| 451
A menuhi D os -Abga jan
Die äl es e a menische Handsch i
Deu schlands im neuen Lich
Abs ac
This philological- ex ological s udy p o ides new insigh s in o he da ing o he oldes A menian
manusc ip in Ge many (Halle Uni e si y and S a e Lib a y, A men 1), which p esumably o igina es
om he A sakh sc ip o ia and is da ed 1224 in he ca alogue o A menian manusc ip s in Ge many
by Julius Aß alg and Joseph Moli o (1962). As a esul o he s udy, i was ound ou ha he inal
sen ence o John’s Gospel (Jn 21, 25) in he so-called A sakh Gospel was pe cei ed as a colophon
and he numbe nex o i as he yea o c ea ion o he A menian Gospel copy. Howe e , he ma gin
numbe does no ma k he yea o c ea ion o he manusc ip bu he segmen a ion o he Gospel ex
as do he o he c oss- e e ences o he Eusebian canon ables. In con as , he eal colophon by a
la e hand p o ides he only da ing o he manusc ip , namely he yea 373 acco ding o he A menian
calenda , which co esponds o he yea 924 AD.
1. Ein üh ung
Das sogenann e A zache E angelia (Աւետարան/Awe a an), genaue das Te ae angelia ,
das aus A zach (HS A men 1 / ULB Halle) s ammen soll, is eines de 31.000 Manusk ip e
( on Hunde ausenden), die wel wei Ve nich ung, B ände und Raub du ch F emdhe sche
übe leb en.
1
O wu den sie ge aub , um sie eue an die u sp ünglichen Besi ze zu ück zu
e kau en. Bis heu e is de Raub on Manusk ip en bzw. on A e ak en ak uell, denn
nach dem 44- ägigen a menisch-ase baidschanischen K ieg um den Be g-Ka abach/A zach
(2020) ingen die diploma ischen K eise nich nu um die Rückkeh de K iegsge angenen,
sonde n auch ih e Kul u gü e . Allein in den zus ändigen Ins i u ionen on Baku weilen
in olge de Ze s ö ung on Ki chen und Klös e n in de Sowje ischen Au onomen2 Repu-
blik Nachidschewan (besonde s in Agulis) sowie de ak uellen Ze s ö ungen in Schuschi
1 Zu Einzelhei en siehe: Koscho ke (2019), .a. 200-204 (zu A menien).
2 Au onom wu den die Republiken einge ich e , weil sie on A menie n bewohn und somi he e ogen besiedel wa en.
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p22
452 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
und ande en Sk ip o ien in Be g-Ka abach, das eben alls meh hei lich on den A menie n
kon inuie lich bewohn wa , abe willkü lich om sowje ischen Dik a o Joseph S alin de
Republik Ase baidschanischen SSR zugeschlagen wu de, iele a menische Handsch i en
als Raubgu .3 Das Beu egu e eich e auch ühe schon Eu opa und ande e Teile de Wel .
Wäh end seine Reise du ch Deu schland und F ank eich zwischen No embe 1930 und
Feb ua 1931 sich e e de Mechi ha is en-Geleh e Ne ses Akinean in den Biblio heken und
Büche eien diese Lände ca. 500 a menische Handsch i en.4 So eil e auch unse e E angelien-
handsch i das Los ih e Schicksalsgenossinnen und kam 1865 du ch den p eußischen Konsul
in T apezun (1858–1870), nämlich den O ien alis en D . O o Blau (1828-1879) nach Halle.5
Neben dem Philosophen F ied ich Nie zsche und dem Ägyp ologen Richa d Lepsius wa
e ›Alumnus‹ de Fü s enschule in P o a bei Naumbu g, s udie e in Halle und Leipzig Theo-
logie, Philosophie und O ien alis ik und wa sei 1855 in Kons an inopel, T apezun , Bosnien-
He zegowina und bis zu seinem F ei od 1879 in Odessa (damals zu Russland gehö end) im
diploma ischen Diens . Wäh end seine Reisen als Diploma du ch Kleinasien, A menien
und Pe sien olg e e seinen wissenscha lichen In e essen und sammel e Ma e ialien zu
Geschich e, Li e a u , E hnog aphie und Numisma ik de do lebenden Völke . Seine um-
ang eiche Münzsammlung schenk e e de Uni e si ä sbiblio hek in Leipzig und die a -
menischen Handsch i en, die e in Pe sien e wo ben ha e, de Biblio hek de Deu schen
Mo genländischen Gesellscha (DMG, geg . 1845), de en Biblio hek an de Uni e si ä Halle
angesiedel is . Damals wu de sie un e de Numme 308 in en a isie . Diese äl es e a me-
nische Handsch i Deu schlands bes eh aus 220 Blä e n und is in mi le e Majuskelsch i
in zwei Spal en gesch ieben. De Sch eibe und e mu lich auch Minia u male is Sa gis, de
Au aggebe Va dape S epannos und de Besi ze Vah am K onawo (Mönch).
Mi de Handsch i haben sich Julius Aß alg, Joseph Moli o 6 und Bu cha d B en jes7
in Deu schland auseinande gese z sowie H a a d Hakobyan8 (Je ewan), Tig an Koujoum-
jian9 (Pa is), Va dan De ikyan,10 Le on Chookaszian (Je ewan) und Mikayel A akelyan
(Moskau) au de a menischen Sei e, die Le z e en wäh end ih e Fo schungsau en hal e in
Halle. Die He ausgebe des Ka alogs de a menischen Handsch i en in Deu schland (1962)
Julius Aß alg und Joseph Moli o da ie en das Manusk ip au g und eine Randno iz (‘ոհգ
= 673) au das Jah 1224. Die ikonog aphischen und paläog aphischen Un e suchungen lie-
ßen spä e die Handsch i de A zach-U ike Minia u male eischule zuo dnen. Sie könn e
alle dings genauso gu aus Syunike ode Vaspu akane (im Vansee-Becken) Klos e sk ip-
3 Ebd., 26–27.
4 So in einem B ie om 14.3.1931, ebd., 22.
5 Han zsch (1903), 12–14.
6 Aß alg/Moli o (1962), 4–6.
7 B en jes (1977), 133–135.
8 Hakobyan (1989), 72–76.
9 Kouymjian (2011), 135–137.
10 De ikyan (2008), 34–40.
D os -Abga jan: Die äl es e a menische Handsch i Deu schlands im neuen Lich  | 453
o ien s ammen. Im olgenden Bei ag möch e ich mich mi dem in Halle be indlichen äl-
es en Manusk ip in Deu schland e neu beschä igen, das zumindes nach de klassischen
He kun sbezeichnung aus einem A zache Sk ip o ium s ammen dü e, und dieses philo-
logisch und ex ologisch un e die Lupe nehmen, um wei e e Anhal spunk e zu Da ie ung
und zum En s ehungso des Manusk ip s zu e uie en.
Dabei wu de eine Reihe neue De ails en deck , die den Blick au das Manusk ip schä -
en, und dieses in neuem Lich e scheinen ließen. Dies be i auch die Da ie ung des Ma-
nusk ip s, die bishe als siche gal .
2. Die Randzi e 674 und die Da ie ung des Manusk ip s
Be ei s bei einem Semina mi den S uden en zu a menischen Manusk ip enkul u in de
Handsch i enab eilung unse e Uni e si ä sbiblio hek in Halle habe ich es ges ell , dass
die mu maßliche Jah eszahl 673 (՟ոհգ = 1224 n. Ch .) im Ka alog, die sich au dem le z en
Bla des Manusk ip s ( ol. 220 ) nach dem Ende des Johannese angeliums be inde und
on de Hand des Sch eibe s Sa gis s amm , eine sei s als 674 (՟ոհդ = 1225) zu lesen is 11
und ande e sei s keines alls eine Jah eszahl, sonde n eine Randno iz da s ell . Diese is mi
de Numme ie ung de Tex abschni e e gleichba , wie sie bei E angelien ex en on Euseb
on Kaisa ea bekann is . In diese Ve mu ung bes ä k e mich die Ta sache, dass diese Zahl-
angabe wie die Zi e n (a i hmoi) de Que e weise zu den eusebianischen Kanon a eln,
mi einem waag ech en S ich da übe und einem da un e gekennzeichne sind, was bei
Jah eszahlen no male weise nich de Fall is .
Die zusammenhanglos am Rande in de selben G öße ande e Gliede ungszi e n s ehende
Zahl könn e z.B. die Summe de pa allelen S ellen in den eusebianischen Kanon a eln sein.
Ma in Wall a ha in seine jüngs en Un e suchung und k i ischen Edi ion de Kanon a eln die
pa allelen S ellen du chgezähl und de en Summe 682 es gehal en.12 Angesich s de kleine en
Di e enzen in de Tex gliede ung de E angelienhandsch i en de a menischen Übe lie e ung
könn e man du chaus au die Zahl 674 kommen. Zu Klä ung diese F age is die noch aus-
s ehende sys ema ische Un e suchung de Tex s uk u a menische E angelienhandsch i en,
die o z B änden und Raub zahl eich au uns gekommen sind, on absolu e No wendigkei .
Fe ne muss e ich es s ellen, dass de Schlusssa z des zwei en Epilogs im Johannes-
E angelium (Joh 21,25) on meinen Vo gänge n als Kolophon bzw. Bes and eil eines Kolo-
phons angenommen wu de. Die angebliche Jah eszahl, die aus meine Sich als Randzi e
11 Übe die Ve wechselung de Le e n գ (g) und դ (d) ha das e s e Mal Mikayel A akelyan in seine noch nich e ö en -
lich en A bei übe die illuminie en Handsch i en in Deu schland gesch ieben und das Da um des Manusk ip s au
1225 (674 u. 551) ko igie .
12 Wall a (2021), 189.
454 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
zu iden i izie en is , s eh neben den le z en ie Zeilen des Johannes-E angeliums au dem
Folio 220
:
»Es gib abe auch (noch) ieles ande e, was Jesus ge an ha . Woll e man dies eins nach
dem ande en au sch eiben, dann wü de, meine ich, die Wel die Sch i en nich assen, die
gesch ieben wu den (Joh 21,25).«
13
»Բայց է և այլ ինչ բազում զոր արար Յիսուս, զոր եթէ գրեալ էր (ge g ap ai) մի
ըստ միոջէ, կարծեմ թէ և ոչ աշխարհս բաւական էր տանել զգիրսն (bibli a), որ թէ
գրեալ էին (g a o mena):«
Man ha die on mi he o gehobenen Wö e als Kolophon »gesch ieben im (Jah e) 673
(lice 674)« wah genommen und in e p e ie : »[…] Որ թէ գրեալ էին ՈՀԳ (1224)«.14
Dabei s amm die einzige Jah esangabe au de selben Sei e on eine spä e en Hand, die
klassisch und o melha die Jah eszahl ein üh : »ի թուականութեան հայոց ՟գճ ՟հգ«,
d. h. im (Jah e) de A menischen Zei echnung 373 (300+73 = 924 n. Ch .). Eine Signa u
ode ein abschließende Kolophon (Յիշատակարան) nach dem Johannes-E angelium mi
de Jah esangabe, wie es z. B. im E schmiadzine E angelia de Fall is , ehl hie .
Die Au o en des Ka alogs e such en diesen Wide sp uch mi einem Sch eib ehle im
Ein ag de spä e en Hand zu e klä en, indem sie o schlugen, den Buchs aben գ (g), des-
sen Zahlenwe 3 is (՟գճ = 3x100), als զ (z) zu lesen, dessen Buchs abenwe 6 is (՟զճ =
6x100), um die spä e e No iz als Bes ä igung de obigen Zi e 673 nach ollziehen zu lassen.
»Diese Beisch i woll e wohl das au de gleichen Sei e e wähn e Da um de Handsch i
(673 A men. / 1224) wiede holen. Doch müß e dann s a des deu lich lesba en գծ (300)
ielmeh զծ (600) s ehen«.
15
Es s ell sich die F age, wa um man e was ande es e mu en »müß e«, wenn die das ehende
Zahl »
՟
գճ« (300) »deu lich« lesba is ? Um die Fak en de e wünsch en Mu maßung küns lich
anzupassen? Die Wunsch o s ellung de sons seh e diens ollen He ausgebe sieh du ch
einen Se z ehle des D ucke s noch e wi ende aus, da im Ka alog ճ / č (Zahlenwe = 100)
mi ծ / c (Zahlenwe = 50) e wechsel wi d. Dass գ [g] eindeu ig als գ und nich als զ [z] zu
lesen is , zeig die as au de gleichen Höhe in de zwei en Spal e s ehende Beisch i de spä-
e en Hand »զաւրաւար գրչի« (zaw awa g č‘i, wö l. K a - bzw. Hee üh e des Sch eibe s
ode des Sch eibzeuges bzw. de Fede ), die sich ge ade im Manusk ip g aphisch deu lich
13 Ebd.
14 Հայերէն Յիշատակարաններ (A menische Kolophons), un e : h ps://digilib.aua.am/book/1585/1960/15722/ (le z e
Zug i : 8.12.2023).
15 Aß alg/Moli o (1962), 6.
D os -Abga jan: Die äl es e a menische Handsch i Deu schlands im neuen Lich  | 455
on գ [g] un e scheide . Zudem woll en die Ka alogisie e in diese Beisch i , die auch am
Ende des Lukase angeliums (168 ) on de selben Hand mi dem Zusa z »
՟
ասյս« o komm ,
den Namen »eines spä e en Aziz(?)« sehen, was ielmeh als Abkü zung ü Jesus mi de
P äposi ion »
՟
առ
՟
յս« (առ յիսուս), d. h. »bei/zu/an Jesus« in e p e ie we den soll e. Diese
Beisch i als Gebe um Beis and Go es ode Lob an die K a de Schu zmach zu be ach en
wä e wah scheinliche . Man denke nu an die Zo awo -E angelien (z.B. Zo awo Awe a an
aus dem 14. Jh., Ma . Ms. 4060), denen nich nu Heilk ä e, sonde n auch eine Schu z unk-
ion in den k iege ischen Auseinande se zungen zugesch ieben wu de.
Selbs die Hee üh e nahmen das E angelium neben dem K euz (Աւետարան und խաչ)
mi in die Schlach gegen die Ang ei e ih es Landes. Hie könn e man diesen Ein ag in Ve bin-
dung mi dem »Sch eibe « ode »Sch eibge ä « als ein Zeichen e s ehen, das ü die Zu e sich
des Sch eibe s an die schü zende K a Go es s eh , die den Sch eibe bei de Sch eiba bei im
Zuge de He s ellung des Manusk ip s beis ehen bzw. die Fede üh en möge.
3. A zach als En s ehungso des Manusk ip s
In seinem oben e wähn en Buch Die Male ei on A zach/U ik im 13. und 14. Jah hunde
kolla ionie e de Kuns his o ike H a a d Hakobyan zehn im Handsch i en-Ins i u
Ma enada an o handene Manusk ip e be ei s aus dem 12. und 13. Jah hunde , de en
Sch eibe den (ziemlich e b ei e en) Namen Sa gis ugen und kam zu dem Schluss, dass
g aphologisch die meis en Pa allelen zu unse e Handsch i das Manusk ip Ma 5452
(aus dem Jah e 1266) au weis . Dies is die Auslegung des Hohen Liedes on Va dan A e-
welc‘i, das im be ühm en 800 Jah e al en Klos e Cho anascha (wö l.: »Al a en eich«)
en s anden is . Das Sk ip o ium dieses Klos e s zähl die Au o in de Monog a ie übe
die Sk ip o ien A zachs, Tama a Minasyan, zu den ang enzenden Sk ip o ienschulen on
A zach.16 Ikonog aphisch gesehen s eh dem Halleschen Manusk ip das 1224 im Au ag
de P inzessin Vaneni kopie e E angelia eben alls aus Cho anasha (Ms. 4823), seh nah.
Dahe kam die Ve mu ung zus ande, dass unse e Handsch i eben alls aus de Cho anas-
ha -Schule s ammen könn e.
Alle dings e schein die gleiche Jah eszahl de En s ehung des Manusk ip s im E ange-
lia de P inzessin Vaneni, alle dings ande s als in unse e Handsch i im Zusammenhang
mi dem Kon ex (»Im Jah e« e c.) des Kolophons und is »o den lich«, d. h. o melha
da ges ell : »ի հայրապետութեան տեառն Յովանիսի, ի ՈՀԳ (1224) թուականիս«
bzw. »Un e dem Pa ia chen Johannes (VI on Sis?), im Jah e 673 (= 1224)«.17
16 Minasyan (2015), 64–68.
17 Հայերէն Յիշատակարաններ (A menische Kolophons), un e : h ps://digilib.aua.am/book/1585/1960/15722/ (le z e
Zug i : 8.12.2023).

456 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Eine wei e e Handsch i , de en ikonog aphisches P og amm und die S il ich ung nach
H a a d Hakobyan an unse E angelia e inne , is das Vehapa -E angelia om 10. Jh.
(Ma . Ms. 10780) aus dem Vansee-Becken, das om Ka holikos Vazgen I. (1908–1994) dem
Handsch i enins i u Ma enada an in Je ewan geschenk wu de und dahe den Namen
›Vehapaṙ‹ (d.h. des Ka holikos)-E angelia äg . Dabei schließ Hakobyan nich aus, dass
das in Halle be indliche Manusk ip auch Syunike ode Vaspu akane P o enienz sein
könn e. Dahe wa noch eine wei e e Klä ung de He kun nö ig.
4. Die S ellung de Pe ikope on de Eheb eche in
(Joh 7,53–8,11)18
So such e ich wei e e In o ma ionen in de Tex s uk u des E angelia s, um mögliche Hin-
weise zu Da um und Sch eibo zu inden. Zunächs s ell e ich es , dass die Pe ikope on de
Eheb eche in (Իրք կնոջ շնացելոյ) nach dem Ende des Johannes-E angeliums (21,25) s eh
und nich an ih e üblichen S elle (7,53–8,11) in den kanonischen Bibelausgaben. Diesem Ab-
schni olgen die kommen ie enden Beisch i en des Sch eibe s Sa gis und de spä e en Hand.
Sa gis sch eib zu diese Pe ikope, die als eines de ma kan es en Zeugnisse de Ba mhe -
zigkei Go es gil und e mu lich aus dem apok yphen Heb äe e angelium (bzw. E ange-
lium nach den Heb äe n) s amm , Folgendes:
»In de Vo lage wa demen sp echend gesch ieben, dass diese wunde ba e Gnade de
Ba mhe zigkei Ch is i aus dem E angelium de Heb äe (s amm )« ( ol. 220
, Spal e 2).
»Յաւրինակն հայնց էր գրած, թէ այս սքանչելի գթութեան շնորհ ի Քրիստոսէ ի
հեբրաեցի Աւետարանէն:«
Die spä e e Hand üg hinzu: »Es wu de gese z wie (Eu)sebi(us) sag « bzw. »Եդաւ որպէս
և ասէ (Եւ)սէբի(ոս)« (d. h. »wie bei Euseb«, e mu lich is Euseb on Kaisa ea gemein ).
Das Vo handensein diese Pe ikope ›pe se‹ s ell zunächs keinen Beweis ü das Al-
e de Handsch i da (obwohl die Meh hei g iechische Zeugen des d i en und ie en
Jah hunde s diesen Be ich nich en hal en), dessen S ellung im Manusk ip abe wü de
uns hel en es zus ellen, zu welchem Rezensionss ang diese Handsch i gehö . Imme hin
wi d die Pe ikope als Bes and eil im Johannese angelium wah genommen ode als Nach-
ag nach den Ma kus- ode Johannese angelien.
Als e s es habe ich die S ellung de Pe ikope im Codex E schmiadzin (MMM 2374) aus
dem Jah e 989 exempla isch e glichen. Dieses dien e als Mus e ü die nach olgenden
Gene a ionen de Kopis en. Wie allgemein bekann gehö de be ühm e Ve e e des klas-
18 Knus /Wase mann (2020), 22–55.
D os -Abga jan: Die äl es e a menische Handsch i Deu schlands im neuen Lich  | 457
sischen a menischen Bibel ex es Codex E schmiadzin, wie auch unse e Hallesche Hand-
sch i , zu Ga ung de Te ae angelia e, en häl also die ie E angelien ü die Lesungen
im a menischen Go esdiens . De Tex des Te ae angelia s wu de 989 im Klos e No a ank
on dem Sch eibe Johannes (Յովաննէս) abgesch ieben. De Au aggebe / Bes elle /
S i e / Besi ze de Handsch i wie auch de S i e de Halleschen Handsch i äg den
Namen »S epannos«. De Sch eibe Johannes wie auch de Sch eibe de Halleschen Hand-
sch i Sa gis ha e nach eine we ollen (պատուական), »seh al en Vo lage« gea bei e ,
mögliche weise einem P o o yp des Codex E schmiadzin, on welche die Fo schung ange-
sich s des u ümlichen Typus de Le e n und des Minia u enp og amms im Codex E schmi-
adzin annimm , dass es sich um eines de on Mes op, Sahak und seinen Jünge n, also de
G uppe de Heiligen Übe se ze im 5. Jh. gescha enen E angelia e handeln muss. So dü e
diese Codex nich nu den äl es en a menischen E angelien ex da s ellen, sonde n auch
das ins A menische übe se z e Modell des ühen, du ch Kaise Kons an in bei Eusebios on
Kaisa ea im 4. Jh. in Au ag gegebenen P o o yps des g iechischen E angelia s.
Mi de Kolla ion wu
de es ges ell , dass unse Manusk ip in de Tex s uk u im G oßen
und Ganzen de des E schmiadzine E angelia s en sp ich . Die Pe ikope on de Eheb eche-
in nimm do abe die kanonische S elle im Johannese angelium (Joh 8,1–11) mi einem
Ve me k am Rand (իրքն կնոջն շնացելոյ) ein, alle dings ohne den e s en Sa z (Joh 7,53).
Auße dem di e ie in de Hallense Handsch i de Be ich e heblich on de kanonischen
Ve sion. Somi is kla , dass unse Manusk ip , soll e es eben alls aus dem 10
. Jh. s ammen,
eine di e ie ende Vo lage des E schmiadzine E angelia s zu Vo lage ha e. Auch ande e
Indizien wie die Abwesenhei on Inhal s e zeichnissen zu den E angelien im E schmiad-
zine
E angelia bes ä igen diesen Be und. Zudem gib es eine Reihe de ü unse Manu-
sk ip spezi ischen Elemen e paläog aphische (Sch eibweise bes imm e Buchs aben) ode
o hog aphische (beein luss du ch den Dialek des Sch eibe s) P o enienz, de en kompa-
a i e S udie einen Bei ag zu Bes immung de Rezensionsg uppe unse es Manusk ip s und
dami de Klä ung de Da ie ung und des Sch eibo es bei agen kann.
5. Zusammen assung
Bishe wa en kuns his o ische Aspek e maßgebend bei de Bes immung des Da ums und
des En s ehungso es des äl es en a menischen Manusk ip s in Deu schland. Die o lie-
gende philologisch- ex ologische Un e suchung lie e neue E kenn nisse, die o allem die
bishe ige Da ie ung des Manusk ip s in F age s ellen. Die kün ige Fo schung soll e sich
au die F age konzen ie en, ob die im Manusk ip en hal ene ühe e Da ie ung des Ma-
nusk ip s (924 s a 1224/5) du ch wei e e s ichhal ige A gumen e bek ä ig we den und
ob de philologische Be und du ch wei e e kuns wissenscha liche Be ach ungen bes ä ig
we den kann. Wä e die Ve i izie ung de ühe en Da ie ung du ch die spä e e Hand mög-
458 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
lich, könn e sie auch au eine Reihe ande e , noch nich geklä e F agen de Buchp oduk-
ion ein neues Lich we en und einige Da en (z. B. zu den äl es en au uns gekommenen
a menischen Papie handsch i en) p äzisie en lassen.
Hie wä e es wich ig, gene ell de F age nachzugehen, ob de ein ache, bescheidene,
ja sogenann e ›nai e‹ S il de Illuminie ung de Manusk ip e ein Me kmal ü die Iden i-
izie ung de geog aphischen Abs ammung bzw. ü die Zugehö igkei zu eine bes imm en
lokalen Minia u male eischule sein kann ode ob die appan e Ähnlichkei de ühe en
Handsch i en aus A zach, Syunik ode Vaspu akan (Vanseebecken) ehe die Folge eines
ühe en S adiums de En s ehung de a menischen Manusk ip -Kul u is und au die
ch onologischen Gemeinsamkei en diese Handsch i en hinweis . Die Klä ung alle diese
F agen, die ü die in e na ionale Bibelwissenscha on Rele anz sind, is nu du ch die
in e disziplinä e Expe ise on Philologen, Theologen und Kuns wissenscha le möglich.
Li e a u e zeichnis
Aß alg, Julius / Moli o , Joseph, A menische Hand-
sch i en, Wiesbaden 1962.
B en jes, Bu cha d, Das a menische Manusk ip N . 1
in Halle, in: Wissenscha liche Zei sch i des MLU
Halle-Wi enbe g XXIV, GS-Reihe, H. 2–5, Halle 1977.
De ikyan, Va dan, The Las Suppe : om A menian
T adi ion o Leona do, Ye e an 2008.
Golančean, Su ēn u. a., De Völke mo d und die Ve lus-
e s. Re ung unse e Handsch i en, Je ewan 2015
(Սուրէն Գոլանճեան, Յովհաննէս Վարդապետ
Հիւսեան, Բաբգէն Աթոռակից կաթողիկոս
Կիւլէսերեան, Գէորգ Տէր-Վարդանեան,
Եղեռնը և մեր ձեռագրերի կորուստներն ու
փրկութիւնները, Երևան 2015).
Hakobyan, H a a d, Die Minia u male ei on A zach
und U ik in den 13.-14. Jah hunde en, Je ewan
1989 (Հակոբյան, Հրավարդ. Արցախ-Ուտիքի
մանրանկարխությունը XIII-XIV դարերում,
Երևան 1989).
Han zsch, Vik o , O o Blau, in: Allgemeine deu sche
Biog aphie (ADB), Bd. 47, Leipzig 1903.
Knus , Jenni e / Wase mann, Tommy, The Pe icope o
he Adul e ess (Joh 7,53–8,11): A new chap e in i ’s
ex ual T ansmission, in: S ensk exege isk å sbok,
Band: 85, W e mon 2020.
Kouymjian, Dick an, L‘a de l‘enluminu e. The A o Mi-
nia u e Pain ing, in: A sakh-Ka abagh. Ja din des a s
e des adi ions a méniens. Ga den o A menian A s
and T adi ions, sous la di ec ion/edi ed by Dick an
Kouymjian e Claude Mu a ian, Pa is 2011, 104–137.
Minasyan, Tama a, Die Zen en de Handsch i enkul-
u in A zach, Je ewan 2015 (Մինասյան, Թամարա.
Արցախի գրչության կենտրոնները, Երևան 2015).
Wall a , Ma in, Die Kanon a eln des Euseb on Kaisa ea:
Un e suchung und k i ische Edi ion, Be lin/Bos on 2021.
Հայերէն Յիշատակարաններ (A menische Kolophons),
un e : h ps://digilib.aua.a
m/book/1585/1960/15722/
(le z e Zug i : 8.12.2023).
Au o in
P o . D . A menuhi D os -Abga jan
Ma in-Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g, O ien alisches Ins i u , Halle/Saale, Deu schland,
a menuhi.d os @o ien phil.uni-halle.de
| 459
Արմենուհի Դրոստ-Աբգարյան
Գերմանիայի հնագույն հայկական
ձեռագիրը նոր լույսի ներքո
1. Ներածություն
Հալլեի համալսարանի գրադարանում պահվող այսպես կոչված Արցախի
Ավետարանը (A men 1 / ULB Halle), մեկն է այն 31.000 աշխարհով մեկ տարածված
ձեռագրերից, որոնք մազապուրծ են եղել օտար զավթիչների կողմից հարուցված
ավերածություններից, հրդեհներներից ու գերությունից:1 Ձեռագրերի և
մշակութային արժեքների գերությունը արդիական է նաև այսօր, քանզի
հանուն Լեռնային Ղարաբաղի/Արցախի մղված հայ-ադրբեջանական 44-օրյա
պատերազմից հետո (2020), դիվանագիտական շրջանակները պայքարում են
ոչ միայն ռազմագերիների վերադարձի, այլ նաև՝ գերեվարված մշակութային
արժեքների։ Միայն Բաքվի համապատասխան հաստատություններում բազմաթիվ
հայկական ձեռագրեր շարունակվում են գտնվել «գերության» մեջ՝ Նախիջևանի
(հատկապես Ագուլիսի) եկեղեցիների և վանքերի ոչնչացման, ինչպես նաև Շուշիի
(1920–1922) և Լեռնային Ղարաբաղի այլ գրչարվեստի և մշակութային կենտրոնների
գրավման ու ոչնչացման հետևանքով։2 Հայոց հոգևոր մշակույթի ավարառության
նմուշները հասել են նաև Եվրոպա և աշխարհի այլ վայրեր։
Մխիթարյան միաբան Ներսես Ակինյանը իր 1930 թ. նոյեմբերից մինչև 1931 թ.
փետրվարը տևած դեպի Գերմանիա և Ֆրանսիա կատարած ճամփորդության
ընթացքում այդ երկրների գրադարաններում և գրախանութներում մոտ 500 հայկական
ձեռագրեր է արձանագրել:3 Մեր Ավետարանի ձեռագիրը, կիսելով իր բախտակիցների
ճակատագիրը, հայտնվել է Հալլեում 1865 թ. Տրապիզոնում Պրուսիայի հյուպատոս
(1858-1870), արևելագետ դոկտոր Օտտո Բլաուի (1828–1879) միջոցով:4
Ի թիվս Նաումբուրգի մոտ գտնվող Պֆորտա էլիտար քոլեջի շրջանավարտներ
փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեի և եգիպտագետ Ռիչարդ Լեպսիուսի (Յոհաննես
Լեպսիուսի հոր), նա նույնպես ավարտել է այս հայտնի գիշերօթիկ դպրոցը և
1 Գոլանճեան և այլք., Եղեռնը և մեր ձեռագրերի կորուստներն ու փրկութիւնները, 12–13։
2 Նույնը, 26–27։
3 Այս մասին տեղեկացվում է 14.3.1931 թ. նամակում, տե՛ս նույնը 22։
4 Han zsch, O o Blau, 12–14։
466 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Գրականություն
Aß alg, Julius / Moli o , Joseph, A menische Hand-
sch i en, Wiesbaden 1962։
B en jes, Bu cha d, Das a menische Manusk ip N . 1
in Halle, in: Wissenscha liche Zei sch i des MLU
Halle-Wi enbe g XXIV, GS-Reihe, H. 2–5, Halle 1977։
Գոլանճեան, Սուրէն, Յովհաննէս Վարդապետ
Հիւսեան, Բաբգէն Աթոռակից կաթողիկոս
Կիւլէսերեան, Գէորգ Տէր-Վարդանեան,
Եղեռնը և մեր ձեռագրերի կորուստներն ու
փրկութիւնները, Երևան 2015։
De ikyan, Va dan, The Las Suppe : om A menian
T adi ion o Leona do, Ye e an 2008։
Հակոբյան, Հրավարդ, Արցախ-Ուտիքի
մանրանկարխությունը XIII-XIV դարերում,
Երևան 1989)։
Հայերէն Յիշատակարաններ, տես՝ h ps://digilib.
aua.am/book/1585/1960/15722/ (հարցվել է 8.12.2023)։
Han zsch, Vik o , O o Blau, in: Allgemeine deu sche
Biog aphie (ADB), Bd. 47, Leipzig 1903։
Knus , Jenni e / Wase mann, Tommy, The Pe icope o
he Adul e ess (Joh 7,53–8,11): A new chap e in i ’s
ex ual T ansmission, in: S ensk exege isk å sbok,
Band: 85, W e mon 2020։
Kouymjian, Dick an, L’a de l’enluminu e. The A o
Minia u e Pain ing, in: A sakh-Ka abagh. Ja din des
a s e des adi ions a méniens. Ga den o A men-
ian A s and T adi ions, sous la di ec ion/edi ed by
Dick an Kouymjian e Claude Mu a ian, Pa is 2011,
104–137։
Մինասյան, Թամարա, Արցախի գրչության
կենտրոնները, Երևան 2015:
Wall a , Ma in, Die Kanon a eln des Euseb on Kai-
sa ea: Un e suchung und k i ische Edi ion, Be lin/
Bos on 2021:
Հեղինակ
Արմենուհի Դրոստ-Աբգարյան, փիլ. գիտ. դոկտ., պրոֆ.
Մարտին Լյութերի անվան Հալլե-Վիթենբերգ համալսարան, Արևելագիտության ինստիտուտ,
Հալլե (Զաալե), Գերմանիա, [email p o ec ed].de
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.