A ículo ecibido el día: 07/04/2015
A ículo acep ado de ini i amen e el día: 26/05/2015
Es udios de Foné ica Expe imen al, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
UNHA FERRAMENTA INFORMÁTICA PARA A ANÁLISE
DIALECTOMÉTRICA DA PROSODIA
A COMPUTING TOOL FOR THE DIALECTOMETRIC ANALYSIS
OF PROSODY
A
DELA
M
ARTÍNEZ
C
ALVO
Uni e sidade de San iago de Compos ela
adela.ma [email protected]
E
LISA
F
ERNÁNDEZ
R
EI
Uni e sidade de San iago de Compos ela
elisa. e nan[email p o ec ed]
Unha e amen a in o má ica pa a a análise dialec omé ica… 291
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
RESUMEN
Nes e aballo p esén ase unha e amen a in o má ica, desen ol ida co so wa e
es a ís ico R, que lle pe mi e ao usua io ealiza unha análise dialec omé ica dos
da os p osódicos do co pus ixo ecollido no p oxec o AMPER. Non se p ecisa
coñecemen os p e ios no uso do so wa e R, polo que a e amen a pode se
emp egada po calque a usua io in e esado nes e ipo es udos. A análise dialec o-
mé ica ealizada pola e amen a inclúe o cálculo de co elacións en e cu as de
F0 e a ob ención das dis ancias p osódicas en e as dis in as localizacións ( alan es
ou ou a a iable de in e ese) exis en es no co pus. Unha ez cons uída a áboa de
dis ancias p osódicas, o usua io pode aplica median e a e amen a écnicas da
es a ís ica mul i a ian e, como o escalado mul idimensional (MDS) e a análise de
conglome ados. Con es a úl ima me odoloxía, o usua io pode de ec a
ag upamen os nas localizacións ( alan es ou ou a a iable de in e ese) segundo a
súa p oximidade en e mos de dis ancia p osódica.
Palab as cla e: análise de conglome ados, co elación, dialec ome ía, dis ancia
p osódica, MDS, p oxec o AMPER.
ABSTRACT
This pape p esen s a compu ing ool, de eloped wi h he s a is ical so wa e R,
which allows a use o pe o m a dialec ome ic analysis o he p osodic da a in he
ixed co pus collec ed in he AMPER p ojec . Since no p e ious knowledge abou
using R is assumed, his ool can be used by any use in e es ed in such s udies.
The dialec ome ic analysis ha is pe o med includes calcula ion o co ela ions
be ween F0 cu es and o p osodic dis ances be ween di e en loca ions co e ed
by he co pus ( o speake s o any o he a iable). Once he able o p osodic
dis ances has been gene a ed, he use can hen apply mul i a ia e s a is ical
echniques o i , such as mul idimensional scaling (MDS) and clus e analysis. The
la e allows he use o de ec he exis ence o clus e s o loca ions (by speake o
ano he a iables) acco ding o hei closeness in e ms o p osodic dis ance.
Keywo ds: clus e analysis, co ela ion, dialec ome y, p osodic dis ance, MDS,
AMPER p ojec .
292 Adela Ma ínez Cal o e Elisa Fe nández Rei
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
1. INTRODUCIÓN
Nos úl imos anos ealizá onse di e sas in es igacións di ixidas a analiza e
compa a os azos p osódicos en dis in as a iedades lingüís icas. Un exemplo da
impo ancia des a liña de aballo é o p oxec o in e nacional AMPER que en como
obxec i o p incipal o es udo e a desc ición da p osodia den o do ámbi o da
Romania (AMPER s.d.). Como pa e des e p oxec o elabo ouse un co pus ixo pa a
cada unha das linguas ománicas conside adas cunha me odoloxía común. Des e
co pus, cons i uído po unha se ie de es u u as sin ác icas en que se con olan
a iables como o núme o de sílabas ou a posición acen ual, ex áense os alo es de
ecuencia undamen al (F0), du ación e ene xía pa a pe mi i a compa ación da
en oación nas di e en es a iedades lingüís icas.
Nes e aballo p esén ase unha e amen a in o má ica pa a a análise
dialec omé ica des e ipo de da os p osódicos desen ol ida co so wa e lib e R (R
Co e Team, 2014). A e amen a, ac ualmen e na súa úl ima ase de desen ol e-
men o, es a á dispoñible na web do Ins i u o da Lingua Galega (h p://ilg.usc.es/) a
inais do ano 2015. Pa a a súa u ilización a ni el usua io, non é necesa io e
coñecemen os p e ios no manexo do so wa e R, xa que a e amen a ai guiando
ao usua io en cada paso da execución, e só se p ecisa ins ala R no equipo (con
ce os paque es adicionais) e ca ga os a qui os *.R da e amen a. A e amen a
in o má ica pe mi e:
1. Ca ga os da os p osódicos do co pus ixo do p oxec o AMPER e
ealiza unha análise desc i i a das a iables F0, du ación e ene xía.
2. Ob e e ep esen a g a icamen e as co elacións (ponde adas pola
ene xía) en e as cu as da F0 e as dis ancias p osódicas asociadas.
3. Calcula e ep esen a g a icamen e o escalado mul idimensional (MDS)
de i ado das dis ancias p osódicas.
4. Realiza unha análise de conglome ados baseada nas dis ancias
p osódicas e ep esen a nun dend og ama os ag upamen os de ec ados.
A con inuación desc íbense con máis de alle cada unha das uncionalidades da
e amen a. Os exemplos de ep esen acións g á icas das seccións seguin es
co esponden á análise dialec omé ica do co pus ixo ecollido no p oxec o
AMPER-Galicia (AMPER-Galicia s.d.).
Unha e amen a in o má ica pa a a análise dialec omé ica… 293
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
2. CARGA DOS DATOS PROSÓDICOS
O usua io pode ca ga na e amen a os da os p osódicos de o ma ápida e sinxela
a pa i dos a qui os *. x o ma ados segundo a es anda ización do p oxec o
AMPER. Cada un des es a qui os con én a F0 (medida en Hz), a du ación (medida
en ms) e a ene xía (medida en dB) pa a cada ogal da es u u a sin ác ica á que
co esponden os da os p osódicos. Na igu a 1 pode e se un exemplo de a qui o
*. x con es e o ma o.
Figu a 1. Exemplo de a qui o *. x o ma ado segundo a es anda iza-
ción do p oxec o AMPER (da os do AMPER-Galicia).
Cómp e sinala que, ademais de ob e os da os p osódicos do con ido dos a qui os,
a e amen a amén é quen de ex ae a in o mación codi icada no p opio nome do
a qui o, o mado po no e ca ac e es onde:
1. Os ca ac e es 1 a 3 indican a localización do alan e.
2. O ca ác e 4 é un núme o en ei o que indica o sexo do alan e (pa :
home; impa : mulle ).
3. Os ca ac e es 5 a 7 indican a es u u a sin ác ica e acen ual da ase.
4. O ca ác e 8 indica a modalidade (a: a i ma i a; i: in e oga i a; n:
nega i a; m: nega i a in e oga i a).
5. O ca ác e 9 é un núme o en ei o que indica o núme o de epe ición.
294 Adela Ma ínez Cal o e Elisa Fe nández Rei
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
Es a in o mación adicional pe mi e, po exemplo, que o usua io poida ealiza a
análise dos da os segundo a localización xeog á ica dos in o man es, o sexo do
alan e, a modalidade o acional, a es u u a acen ual ou calque a ou a a iable de
in e ese que poida se iden i icada a pa i da codi icación dos nomes dos a qui os.
Pa a pode aballa adecuadamen e coas es u u as sin ác icas p esen es nos da os
p osódicos a analiza , é p eciso que a e amen a eña acceso amén a dous
a qui os *.cs auxilia es ela i os ás es u u as sin ác icas e ás localizacións,
espec i amen e. O p imei o deles é un a qui o *.cs con es columnas de da os
que debe con e os códigos das es u u as sin ác icas p esen es nos da os (columna
cod), a lingua á que co esponden os da os (columna ling) e o código ANEPVANE
da es u u a sin ác ica (columna anep ane). O código ANEPVANE dunha es u u a
sin ác ica cons úese indicando o núme o de sílabas que en pa a cada elemen o da
es u u a básica das ases conside adas no co pus ixo do p oxec o AMPER:
(De e minan e + Nome + Ex ensión) + (Pa ícula + Ve bo) + (De e minan e +
Nome + Ex ensión). Po exemplo, no caso do galego, a es u u a sin ác ica w (“o
médico pequeno alaba co cabalo”) codi ícase como A1N3E3 P0V3 A1N3E0. O
segundo a qui o *.cs equi ido debe con e , polo menos, dúas columnas de da os
co esponden es ao código da localización (columna cod) e á lingua dos da os
p osódicos exis ados nese pun o de enquisa (columna ling).
Po ou a banda, se o usua io posúe un mapa da zona na que se si úan as
localizacións dos da os p osódicos en o ma o mul ia qui o shape ile, pode á
ca galo a a és da e amen a e ob e algunhas ep esen acións xeog á icas dos
esul ados ob idos du an e a análise dialec omé ica. O mul ia qui o shape ile é un
o ma o de a qui o desen ol ido pola compañía ESRI (ESRI, 1998) e de uso
común pa a o almacenamen o de da os espaciais e xeog á icos. Es e o ma o pode
cons a de a ios a qui os in o má icos, dos cales son imp escindibles es con
ex ensións *.shp, *.shx e *.db , espec i amen e. Poden ob e se mapas nes e ipo
de o ma o pa a uso non come cial en In e ne . Po exemplo, a base de da os
GADM (GADM, s.d.) ecolle in o mación de bases de da os espaciais de a ios
o ganismos gobe namen ais e dou as o ganizacións, odos elas dispoñibles en
In e ne .
Pa a as ep esen acións xeog á icas, ademais do mapa, é p eciso que o a qui o
auxilia *.cs co esponden e ás localizacións con eña dúas columnas de da os, a
maio es das que se indica on an e io men e, onde o usua io debe e in oducidas
as coo denadas de lonxi ude e la i ude de cada localización (columnas lonx e la )
no mesmo sis ema de e e encia emp egado no mul ia qui o shape ile. Con es a
in o mación, a e amen a é quen de ob e os polígonos de Thiessen ( amén
Unha e amen a in o má ica pa a a análise dialec omé ica… 295
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
chamados diag amas de Vo onoi ou eselación de Di ichle ). Es es polígonos eñen
de e minados polas in e seccións das media ices dos segmen os que unen cada pa
de localizacións conside adas e cons i úen un mé odo de in e polación simple e
emp egado habi ualmen e na ep esen ación espacial de da os non cuan i a i os. A
combinación des es polígonos co mapa o ixinal pe mi e ep esen a algúns dos
esul ados dialec omé icos xe ados median e a colo ación de cada polígono
segundo a escala de co es de in e ese en cada momen o. A igu a 2 amosa un
exemplo des e ipo de ep esen acións g á icas.
Figu a 2. Exemplo de ep esen ación g á ica median e a combinación
dun mapa e os polígonos de Thiessen (pun os de enquisa do AMPER-
Galicia).
Unha ez que odos os da os o on ca gados na e amen a, o usua io pode ealiza
unha análise desc i i a das a iables de in e ese e xe a un esumo es a ís ico pa a
cada unha delas (mínimo, máximo, media…). Tamén en a posibilidade de
ep esen a g a icamen e os da os, incluíndo nunha mesma igu a, po exemplo, as
dis in as epe icións dunha es u u a pa a unha localización ( alan e ou ou a
a iable de in e ese) conc e a. Na igu a 3 emos odas as ealizacións dos
enunciados in e oga i os seleccionados pa a a análise en Ca iño (pun o de enquisa
oa1), an o do in o man e masculino (oa14) como da in o man e eminina (oa11).
P esén anse as di e en es es u u as aliñadas pola posición do acen o no núcleo do
suxei o e na úl ima palab a do complemen o: núcleo do suxei o oxí ono e úl ima
palab a do complemen o pa oxí ona (ox-pa), núcleo do suxei o pa oxí ono e úl ima
palab a do complemen o p opa oxí ono (pa-p ) e c. Así mesmo, esál ase co bo de
en neg o a mediana de odas as ealizacións pa a cada in o man e e cada es u u a.
296 Adela Ma ínez Cal o e Elisa Fe nández Rei
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
Figu a 3. Cu as de F0 das dis in as es u u as acen uais dos
in o man es (masculino e eminino) de Ca iño, A Co uña (da os do
AMPER-Galicia).
3. CORRELACIÓNS PONDERADAS E DISTANCIAS PROSÓDICAS
Pa a cada pa de cu as en oa i as coa mesma es u u a e modalidade, a e amen a
in o má ica calcula a medida de co elación en e cu as de F0 ponde ada pola
ene xía do sinal, de inida po :
i
w(i)(
1
(i) – m
1
)(
2
(i) – m
2
)
co (
1
,
2
) =
¥
i
w(i)(
1
(i) – m
1
)
2
i
w(i)(
2
(i) – m
2
)
2
onde
1
e
2
son as cu as de F0 pa a cada unha das ases, m
1
e m
2
os alo es
medios de F0 pa a
1
e
2
, e w a media dos alo es de ene xía das dúas cu as
(He mes, 1998; d’Alessand o e al, 2011, Mou inho e al, 2011). Es a medida de
co elación a alía de o ma cuan i a i a a simili ude pe cep i a en e dúas cu as
de F0.
Unha e amen a in o má ica pa a a análise dialec omé ica… 297
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
Aplicando es a medida de co elación ponde ada a pa es de cu as o ixinadas na
mesma localización ( alan es ou ou a a iable de in e ese) pode ob e se unha
medida da a iabilidade asociada a cada localización ( alan es ou ou a a iable de
in e ese). Na igu a 4 amósanse, en o ma de boxplo s, os esul ados ob idos pa a
es a medida de a iabilidade in a-localización no caso das ases in e oga i as.
Nes e caso, os exis os asociados a Cangas (on1) semellan se os que p esen an
unha maio a iabilidade.
Figu a 4. Exemplo de ep esen ación g á ica da a iabilidade in a-
localización (da os do AMPER-Galicia).
Po ou a banda, a aplicación da medida de co elación a pa es de cu as
o ixinadas en localizacións ( alan es ou ou a a iable de in e ese) dis in as pe mi e
de ini unha dis ancia p osódica en e cada pa de localizacións ( alan es ou ou a
a iable de in e ese). A e amen a in o má ica ob én a mediana das co elacións
ponde adas en e cada pa de cu as coa mesma es u u a e modalidade de dúas
localizacións ( alan es ou ou a a iable de in e ese) di e en es e pe mi e ao usua io
xe a a áboa de co elacións co esponden e á p oximidade p osódica en e as
di e en es localizacións e ep esen ala g a icamen e. Na igu a 5 emos un
exemplo das co elacións que p esen an as in e oga i as absolu as en odos os
pun os de enquisa do AMPER-Galicia. Como se indica na lenda, a escala de co es
indica a co elación (can o máis cálida sexa a co , máis p oximidade; can o máis
ía, meno p oximidade). Des e xei o, podemos comp oba que hai un impo an e
g upo de pun os de enquisa, os que se co esponden co denominado galego común,
298 Adela Ma ínez Cal o e Elisa Fe nández Rei
EFE, ISSN 1575-5533, XXIV, 2015, pp. 289-303
que p esen an en e eles unha al a co elación (desde oa1 a a o 1); un segundo
g upo, os das Rías Baixas, que p esen a unha co elación amén bas an e al a en e
eles (om1, on1 e oo1), pe o máis baixa con espec o ao galego común
(especialmen e Oia, oo1); e, inalmen e, un pun o de enquisa, Camelle (ok1), con
meno co elación cos pun os de enquisa do galego común, pe o amén con baixa
co elación coas a iedades das Rías Baixas.
Figu a 5. Exemplo de ep esen ación g á ica da áboa de co elacións
ponde adas (da os do AMPER-Galicia).
A pa i da áboa de co elacións ponde adas, a e amen a pe mi e cons uí a
áboa de dis ancias p osódicas asociada emp egando algunha das medidas
dispoñibles: euclidiana, sup emo, Manha an, Canbe a ou Minkowski. En e elas,
a máis emp egada é a dis ancia euclidiana, que é a dis ancia cad á ica usual en e
dous ec o es de da os numé icos. Nese caso, pa a cada pa de localizacións
( alan es ou ou a a iable de in e ese), a dis ancia p osódica en e elas calcúlase
como:
dis (x,y) =¥
ni=1
(x
i
– y
i
)
2
,
onde os ec o es x = (x
1
,...,x
n
) e y = (y
1
,...,y
n
) con eñen, espec i amen e, as
co elacións ponde adas de dúas seleccionadas con odas as n exis en es no
conxun o de da os p osódicos. Unha ez xe ada a áboa de dis ancias p osódicas,
