os
incisi os
Espazo en e caninos de ei o e
esque do insu icien e en maxila
e/ou mandíbula
0= Sen apiñamen o
1= Un segmen o apiñado
2= Dous segmen os apiñados
Sepa ación nos segmen os
incisi os
Exceso de espazo en e caninos
de ei o e esque do en maxila e/ou
mandíbula
0= Sen sepa ación
1= Un segmen o con sepa ación
2= Dous segmen os con
sepa ación
Dias ema
Espazo en e os incisi os maxila es
pe manen es (mm)
Máxima i egula idade
an e io do maxila
Medición da máxima i egula idade
en e supe icies labiais dos ca o
incisi os supe io es (mm).
Máxima i egula idade
an e io da mandíbula
Medición da máxima i egula idade
en e supe icies labiais dos ca o
incisi os in e io es (mm).
Supe posición an e io do
maxila supe io
Dis ancia dende o bo de labio-incisal
do incisi o sup. máis p ominen e a a
a supe icie labial do incisi o in .
co esponden e
(0 si en mo dida bo de a bo de a
ni el incisal)
Supe posición an e io da
mandíbula
Dis ancia dende o bo de labio-incisal
do incisi o in . máis p ominen e a a
a supe icie labial do incisi o sup.
co esponden e
Mo dida abe a an e io no
plano e ical
Máxima mo dida abe a (a a o
milíme o en ei o máis p óximo)
Relación mola
an e opos e io
En ausencia de p imei os mola es,
a alíase a elación en e caninos e
p emola es pe manen es
0= No mal
1= Semicúspide
2= Cúspide comple a
A pun uación inal DAI clasi ica a maloclusión en ca o ca ego ías, cada unha das
cales es á elacionada cunha necesidade de a amen o o odón ico, al e como se pode
obse a na áboa 6. Unha pun uación de ≤25 indica maloclusión no mal ou meno (non se
p ecisa a amen o); unha pun uación de 26 a 30 ep esen a unha maloclusión mode ada
( a amen o elec i o); unha pun uación de 31 a 35 indica maloclusión g a e; e unha
pun uación de ≥36 indica unha maloclusión moi g a e (minus alía). Ademais, considé ase
que calque a pun uación DAI de ≥31 equi e a amen o.[146]
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
102
Táboa 6. Co espondencia en e as ca ego ías do DAI e a necesidade de a amen o o odóncico.
Ca ego ía
Oclusión no mal ou maloclusión meno
DAI meno ou igual a 25
Non p ecisa a amen o
Maloclusión mode ada
DAI en e 26 e 30
T a amen o elec i o
Maloclusión se e a
DAI en e 31 e 35
T a amen o con enien e
Maloclusión moi se e a ou discapaci an e
DAI maio ou igual a 36
T a amen o p io i a io
En e as p incipais an axes do DAI a opamos as seguin es:
• É ápido e sinxelo de aplica .
• Ten en con a c i e ios mo olóxicos, uncionais e es é icos.
• É cuan i icable e p opo ciona in o mación, an o sob e a g a idade da
maloclusión, como da necesidade de a amen o.
• As súas ca ego ías pódense clasi ica nunha escala de pun uación po
in e alos.
• Pódese aplica di ec amen e sob e o pacien e ou sob e modelos de es udo e
non equi e o uso de o og a ías ou adiog a ías.
De aco do con odo o an e io , e conside ando un mé odo ápido de aplica e al amen e
ep oducible.[73]
Po én, o DAI amén en algunhas limi acións: non en en con a ca ac e ís icas oclusais
como des iacións da liña media, mo dida c uzada, sob emo dida pos e io ou p o unda.
Ademais, endo en con a que as medicións das a iables ou ca ac e ís icas oclusais, que se
exp esan en milíme os, anse con sonda da OMS calib ada, é posible que se acumulen
pequenos e os de medición que poden a ec a a pun uación global do índice. Es e índice
ampouco ai unha alo ación acial do pacien e.
1.4.3.2 Índice de Necesidades de T a amen o de O odoncia (IOTN)
Foi desen ol ido po B ook e Shaw en 1989, no Reino Unido. Es es au o es
decidi on euni den o dun mesmo índice dous compoñen es independen es:
a) O compoñen e obxec i o (DHC ou Den al Heal h Componen ): a saúde
den al do pacien e e as indicacións de a amen o de o odoncia dende o
pun o de is a uncional
b) O compoñen e subxec i o (AC ou Ahes e ic Componen ): as al e acións
es é icas de i adas da maloclusión exis en e
In odución
103
O compoñen e DHC do IOTN cons a de 5 ca ego ías de necesidade de a amen o, que
an dende o g ao 1 (sen necesidade de a amen o) a a o g ao 5 (g an necesidade de
a amen o). O índice con én unha se ie de a iables que poden se analizadas clinicamen e
ou sob e modelos de es udo, e as medicións ealízanse coa axuda dunha eg a especialmen e
deseñada pa a es e índice. As ca ego ías 4 e 5 do DHC considé anse p io i a ias á ho a de
de e mina a necesidade de a amen o de o odoncia.
Po ou a banda, o AC da IOTN baséase nunha se ie de 10 o og a ías in ao ais
on ais que co esponden a 10 g aos ou ni eis posibles de es é ica den al. Usando
pun uacións de 1 ó 10, de e mínase a necesidade de a amen o o odóncico en e mos de
es é ica den al. As pun uacións que an de 8 a 10 considé anse p io i a ias á ho a de
de e mina a necesidade de a amen o. [139, 147]
A p incipal limi ación de es e índice é que non en en con a o aspec o acial do
pacien e, que amén é impo an e dende o pun o de is a es é ico. A pesa de is o, é un dos
índices máis es endidos na li e a u a a ni el eu opeo dende os anos 80.[136]
O NOTI (Need o O hodon ic T ea men Index) é moi semellan e ó IOTN, e cons i úe
ou o dos índices máis ac uais de necesidade de a amen o de o odoncia, emp egado dende
1990 polo Sis ema Público de Segu os No uego. Cons a dun único compoñen e que engloba
unha se ie de a iables que co esponden a di e sas anomalías mo olóxicas, uncionais e
es é icas. A a és da explo ación clínica do pacien e, así como dos seus modelos den ais e
adiog a ías, o pacien e é asignado a unha das 4 ca ego ías segundo o seu g ao de necesidade
de a amen o de o odoncia, designadas median e le as (A: necesidade moi g ande, B:
necesidade g ande, C: necesidade e iden e e D: necesidade pouca ou nula). [136]
1.5 OBXECTIVOS DE SAÚDE ORAL
A OMS ma cou os seus de adei os Obxec i os de Saúde O al no ano 2000,[148] e
aínda que seguen a emp ega se coma e e encia, aínda que na ac ualidade encón anse
des asados. Es es obxec i os o on os seguin es:
• 50% dos nenos de 5-6 anos lib es de ca ie
• CAOD ós 12 anos ≤ 3,0
• Ós 18 anos, o 85% conse a án ódolos seus den es
• Ós 35-45 anos, o 75% conse a án ≥ 20 den es
• Ós 65 anos ou máis, o 50% man e án ≥ 20 den es
• Es ablece e consolida as bases pa a ealiza un co ec o seguimen o e
e alo ización dos obxec i os sani a ios.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
110
• P oduci ase un aumen o nas in e sións en saúde bucoden al, medido
median e a densidade e dis ibución de odon ólogos e ou os p o esionais da
saúde o al.
• A saúde bucoden al es a á a ianzada coma p io idade polí ica, median e a
dispoñibilidade de polí icas e au o idades nacionais nes e eido.
• Todos os países e án sensibilizado sob e a impo ancia dos ac o es de isco
modi icables compa idos con ou as ENT, medido a a és da
dispoñibilidade de p og amas e campañas educa i as.
• Todos os países con a án con polí icas que abo den o consumo de azuc es,
medido a a és da dispoñibilidade de polí icas que cump an coas di ec ices
da OMS.
• Os sis emas de supe isión da saúde incluí an indicado es de saúde
bucoden al e es es da os es a án in eg ados nos sis emas de adminis ación de
da os médicos.
Comp e salien a que es as me as, ó igual que ás úl imas accións p opos as pola OMS,
encón anse in eg adas amén en impo an es inicia i as polí icas, como son os Obxec i os
de Desen olo Sos ible das Nacións Unidas e a cobe u a sani a ia uni e sal.[6, 160, 161]

111
2 XUSTIFICACIÓN
As idades de 6 e 12 anos son conside adas pola OMS como pun o de e e encia pa a
o es udo da den ición empo al e de ini i a pola acilidade de acceso a es es g upos de
poboación, que es án o almen e escola izados. Po ou a banda, os adolescen es son un
g upo de idade de g ande impo ancia epidemiolóxica, pola g an can idade de in o mación
que p opo cionan e pola acilidade de acceso a es a poboación que aínda es á escola izada.
Ós 12 anos ema a o p oceso de ecambio den a io, coa e upción dos de adei os den es
de ini i os, á ez que se es ablecen os p incipais hábi os de saúde bucoden al, men es que
a idade de 15 anos é emp egada coma e e encia pa a es uda a endencia e a g a idade da
ca ie nes e g upo de poboación.
A OMS ecomenda ac ualiza os da os sob e saúde bucoden al de o ma quinquenal
debido a que nes e pe íodo de empo os cambios nas endencias da a ec ación xa se an
isibles.
En Galicia, seguindo as ecomendacións da OMS, éñense ealizando enquisas de
saúde bucoden al cada 5 anos dende o ano 1995. Así hai enquisas pa a o 1995, 2000 e 2005;
azón pola cal debíase de ealiza o es udo bucoden al no ano 2010, coa inalidade de da
con inuidade á se ie quinquenal. Nas enquisas ealizadas a a o ano 2005 es udá onse
exclusi amen e as poboacións in an ís de 6 e 12 anos. Na Enquisa de Saúde Bucoden al de
Galicia do 2010, incluíuse po p imei a ez ó g upo de idade de 15 anos.
Nos úl imos anos, an o a Sociedade Española de Saúde Pública (SESPO), coma o
Consello Xe al de Colexios de Odon ólogos e Es oma ólogos de España (COE), es i e on
aballando na elabo ación dun plan de obxec i os especí icos de saúde o al pa a España
(2015/20), compa ibles e solapables ós suxe idos pola OMS pa a o ano 2020. Ou as
asociacións, coma a Alliance o a Ca i y-F ee Fu u e e a Fede ación Den al In e nacional
(FDI) amén le a on a cabo p opos as de g ande in e ese pa a a p omoción da saúde
bucoden al.
As enquisas de saúde bucoden al ecollen impo an e in o mación sob e o es ado da
saúde bucoden al e as necesidades de a amen o da poboación, o que pe mi e a ixilancia
dos cambios nas endencias das dis in as en e midades bucais. Es e es udo en como unción
básica p opo ciona in o mación sob e a saúde bucoden al dos escola es galegos,
iden i icando as súas necesidades de a amen o, o que xus i ica a súa ealización.
113
3 OBXECTIVOS
O obxec i o xe al do p esen e aballo de in es igación é a alia o es ado de saúde
bucoden al dos escola es galegos de 12 e 15 anos e de e mina as endencias en en e midades
bucoden ais nes es g upos de idade.
Os obxec i os especí icos son:
1. De e mina o g ao de a ec ación po ca ie e a súa p e alencia en escola es galegos
de 12 e 15 años.
2. Analiza os ac o es de isco elacionados coa ca ie.
3. Obse a as di e encias exis en es, no que a a ec ación po ca ie e ac o es de isco
se e i e, en e os g upos de idade de 12 e 15 anos.
4. De e mina o g ao de a ec ación e a p e alencia de maloclusión median e o uso
do índice DAI en escola es de 12 e 15 anos.
5. A alia a elación en e a necesidade de a amen o o odóncico e ca ie den al,
acumulación de placa den al e a iables sociodemog á icas.
6. A alia o impac o das ca ac e ís icas oclusais do índice DAI nos dous g upos de
idade.
7. A alia o g ao de cump imen o dos Obxec i os de Saúde Bucoden al es ablecidos
pola SESPO, o COE, a ACFF e a OMS.
115
4 MATERIAL E MÉTODO
Pa a a ealización des e es udo, le ouse a cabo unha enquisa epidemiolóxica de saúde
o al de mos as alea o ias de escola es de 12 e 15 anos seguindo as di ec ices in e nacionais
es ablecidas pa a es e ipo de enquisas pola OMS.
Realizouse un es udo desc i i o e ans e sal, pa a o que se emp ega on da os
ex aídos dunha enquisa ealizada pola Xun a de Galicia, coa colabo ación da á ea de
Medicina P e en i a e Saúde Pública da Uni e sidade de San iago de Compos ela, du an e
o cu so 2010/2011. Es e consis iu nun es udo ans e sal de base poboacional en escola es
de 6, 12 e 15 anos esiden es na Comunidade Au ónoma de Galicia.
No p esen e aballo, a pesa de que se ecolle on da os ela i os a escola es de 6 anos,
es es non o on analizados. O g upo de idade de 12 anos incluíuse po se a idade global de
ixilancia da ca ie es ablecida pola OMS pa a a ealización de compa acións in e nacionais,
pos o que en moi os países supón a de adei a idade da que se pode ob e unha mos a iable
no sis ema escola .[41] Pola súa pa e, o g upo de idade de 15 anos incluíuse no es udo po
es azóns p incipais:
1) Po que a esa idade os den es pe manen es xa le an expos os ó medio o al du an e
un pe íodo de 3 a 6 anos.[41]
2) É unha idade impo an e pa a a a aliación dos indicado es xinxi ais.[41]
3) O segundo mola pe manen e xa e upcionou nunha g ande po cen axe de nenos
des a idade [162].
4.1 CONSIDERACIÓNS ÉTICAS
O es udo ealizouse de aco do coa Decla ación de Helsinki de 1975, e isada e
modi icada en ou ub o do ano 2000 po a 52ª Asemblea Xe al da Asociación Médica
Mundial.[163, 164]
A ap obación po pa e do Comi é É ico de In es igación Clínica de Galicia non oi
equi ido, debido a que o es udo o maba pa e dun p oxec o maio clasi icado pola
Conselle ía de Sanidade (Xun a de Galicia) como unha a aliación de se izos.
A pa icipación oi olun a ia. Unha ez que os colexios aco da on pa icipa ,
en iouse unha olla in o ma i a e un o mula io de consen imen o in o mado a odas as

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
116
amilias dos alumnos pa icipan es na enquisa. A olla de in o mación pa a as amilias acía
cons a o obxec i o do es udo e que os da os se ían almacenados e emp egados con ins de
in es igación cien í ica. Pa a pa icipa no es udo, equi iuse o consen imen o in o mado
po esc i o asinado polos pais ou i o es legais dos alumnos (Anexo 11.1).
Pa a asegu a a con idencialidade, o on usados códigos numé icos pa a iden i ica a
cada alumno. Só o pe soal debidamen e au o izado do equipo de in es igación i o acceso
os da os pe soais iden i icables dos alumnos, e en ningún caso se incluíu in o mación pe soal
dos alumnos na base de da os.
4.2 ÁMBITO E UNIDADES DA ENQUISA
O ámbi o poboacional da enquisa es á cons i uído po dous g upos independen es de
escola es galegos: os de 12 e os de 15 anos. Dado que o aballo de campo oi ealizado a
inais do ano 2010, conside ouse que a poboación de 12 anos es aba cons i uída polos nenos
nados no 1998, ma iculados en 1º de Educación Secunda ia Ob iga o ia (ESO) no cu so
2010/2011; men es que a poboación de 15 anos co espondía a odos os alumnos nados no
1995.
A poboación obxec i o des e es udo oi de 24.000 alumnos de 12 anos e 20.000
alumnos de 15 anos de idade, dun o al de 1.067 aulas pe encen es a 485 escolas de
educación secunda ia si uadas en Galicia. Es a in o mación ob í ose segundo da os
exis ados pola Conselle ía de Educación de Galicia (Xun a de Galicia).
O ámbi o xeog á ico aba ca odo o e i o io da Comunidade Au ónoma de Galicia. O
ámbi o empo al da in es igación aba ca o pe íodo que ai de no emb o e decemb o do
2010. As unidades de análise o on os escola es de 12 e 15 anos ma iculados en cen os que
impa ían Educación Secunda ia Ob iga o ia (ESO) en Galicia.
Pa a a poboación de 12 anos, as unidades de mos axe o on os cen os educa i os e
as aulas do cu so co esponden e, 1º de ESO. No es udo incluí onse odos os alumnos das
aulas de 1º da ESO seleccionadas. A mos a de 15 anos, pola súa pa e, es i o cons i uída
po unha mos a alea o ia de alumnos dos cen os da ESO seleccionados, mo i o polo cal
non se i o en con a á poboación de 15 anos pa a o deseño da mos a.
4.3 DESEÑO DA MOSTRA
4.3.1 Tipo de mos axe
Pa a a selección da mos a ealizouse, en p imei o luga , unha clasi icación dos cen os
escola es de Galicia:
Ma e ial e Mé odo
117
a) Cen os que impa ían Educación P ima ia (EP) e Educación Secunda ia
Ob iga o ia (ESO)
b) Cen os que só impa ían Educación Secunda ia Ob iga o ia (ESO)
Realizouse unha mos axe bie ápica es a i icada, seleccionándose os cen os
educa i os na p imei a e apa, e unha aula po cen o na segunda. Es a di e enciación debeuse
a que nes es g upos e a p eciso selecciona , den o do mesmo cen o, aulas de dis in os
cu sos ou alumnos de dis in as idades. Es e deseño pe mi iu educi a dispe sión xeog á ica
da mos a con espec o a unha mos axe unie ápica de aulas pa a cada cu so.
Os cen os educa i os es a i icá onse segundo o concello o que pe encían seguindo
un dob e c i e io: a p o incia (A Co uña, Lugo, Ou ense ou Pon e ed a) e o ámbi o, de inido
a pa i do amaño poboacional segundo o Pad ón do 2009 (u bano, en poboacións de ³
20.000 habi an es; ou u al, pa a poboacións de < 20.000 habi an es). Polo an o, o esul ado
o on 8 es a os:
• Es a o u bano de A Co uña
• Es a o u bano de Lugo
• Es a o u bano de Ou ense
• Es a o u bano de Pon e ed a
• Es a o u al de A Co uña
• Es a o u al de Lugo
• Es a o u al de Ou ense
• Es a o u al de Pon e ed a
O ma co de mos axe es i o cons i uído polo censo de cen os escola es que impa ían
EP e ESO en Galicia, p opo cionado pola Conselle ía de Educación, con da os ela i os ao
núme o de aulas e alumnos dos cu sos de in e ese, no cu so 2009/2010. Os cen os cun
núme o de alumnos en e 5 e 10 ag upá onse emp egando un c i e io de p oximidade
xeog á ica, a in de ga an i un mínimo de 10 alumnos po cen o ou conglome ado. Po
ou a banda, os cen os da ESO con menos de 10 alumnos en 1º (12 anos) o on eliminados.
Na áboa 8 podemos e a po cen axe de alumnos que o on eliminados do es udo po
es a o, así coma o núme o de cen os.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
118
Táboa 8. Núme o e po cen axe de cen os e alumnos de 1º de ESO eliminados po es a o
Es a o
ESO
Nº de cen os
Alumnos 1º
Nº
%
Es a o u bano
A Co uña
0
0
0,0
Lugo
1
8
0,9
Ou ense
2
15
1,2
Pon e ed a
0
0
0,0
Es a o u al
A Co uña
1
9
0,2
Lugo
5
27
1,7
Ou ense
1
3
0,2
Pon e ed a
1
5
0,1
Galicia
11
67
0,3
O núme o de cen os que impa ían an o Educación P ima ia (EP) como Ensinanza
Secunda ia Ob iga o ia (ESO) oi de 232. Is o supuxo o 38% do o al dos alumnos da ESO
pa icipan es no es udo, an o de 1º (12 anos) coma de 4º (15 anos). A o alidade de cen os
incluídos no ma co de mos axe o on 485, nos que houbo 1.067 aulas de 1º da ESO, cun
o al de 23.650 alumnos. Podemos e a dis ibución po es a os de cen os, aulas e alumnos
de 1º da ESO na áboa 9.
Táboa 9. Dis ibución de cen os, aulas e alumnos de 1º de ESO po es a o.
Es a o
ESO
Nº de cen os
Aulas 1º
Alumnos 1º
Es a o u bano
A Co uña
98
243
5863
Lugo
88
193
3714
Ou ense
17
36
919
Pon e ed a
46
76
1582
Es a o u al
A Co uña
22
53
1230
Lugo
32
58
1212
Ou ense
108
237
5460
Pon e ed a
74
171
3670
Galicia
485
1067
23650
4.3.2 Tamaño da mos a e a ixación
O amaño dos g upos, independen es en e si, es imouse pa a os 12 anos en 23.500 e
en 20.000 pa a o g upo de 15 anos. O amaño da mos a de e minouse, baixo mos axe
alea o ia simple, en unción da p e alencia de ca ie ob ida no an e io es udo de saúde
Ma e ial e Mé odo
119
bucoden al ealizado en Galicia no ano 2005, conside ando un ni el de con ianza do 95% e
un e o absolu o de 3,5% na mos axe. Os amaños de mos a ob idos aumen á onse pa a
compensa o 10% de pe das espe adas po nega i as a pa icipa no es udo, e pa a co ixi
un e ec o de deseño que se asumiu de 1.5. A áboa 10 ecolle os amaños de mos a ob idos
e os da os emp egados pa a o seu cálculo.
Táboa 10. Da os emp egados pa a calcula o amaño de mos a do es udo.
Da os
12 anos
Tamaño poboacional
23650
P e alencia de ca ie (%)
50%
E o
!3,5%
Ni el de con ianza
95%
E ec o de deseño
1,5
Pe das
10%
Tamaño de mos a
1266
Pa a cada idade, o amaño de mos a esul an e oi epa ido p opo cionalmen e po
es a o, conside ando po sepa ado os cen os que impa ían os dous ni eis educa i os, EP e
ESO, e os cen os que só impa ían ESO. O núme o de aulas a selecciona en cada es a o
calculouse a pa i do amaño medio das aulas dese es a o. Na áboa 11 podemos e o
núme o de aulas que se debían selecciona po es a o en cada g upo de cen os.
Nos cen os que impa ían a ESO, xa o a de xei o exclusi o ou incluíndo EP, as
unidades na p imei a e apa o on os cen os educa i os. Po én, na segunda e apa
seleccionouse unha única aula po cen o, polo que o amaño de mos a dos cen os coincide
co das aulas.
Táboa 11. Núme o de aulas a selecciona po es a o segundo o ni el educa i o dos cen os
Es a o
EP e ESO
ESO
Aulas 1º ESO
Aulas 1º ESO
Es a o u bano
A Co uña
5
8
Lugo
4
7
Ou ense
1
2
Pon e ed a
1
3
Es a o u al
A Co uña
2
2
Lugo
1
2
Ou ense
5
8
Pon e ed a
3
6
Galicia
22
38
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
126
pe mi i on iden i ica a aula, o cen o educa i o e o es a o de cada alumno a in de de ini
as a iables do deseño e asigna a ponde ación co esponden e. Ademais, a cada escola
incluído na mos a asignóuselle un código único, a in de incula os esul ados da
explo ación cos da enquisa. Non se incluíu in o mación pe soal dos alumnos na base de
da os.
A emp esa que ealizou o aballo de campo en egou a base de da os en o ma o SPSS
con odas as a iables codi icadas nume icamen e e e ique adas. A DXSP elabo ou un
p og ama de depu ación p opio pa a ga an i a calidade dos da os.
4.6.2 T a amen o das non espos as
Os/as alumnos/as dos que non se ob i o au o ización pa e na pa a a pa icipación no
es udo non o on subs i uídos. No caso das aulas cun núme o insu icien e de alumnos,
subs i uíuse a oda a aula.
No caso dos escola es que, endo au o ización dos pais ou i o es pa a pa icipa , non
se p esen a on no día de ealización da explo ación bucoden al, alo ouse co p o eso ado o
mo i o da ausencia. Semp e que oi posible, ealizá onse as explo acións des es escola es
ou o día.
4.6.3 Ma e ial emp egado pa a a ecollida de da os
Os ma e iais emp egados pa a le a a cabo as explo acións bucoden ais e o
cues iona io de o ma adecuada, o on os seguin es:
• Sondas pe iodon ais da OMS
• Espellos in ao ais do nº5
• Pinzas
• Desin ec an e de ma e ial
• Xabón de mans
• Bo es e bolsas pa a anspo e e pa a o lixo
• Sis ema de iluminación on al con lámpadas azuis de 60W
• Gasas
• Lu as
• Másca as aciais
• Bolíg a os
• Fichas de enquisa e de explo ación bucoden al
• Follas de incidencias

Ma e ial e Mé odo
127
• In o mes pa a os pais
• In o mes pa a os cen os
Cada equipo de aballo dispuxo do ma e ial na can idade necesa ia pa a o núme o de
alumnos a explo a . Todo o ins umen al emp egado pa a le a a cabo ás explo acións
bucoden ais oi desin ec ado e es e ilizado p e ia e pos e io men e a se emp egado. O
ins umen al deposi ouse nun ecipien e cunha solución desin ec an e despois de cada uso.
Ó ema e de cada xo nada, odo o ins umen al oi es e ilizado en au ocla e a 121ºC du an e
20 minu os. Os equipos de aballo o on os enca gados de asegu a que a manipulación,
desin ección e es e ilización do ma e ial se ealizasen de o ma adecuada.
4.6.4 Cues iona io de saúde bucoden al
O cues iona io emp egado pa a a ecollida dos da os ecadou da os de iliación, da os
sociodemog á icos e económicos, unha enquisa sob e hábi os de saúde o al e sob e hábi os
de alimen ación, así coma un cues iona io de calidade de ida (Anexo 11.4). Es es da os e
cues ións, así como as súas posibles espos as, pódense esumi e explica da seguin e o ma:
• Da os de iliación: código asignado ó alumno, escola e cu so.
• Equipo de aballo enca gado da ealización da enquisa e explo ación o al.
• Cen o educa i o, concello e p o incia. Es es da os pe mi ían de e mina se ó
ámbi o e a u al ou u bano.
• Da a de ealización da enquisa
• Da os sociodemog á icos: sexo, da a de nacemen o, p o incia e país de
nacemen o. Debido ó impo an e enómeno da inmig ación, incluíuse o país
de nacemen o coa inalidade de de e mina si o alumno e a ou non nacido en
España.
• P egun as sob e hábi os de saúde o al:
o ¿A que idade comezaches a limpa os den es? Responde en anos.
o ¿Con que ecuencia limpas os den es? Selecciona unha das seguin es
opcións:
a. Máis dunha ez ó día
b. Unha ez ó día
c. Menos dunha ez o día
d. De ez en cando
e. Nunca ou case nunca
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
128
o ¿Que u ilizas pa a limpa os den es? Responde si ou non en cada unha das
seguin es opcións:
a. Cepillo manual
b. Cepillo eléc ico
c. Pas a de den es
d. Fío den al
e. Colu o ios, elixi es
o ¿Usas lúo pa a o coidado den al? Responde si ou non en cada un dos
seguin es casos:
a. Na pas a den al
b. En comp imidos ou go as
c. En enxaugadu as
o Cando bo as a pas a de den es no cepillo, ¿que can idade queda cube a?
Selecciona unha das seguin es opcións:
a. Un e zo do cepillo
b. Dous e zos do cepillo
c. Todo o cepillo
o ¿Cando oi a úl ima ez que limpaches os den es? Selecciona unha das
opcións seguin es:
a. Hoxe
b. On e
c. An on e
d. Hai máis de dous días
o ¿Cando oi a úl ima ez que cambiaches o cepillo? Selecciona unha das
opcións:
a. Menos dun mes
b. De un a es meses
c. De ca o a seis meses
d. Máis de seis meses
e. Nunca
• P egun as sob e asis encia den al e p oblemas den ais:
Ma e ial e Mé odo
129
o ¿Cando oi a úl ima ez que uches ó den is a? Selecciona unha das
opcións seguin es:
a. Menos de un mes
b. De un a es meses
c. De ca o a seis meses
d. Máis de seis meses
e. Nunca
o ¿ A que den is a uches a úl ima ez?
a. Ó Cen o de Saúde
b. A unha clínica p i ada
o ¿Na consul a do den is a ap endé onche a cepilla os den es?
a. Si
b. Non
o ¿Po que mo i o uches ó den is a o úl ima ez? Especi ica o mo i o.
o ¿No úl imo ano i eches algún p oblema pa a come ou mas iga debido
ós eus den es?
a. Si
b. Non
o ¿Fuches a u xencias algunha ez po un p oblema den al?
a. Si
b. Non
• P egun as sob e hábi os de alimen ación:
o ¿Que man emp egas p e e en emen e pa a esc ibi ou come ?
a. Esque da
b. De ei a
c. Ambas
o Si as a come algo, ¿con que lado mas igas p e e en emen e?
a. Esque do
b. De ei o
c. Os dous
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
130
o ¿Con que ecuencia as as seguin es comidas? Almo zo/ Media mañá/
Xan a / Me enda/ Cea. Selecciona unha das seguin es opcións pa a cada
unha das an e io es comidas.
a. Ningún día
b. T es eces ou menos á semana
c. De es a seis eces á semana
d. Todos os dias
o ¿Cal des as lambe adas omaches na úl ima semana? Ca amelos/ Chicles,
gominolas/ Re escos, zumes en asados/ Chocola e/ Palomi as, millos,
co ezas/ Bolle ía, pas eis, o as/ Xeados/ Ou os (especi ica cal). Pa a
cada unha das an e io es, selecciona unha das seguin es opcións:
e. Ningún día
. T es eces ou menos á semana
g. De ca o a seis eces á semana
h. Todos os dias
• Da os socioeconómicos:
o P o esión da pe soa que apo a os maio es ing esos no núcleo amilia .
O neno debía escolle en e o pai, nai ou i o , o que conside ase que
iña maio es ing esos. Dado que a ocupación é un ac o de e minan e, es e
da o pe mi iu es ima a clase social [165]. A escolle en e as seguin es
opcións:
a. Mando supe io ou al o unciona io
b. Mando in e medio ou unciona io medio
c. Axen e come cial, ep esen an e
d. Adminis a i o, unciona io
e. Ob ei o especializado
. Vendedo , dependen e
g. Ob ei o sen especializa , peón
h. Ag icul o - gandei o
i. Come cian e- indus ial (emp esa io)
j. P o esión libe al (a qui ec o, den is a, a ogado...)
k. T aballado au ónomo
l. Ama de casa
Ma e ial e Mé odo
131
m. Xubilado, pensionis a (indica p o esión an e io ou do
cónxuxe)
n. Pa ado
o. Se non es á segu o de que sinala , esc iba a p o esión.
4.6.5 Ficha de explo ación bucoden al
A icha emp egada pa a cub i os da os das explo acións o ais co esponde á icha da
OMS simpli icada e modi icada (Anexo 11.5).[41] Nes a icha ecollé onse os da os ob idos
na explo ación po pa e do/da odon ólogo/a, que a súa ez oi di ando ó/ á hixienis a os
códigos co esponden es. Es es da os a ecolle na icha de explo ación o on os seguin es:
• Da os de iliación: código do alumno, do cen o e da aula.
• Equipo que ealizou a explo ación o al.
• Al e acións aciais ex e nas e da mucosa o al. Había que indica si es a e a
no mal, e de non selo, debíase indica o p oblema p esen e.
• P esencia de pie cings o ais, endo as seguin es opcións de espos a:
a. Non en
b. Lingua
c. Labio
d. Ou os na boca.
• Valo ación da exis encia de luo ose ou opacidades no esmal e (si/ non) e os
seus g ados de a ec ación:
a. No mal
b. Discu ible
c. Moi lixei a
d. Lixei a
e. Mode ada
. In ensa
g. Non a aliable.
• Mas igación. Coa inalidade de sabe se es a e a bila e al ou unila e al, e se
exis ía algún p oblema asociado a unha inco ec a mas igación, debíase
alo a e ma ca unha das seguin es opcións:
a. Esque do
b. De ei o

NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
132
c. Indis in o
d. Non exis able
• Valo ación da oclusión den al. Pa a is o, ecollé onse es da os p incipais:
o Liña media:
a. Cen ada
b. Esque da
c. De ei a
d. Non a aliable
o Clase Mola :
a. No mal
b. Clase II
c. Clase III
o Maloclusión. A aliouse segundo o índice de maloclusión da OMS,
emp egado ac ualmen e nas Enquisas de Saúde Bucoden al en España.
Es a clasi icación esul a en es ni eis de maloclusión:
a. Nula.
b. Le e.
c. Se e a.
• Hixiene. Valo ouse a p esenza de placa den al nos den es índice (16, 11, 26,
36, 31, 46), cos seguin es códigos:
a. 0: Ausencia de paca
b. 1: Placa no bo de xinxi al
c. 2: Placa en 1/3 xinxi al
d. 3: Placa en máis de 1/3 do den e
• Índice Pe iodon al Comuni a io (CIP). Explo á onse só os den es índice (16,
11, 26, 36, 31, 46), e os códigos a ma ca , segundo a se e idade do sang ado
e do cálculo p esen e, o on:
a. 0: San
b. 1: Sang ado espon áneo
c. 2: Cálculo a opado coa sonda
d. 3: Bolsa de 4- 5 mm (só en alumnos de 15 anos)
e. 4: Bolsa de máis de 6 mm (só en alumnos de 15 anos)
Ma e ial e Mé odo
133
. 9: Excluído
• Índice de Es é ica Den al (DAI). Na explo ación, le ouse a cabo a medición
dos 10 compoñen es necesa ios pa a ealiza o cálculo da ecuación que o
de ine. Po es a azón, na icha ecollé onse os seguin es da os den o des e
apa ado:
o P esencia de apa a oloxía o odóncica ixa ou emo ible.
o Den es pe didos na a cada supe io e na in e io .
o Apiñamen o nos segmen os incisi os:
a. 0 (Sen apiñamen o)
b. 1 (Un segmen o apiñado)
c. 2 (Dous segmen os apiñados)
o Sepa ación nos segmen os incisi os:
a. 0 (Non hai sepa ación)
b. 1 (Un segmen o con sepa ación)
c. 2 (Dous segmen os con sepa ación)
o Dias ema, a medi en mm.
o Máxima i egula idade an e io do maxila , a medi en mm.
o Máxima i egula idade an e io da mandíbula, a medi en mm.
o Supe posición an e io do maxila , a medi en mm.
o Supe posición an e io da mandíbula, a medi en mm.
o Mo dida abe a an e io , a medi en mm.
o Relación mola an e opos e io :
a. 0 (No mal)
b. 1 (Semicúspide)
c. 2 (Cúspide comple a)
• A iculación émpo o-mandibula (ATM). Pa a alo a si exis ía a ec ación
da ATM, ecollé onse an o os signos como a p esencia de sín omas:
o Signos. Valo ouse a p esencia dalgún dos seguin es:
a. San
b. Chásqueo
c. Do á palpación
d. Limi ación da ape u a
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
134
o Sín omas. Sinala si exis en ou non sín omas (si/ non)
• Es ado e necesidade de a amen o den al. Nes e apa ado, alo ouse o es ado,
a necesidade de a amen o e o núme o de supe icies a ec adas de cada un
dos den es. Median e o seguin e código numé ico, ecolleuse en cada ecad o
o es ado e a amen o co esponden e, pa a den es empo ais e de ini i os:
o Es ado den al:
a. 0: San
b. 1: Ca iado
c. 2: Ob u ado e con ca ie
d. 3: Ob u ado sen ca ie
e. 4: Ausen e po ca ie
. 5: Ausen e po ou a azón
g. 6: Selado de isu as
h. 7: Pila de pon e, co oa especial
i. 8: Den e sen e upción
j. 9: Den e excluído
k. 14: T auma ismo
l. 13: Fluo ose
m. 16: Selado con ca ie
o T a amen o den al:
a. 0: Non necesi a
b. 1: Ob u ación supe icial
c. 2: Máis de unha ob u ación supe icial
d. 3: Co oa
e. 4: Re es imen o ou ca illa
. 5: T a amen o pulpa
g. 6: Ex acción
h. 7: Ou o a amen o
i. 8: ................
j. 9: Non exis ado
k. 31: T a amen o p e en i o
Ma e ial e Mé odo
135
l. 36: Sela isu as
o Supe icies SUP, a indica o núme o de supe icies a ec adas de cada
den e supe io .
o Supe icies INF, a indica o núme o de supe icies a ec adas de cada
den e da a cada in e io .
• Necesidade de a amen o u xen e, a indica si é necesa io ma cándoo no
ecad o co esponden e.
• Índices CAOD/cod.
4.6.6 C i e ios diagnós icos da explo ación
Pa a que os da os da explo ación o an ecollidos de o ma adecuada, i é onse en
con a os seguin es c i e ios diagnós icos:
• As al e acións aciais ex e nas a aliá onse median e obse ación di ec a, co
alumno coa cabeza ele ada mi ando de o ma di ec a ó explo ado (0: non
en, 1: si en).
• Pa a a a alia a luo ose den al, alo ouse a in ensidade máis ele ada, da que
se indicou a se e idade a a és dos códigos desc i os con an e io idade (0:
no mal, 1: discu ible, 2: moi lixei a, 3: lixei a, 4: mode ada, 5: in ensa, 9: non
alo able).
• Pa a de e mina a oclusión den al, os alumnos iñan que pecha a boca
ocluíndo comple amen e as moas, e po isión di ec a e con axuda do espello
pa a alo a os seguin es pa áme os:
o Des iación da liña media in e io : a aliouse a des iación da liña media
in e io espec o da supe io , endo se es aba cen ada ou des iada máis
de 1 mm a algún dos lados, espec o ó eixe acial. Se había dúbidas ou
des iacións dos incisi os, conside ouse coma non a aliable.
o Clase Mola : a aliouse en unción da posición que omaban os mola es
supe io es e in e io es, emp egando como base a clasi icación das
maloclusións de Angle.
• Maloclusión: Os es ni eis de maloclusión cuan i icá onse endo en con a as
seguin es ca ac e ís icas:
a. Nula, a ma ca no caso de non habe al e acións na maloclusión.
b. Le e, a ma ca no caso de exis i pequenas anomalías, como den es
o ados ou inclinados, apiñamen o ou espaciamen o le e, dun ancho
non maio a un p emola nos segmen os pos e io es ou dun incisi o
la e al en segmen os an e io es.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
142
pública ou p i ada, empo dende a úl ima isi a o den is a e ni el de hixiene o al. Es as
a iables e as súas ca ego ías poden consul a se na áboa 14.
A idade de inicio de cepillado ecolleuse como unha a iable cuan i a i a con inua
A ecuencia de cepillado den al con ou con cinco ca ego ías en unción das cinco
posibilidades de espos a á p egun a “¿con que ecuencia limpas os den es?”, como xa se
comen ou no apa ado e e en e á enquisa: máis dunha ez ó día, unha ez ó día, menos
dunha ez ó día, de ez en cando, nunca ou case nunca.
A a iable ipo de cepillo con ou con es ca ego ías: manual, eléc ico ou ambos ipos
de cepillo.
En can o ó uso de luo u os, na enquisa exis ían es opcións de espos a cando se
p egun aba polo seu emp ego: uso en pas a den al, en comp imidos/go as ou en
enxaugadu as. Pa a o seu análise, conside ouse coma uso de luo u os a u ilización de, polo
menos, un dos an e io es, men es que o uso de ningún deles conside ouse como non uso de
luo u os. Des a o ma, c eouse unha no a a iable na que as ca ego ías o on as seguin es:
si ou non emp ego de luo u os. Po ou a pa e, o emp ego de seda den al amén con ou con
dúas ca ego ías: uso ou non uso de seda den al (si/ non).
Como xa imos an e io men e, na enquisa conside á onse cinco posibles espos as
segundo o empo dende a úl ima isi a ó den is a: ai menos dun mes, dende 1 a 3 meses,
dende 4 a 5 meses, máis de 6 meses ou nunca. No momen o de ealiza o análise inicial
amén se emp egou unha a iable dico ómica, ecodi icada a pa i da an e io , e na que
conside ou o empo de úl ima isi a ó den is a como adecuado naqueles casos nos que a
úl ima isi a oi ealizada den o dos 6 meses an e io es, al e como ecomenda o sis ema
público galego no seu P og ama de Saúde Bucoden al; e po ou o lado, conside ouse como
non adecuado naqueles casos nos que a pe iodicidade das isi as supe ou os 6 meses.
A a iable ipo de a ención bucoden al iña como posibles espos as na enquisa a
a ención no Cen o de Saúde (asis encia pública) ou en clínica p i ada (asis encia p i ada).
A die a di idiuse en ca ioxénica e non ca ioxénica. Pa a is o, c eouse unha no a
a iable seguindo os seguin es pa áme os: en aqueles indi iduos que e e ían oma algunha
das comidas azuc adas ecollidas na enquisa (ca amelos, doces, e escos, zumes en asados,
chocola e, epos a ía ou ou os) menos de 3 eces po semana, a die a conside ouse como
non ca ioxénica; e, pola con a, conside ouse como ca ioxénica en aqueles alumnos que
consumían polo menos un des es p odu os de 4 a 6 eces po semana, odos os días, ou dous
ou máis p odu os azuc ados 3 eces po semana ou menos.
O ni el de hixiene o al a aliouse, oi ecollido na explo ación bucoden al coas
seguin es ca ego ías: 0= ausencia de placa, 1= placa no bo de xinxi al, 2= placa nun e zo
do den e e 3= placa en máis dun e zo do den e.

Ma e ial e Mé odo
143
Táboa 14. Ca ego ías e códigos das a iables sob e hábi os de saúde bucoden al e alimen ación analizadas
no p esen e es udo.
Va iable
Ca ego ías
Códigos
Idade de inicio de cepillado
-
-
F ecuencia de cepillado
Máis de unha ez ó día
1
Unha ez ó día
2
Menos de unha ez ó día
3
De ez en cando
4
Nunca ou case nunca
5
Tipo de cepillo
Manual
1
Eléc ico
2
Ambos
3
Uso de luo u os
Si
1
Non
0
Uso de seda den al
Si
1
Non
0
Tempo dende a úl ima isi a ó den is a
Fai menos de 1 mes
1
1- 3 meses
2
4- 5 meses
3
>6 meses
4
Nunca
5
Tempo dende a úl ima isi a ó den is a
(dico ómica)
Adecuado (<6 meses)
1
Non adecuado (>6 meses)
2
Tipo de a ención bucoden al
Pública
1
P i ada
2
Die a
Ca ioxénica
1
Non ca ioxénica
0
Hixiene o al
Ausencia de placa
0
Placa no bo de xinxi al
1
Placa en 1/3 xinxi al
2
Placa en > de 1/3 xinxi al
3
4.7.3 Indicado es de ca ie
O esumo do núme o de pezas ca iadas, ausen es e ob u adas, calculouse a pa i dos
da os ecollidos na icha de explo ación nos ecad os sob e o es ado den al, endo en con a
os seguin es pa áme os:
• Conside á onse den es sans aqueles que posuí on os códigos 0, 6, 7, 14, e 16.
• As pezas ca iadas incluí on os den es con códigos 1 e 2.
• Nas pezas ausen es incluí onse aqueles den es con código 4 e pe didos po ca ie.
• Nos den es ob u ados incluí onse os den es con código 3.
• Os den es con código 6 (selado) ou código 7 (co oa especial ou pila de pon e)
non se i e on en con a como den es a ec ados po ca ie ou ob u ados.
• Nas pezas empo ais aló anse unicamen e as pezas a ec adas po ca ie,
debido á ausencia de in o mación sob e a causa da pe da das pezas empo ais.
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
144
Co in de es uda a a ec ación po ca ie, de iní onse dúas a iables: índice CAOD/cod
(DMFT/d nas súas siglas en inglés) e p e alencia de ca ie.
O índice CAOD/cod exis ouse de aco do cos c i e ios da OMS.[41] Es e índice é a
suma de pezas ca iadas, ausen es e ob u adas po indi iduo en den es empo ais e de ini i os.
A OMS emp ega es e índice como o indicado de compa ación do es ado de saúde den al
en e poboacións dis in as, e es ablecía un alo <1,5 como me a a alcanza no año 2020 pa a
o g upo de idade de 12 anos.
A p e alencia de ca ie é a p opo ción de indi iduos que p esen an ca ie, e a a és
des a, clasi icouse os indi iduos en a ec ados (CAOD/cod >0) ou non a ec ados po ca ie
(CAOD/cod =0).
Ou os indicado es o on calculados a pa i dos da os ecollidos na explo ación, como
o índice Signi ica i o de Ca ie ou SiC, Índice de Res au ación, a P opo ción de A ec ación,
Índice de Saúde Den al e o Índice Funcional Den al.
O índice Signi ica i o de Ca ie ou B a hall’s SiC index, é o CAO pa a o e zo da
poboación cos ni eis máis al os de ca ie, é dici , con maio índice CAO.[168] O índice de
Res au ación é a azón en e o p omedio de pezas ob u adas e o índice CAOD/cod. A
P opo ción de A ec ación, pola súa pa e, ob í ose ó calcula a azón en e índice CAOD/cod
e o o al de pezas e isadas. O índice de Saúde Den al calculouse es ando o núme o de pezas
sans ó índice CAOD/cod, e di idido en e 28 o núme o ob ido nesa ope ación. En de adei o
luga , de e minouse o índice Funcional Den al median e a suma das pezas sanas e ob u adas,
e a súa pos e io di isión po 28.
Táboa 15. Indicado es de ca ie emp egados no p esen e es udo, ó mulas emp egadas no seu cálculo, e
ca ego ías e códigos usados no caso da p e alencia de ca ie.
Indicado
Fó mula
*Ca ego ías e códigos
Den es sans
Núme o o al de den es sans ( empo ais e de ini i os)
Den es ca iados
Núme o o al de den es ca iados ( empo ais e de ini i os)
Den es ausen es
Núme o o al de den es ausen es ( empo ais e de ini i os)
Den es ob u ados
Núme o o al de den es ob u ados ( empo ais e de ini i os)
Índice CAOD/cod
(CAOD/cod Index)
Media de den es ca iados, pe didos e ob u ados po neno, incluíndo den ición
empo al e de ini i a
P e alencia de ca ie
P opo ción de indi iduos con ca ie
A ec ados (CAOD/cod >0)
1
Non a ec ados (CAOD/cod=0)
0
Índice SiC
CAOD pa a o e zo de poboación cos ni eis máis al os de ca ie (Índice CAOD
máis al o)
Índice de Res au ación (%)
Núme o de den es ob u ados di idido polo Índice CAOD/cod, mul iplicado po 100.
P opo ción de a ec ación
(%)
Índice CAOD/cod di idido polo núme o o al de den es examinados,
mul iplicado po 100
Índice de Saúde Den al
Índice CAOD/cod menos o núme o o al de pezas sanas, di idido en e 28
Índice Funcional Den al
Suma do núme o o al de pezas sanas e pezas ob u adas, di idido en e 28.
CAOD/cod: den es ca iados, ausen es e ob u ados, pa a den es empo ais e de ini i os; SiC: índice de ca ie den al signi ica i a.
Ma e ial e Mé odo
145
4.7.4 Indicado es da maloclusión
Pa a es uda a maloclusión, emp egá onse dúas a iables p incipais: o Índice de Es é ica
Den al (DAI) e a maloclusión den al. Po ou o lado, nume osos pa áme os elacionados coa
posición dos den es e a elación in e maxila o on exis ados de aco do co DAI.
Pa a pode calcula es e índice, ealizouse a medición de 10 compoñen es ou
ca ac e ís icas oclusais, e ob í ose o seu alo numé ico. Os dis in os pa áme os es udados
no DAI pódense obse a na áboa 16.
Táboa 16. Compoñen es ou ca ac e ís icas oclusais do DAI.
Ca ac e ís ica oclusal
Ca ego ías
Códigos
Núme o de den es supe io es pe didos
-
-
Núme o de den es in e io es pe didos
-
-
Apiñamen o dos segmen os incisais
Ningún segmen o con apiñamen o
0
Un segmen o con apiñamen o
1
Dous segmen os con apiñamen o
2
Espaciamen o dos segmen os incisais
Non espaciamen o
0
Un segmen o con espaciamen o
1
Dous segmen os con espaciamen o
2
Dias ema de liña media (mm)
-
-
Maio i egula idade maxila an e io
(mm)
0 mm
0
1-2 mm
1
3 mm
2
Maio i egula idade mandibula
an e io (mm)
0 mm
0
1-2 mm
1
3 mm
2
Resal e maxila an e io (mm)
0-3 mm
0
4 mm
1
Resal e mandibula an e io (mm)
>0 mm
-
Mo dida abe a an e io e ical (mm)
>0 mm
-
Relación mola an e opos e io , a maio
des iación da no malidade esque da ou
de ei a
No mal
0
½ cuspide, ca a mesial ou dis al
1
Unha cúspide comple a ou máis, ca a mesial ou dis al
2
Es es alo es numé icos o on emp egados pos e io men e na ó mula do DAI:
DAI= (ausencia de pezas den a ias x 6) + apiñamen o + espaciamen o + (dias ema x 3) +
i egula idade supe io + i egula idade in e io + ( esal e maxila x 2) + ( esal e
mandibula x 4) + (mo dida abe a an e io x 4) + ( elación mola an e opos e io x 3) + 13
Como xa comen amos an e io men e, a pun uación inal DAI clasi ica a maloclusión
en ca o ca ego ías, cada unha das cales es á elacionada cunha necesidade de a amen o
o odón ico: unha pun uación de ≤25 indica maloclusión no mal ou meno (non se p ecisa
a amen o); unha pun uación de 26 a 30 ep esen a unha maloclusión mode ada / de ini i a
( a amen o elec i o); unha pun uación de 31 a 35 indica maloclusión g a e; e unha
pun uación de ≥36 indica unha maloclusión moi g a e (minus alía). Ademais, considé ase
que calque a pun uación do DAI de ≥31 equi e a amen o o odóncico. [146].
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
146
Des a o ma, emp egouse unha segunda a iable pa a medi a maloclusión den al,
clasi icándoa coma nula, mode ada, se e a ou moi se e a en elación coas pun uacións
ob idas no DAI. [137].
4.8 ANÁLISE ESTATÍSTICO
A análise dos da os incluíu es a ís ica desc i i a e in e encial. Toda a análise es a ís ica
oi ealizada endo en con a que os da os se ob i e on median e un deseño de mos as
complexas. Pa a o análise es a ís ico emp egouse o paque e R Su ey ( e sión 4.0.3, The R
Founda ion o S a is ical Compu ing, c/o Ins i u e o S a is ics and Ma hema ics, Viena,
Aus ia).
As ca ac e ís icas da mos a o on desc i as median e dis ibución de ecuencias.
Calculá onse as medias do índice CAOD/cod e dos di e en es indicado es de ca ie pa a cada
g upo de idade. Tamén o on calculadas pa a cada idade as pun uacións medias DAI e a
p e alencia de maloclusión segundo a pun uación DAI.
As di e enzas en e os g upos de idade o on a aliadas median e a p oba Chi-squa e
coa co ección de Rao-Sco de segunda o de pa a as a iables cuali a i as, e, no caso das
a iables con inuas, a di e enza de medias a aliouse median e a p oba - S uden .
Pa a es ima a asociación en e as a iables es udadas e a p e alencia de ca ie,
ealizouse, en p imei o luga , unha análise de mos as complexas pa a a a iable dependen e
bina ia (p e alencia da ca ie) coa inalidade de calcula os Odds Ra ios (OR) e os seus
in e alos de con ianza axus ados.
Po ou o lado, co in de examina a asociación en e a maloclusión po un lado e as
a iables sociodemog á icas (xéne o, ipo de escola, esidencia) e a iables de saúde
bucoden al (p e alencia de ca ies, hixiene bucal) po ou o, ealizouse unha análise de
eg esión loxís ica, omando pun uacións DAI supe io a 26 como indica i o de maloclusión
pa a es e p opósi o.
Pa a cons uí os modelos, p imei o ealizamos unha análise bi a ian e coas a iables
de exposición e as posibles a iables de con usión; e pos e io men e, mon ouse un modelo de
eg esión loxís ica mul i a ian e que incluíu odas aquelas a iables independen es que
demos a on e unha signi icación es a ís ica in e io a 0,2 na análise bi a ian e. Pa a ob e o
mello modelo ma emá ico, eliminá onse des e modelo a iables independen es cun maio
ni el de signi icación es a ís ica, semp e que os coe icien es das p incipais a iables de
exposición non cambia an máis dun 10% e que o c i e io Akaike mello a a. Todos os p- alo
o on bila e ais, e os p- alo de 0,05 ou menos conside á onse es a is icamen e signi ica i os.
Todos os da os o on analizados de o ma independen e pa a cada g upo de idade.
Ma e ial e Mé odo
147
Pa a analiza o aco do de calib ación, calculouse o índice de coe icien e de co elación
in aclases pa a as pun uacións DAI e emp egouse o coe icien e Kappa pa a os g aos de
maloclusión de inidos segundo ambos índices. Todos os alo es p o on de dúas ca as,
conside ándose es a is icamen e signi ica i os os p- alo de 0,05 ou menos.

149
5 RESULTADOS
A mos a pa a o es udo das a iables asociadas á ca ie e dos di e en es indicado es de
ca ie es i o o mada po 1828 alumnos, sendo 1045 indi iduos de 12 anos e 783 de 15 anos.
Po ou o lado, dado que os alumnos con a amen o o odóncico no momen o de es udo
o on eliminados, a mos a emp egada pa a a análise do DAI e da p e alencia de
maloclusións incluíu 1453 escola es, o mados po 868 alumnos de 12 anos e 585 alumnos
de 15 anos.
5.1 ANÁLISE DESCRITIVO
5.1.1 Va iables de es udo en elación co isco de ca ie
A dis ibución das dis in as a iables, segundo os dis in os g upos de idade, desc íbese
na áboa 17. O 65,8% dos indi iduos de 12 anos in o ma on de cepilla se os den es máis
dunha ez ao día, unha po cen axe que aumen ou no g upo de 15 anos. Men es que o uso
de lúo en pas a de den es, enxaugadu as ou xeles oi do 91,3% e 90,5% pa a os nenos de
12 e 15 anos espec i amen e, o uso do ío den al es i o po debaixo do 20% en ámbolos
g upos. A media da idade inicial de cepillado de den es oi de 3,88 anos (SD ±1,67), sen
di e enzas signi ica i as en e os g upos de idade. Con espec o aos hábi os die é icos, o
94,4% da mos a de 12 e o 52,1% da mos a de 15 anos in o ma on dunha die a ca ioxénica,
con di e enzas es a is icamen e signi ica i as. Des es escola es cunha die a ca ioxénica, a
maio po cen axe co esponde ó sexo masculino co 96,2% do consumo aos 12 anos,
si uación que se epi e no g upo de 15 anos (55%).
NEREA OBREGÓN RODRÍGUEZ
150
Táboa 17. Dis ibución das a iables na mos a de escola es galegos pa a o es udo da ca ie e os ac o es de
isco de ca ie, po g upo de idade.
Va iables
P e alencia
12 anos
15 anos
p-
alo
n
%
IC 95%
n
%
IC 95%
Sexo
Masculino
501
47,8
44,5- 51,2
339
43,2
39,6-46,9
0,0706
Feminino
544
52,2
48,8- 55,5
444
56,8
53,1-60,4
Ámbi o de
esidencia
U bano
605
53,5
50,1- 56,8
488
54,6
50,9-58,3
0,6482
Ru al
440
46,5
43,2- 49,9
295
45,4
41,7-49,1
F ecuencia
de cepillado
Máis dunha ez ó día
698
65,8
62,5- 68,9
611
78,0
74,7-80,9
<0,0001
Unha ez ó día
226
22,5
19,8- 25,5
134
16,8
14,2-19,7
Menos dunha ez ó día
21
2,0
1,2- 3,2
15
1,9
1,2-3,2
Ocasionalmen e
86
8,5
6,8-10,6
20
3,2
2,0-5,1
Nunca ou case nunca
10
1,2
0,6-2,4
1
0,1
0,0-0,6
Tipo de
cepillo de
den es
Manual
874
85,3
82,7-87,6
705
92,0
89,7-93,8
0,0008
Eléc ico
294
33,9
0,5-37,4
167
23,9
20,7-27,4
ambos
133
12,7
10,7-15,1
81
10,4
8,5-12,8
Idade de
inicio de
cepillado
Media
3.82
-
3,72-3,92
3.94
-
3,81-4,07
0,1775
Hixiene o al
Ausencia de placa den al
218
19,9
17,3-22,7
279
36,2
32,7-39,9
<0,0001
Placa no bo de xinxi al
479
46,1
42,7-49,4
350
44,9
41,2-48,6
Placa no 1/3 xinxi al
261
25,5
22,7-28,6
128
15,8
13,2-18,7
Placa > de 1/3 xinxi al
86
8,6
6,8-10,7
26
3,1
2,1-4,7
Uso de
luo u os
Si
954
91,3
89,2- 93,1
709
90,5
88,0-92,6
<0,0001
Non
91
8,7
6,9- 10,8
74
9,5
7,4- 12,0
Uso de seda
den al
Si
159
18,6
15,9-21,7
127
19,2
16,3-22,5
0,7942
Non
707
81,4
78,3-84,1
552
80,8
77,5-83,7
Die a
Ca ioxénica
983
94,4
92,6- 95,7
410
52,1
48,4-55,7
<0,0001
Non ca ioxénica
62
5,6
4,3- 7,4
373
47,9
44,3-51,6
Tipo de
a ención
bucoden al
Pública
341
33,3
30,2- 36,6
163
20,3
17,5-23,4
<0,0001
P i ada
686
66,7
63,4- 69,8
610
79,7
76,6-82,5
Tempo
dende a
úl ima isi a
ó den is a
Fai menos de 1 mes
307
30,5
27,4-33,7
216
28,1
24,9-31,6
0,0769
1-3 meses
241
24,6
21,8-27,7
178
23,0
20,1-26,3
4-5 meses
246
24,0
21,3-27,1
167
21,8
18,9-25,1
Máis de 6 meses
208
20,2
17,6-23,0
205
26,2
23,1-29,6
Nunca
8
0,7
0,3-1,5
7
0,8
0,4-1,7
P e alencia
de ca ie
Si
409
39,6
36,3- 42,9
385
51,7
48,0-55,4
<0,0001
Non
636
60,4
57,1- 63,7
398
48,3
44,6-52,0
A aliación es a ís ica emp egando a p oba Chi-cad ado con co ección Rao-Sco de 2ª o de pa a di e enzas po g upos de idade.
Resul ados
151
A p opo ción de escola es que asis i on ao den is a nos úl imos 6 meses supe ou o 70%
nos dous g upos de idade. Os den is as p i ados iñan po cen axes supe io es de escola es
espec o o se izo público de saúde den al (p opo cionado polo SERGAS) en ámbolos
g upos de idade.
A p e alencia da ca ies aumen ou coa idade, pasando do 39,6% aos 12 anos ao 51,7%
aos 15 anos. Aínda que houbo unha di e enza es a is icamen e signi ica i a en e os g upos
de idade, non houbo e idencias de di e enzas signi ica i as elacionadas co xéne o. A
p e alencia de ca ies oi ap oximadamen e un 6% maio en e os nenos que i en nas zonas
u ais, ainda que es as di e enzas non o on es a is icamen e signi ica i as.
5.1.2 Índices de ca ie
A media de den es sans pa a ambos g upos de idade é ap oximadamen e de 25, como
se mos a na áboa 18. A media de den es caídos é lixei amen e maio aos 12 anos que aos
15 (0,22 on e a 0,15, espec i amen e), a di e enza da media de den es ausen es e
ob u ados, que é maio pa a o g upo de escola es de 15 anos (0,5 on e a 0,22 pa a os den es
ausen es e 0,66 on e a 1,22 pa a os den es ob u ados, espec i amen e).
O índice CAOD/ cod oi maio en 15 anos que no g upo de 12 anos de idade, cun 1,8
(SD ±1,87) e 0,82 (SD ±1,46) espec i amen e, en pa e debido á maio p opo ción de den es
ob u ados (1,22 ±1,75 ). O núme o medio de den es ausen es oi lixei amen e maio aos 12
anos (0,2 ± 0,75 on e a 0,15 ± 0,52, espec i amen e), como podemos obse a na áboa
18. O índice de SiC amén oi maio os 15 anos de idade (3,44 ±1,75 on e a 2,46 ±1,56),
con di e enzas es a is icamen e signi ica i as. Non se a opa on di e enzas signi ica i as
elacionadas co xéne o pa a es es indicado es.
O índice de es au ación en escola es de 15 anos é un 10% supe io ao de 12 anos,
pasando do 73,29% aos 12 anos ao 87,13% aos 15 anos. Es as po cen axes son maio es pa a
as nenas (75,34%) que pa a os nenos (71,27%) ós 12 anos, men es que aos 15 anos non hai
di e enzas. A p opo ción global de a ec ación amén oi maio no g upo de 15 anos, cun
5,01%, sendo maio nas nenas (5,4%) que nos nenos (4,5%), e di e indo a edo dun 1%
en e sexos. Tamén se a opa on di e enzas es a is icamen e signi ica i as en e os g upos de
idade nos dous indicado es.
Ou os indicado es do es ado de saúde bucoden al, como o Índice Funcional Den al e
o Índice de Saúde Den al, ambos son medidas uncionais, que mos an alo es moi p óximos
pa a ambos g upos. No caso do p imei o, os seus alo es o on, de media, de 0,93 pa a os
12 anos e 0,98 pa a os 15 anos, cunha des iación es ánda de ±0,075 e ±0,043,
espec i amen e. Pola súa banda, o Índice Funcional Den al p esen ou alo es de 0,88
±0,126 pa a o g upo de 12 anos, e pa a os escola es de 15 anos, alo es medios de 0,89
±0,137.

255
A saúde o al é un indicado cla e da saúde xe al e da calidade
de ida.
Emp egando da os ex aídos dunha enquisa ealizada a ni el
au onómico, ealizouse un es udo desc ip i o e
ans e sal en escola es
de 12 e 15 anos de Galicia, e xe ouse un modelo de eg esión loxís ica
incluíndo a iables
elacionadas coa ca ie e a maloclusión. A
p e alencia de
ca ie a opada en escola es galegos oi baixa segundo os
c i e ios da OMS, pe o segue sendo un p oblema impo an e de
saúde
pública. A p e alencia de ca ie e o CAOD aumen a on
dos 12 ós 15 anos
de idade. A p e alencia de maloclusión, o índice DAI e placa den al
o on maio es nos escola es de 12
anos, men es que a expe iencia de
ca ie oi maio ós 15. A expe iencia de ca ie e a p esencia de placa den al
es i e on
asociadas á maloclusión en ambos g upos de idade.