| 9
Vo wo
A zach/Be
g-Ka abach is mi dem K ieg, de om Sep embe bis No embe 2020 um
die Region ob e, wiede in das ö en liche Bewuss sein gekommen. Die jüngs en E eig
nisse
wie die übe iele Mona e andaue nde Blockade des La schin-Ko ido s (Be dzo ), de ein-
zigen Ve bindung zwischen de Republik A menien und A zach, ließen die So ge um einen
e neu en Genozid an de a menischen Be ölke ung be ü ch en. Dabei kämp en nich nu die
Menschen um ih Übe leben o O . Vielmeh wa und is auch das a menische kul u elle
E be massi bed oh . Die Si ua ion ha sich mi de ak ischen Kapi ula ion de Republik A -
zach im Zuge eine gewal samen Übe nahme am 20. Sep embe 2023 noch einmal e schä .
Es wa abzusehen, dass die a menische Be ölke ung in de Folge des Wa ens ills ands die
Region nich nu e lassen müssen wü de, sonde n dass auch das a menische Kul u gu mas-
si ge äh de wi d. Dies gil nun auch besonde s ü die Zei nach dem 1. Janua 2024, an dem
die Region endgül ig an Ase baidschan übe geben wi d. Eben au das E be o O will de
o liegende Band au me ksam machen. E dokumen ie eine in e na ionale Tagung, die om
15.–19. Juli 2022 in Je ewan und in He mon/Vayo s Dzo s a ge unden ha .
Ausgelös du ch die k iege ischen E eignisse und ih e Folgen ha en poli ische, ki ch-
liche und auch wissenscha liche Ein ich ungen sich be ei s zu o in ensi e de Region
und ih e Geschich e zugewand . In diesem Kon ex wa en auch Au u e zum Schu z de
Kul u gü e in A zach publizie wo den. Einen solchen Au u im akademischen Kon ex
haben die He ausgebe in und die He ausgebe am 4. Mä z 2021 publizie .1 E wu de on
zahl eichen Ve e e :innen un e schiedliche wissenscha liche Disziplinen aus A me-
nien, Deu schland, G iechenland, G oßb i annien, dem Libanon und Schweden un e -
sch ieben. Ve gleichba e P oklama ionen gab es be ei s zu o nich nu du ch den Öku-
menischen Ra de Ki chen am 29. Sep embe 2020,2 sonde n auch om Zen alkomi ee
de Deu schen Ka holiken und de ömisch-ka holischen Solida i ä sak ion Reno abis am
3. Dezembe 2020.
3
Mi unse em e s en Au u e bunden wa auch die Fo de ung nach Ve ans al ungen on
Wo kshops und in e na ionalen Fach agungen zu Klös e n/F ömmigkei /Kon lik - und F ie-
dens o schung mi in e na ional ausge ich e en Publika ionen. In diesem Sinne haben wi
1 »Au u zum Schu z de Kul u gü e in Ka abach« (4.3.2021), un e : h ps://kon essionskundliches-ins i u .de/wp-con-
en /uploads/2021/03/Au u -Ka abach- in-3.pd (le z e Zug i : 21.9.2023).
2 WCC s a emen on he escala ion o con lic in he dispu ed Nago no-Ka abakh egion (29.09.2020), un e : h ps://www.
oikoumene.o g/ esou ces/documen s/wcc-s a emen -on- he-escala ion-o -con lic -in- he-dispu ed-nago no-ka a-
bakh- egion (le z e Zug i : 21.9.2023).
3 Gemeinsame E klä ung on Zen alkomi ee de deu schen Ka holiken und Solida i ä sak ion Reno abis, »Ve eibung
s oppen – Menschliches Elend linde n – Kul u elles E be bewah en!« (3.12.2020), un e : h ps://www. eno abis.de/si e/
asse s/ iles/12422/2020_12_03_gemeinsamee klae ungbe gka abach.pd (le z e Zug i : 21.9.2023).
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p1
10 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
zunächs ein e s es digi ales Fachgesp äch am 4. Mä z 2021 e ans al e .4 Es olg e eine in-
e kon essionelle Online-Tagung zum Thema Das A menische Kul u e be in Be g-Ka abach/
A zach und die Deu schen am 9. Juni 2021.5 Auch die hie dokumen ie e in e na ionale
Tagung is in diesem Kon ex zu sehen. Wäh end das P og amm im Juni 2021 insbesonde e
das In e esse deu sche Ins i u ionen (u.a. des Gus a -Adol -We kes), deu schsp achige
Missiona e, Fo sche und Ki chenpoli ike (F ied ich Ca l And eas, Geo ges Bachimon ,
He mann Gol z, Johannes Lepsius) an A zach und A menien hema isie e, s eh hie o
allem das kul u elle E be de Region im Fokus. Dies e schein umso wich ige , als in le z e
Zei imme wiede da au hingewiesen wu de, dass Ase baidschan in den im K ieg on
2020 zugesp ochenen Gebie en Spu en de a menischen Geschich e als e mein liche Fäl-
schungen besei ig .6 Eine wissenscha liche, ausgewogene Analyse des kul u ellen E bes
de Region e schein somi äuße s d inglich.
Publika ionen zu a menischen Kul u , Theologie und Ki chengeschich e gib es zahl-
eiche ( gl. dazu meinen Bei ag in diesem Band). In all diesen Publika ionen wi d A -
zach/Be g-Ka abach und dessen kul u elles sowie heologisches E be allen alls ges ei .
Nu wenige Publika ionen in deu sche Sp ache lassen sich zu de Region selbs inden.
Ein Deside a de Fo schung s ell e dabei besonde s ein mul ipe spek i ische , in e diszi-
plinä e und in e na ionale Zugang zum Thema da . Ein solche Zugang is bei de hie
dokumen ie en Tagung a isie wo den. Neue Fo schungsaspek e wu den dabei insbeson-
de s
du ch einen Blick au die Region in globalhis o ische Pe spek i e gebo en. So wu de
z.B. auch die F age ges ell , wie im Kon ex de polyzen ischen Ch is en umsgeschich e
die Massake in A menien und de Völke mo d im Osmanischen Reich in Indien ezipie
wu den ( gl. den Bei ag on Klaus Koscho ke). Wich ig e schien es in diesem Kon ex
auch, die Rezep ion ak uelle En wicklungen o O im ökumenischen Kon ex au zu-
a bei en. Neben den ein kul u geschich lichen F agen sind Übe legungen zu ech sge-
schich lichen Ve anke ung de Region anges ell wo den. Im Vo de g und s and abe o
allem eine de aillie e e Bes andsau nahme des kul u ellen E bes in Fo m on Li e a u /
Handsch i en und A chi ek u . Dazu wa auch ein einlei ende Blick au die spezi ische
(Ki chen-)Geschich e on A zach no wendig. Es wu den e ne Ve gleiche mi a menische
Kuns und Kul u auße halb on A zach anges ell . Le z lich wu den demen sp echend
auch die ak uellen poli ischen Rahmenbedingungen des K ieges on 2020 analysie .
4 Siehe den Be ich un e : h ps://kon essionskundliches-ins i u .de/allgemein/au u -zum-schu z-de -kul u gue e -in-
be g-ka abach/ (le z e Zug i : 21.9.2023).
5 Siehe den Be ich un e : h ps://kon essionskundliches-ins i u .de/allgemein/das-deu sche-in e esse-am-kul u ellen-
e be-a meniens/ (le z e Zug i : 21.9.2023).
6 Geo g Pulling, »Kon lik e um ch is liches Kul u e be in Be g-Ka abach. We se z sich du ch?«, in: Dom adio.de
(15.02.2022), un e : h ps://www.dom adio.de/a ikel/kon lik e-um-ch is liches-kul u e be-be g-ka abach (le z e Zu-
g i : 21.9.2023).
Vo wo  | 11
Die Dokumen a ion is in ün Sek ionen gegliede . Zunächs we den die Kul u on A -
zach und ih e Bewah ung einlei end dokumen ie . Dies soll o allem auch dazu dienen,
einen kompak en Übe blick übe die Geschich e de Region, das ma e ielle sowie das nich -
ma e ielle E be de selben und die Fo schungsgeschich e zu ih zu e mi eln. In einem
zwei en Teil we den Geschich e und Theologie de Region an einigen Fallbeispielen e ie
o ges ell . In diesem Zusammenhang wu de auch de Kon ak on und nach Deu schland
e neu hema isie . De d i e Abschni des o liegenden Bandes okussie die ak uellen
K iegse eignisse und de en Folgen. In de ie en Sek ion geh es um die Region im globa-
len Kon ex . Dabei we den sowohl in e kul u elle Kon ak e nach Indien als auch hinein in
die Ökumene bea bei e . Selbs eine Ve bindung zwischen den Auseinande se zungen um
den Kaukasus und um die Uk aine wi d he ausgea bei e . De le z e ün e Teil des Buches
b ing einen in diese Fo m noch nich gebo enen Übe blick übe die kul u ellen Schä ze
on A zach. Ein neue Au u om 19. Juli 2022 zum Schu z des Kul u gu es de Region
wi d hie noch einmal mi allen Un e sch i en abged uck .7
De o liegende Band ha wie schon be ei s die Tagung mi dem zwei en Au u iel äl ige
Lese innen- und Lese k eise im Blick. Übe se zungen deu sche Bei äge ins A menische
und umgekeh sollen da ü so gen, dass sie in beiden Kul u k eisen zu lesen sind.
Bei
englischsp achigen Manusk ip en wu de au eine Übe se zung in eine wei e e Sp ache
e zich e , weil Englisch sowohl im zen aleu opäischen Kon ex als auch in de Kau-
kasus-Region ezipie we den kann. Da de Band zei nah e scheinen soll e, haben die
He ausgebe in und die He ausgebe da au e zich e , alle Bei äge nach den gleichen
T ansk ip ions ich linien ges al en zu lassen. Gleichwohl dü en alle Angaben nach oll-
ziehba sein. Einige Bei äge sind ehe als S immen aus de Region denn als wissenscha -
lich-analy ische Aus üh ungen zu e s ehen. Sie e schienen uns abe zu Dokumen a ion
de Wah nehmung de Geschich e und auch de gegenwä igen Si ua ion so we oll, dass
wi sie eben alls abd ucken.
Die Du ch üh ung de Tagung und auch die Publika ion haben g oßzügige Fö de ung
e ah en. Ohne die Finanzie ung de F i z Thyssen S i ung und de Calous e Gulbenkian
Founda ion hä e das P ojek nich umgese z we den können. Zu Dank e p lich e sind
wi e ne de E angelischen Ki che in Deu schland und dem Lepsiushaus Po sdam. Auße -
dem haben wi Un e s ü zung e ah en du ch die Diözese de A menisch-Apos olischen
Ki che on Vayo s Dzo , die Theologische Fakul ä de S aa lichen Uni e si ä Je ewan,
die Ame ikanische Uni e si ä on A menien und die Ch is ian-Alb ech s-Uni e si ä zu
Kiel. Die Übe se zungen on und ins A menische wu den on Ha u yun G. Ha u yunyan
kon ollie und edigie . Dabei wa en auch Anahi A agyan, Anahi H. Sa gsyan, Hayku-
hi G igo yan und A ak A. Sahakyan als Übe se ze :innen sowie Anahi R. Sa gsyan und
Goha D oshaki yan als Lek o innen be eilig . Die Redak ion de englischsp achigen Tex e
7 »D ohende Ve nich ung a menischen Kul u e bes in Be gka abach« (19.07.2022), un e : h ps://kon essionskundliches-in-
s i u .de/wp-con en /uploads/2022/07/DE_S ellungnahme_A zachkon e enz-28.7.2022-002.pd (le z e Zug i : 21.9.2023).
12 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ha Dagma Helle übe nommen. Besonde en Dank schulden wi dem Uni e si ä s e lag
Kiel, insbesonde e Kai Pe e Lohs ä e und Wiebke Buckow, abe auch meinen HiWis La s
E ichsen und Anna Ma ens ü die iel äl ige Un e s ü zung bei de D ucklegung.
Kiel, am Fes de K euze höhung 2023
And eas Mülle
| 13
Նախաբան
Արցախը/Լեռնային Ղարաբաղը կրկին հանրային ուշադրության կենտրոնում է
հայտնվել 2020 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին մոլեգնող պատերազմի պատճառով։ Վերջին
իրադարձությունները, ինչպես օրինակ Լաչինի (Բերձորի) միջանցքի երկարամսյա
շրջափակումը, որը միակ կապն էր Հայաստանի հանրապետության և Արցախի միջև,
առաջ բերեցին հայ բնակչության դեմ իրագործվող նոր ցեղասպանության վախ։
Այս ընթացքում միայն մարդիկ չէին, որ տեղում պայքարում էին իրենց գոյատևման
համար, այլ առհասարակ՝ հայկական ողջ մշակութային ժառանգությունը
գտնվում էր ու շարունակում է գտնվել սպառնալիքի ներքո։ Իրավիճակն էլ ավելի
վատթարացավ Արցախի հանրապետության փաստացի հանձնմամբ, ինչը տեղի
ունեցավ 2023 թ. սեպտեմբերի 20-ի բռնազավթման ընթացքում։ Կանխատեսելի էր,
որ այս զինադադարից հետո ոչ միայն հայ բնակչությունը ստիպված էր լինելու լքել
այս տարածաշրջանը, այլև հայկական մշակութային ժառանգությունը հսկայական
վտանգի էր ենթարկվելու։ Դա առավել ևս վերաբերում է 2024 թ. հունվարի 1-ից հետո
սկսվող ժամանակահատվածին, երբ սույն տարածաշրջանը վերջնականապես
կանցնի Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո։ Ահա այս ժառանգության վրա է
ցանկանում ուշադրություն հրավիրել սույն ժողովածուն։ Այստեղ հրատարակվում են
2022 թ. հուլիսի 15-19-ը Երևանում և Վայոց ձորի մարզի Հերմոն գյուղում տեղի ունեցած
միջազգային գիտաժողովում ընթերցված զեկուցումները։
Պատերազմական գործողություններով և դրանց հետևանքներով պայմանավորված՝
բազմաթիվ քաղաքական, եկեղեցական և գիտական հաստատություններ արդեն իսկ
ինտենսիվորեն անդրադարձել էին տվյալ տարածաշրջանին ու նրա պատմությանը։
Այս համատեքստում հրապարակվել էին նաև Արցախի մշակութային կոթողների
պաշտպանության կոչեր։ Մեր խմբագրական կազմը նման կոչ էր հրապարակել
ակադեմիական համատեքստում
2021 թ. մարտի 4-ին։1 Այն ստորագրել էին
տարբեր մասնագիտական ուղղությունների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ
Հայաստանից, Գերմանիայից, Հունաստանից, Մեծ Բրիտանիայից, Լիբանանից և
Շվեդիայից։ Նմանատիպ հայտարարություններ արվել էին նաև դրանից առաջ
2020 թ. սեպտեմբերի 29-ին Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի,2 իսկ 2020 թ.
1 «Կոչ՝ ի պաշտպանություն արցախի մշակութային կոթողների» (28.3.2021), տես՝ h ps://www.a a o .
am/2021/03/28/1180265/ (հարցվել է 24.9.2023)։
2 WCC s a emen on he escala ion o con lic in he dispu ed Nago no-Ka abakh egion (29.09.2020), տես՝ h ps://www.
oikoumene.o g/ esou ces/documen s/wcc-s a emen -on- he-escala ion-o -con lic -in- he-dispu ed-nago no-ka a-
bakh- egion (հարցվել է 21.9.2023)։

14 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
դեկտեմբերի 3-ին՝ Գերմանիայի կաթոլիկների կենտրոնական կոմիտեի և
Ռենովաբիս
արևելաեվրոպական օժանդակության հիմնադրամի կողմից։3
Մեր վերոնշյալ առաջին կոչի հետ մեկտեղ արտահայտվել էր վանքերի,
բարեպաշտության, հակամարտությունների և խաղաղության հետազոտությունների
վերաբերյալ աշխատաժողովների ու միջազգային գիտաժողովների անցկացման
պահանջ՝ միջազգային ուղղվածություն ունեցող համապատասխան
հրապարակումներով: Դա նկատի ունենալով՝ մենք նախևառաջ կազմակերպեցինք 2021
թ. մարտի 4-ի մեր առաջին առցանց մասնագիտական քննարկումը:4 Դրան հաջորդեց
2021 թ. հունիսի 9-ին գումարված Հայկական մշակութային ժառանգությունը Լեռնային
Ղարաբաղում/Արցախում և գերմանացիները խորագրով միջքրիստոնեական առցանց
գիտաժողովը:5 Տվյալ ժողովածուում հրատարակված միջազգային գիտաժողովի
զեկուցումները ևս պետք է դիտարկվեն միևնույն համատեքստում: Եթե 2021 թ. հունիսի
մեր օրակարգը մասնավորապես ընդգրկել էր գերմանական հաստատությունների
(ներառյալ Գուստավ-Ադոլֆ հասարակական կազմակերպության), գերմանախոս
միսիոներների, հետազոտողների և եկեղեցական-քաղաքական գործիչների
(Ֆրիդրիխ Կարլ Անդրեաս, Գեորգ Բախիմոնտ, Հերման Գոլց, Յոհաննես Լեփսիուս)
հետաքրքրվածությունն Արցախով և Հայաստանով, ապա այստեղ ուշադրության
կենտրոնում է հիմնականում տարածաշրջանի մշակութային ժառանգությունը: Սա
առավել կարևոր է դառնում, քանի որ վերջերս բազմիցս նշվում է, որ Ադրբեջանը 2020 թ.
պատերազմից հետո իր վերահսկողության ներքո անցած տարածքներում վերացնում
է հայոց պատմության հետքերը՝ որպես ենթադրյալ կեղծիքներ։6 Հետևաբար,
տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության գիտական, հավասարակշռված
վերլուծությունը չափազանց հրատապ խնդիր է դառնում:
Հայ մշակույթի, աստվածաբանության և եկեղեցու պատմության վերաբերյալ
կան բազմաթիվ հրատարակություններ (տե՛ս այդ մասին սույն հատորում իմ իսկ
հոդվածում ներկայացված գրականությունը)։ Այս բոլոր հրապարակումներում
Արցախը/Լեռնային Ղարաբաղը և դրա մշակութային ու աստվածաբանական
ժառանգությունը լավագույն դեպքում միայն հպանցիկ են շոշափվում: Բուն
տարածաշրջանի մասին կարելի է գտնել գերմաներեն լեզվով միայն մի քանի
աղբյուրներ։ Հետազոտության բաց և միաժամանակ փափագ էր հատկապես տվյալ
թեմայի բազմահեռանկարային, միջառարկայական և միջազգային մոտեցումը։
Նշված մոտեցումը գրավոր ծանուցվեց մեր վերջին գիտաժողովի ընթացքում:
3
Gemeinsame E klä ung on Zen alkomi ee de deu schen Ka holiken und Solida i ä sak ion Reno abis, «Ve eibung
s oppen – Menschliches Elend linde n – Kul u elles E be bewah en!» (3.12.2020), տես՝ h ps://www. eno abis.de/si e/
asse s/ iles/12422/2020_12_03_gemeinsamee klae ungbe gka abach.pd (հարցվել է 21.9.2023)։
4 Տե՛ս ամփոփագիրը՝ h ps://kon essionskundliches-ins i u .de/allgemein/au u -zum-schu z-de -kul u gue e -in-
be g-ka abach/ (հարցվել է 21.9.2023)։
5 Տե՛ս ամփոփագիրը՝ h ps://kon essionskundliches-ins i u .de/allgemein/das-deu sche-in e esse-am-kul u ellen-e -
be-a meniens/ (հարցվել է 21.9.2023)։
6
Geo g Pulling, «Kon lik e um ch is liches Kul u e be in Be g-Ka abach. We se z sich du ch?», in: Dom adio.de (15.02.2022),
տես՝ h ps://www.dom adio.de/a ikel/kon lik e-um-ch is liches-kul u e be-be g-ka abach (հարցվել է 21.9.2023):
Նախաբան
| 15
Հատկապես նոր հետազոտական մոտեցումներ առաջարկվեցին՝ դիտարկելով
այս տարածաշրջանը համաշխարհային պատմական տեսանկյունից: Այսպես
օրինակ՝ հարցադրվել է, թե ինչպե՞ս են Հնդկաստանում ընկալվել հայրերի ջարդերը և
Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած ցեղասպանությունը՝ քրիստոնեության
բազմակենտրոն պատմության համատեքստում (տե՛ս Կլաուս Կոշորկեի հոդվածը)։
Այս առումով կարևոր էր ուսումնասիրել տեղում ներկայիս զարգացումների
ընկալումը նաև միջեկեղեցական համատեքստում: Բուն մշակութային-պատմական
հարցերի կողքին ուսումնասիրվել են տարածաշրջանի իրավական և պատմական
խարսխման խնդիրները։ Առաջնահերթությունը, սակայն, տրվել է մշակութային
ժառանգության ավելի մանրամասն արձանագրմանը՝ գրականության ու
ձեռագրերի և ճարտարապետության տեսքով: Սրա համար պահանջվում էր
նաև ներածական հայացք կոնկրետ Արցախի (եկեղեցական) պատմությանը։
Համեմատություններ են կատարվել բացի այդ Արցախից դուրս գտնվող հայկական
արվեստի ու մշակութային կոթողների միջև։ Ի վերջո, բնականաբար վերլուծվել են
2020 թ. պատերազմի հետևանքով առաջացած քաղաքական նոր պայմանները։
Մեր հրատարակությունը բաժանված է հինգ մասի: Սկզբում ներածական
ձևով փաստագրված են Արցախի մշակույթի պահպանման խնդիրները: Դա,
ամենից առաջ, անհրաժեշտ էր տարածաշրջանի պատմության, ինչպես նաև
նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ու դրանց մասին
եղած հետազոտությունների պատմության մասին պարփակ ընդհանուր
ակնարկ տալու համար: Երկրորդ մասում խորացված կերպով ներկայացվում են
տարածաշրջանի պատմությունն ու աստվածաբանությունը՝ ընտրված օրինակների
ուսումնասիրություններով: Այս համատեքստում կրկին քննարկվել են շփումները
Արցախի և Գերմանիայի միջև: Ժողովածուի երրորդ բաժինը կենտրոնացած է
ընթացիկ պատերազմական գործողությունների և դրանց հետևանքների վրա:
Չորրորդ մասը զբաղվում է սույն տարածաշրջանով գլոբալ համատեքստում: Այստեղ
դիտարկվել են թե՛ այլ միջմշակութային շփումները օրինակ Հնդկաստանի հետ և
թե՛ էկումենիկ շարժման պարագայում: Ուսումնասիրվել է նույնիսկ Կովկասում
և Ուկրաինայում ծավալված պատերազմական գործողությունների փաստացի
կապը: Գրքի վերջին՝ հինգերորդ մասը ներկայացնում է Արցախի մշակութային
գանձերի վերաբերյալ մինչ այժմ այս տեսքով դեռևս չհրապարակված ակնարկ:
Վերջում ևս մեկ անգամ ներկայացվում է տարածաշրջանի մշակութային կոթողների
պաշտպանության վերաբերյալ 2022 թ. հուլիսի 19-ին հրապարակված մեր երկրորդ
կոչը բոլոր մասնակիցների և մեզ միացած անձանց ստորագրություններով:
Ինչպես արդեն մեր վերոնշյալ կոչը, այս ժողովածուն ևս նախատեսված է ընթերցողների
լայն շրջանակների համար: Գերմաներեն և հայերեն թարգմանությունները պե
տք
է ապահովեն հոդվածների ընթերցումը երկու մշակույթներում: Անգլերենով
գրված տեքստերի թարգմանություն չի կատարվել, որովհետև այդ լեզուն
ընկալվում է ինչպես միջին եվրոպական համատեքստում, այնպես էլ հարավային
Կովկասի տարածաշրջանում: Քանի որ ժողովածուն պետք է անհապաղ լույս
16 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
տեսներ, խմբագիրները զերծ են մնացել բոլոր հոդվածներում անվանումներն
ու տեղանունները նույնագրման միևնույն կանոններին համաձայնեցնելուց:
Այդուամենայնիվ, բոլոր տվյալները պետք է հասկանալի լինեն: Զեկույցներից մի
քանիսը պետք է հասկացվեն ավելի շատ որպես ձայներ տարածաշրջանից, և ոչ թե
գիտական-վերլուծական շարադրանքներ:
Այդուամենայնիվ դրանք չափազանց արժեքավոր են՝ պատմության և ներկա
իրավիճակի ընկալման փաստագրության համար։ Այնպես որ, մենք տպագրում
ենք դրանք նույնպես:
Գիտաժողովի իրականացումը և տվյալ հրապարակումը մեծ աջակցություն
են ստացել: Նախագիծը բնավ չէր կարող իրականացվել առանց Ֆրից-Թյուսեն
հիմնադրամի և Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան ֆինանսավորման: Մենք
շնորհակալ ենք նաև Գերմանիայի ավետարանական եկեղեցուն և Պոտսդամի
Լեփսիուսի տուն-թանգարանին: Հարկ է նշել, որ բացի դրանից մեզ աջակցել են
Հայ առաքելական եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը, Երևանի պետական համալսարանի
Աստվածաբանության ֆակուլտետը, ինչպես նաև Հայաստանի ամերիկյան
ու Քիլի Քրիստիան Ալբրեխտի համալսարանները: Հայերենի և հայերենից
բոլոր թարգմանությունները վերահսկվել ու խմբագրվել են Հարություն Գ.
Հարությունյանի կողմից: Այդ գործընթացում որպես թարգմանիչներ ներգրավվել են
նաև Անահիտ Ավագյանը, Անահիտ Հ. Սարգսյանը, Հայկուհի Գրիգորյանը և Արտակ
Ա. Սահակյանը, ինչպես նաև Անահիտ Ռ. Սարգսյանն ու Գոհար Դրոշակիրյանը՝
որպես սրբագրիչներ: Անգլերեն տեքստերի խմբագրությունը ստանձնել է Դագմար
Հելլերը: Հատուկ շնորհակալություն ենք հայտնում Քիլի համալսարանական
տպարանի խմբագրությանը, հատկապես Կայ Պետեր Լոհստրետերին, ինչպես
նաև իմ ուսանողներից Լարս Էրիխսենին ու Աննա Մարտենսին` տպագրության
ընթացքում բազմապիսի ներգրավվածության համար:
Քիլ, 2023 թ. Խաչվերացի տոնին
Անդրեաս Մյուլլեր
Թարգմանությունը՝
Հարություն Գ. Հարությունյանի
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.