| 321
Ha u yun G igo yan
Die Siche hei slage im Südkaukasus nach
dem K ieg on 2020
Schwe punk : A menien und Be g-Ka abach
Abs ac
The ou come o he 44-Day Wa in Nago no-Ka abakh in 2020 changed he balance be ween A m-
enia and Aze baijan, which had exis ed since 1994, and hus he s a us quo in he Sou h Caucasus. I
was pa icula ly appalling o he A menian s a e, because i s de ence sys em expe ienced o sus
ain
e y pain ul losses. A menians, who had achie ed independence in 1991, o ei ed hei ision o
he poli ical u u e o hei own coun y h ough his de ea . The ou b eak o wa alone showed, in
u n, ha he UN Secu i y Council, which was compe en o peacekeeping, was incapable o e-
sponding e ec i ely. Th ee a emp s by he OSCE Minsk G oup co-chai s o b ing abou a cease i e
ailed. Wha sa ed Nago no-Ka abakh om comple e conques was he Russian-media ed ag ee-
men o 9 No embe 2020, which es ablished a Russian peacekeeping mission o abou 2,000 oops
in he egion. Fu he mo e, he wa s eng hened Tu kish in luence in he Sou h Caucasus. Whe e
do we go om he e o he A menian s a e and in e ms o a peace ul esolu ion o he con lic ?
Which a e he ex e nal ac o s engaged in and wha kind o challenges do Ye e an and S epanake
ha e o ace by es o ing hei secu i y? I should be no ed ha he cu en a icle was w i en in
he
summe o 2022; he ea e , he si ua ion o his egion unde wen signi ican changes.
1. Ein üh ung
Zu Kla s ellung sei zunächs angeme k , dass im o liegenden Bei ag mi de Region
Südkaukasus die d ei S aa en Geo gien, A menien und Ase baidschan sowie die d ei in e -
na ional nich ane kann en bzw. eilane kann en En i ä en Abchasien, Südosse ien und
A zach (Be g-Ka abach) gemein sind. Das gesam e Gebie um ass e wa 187.000 Quad a -
kilome e , was e wa de Häl e de Fläche de Bundes epublik Deu schland en sp ich . Die
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p15
322 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Gesam be ölke ung be äg nach Angaben de UN1 e wa 17 Millionen Einwohne , wo on
ci ca 10 Millionen allein in Ase baidschan leben.
Im ›wei en Sinne‹ um ass die Region auch die Tü kei, den I an und Russland. Fü diese d ei
Ak eu e is jene o allem un e dem Gesich spunk wich ig, die eigenen na ionalen In e essen
im 21. Jah hunde zu siche n und die wi scha lichen und mili ä poli ischen Ein lüsse auszu-
bauen. Zu beach en is auch, dass die Region – zumindes ein G oß eil da on – als es e Be-
s and eil de jeweils eigenen Ein lusszone wah genommen wi d, da sie bis An ang des 20. Jah -
hunde s un e de wechselnden Sou e äni ä de genann en S aa en s and. Mi ande en Wo en:
Vo allem de I an und Russland sind mi diese Region his o isch-kul u ell und his o isch-poli-
isch e bunden. Die Gebie e de heu igen Republiken A menien, A zach und Ase baidschan
sowie de g öß e Teil Geo giens gehö en zum Pe sischen Reich und ielen spä es ens sei An ang
des 19. Jah hunde s in olge meh e e ussisch-pe sische K iege an das Russische Reich.2
Um die nach dem K ieg on 2020 in de Region en s andene Si ua ion um ang eich zu e -
s ehen, is es emp ehlenswe , zumindes ku z au die zu o in ih bes ehende Siche hei slage
einzugehen, wobei de Schwe punk in diesem Bei ag au A menien und A zach geleg wi d.
2. Die Si ua ion in de Region o dem K ieg 2020
Die ak uelle Phase des Kon lik s um Be g-Ka abach begann im Jah 1988. 1991 e such e Be g-
Ka abach, mi ge ade einmal 150.000 Einwohne n und on ie Sei en umzingel , sich gegen
das damals übe 6 Millionen Einwohne zählende Ase baidschan zu e eidigen. In A menien
e kann e man die aku e Bed ohung ü die Be ölke ung Be g-Ka abachs, e ieben und aus-
ge o e zu we den. Man a dahe die En scheidung, sich an den Ve eidigungsope a ionen zu
be eiligen. Zunächs mi F eiwilligen e bänden – spä e un e Teilnahme egulä e T uppen.
In olge de e olg eichen mili ä ischen Ope a ionen de a menischen Sei e wa die Füh-
ung Ase baidschans gezwungen, An ang Mai 1994 un e Ve mi lung Russlands einen un-
be is e en Wa ens ills and mi A menien und A zach zu un e zeichnen, wodu ch eine
öllig neue, deu lich ande e siche hei spoli ische Lage als 1991 in de Region en s and. Vo
Beginn des K ieges be ug die Länge de a menisch-ase baidschanischen G enze e wa 566
km (ohne die 221 km lange G enze mi Nachi schewan). Nun wu de sie deu lich e kü z ,
denn on de a menischen S ad Wa denis bis zu a menisch-i anischen G enze e lie je z
die a menisch-ka abachische G enze, wo keine a menischen T uppen s a ionie wa en. Die
a menische Sei e b auch e sich keine So ge meh um die Siche hei ih e Os g enze im
1 U
N-Be ich zu A menien: UN, A menia (2022); UN-Be ich zu Aze baijan: UN, Aze baijan (2022); UN-Be ich zu Geo gien:
UN, Geo gia (2022).
2 And eas Rüesch (2023). Als his o isch- ech lich ele an e Dokumen e dazu sind de F ieden on Gulis an on 1813 und
de Ve ag on Tu kmen schai on 1828 zu nennen, abgeschlossen zwischen den Russischen und Pe sischen Reichen.
G igo yan: Die Siche hei slage im Südkaukasus nach dem K ieg on 2020 | 323
e wähn en Abschni zu machen. Das o izielle Je ewan bau e sein Siche hei ssys em zu-
sammen mi de Ve eidigungsa mee on A zach en lang de ös lichen G enze, bzw. Kon-
ak linie zwischen Ase baidschan und A zach aus. Mi ande en Wo en, ein einhei liches a -
menisches Siche hei ssys em begann au den Gebie en on e wa 30.000 Quad a kilome e n
(A menien) und e wa 12.000 Quad a kilome e n (A zach) zu ope ie en, wo die ü die inne e
und äuße e Siche hei zus ändigen Behö den eng abges imm mi einande koope ie en.
Zwischen Je ewan und S epanake ha monie e zudem ein einhei liches Wi scha s- und
Wäh ungssys em. Das den a zachischen Behö den un e s ehende Gebie wa somi im We-
sen lichen o en ü a menische Geschä sleu e, In es i ionen usw. Außenpoli isch e a die
a menische Regie ung die In e essen A zachs und mi den in Be g-Ka abach s a ionie en
T uppen gal Je ewan als Haup ga an ü die Siche hei de ansässigen Be ölke ung.
3. Die Siche hei slage nach dem K ieg on 2020
3.1 Die E gebnisse des K ieges 2020 und die neugescha ene ech liche, poli ische und
siche hei smili ä ische Si ua ion
Du ch die g oß angeleg e O ensi e, die on Baku am 27. Sep embe 2020 begonnen wu de,
gelang es den ase baidschanischen S ei k ä en, die Kon ak linie im südös lichen Abschni
zu du chb echen und binnen wenige Wochen die in e na ional ane kann e G enze de Re-
publik A menien zu e eichen. Spä e , als die ase baidschanische A mee An ang No embe
die S ad Schuschi bese z e und die Ve eidigung on S epanake massi bed oh wa , wu -
den die Mili ä ope a ionen dank in ensi e diploma ische Sch i e de ussischen Sei e am 9.
No embe 2020 du ch die Ve einba ung
3
übe eine Wa en uhe ges opp . Gemäß diese Ve -
einba ung muss e die a menische Sei e Ase baidschan meh Gebie e ab e en, als es du ch
den mili ä ischen Einsa z inne halb on 44 Tagen gewal sam e obe n konn e. In olgedessen
büß e A zach auch die di ek e Landes e bindung zu A menien ein.
A zach e lo so iele Te i o ien, dass eine no male Wei e en wicklung de In as uk-
u und des eigenen Wi scha ssys ems sowie die Gewäh leis ung eine o dnungsgemä-
ßen Ene gie e so gung und E näh ungssiche hei kaum noch möglich is . Wegen des oll-
s ändigen Abzuges de Einhei en de a menischen Ve eidigungsa mee, abe auch wegen
ehlende eigene Ressou cen is A zach nich in de Lage, die ü die Gewäh leis ung de
Siche hei de eigenen Be ölke ung benö ig en Ve eidigungseinhei en be ei zus ellen. Die
ze s ö e ode e lo en gegangene Mili ä echnik kann un e Be ücksich igung de wi -
scha lichen Si ua ion und des ech lichen S a us des Landes in absehba e Zei nich wiede
bescha we den. Zusammen assend muss man es hal en, dass A zach nich meh in de
Lage is , die eigene Siche hei angemessen zu o ganisie en.
3 P esiden o Russia (2020).
324 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Die o iziell mi 1.960 Solda en in de Region s a ionie e ussische F iedensmission is
nach de Ve einba ung om 9. No embe 2020 be ech ig , ü einen Zei aum on 5 Jah en
im nich on den ase baidschanischen Behö den kon ollie en Gebie on A zach zu ope-
ie en, um die Exis enzsiche hei de do lebenden a menischen Be ölke ung zu gewäh -
leis en. Die einzige physische Ve bindung zwischen A menien und A zach bilde sei dem de
sogenann e ›Lachin-Ko ido ‹, de un e de Kon olle de ussischen F iedens uppen s eh .
3.2 ›Die F iedensepoche‹: neue S a egie de Republik A menien und innenpoli ische
Lage als s aa liche Siche hei slücke
Die ak uell mangelha e Ve handlungs ähigkei A meniens wi d nich nu du ch die mili ä i-
sche Niede lage im K ieg 2020, sonde n auch du ch die innenpoli ische Si ua ion e schä .
(S and: Somme 2022) 43 Tage lang be ich e e die a menische Regie ung äglich und übe -
zeugend übe die e heblichen Ve lus e des Gegne s und den zwei ellosen Sieg de a meni-
schen Ve eidigungsa mee. Am 44. K iegs ag s ell e sich die a menische Gesellscha de ha -
en Reali ä : ein g oße Teil on A zach, da un e die symbolisch bedeu same S ad Schuschi,
wa en e lo en, und das a menische Mili ä muss e sich aus wei en Gebie en zu ückziehen.
Ein, zwei Tage spä e soll en die A menie die auma isch hohe Zahl de ge allenen Solda en
ih e A mee e ah en.
All dies üh e zu ie s em Miss auen in de Gesellscha gegenübe den Behö den und
de S aa s üh ung. T o zdem gelang es de zunächs poli isch gelähm en Füh ung, Sch i
ü Sch i wiede zu e s a ken und die Kon olle übe das poli ische Leben des Landes
zu ück zu e langen. Sie wähl en eine iskan e, abe e ospek i be ach e ich ige Tak ik:
sie zogen 2021 eine auße o den liche Pa lamen swahl o und legi imie en die Regie ung
dami ü die schwie ige Nachk iegssi ua ion. In Bezug au die Innenpoli ik gelang es den
Behö den, die wich igs en Opposi ionsk ä e, die sei dem 9. No embe 2020 – dem Ende
de in ensi en Wa engänge – au den S aßen p o es ie en und eine po enzielle Bed ohung
ü die Regie ungs üh ung da s ell en, ins Pa lamen zu b ingen und dadu ch die Ge ah
eine Mach übe nahme on de S aße aus zu besei igen. Da übe hinaus gelang es de
a menischen Füh ung, außenpoli isch die in e na ionalen Pa ne zu übe zeugen, dass sie
auch nach de mili ä ischen Niede lage be ech ig is , im Namen des a menischen Volkes zu
sp echen und no alls auch ›schme zha e Zuges ändnisse‹ zu machen.
Nun s abilisie en die Wahlen im Jah 2021 zwa , wie e wähn , die Füh ung, konn en
abe bishe zu Bildung eines innenpoli ischen Dialoges zwischen den egie enden und
opposi ionellen K ä en nich bei agen. Die Gesellscha in A menien bleib wei e hin ge-
spal en. Die Ta sache, dass wede die Regie ung noch die Opposi ion in de Lage sind, de
Ö en lichkei zu e klä en, wie sie sich die Gewäh leis ung de Siche hei und Wei e en -
wicklung A meniens und A zachs o s ellen, wi k sich nega i au das Siche hei ssys em
des Landes aus. Zusä zlich ha die a menische Gesellscha nach de Niede lage ein psycho-
logisches P oblem, das sie da an hinde , die Reali ä um assend wah nehmen und sich übe
die nächs en Sch i e zu Wei e en wicklung de Republik A menien zu einigen.
G igo yan: Die Siche hei slage im Südkaukasus nach dem K ieg on 2020 | 325
Zu schme zha en Reali ä gehö die Ta sache, dass die Republik A menien sei dem
Ende de Wa engänge on 2020 nich meh de Ga an ü die Siche hei on A zach is .
Fe ne igno ie die S aa s egie ung die eigene in 2007-2015 en wickel e und zule z im
Juli 2020 geände e und o mell imme noch gel ende Mili ä dok in sowie die Na ionale
Siche hei ss a egie, ohne eine neue zu en wickeln. S a dessen wi d sei ens de poli ischen
Füh ung des Landes übe die Agenda de sogenann en ›F iedensepoche‹ gesp ochen. Diese
wa im Wahlp og amm 2021 zu hö en, alle dings handel es sich dabei nich um ein kla
o mulie es und om Pa lamen bewillig es Dokumen . Dennoch e geben sich aus den e -
ö en lich en S ellungnahmen, P essekon e enzen und Reden de a menischen Regie ungs-
und Pa lamen s e e e bezüglich de Ve handlungen mi den in e na ionalen Pa ne n
zwei ele an e Punk e:
1. Die Ane kennung de e i o ialen In eg i ä Ase baidschans und de Abschluss eines
F iedens e ages mi Baku. Aus ech liche Sich wi d diese Sch i die übe 30 Jah e
daue nden Bemühungen des o iziellen Je ewan, die in e na ionale Ane kennung on
A zach zu un e s ü zen, daue ha hinde n. Mi diese Ta sache ha man sich in Je e-
wan scheinba abge unden: Nach Au assung de a menischen Füh ung solle man die
a menische La e bei de S a us age on A zach ein wenig nied ige legen.
4
Ande s
gesag , es seien so gu wie alle Möglichkei en, A zach einen S a us auße halb de ase -
baidschanischen S aa lichkei zu gewäh en, e schöp .
2. Die Ve besse ung bzw. Wiede he s ellung de Beziehungen zu Tü kei ohne Vo bedin-
gungen. Ta sächlich is es schwe o s ellba , dass die Tü kei, die nu un e Vo bedin-
gungen soga an den NATO-Si zungen eilnimm bzw. den En scheidungen zus imm ,
i gendein Dokumen mi A menien ohne Vo bedingungen un e zeichnen wi d. Die e-
le an es e Vo bedingung, die bei de Ra i izie ung de un e zeichne en P o okolle on
2009 im Wege s and, is wei gehend e üll : a menische T uppen s ehen nich meh in
A zach und de Kon lik um Be g-Ka abach is aus ase baidschanische Sich e ledig .
5
Die es lichen Vo ausse zungen kann die Tü kei du ch die bila e alen Ve handlungen
mi A menien
6
Sch i ü Sch i e eichen. Die Tü kei muss sich dabei nich beeilen,
denn ih e ak uelle En wicklung ha wenig mi de Un e zeichnung ode Nich un e -
zeichnung on Dokumen en mi A menien zu un.
Ein es e Bes and eil de Agenda de F iedensepoche
7
is die Au hebung on Blockaden au
den Ve keh swegen in de Region,
8
die wiede um du ch die Ve einba ung om 9. No embe
2020 ixie wu de. In de P axis wi d übe die E ö nung on asphal ie en Lands aßen
4 The P ime Minis e o he Republic o A menia (2022).
5 РИА Новости (2021).
6 Das e s e T e en zwischen den Gesand en de beiden Regie ungen and am 14. Janua 2022 s a , Minis y o Fo eign
A ai s o he Republic o A menia (2022).
7 The P ime Minis e o he Republic o A menia (2021).
8 De neun e Punk de de E klä ung om 9. No embe 2020, P esiden o Russia (2020).

326 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
sowie Eisenbahnlinien gesp ochen, die Ase baidschan mi de Tü kei du ch das südliche
Te i o ium A meniens e binden können.
Die Ve bindungss aßen, die Ase baidschan als ›Ko ido ‹ bezeichne , we den meines
E ach ens A menien im G oßen und Ganzen auße Schaden nich s b ingen. Selbs wenn
on den ü kischen ode ase baidschanischen F ach un e nehmen Gelde in Fo m on Zöl-
len ode Gebüh en in den S aa shaushal A meniens ließen, wi d dies die Ge ah ü die
na ionale Siche hei A meniens nich kompensie en. Im Lau e de Zei wi d diese Weg zu
e s ä k en Besiedlung du ch die ü kischsp achige Be ölke ung in den dünnbesiedel en
Gebie en A meniens üh en, was eine G und o ausse zung ü die wei e e Bese zung und
wei e e Ze s ö ung de a menischen S aa lichkei du ch die ü den a menischen Völke -
mo d e an wo liche und dieses Geschehen bis heu e leugnende Tü kei sowie Ase baid-
schan da s ell
.
4. Die Rolle und Posi ion de Ex e nen Ak eu e
4.1 Die Posi ion und die Rolle de Russischen Föde a ion
Die E ö nung de Ve bindungswege schein im In e esse meh e e ex e ne Ak eu e zu sein,
einschließlich de USA und de Eu opäischen Union sowie Russlands, dem eigen lichen s a-
egischen Ve bünde en A meniens.
Von zen ale Bedeu ung wä e ü Russland die E ö nung eine Eisenbahn e bindung,
wodu ch Gü e aus dem ussischen No dkaukasus du ch die ase baidschanischen Ke n-
gebie e en lang des Kaspischen Mee s und du ch A menien en lang des A as-Flusses in die
ase baidschanische Exkla e Nachi schewan, wei e in die Tü kei und umgekeh anspo -
ie we den können. Zudem wi d de Impo ussische Wa en nach A menien übe das
Te i o ium Ase baidschans die E izienz de Bemühungen Moskaus e höhen, Je ewan und
Baku un e eigene Schi mhe scha einande nähe zu b ingen.
Russland p o i ie poli isch nich nu dadu ch, dass diese Ve bindungss aßen in A me-
nien on ussischen G enzschu zk ä en kon ollie we den,9 sonde n auch, weil es da-
du ch die Bedeu ung Geo giens als Ve bindungsland zwischen dem NATO-S aa Tü kei und
Ase baidschan deu lich e inge . Diese Reali ä wä e auch nich im In e esse I ans, denn
die Islamische Republik dien sei übe 30 Jah en als Ve bindungsland zwischen dem ase -
baidschanischen Ke nland und de Exkla e Nachi schewan und p o i ie dadu ch, genau
wie Geo gien, wi scha lich bzw. s ä k ih e mili ä poli ische Rolle in de Region.
Sei 1992 is Russland e aglich e p lich e die äuße e Siche hei A meniens zu ga an-
ie en,10 bzw. die S aa sg enzen zu schü zen, wobei es um die S aa sg enzen de ehemaligen
9 Ebd.
10 Ve ag zwischen de Russischen Föde a ion und de Republik A menien übe den S a us de au dem Hohei sgebie
G igo yan: Die Siche hei slage im Südkaukasus nach dem K ieg on 2020 | 327
Sowje union geh . Um den Schu z de eigenen G enzen zu Geo gien und Ase baidschan
soll e sich Je ewan selbs kümme n. Abe da A menien sei Ende 2020 nich meh in de
Lage zu sein schein , die Siche hei seine G enzen zu Ase baidschan olls ändig zu ge-
wäh leis en, e ich e e Russland zusä zliche Mili ä s ellungen an den genann en G enzen.
Da übe hinaus gewäh leis e Russland mi de e wähn en Ve einba ung om 9. No em-
be 2020 auch die Siche hei de a menischen Be ölke ung in A zach. Dabei so g A me-
nien ü die Siche hei de a menischen Be ölke ung in A zach bis zu eine daue ha en
Beilegung des Kon lik s, wobei man in Je ewan imme on eine um assenden Ane ken-
nung des Selbs bes immungs ech s des Volkes on A zach ausging bzw. diese absiche -
e. Russland ga an ie e hingegen lediglich die Exis enz de a menischen Be ölke ung in
diese Region. Die in e na ionale Ane kennung on A zach s eh nich au de poli ischen
Agenda Moskaus!
4.2 Posi ion und Engagemen de Wes lichen S aa en
P oblema isch ü A menien schein auch die Ta sache, dass die E gebnisse des K ieges 2020
aus geopoli ische Sich im G unde genommen auch im In e esse des Wes ens liegen, ledig-
lich abgesehen on de P äsenz ussische T uppen in A zach.
Ein Beispiel da ü aus Be lin: Im Rahmen eine ak uellen S unde des Deu schen Bun-
des ages om 26. No embe 2020 zu Un e s ü zung de En wicklung eine lang is igen
F iedenslösung in Be g-Ka abach äuße e sich ein Abgeo dne e de damaligen Regie ungs-
ak ion CDU/CSU in seine Rede wie olg : »Was wi in 27 Jah en in e na ionale Ve hand-
lungsbemühungen nich e eich haben, wu de binnen sechs Wochen in Teilen e eich .«11
Die E ich ung eine Land e bindung zwischen de Tü kei und Ase baidschan du ch das
Te i o ium A meniens lieg auch im geopoli ischen In e esse des Wes ens weil dadu ch de
Na o-Mi glieds aa Tü kei einen di ek en Zugang zum einzigen s a egischen Ve bünde en
Russlands in de Region bekäme, wodu ch die NATO ih e Posi ion im Südkaukasus wei e
s ä ken könn e. Das wiede um wä e abe wede im ussischen noch im i anischen In e esse.
In diesem Zusammenhang begann ein We lau zwischen Moskau und dem Wes en, Je-
ewan und Baku zusammenzub ingen, wobei de Wes en ü Je ewan aus wi scha liche
Sich ein iel e ek i e e Pa ne als Russland sein könn e, was ein gu es, abe nich e -
schöp endes A gumen ü die gewünsch e Reduzie ung des ussischen Ein lusses in de Re-
gion is . De Wes en muss A menien nahe legen, dass es Russland nich meh b auch , weil
es keine äuße e Bed ohung meh gib . Ein F iedens e ag zwischen Je ewan und Baku, in
dem die Ka abach-F age komple beigeleg wü de, und die olls ändige No malisie ung de
a menisch- ü kischen Beziehungen wä en da ü die G und o ausse zungen.
de Republik A menien s a ionie en G enz uppen de Russischen Föde a ion und die Bedingungen ü ih e Tä igkei ,
un e zeichne am 30. Sep embe 1992 in Je ewan, Außenminis e ium de Russischen Föde a ion (1992).
11 Aus de Rede on Nikolas Löbel (CDU/CSU) im Rahmen de Diskussion zu Tageso dnungspunk e 13 a: Be a ung des
An ags de F ak ionen de CDU/CSU und SPD »Un e s ü zung de En wicklung eine lang is igen F iedenslösung in
Be g-Ka abach« D ucksache 19/24646, Deu sche Bundes ag (2020).
328 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Die genann en Ve äge b auch Russland auch, abe mi eine bes imm en Einsch än-
kung: Die No malisie ung de Beziehungen zwischen A menien und Ase baidschan habe mi
de Beilegung des Kon lik es um Be g-Ka abach nich s zu un. In diese Si ua ion en sp ich
die Fo cie ung de E eignisse bzw. die de-ju e No malisie ungen de Beziehungen zwischen
Je ewan und Anka a sowie zwischen Je ewan und Baku den ussischen In e essen nich , da
Moskau den wei e en Au bau eigene Mili ä p äsenz im Südkaukasus beabsich ig .
Gleichzei ig is es ü den Wes en nich dienlich, die egionale Bedeu ung Geo giens
du ch die a menischen Ve bindungss aßen zu eduzie en, weil dies wei e e nega i e Folgen
hä e. Ein wi scha lich und poli isch schwaches Geo gien könn e in absehba e Zei an
Russland und die Tü kei e lo en gehen. Zu Realisie ung solche Pläne könn e eben alls
de Vo schlag de Tü kei bezüglich de Bildung eines 3+3 Koope a ions o ma s (Geo gien,
Ase baidschan, A menien und Tü kei, I an, Russland) dienen. Zwa wu de diese on allen
Ak eu en o mell akzep ie , lieg abe zu zei noch au Eis.
Ak i i ä en de wes lichen Mäch e in de Region, o allem de Ve einig en S aa en in A -
menien sowie des S aa es Is ael in Ase baidschan könn en sei ens des I an als exis enzielle
Bed ohung wah genommen we den. Dennoch wi d Tehe an o aussich lich wei e hin eine
zu ückhal ende und o sich ige, gleichzei ig abe auch ak i e Poli ik in de Region üh en
und die In e essen on Moskau und Anka a imme mi be ücksich igen. Auch mili ä ische
Sch i e sind sei ens des I ans alle dings nich olls ändig auszuschließen.
5. Fazi
Da A menien A zach als eigens ändigen S aa nie ane kann e, konn e es auch die a menisch
besiedel en Gebie e, die Ase baidschan im Lau e des K ieges 2020 e obe e, nich als bese z
be ach en. Im E ns all kann das in A zach o iziell 1.960 Mann um assende ussische Mi-
li ä kon ingen das nich ane kann e Land kaum schü zen. Die ös lichen und südwes lichen
G enzen de Republik A menien sind mangelha gesiche bzw. eilweise öllig ungeschü z .
Wede pe sonell noch mili ä isch- echnisch is A menien in de Lage, sich gegen eine höchs -
wah scheinliche ase baidschanische und on de Tü kei un e s ü z e Agg ession zu weh en.
Aus den Aus üh ungen e gib sich, dass ü A menien und A zach, das heiß ü die
a menische E hnie, eine beispiellos schwie ige Si ua ion gescha en wu de: Es gib keinen
Ve bünde en ode Pa ne , de be ei wä e, A menien bei de Umse zung de P og amme im
Sinne de a menischen na ionalen In e essen zu un e s ü zen. Denn alle Vo schläge, die Je-
ewan nach dem 9. No embe 2020 on Moskau ode dem Wes en un e b ei e wu den, s el-
len im bes en Falle eine o übe gehende Lösung da und be ücksich igen die a menischen
na ionalen In e essen nich . Da übe hinaus sind die Vo schläge, die sowohl on Moskau
als auch om kollek i en Wes en o geleg we den, auch si ua i . Wenn de Lösungs o -
schlag aus i gendeinem Gesich spunk den In e essen de Sei e, die den Vo schlag o leg ,
G igo yan: Die Siche hei slage im Südkaukasus nach dem K ieg on 2020 | 329
en sp ich , dann kann e sich au g und de Si ua ion, die sich wäh end de Umse zung des
gegebenen Vo schlags e gib , den In e essen de selben Sei e wide se zen. Die e wähn e Si-
ua ion kann sich e s nach dem Ende de in de Uk aine am 24. Feb ua 2022 begonnenen
En wicklungen ände n.
Bis dahin schein abe p oblema isch ü die a menische Sei e, dass Baku und Anka a
diese Si ua ion höchs wah scheinlich nu zen we den, um ih e eigenen In e essen so wei
wie möglich o anzu eiben. In diese his o ischen Si ua ion e gib sich aus den a meni-
schen na ionalen In e essen die No wendigkei maximale Wachsamkei des o iziellen Je-
ewan und die diploma ische Ve meidung on endgül igen sch i lichen Ve einba ungen.
Eine o ale na ionale Ka as ophe wi d somi imme wah scheinliche . Zu de en Abwen-
dung soll en alle Teile de a menischen Gesellscha , inklusi e de Opposi ionsk ä e zu-
sammens ehen und mi äuße s e K a mi allen außenpoli ischen Pa ne n e handeln,
um eine, wenn auch o übe gehende, Lösung zu inden, die die Bewah ung de eigenen
Sou e äni ä und die Gewäh leis ung de ö en lichen Siche hei inne halb des ölke ech -
lich ane kann en S aa sgebie es de Republik A menien und den a menisch besiedel en Ge-
bie en on A zach ga an ie en wi d.
Gleichzei ig soll e Je ewan alle seine Ressou cen mobilisie en, denn Baku und Anka a
könn en e suchen, ih e In e essen auch mi mili ä ische Gewal du chzuse zen, wie es im
He bs 2020 geschehen is .
Li e a u e zeichnis
Außenminis e ium de Russischen Föde a ion,
ДОГОВОР МЕЖДУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИЕЙ
И РЕСПУБЛИКОЙ АРМЕНИЯ О СТАТУСЕ
ПОГРАНИЧНЫХ ВОЙСК РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ,
НАХОДЯЩИХСЯ НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ
АРМЕНИЯ, И УСЛОВИЯХ ИХ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ,
1992, h ps://www.mid. u/ u/ o eign_policy/in e -
na ional_con ac s/in e na ional_con ac s/2_con-
ac /48807/ (le z e Zug i : 19.9.2023).
Deu sche Bundes ag, S enog a ische Be ich 195. Si -
zung, 2020, h ps://dse e .bundes ag.de/b p/19/19195.
pd #P.24652 (le z e Zug i : 19.9.2023
).
Löbel, Nikolas (CDU/CSU) im Rahmen de Diskus-
sion zu Tageso dnungspunk e 13 a: Be a ung des
An ags de F ak ionen de CDU/CSU und SPD
»Un e s ü zung de En wicklung eine lang is i-
gen F iedenslösung in Be g-Ka abach« D ucksache
19/24646. S enog a ische Be ich de 195. Si zung
des Deu schen Bundes ags om 26. No embe 2020.
P o okoll 19/195, h ps://dse e .bundes ag.de/
b p/19/19195.pd #P.24652 (le z e Zug i : 19.9.2023).
Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia,
The mee ing o Special Rep esen a i es o A menia
and Tu key ook place, 2022, h ps://www.m a.am/
en/p ess- eleases/2022/01/14/mee ing_a menia_ u -
key/11267 (le z e Zug i : 19.9.2023).
P esiden o Russia, S a emen by P esiden o he Re-
public o Aze baijan, P ime Minis e o he Republic
o A menia and P esiden o he Russian Fede a-
ion, 2020, h p://en.k emlin. u/e en s/p esiden /
news/64384 (le z e Zug i : 19.9.2023).
Rüesch, And eas, Die Schande on Gulis an, 2013,
h ps://www.nzz.ch/die-schande- on-gulis an-
ld.827036 (le z e Zug i : 19.9.2023).
The P ime Minis e o he Republic o A menia, P ime
Minis e Nikol Pashinyan‘s speech a he Na ional
Assembly du ing he discussion o he pe o mance
epo o he Go e nmen Ac ion Plan o 2021, 2022,
h ps://www.p imeminis e .am/en/s a emen s-
and-messages/i em/2022/04/13/Nikol-Pashinyan-
Speech/ (le z e Zug i : 19.9.2023).
336 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
նախապայմանների որևէ փաստաթուղթ կարող է ստորագրել։
2009 թ.
ստորագրված արձանագրությունների վավերացման ճանապարհին խոչընդոտող
ամենաարդիական նախապայմանը հիմնականում իրականացվել է. հայկական
զորքերն այլևս Արցախում չեն, և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունն
ադրբեջանական տեսանկյունից հանգուցալուծված է։5 Թուրքիան կարող է
աստիճանաբար հասնել մնացած պահանջներին՝ Հայաստանի6 հետ երկկողմ
բանակցությունների միջոցով։ Թուրքիայի կողմից շտապելո
ւ կարիք չկա, քանի
որ նրա ներկայիս բնականոն զարգացումը քիչ կապ ունի Հայաստանի հետ
փաստաթղթեր ստորագրելուն կամ չստորագրելուն։
«Խաղաղության դարաշրջանի»7 օրակարգի անբաժանելի մասն է կազմում նաև
տարածաշրջանի տրանսպորտային ուղիների շրջափակման վերացումը,8 որն
իր հերթին ամրագրված է 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ։
Գործնականում խոսվում է ասֆալտապատ ճանապարհների և երկաթուղային
գծերի բացման մասին, որոնք կարող են Ադրբեջանին Հայաստանի հարավային
տարածքով կապել Թուրքիայի հետ։
Կապող ճանապարհները, որոնց Ադրբեջանն անվանում է «միջանցք», իմ
կարծիքով, մեծ հաշվով Հայաստանին, բացի վնասից, ոչինչ չեն տա։ Եթե նույնիսկ
մաքսատուրքերի կամ վճարների տեսքով թուրքական կամ ադրբեջանական
բեռնափոխադրող ընկերություններից գումարներ մտնեն Հայաստանի պետական
բյուջե, դա չի փոխհատուցի Հայաստանի ազգային անվտանգությանը սպառնացող
վտանգը։ Ժամանակի ընթացքում այս ճանապարհի առկայությունը կհանգեցնի
Հայաստանի նոսր բնակեցված տարածքներում թուրքալեզու բնակչության
ավելացմանը, ինչը հիմնական նախապայմանն է Հայոց Ցեղասպանության համար
պատասխանատու և մինչ օրս այս իրողությունը ժխտող Թուրքիայի, ինչպես
նաև Ադրբեջանի կողմից հայկական պետականության հետագա օկուպացիայի և
ոչնչացման համար։
5 Տե՛ս այս առումով Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի բազմաթիվ հայտարարություններից մեկը, 2021 թ.
հուլիսի 14-ին՝ h ps:// ia. u/20210625/alie -1738612289.h ml (հարցվել է 22.5.2023):
6 Երկու կառավարությունների բանագնացների առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել 2022 թ. հունվարի 14-ին՝
h ps://www.m a.am/am/p ess- eleases/2022/01/14/mee ing_a menia_ u key/11267 (հարցվել է 22.5.2023):
7 ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի 2021 թ. օգոստոսի 24-ին ՀՀ Ազգային Ժողովում ունեցած ելույթից՝ h ps://www.
p imeminis e .am/en/s a emen s-and-messages/i em/2021/08/24/Nikol-Pashinyan-Speech/ (հարցվել է 22.5.2023):
8 Հմմտ. 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի հայտարարության իններորդ կետը՝ ի. վ.:

Գրիգորյան, Անվտանգային իրավիճակը Հարավային Կովկասում | 337
4. Արտաքին դերակատարների դերն ու դիրքորոշումը
4.1 Ռուսաստանի Դաշնության դիրքորոշումն ու դերը
Հաղորդակցության ուղիների բացումը, ըստ երևույթին, բխում է մի շարք արտաքին
դերակատարների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և Եվրամիության, ինչպես նաև Հայաստանի
ռազմավարական դաշնակցի՝ Ռուսաստանի շահերից:
Ռուսաստանի համար առանցքային նշանակություն կունենա երկաթուղային
կապի բացումը, որով ռուսաստանյան Հյուսիսային Կովկասից ապրանքներ կարող
են փոխադրվել Կասպից ծովի երկայնքով, այսինքն՝ ադրբեջանական կենտրոնական
տարածքներով և ապա Արաքս գետի հովտով՝ Հայաստանի, այնուհետ Նախիջևանի
վրայով դեպի Թուրքիա և հակառակը։ Բացի այդ, Ադրբեջանի տարածքով ռուսական
ապրանքների ներմուծումը Հայաստան, կբարձրացնի Մոսկվայի ջանքերի
արդյունավետությունը՝ Երևանն ու Բաքուն սեփական հովանու ներքո մերձեցնելու
տեսանկյունից:
Քաղաքական առումով Ռուսաստանին, անշուշտ, ձեռնտու է այդ փաստը։
Սակայն ոչ միայն այն բանի համար, որ Հայաստանի տարածքով անցնող նշված
ճանապարհները վերահսկվելու են ռուս սահմանապահների կողմից,9 այլ նաև այն
պատճառով, որ դա էապես կնվազեցնի Վրաստանի՝ որպես Ադրբեջանի և Թուրքիայի
(ՆԱՏՕ-ի անդամ) միջև կապող երկրի նշանակությունը։ Այս իրողությունը ձեռնտու
չէ նաև Պարսկաստանին, քանի որ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն
ավելի քան 30 տարի հանդիսանում է Ադրբեջանի կենտրոնական տարածքների և
Նախիջևանի էքսկլավի միջև կապող միակ երկիրն ու ինչպես և Վրաստանը, շահում
է տնտեսապես և ամրապնդում իր ռազմաքաղաքական դերը տարածաշրջանում։
Հարկ է նշել, որ 1992-ից Ռուսաստանը պայմանագրով պարտավորվել է
երաշխավորել Հայաստանի արտաքին անվտանգությունն ու պաշտպանել
պետական սահմանները,10 ի մասնավորի, նախկին Խորհրդային Միության
պետական սահմանները Թուրքիայի հետ։ Իսկ Երևանը պետք է հոգա Վրաստանի
և Ադրբեջանի հետ իր սահմանների պաշտպանության համար: Բայց, քանի որ
Հայաստանը 2020 թ. ավարտից ի վեր չի կարողանում լիովին ապահովել Ադրբեջանի
հետ իր սահմանների անվտանգությունը, Ռուսաստանը լրացուցիչ ռազմական
դիրքեր է տեղակայել նշված սահմանագծի երկայնքով:
Բացի այդ, 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի վերոնշյալ պայմանագրով Ռուսաստանը
երաշխավորում է նաև Արցախի հայ բնակչության անվտանգությունը։ Սակայն,
եթե Հայաստանը ժամանակին, այսինքն մինչև հակամարտության վերջին
9 Հմմտ. նույնը։
10
Ռուսաստանի Դաշնության (ՌԴ) և Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) միջև ՀՀ տարածքում տեղակայված ՌԴ
սահմանապահ զորքերի կարգավիճակի և դրանց գործունեության պայմանների մասին պայմանագիրը, որը
ստորագրվել է Երևանում 1992 թ. սեպտեմբերի 30-ին։ Հրապարակված է ՌԴ ԱԳՆ կայքում՝ h ps://www.mid. u/
u/ o eign_policy/in e na ional_con ac s/in e na ional_con ac s/2_con ac /48807/ (հարցվել է 22.5.2023):
338 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
կարգավորումները, ինքն էր երաշխավորում Լեռնային Ղարաբաղում հայ
բնակչության անվտանգությունն ու դրա ներքո հասկանում նաև Արցախի
ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի լիակատար ճանաչումը, ապա Ռուսաստանն
այս տարածաշրջանում՝ Արցախում, ներկայումս միայն երաշխավորում է
հայ բնակչության գոյության անվտանգությունը։ Պաշտոնական Մոսկվայի
քաղաքական օրակարգում Արցախի միջազգային ճանաչման հարցը չկա:
4.2 Արևմտյան պետությունների դիրքորոշումն ու հանձնառությունը
Հայաստանի համար խնդրահարույց է թվում նաև այն հանգամանքը, որ 2020 թ.
պատերազմի արդյունքները մեծ հաշվով աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից
ձեռնտու են նաև Արևմուտքին, բացի Արցախում ռուսական զորքերի
առկայությունից։
Դա հստակ ցույց է տալիս Բեռլինից հետևյալ օրինակը. Լեռնային Ղարաբաղում
երկարաժամկետ խաղաղությունն աջակցելու խորագրով 2020 թ. նոյեմբերի 26-ին
Գերմանիայի Բունդեսթագի ընթացիկ նիստի շրջանակներում կազմակերպված
լսումների ընթացքում այդ ժամանակ իշխող ՔԴՄ/ՔՍՄ (CDU/CSU) խմբակցության
անդամներից մեկն իր ելույթում նշեց հետևյալը. «Այն, ինչը չհաջողվեց ձեռք բերել 27
տարիների ընթացքում միջազգային բանակցային ջանքերի միջոցով, մասամբ ձեռք
բերվեց վեց շաբաթվա ընթացքում»:11
Հայաստանի տարածքով Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ցամաքային կապի
ստեղծումը բխում է նաև Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական շահերից, քանի
որ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկիր Թուրքիան կունենա ուղիղ ցամաքային ելք դեպի,
տարածաշրջանում Ռուսաստանի միակ ռազմավարական դաշնակից, Հայաստանի
տարածք, ինչը նաև թույլ կտա ՆԱՏՕ-ին էլ ավելի ամրապնդել իր դիրքերը Հարավային
Կովկասում, ինչն իր հերթին կհակադրվի թե՛ Ռուսատանի, թե՛ Իրանի շահերին։
Այս համատեքստում Մոսկվայի և Արևմուտքի միջև մրցավազք է սկսվում
Երևանն ու Բաքուն միավորելու համար, որտեղ Արևմուտքը տնտեսական
տեսակետից կարող է շատ ավելի արդյունավետ գործընկեր լինել Երևանի համար,
քան Ռուսաստանը, ինչը լավ, բայց ոչ սպառիչ փաստարկ է տարածաշրջանում
ռուսական ազդեցության շոշափելի նվազմանը հասնելու համար: Արևմուտքը
պետք է ապացուցի Հայաստանին, որ իրեն այլևս պետք չէ Ռուսաստանը, քանի որ
արտաքին սպառնալիք չկա։ Դրա հիմնական նախապայմանները կլինեին Երևանի
և Բաքվի միջև խաղաղության պայմանագիրը, որում Ղարաբաղի հարցը լիովին
լուծված է, և հայ-թուրքական հարաբերությունների լիարժեք կարգավորումը։
11 ՔԴՄ/ՔՍՄ խմբակցության անդամ Նիկոլաս Լոբելի (Nikolas Löbel) ելույթից: օրակարգի 13 ա կետի քննարկման
թեմա՝ «Լեռնային Ղարաբաղում երկարաժամկետ խաղաղության լուծման մշակման աջակցություն»:
Բունդեսթագի տպագիր փաստաթուղթ համար 19/24646, Գերմանիայի Բունդեսթագի 2020 թ. նոյեմբերի 26-ի
195-րդ նստաշրջանի համառոտ զեկույց: Նիստի արձանագրություն հմր. 19/195՝ h ps://dse e .bundes ag.de/
b p/19/19195.pd #P.24652 (հարցվել է 22.5.2023):
Գրիգորյան, Անվտանգային իրավիճակը Հարավային Կովկասում | 339
2020 թ. նոյեմբերի 9-ի համաձայնագիրը Ռուսաստանին նույնպես պետք է, բայց
հետևյալ նրբերանգով, այն է՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների
կարգավորումը կապ չպետք է ունենա Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի
կարգավորման հետ։ Այս իրավիճակում իրադարձությունների պարտադրումը
կամ Երևանի ու Անկարայի և կամ էլ Երևանի ու Բաքվի միջև հարաբերությունների
դե-յուրե կարգավորումը չեն համապատասխանում ռուսական շահերին, քանի որ
Մոսկվան մտադիր է հետագայում ևս հզորացնել իր ռազմական ներկայությունը
Հարավային Կովկասում։
Միևնույն ժամանակ, վերը նշված զարգացումները կարող են որոշ առումով
խոչընդոտել Արևմուտքի շահերին, քանի որ Հայաստանի տարածքով միացնող
ճանապարհները կարող են նվազեցնել Վրաստանի տարածաշրջանային
նշանակությունը։ Իսկ տնտեսապես և քաղաքականապես թույլ Վրաստանը
տեսանելի ապագայում կարող է զոհ գնալ Ռուսաստանին և Թուրքիային։ Այս
ծրագրերի իրականացմանը կարող է ծառայել նաև 3+3 համագործակցության
ձևաչափ ստեղծելու Թուրքիայի առաջարկը (Վրաստան, Ադրբեջան, Հայաստան և
Թուրքիա, Իրան, Ռուսաստան): Թեև սա պաշտոնապես ընդունվել է նշված բոլոր
դերակատարների կողմից, այն մնում է դեռ կասեցված:
Տարածաշրջանում արևմտյան տերությունների՝ առաջին հերթին Հայաստանում
ԱՄՆ-ի, ինչպես նաև առհասարակ տարածաշրջանում Իսրայելի գործունեությունը,
Իրանը կարող է ընկալել՝ որպես իր գոյության սպառնալիք: Այս փաստը
կստիպի Թեհրանին շարունակել զգուշավոր, սակայն միաժամանակ ակտիվ
քաղաքականություն վարել տարածաշրջանում՝ մշտապես հաշվի առնելով
Մոսկվայի և Անկարայի շահերը։ Եթե դա բավականաչափ չօգնի Իրանին շտկել
իրավիճակն իր օգտին, ապա չի բացառվում որ նա կարող է վատագույն դեպքում
անգամ ռազմական քայլեր ձեռնարկի:
5. Ամփոփ եզրակացություն
Քանի որ Հայաստանը միջազգայնորեն չէր ճանաչել Արցախը, նա չկարողացավ
օկուպացված դասակարգել նաև հայաբնակ տարածքները, որոնք Ադրբեջանը
նվաճել էր 2020 թ. պատերազմի արդյունքում։ Այժմ արտակարգ, այն է՝ իրական
վտանգի առաջացման պարագայում Արցախում պաշտոնապես 1960 հոգանոց
ռուսական զորախումբը դժվար թե կարողանա պաշտպանել չճանաչված երկիրը։
Հայաստանի Հանրապետության արևելյան և հարավարևմտյան սահմանները,
թերի կամ մասամբ, ամբողջովին անպաշտպան են։ Հայաստանը ոչ մարդկային, ոչ
էլ զինտեխնիկայի առումով ի վիճակի չէ արդյունավետ պաշտպանվել թուրքական
ակտիվ աջակցությամբ ուղեկցվող ադրբեջանական ագրեսիայից:
340 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Վերոնշյալից երևում է, որ Հայաստանի և Արցախի, այսինքն՝ հայ ազգի համար
ստեղծվել է աննախադեպ ծանր իրավիճակ: Չկա դաշնակից կամ գործընկեր, որը
պատրաստ է օգնել Հայաստանին՝ իրական հայկական ազգային շահերից բխող
ծրագրեր իրականացնելու հարցում։ Հրապարակային բոլոր առաջարկները, որոնք
Երևանը 2020 թ. նոյեմբերի 9-ից ի վեր ստանում է Մոսկվայից և Արևմուտքից,
լավագույն դեպքում ներկայացնում են ժամանակավոր լուծումներ և չեն բխում
հայկական ազգային շահերից։ Դրանից բացի, վերոնշյալից երևում է, որ ինչպես
Մոսկվայի, այնպես էլ հավաքական Արևմուտքի ներկայացված առաջարկները,
իրավիճակային են: Եթե ինչ որ տեղ տվյալ առաջարկը ելնում է այն ներկայացնող
կողմի շահերից, ապա միաժամանակ կարող է հակադրվել հենց այդ նույն (առաջարկը
ներկայացրած) կողմի շահերին: Նշված իրավիճակը կարող է փոխվել միայն 2022 թ.
փետրվարի 24-ից Ուկրաինայում սկսված զարգացումների ավարտից հետո:
Մինչ այդ հայկական կողմի համար խնդրահարույց է թվում այն հանգամանքը,
որ ստեղծված իրավիճակն օգտագործելու են Բաքուն և Անկարան՝ սեփական
շահերը հնարավորինս առաջ տանելու նպատակով: Պատմական այս փուլում
հայկական ազգային շահերից է ելնում պաշտոնական Երևանի մաքսիմալ
զգոնությունը և բանակցությունների ընթացքում գրավոր վերջնական
պայմանավորվածություններից դիվանագիտական խուսափումը, այլ կերպ ասած՝
ժամանակի ձգումը:
Այս իրադրությունը մոտենում է գրեթե համազգային աղետի։ Հայ հասարակության
բոլոր հատվածները, այդ թվում՝ ընդդիմադիր ուժերը, պետք է միասնական լինեն և
գերինտենսիվ գործեն արտաքին քաղաքական բոլոր գործընկերների հետ՝ գտնելու
լուծում, թեկուզ ժամանակավոր, որը կպահպանի սեփական ինքնիշխանությունն ու
կերաշխավորի հանրային անվտանգությունը՝ միջազգային իրավունքով ճանաչված
ՀՀ և Արցախի հայաբնակ տարածքներում։
Միևնույն ժամանակ Երևանից պահանջվելու է ներպետական ռեսուրսների
մոբիլիզացիա, քանզի Բաքուն և Անկարան կարող են փորձել իրենց շահերն առաջ
տանել նաև ռազմական ուժի միջոցով, ինչպես դա արվեց 2020 թ. աշնանը:
Գրականություն
МИНИСТЕРСТВО ИНОСТРАННЫХ ДЕЛ РФ,
ДОГОВОР МЕЖДУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИЕЙ
И РЕСПУБЛИКОЙ АРМЕНИЯ О СТАТУСЕ
ПОГРАНИЧНЫХ ВОЙСК РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ,
НАХОДЯЩИХСЯ НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ
АРМЕНИЯ, И УСЛОВИЯХ ИХ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ,
1992, տես՝ h ps://www.mid. u/ u/ o eign_policy/
in e na ional_con ac s/in e na ional_con ac s/2_
con ac /48807/ (հարցվել է 19.9.2023)։
Deu sche Bundes ag, S enog a ische Be ich 195.
Si zung, 2020, տես՝ h ps://dse e .bundes ag.de/
b p/19/19195.pd #P.24652 (հարցվել է 19.9.2023)։
Löbel, Nikolas (CDU/CSU) im Rahmen de Diskussion
zu Tageso dnungspunk e 13 a: Be a ung des An ags
de F ak ionen de CDU/CSU und SPD »Un e s ü -
zung de En wicklung eine lang is igen F iedens-
lösung in Be g-Ka abach« D ucksache 19/24646. S e-
nog a ische Be ich de 195. Si zung des Deu schen
Գրիգորյան, Անվտանգային իրավիճակը Հարավային Կովկասում | 341
Bundes ags om 26. No embe 2020. P o okoll 19/195,
տես՝ h ps://dse e .bundes ag.de/b p/19/19195.
pd #P.24652 (հարցվել է 19.9.2023)։
Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia,
The mee ing o Special Rep esen a i es o A menia
and Tu key ook place, 2022, տես՝ h ps://www.m a.
am/en/p ess- eleases/2022/01/14/mee ing_a menia_
u key/11267 ((հարցվել է 19.9.2023)։
P esiden o Russia, S a emen by P esiden o he Re-
public o Aze baijan, P ime Minis e o he Republic
o A menia and P esiden o he Russian Fede a ion,
2020, տես՝ h p://en.k emlin. u/e en s/p esiden /
news/64384 (հարցվել է 19.9.2023)։
Rüesch, And eas, Die Schande on Gulis an, 2013, տես՝
h ps://www.nzz.ch/die-schande- on-gulis an-
ld.827036 (հարցվել է 19.9.2023)։
The P ime Minis e o he Republic o A menia, P ime
Minis e Nikol Pashinyan‘s speech a he Na ional
Assembly du ing he discussion o he pe o mance
epo o he Go e nmen Ac ion Plan o 2021, 2022,
տես՝ h ps://www.p imeminis e .am/en/s a emen s-
and-messages/i em/2022/04/13/Nikol-Pashinyan-
Speech/ (հարցվել է 19.9.2023)։
The P ime Minis e o he Republic o A menia, P ime
Minis e Nikol Pashinyan‘s speech a he p esen a-
ion o he Go e nmen Ac ion Plan a he Na ional
Assembly, 2021, տես՝ h ps://www.p imeminis e .
am/en/s a emen s-and-messages/i em/2021/08/24/
Nikol-Pashinyan-Speech/ (հարցվել է 19.9.2023)։
Uni ed Na ions DESA Popula ion Di ision, Wo ld Po-
pula ion P ospec s 2022. A menia: To al Popula ion,
2022, տես՝ h ps://popula ion.un.o g/wpp/G aphs/
P obabilis ic/POP/TOT/51 (հարցվել է 19.9.2023)։
Uni ed Na ions DESA Popula ion Di ision, Wo ld Popu-
la ion P ospec s 2022. Aze baijan, 2022, տես՝ h ps://
popula ion.un.o g/wpp/G aphs/P obabilis ic/POP/
TOT/31 (հարցվել է 19.9.2023)։
Uni ed Na ions DESA Popula ion Di ision, Wo ld Po-
pula ion P ospec s 2022. Geo gia, 2022, տես՝ h ps://
popula ion.un.o g/wpp/G aphs/P obabilis ic/POP/
TOT/268 (հարցվել է 19.9.2023)։
РИА Новости, Алиев заявил, что карабахский
конфликт решен, 2021, տես՝ h ps:// ia. u/20210625/
alie -1738612289.h ml (հարցվել է 19.9.2023)։
Հեղինակ
Հարություն Գրիգորյան
միջազգային և պետական իրավունքի մագիստրոս, Արցախի եվրոպական կենտրոն ՀԿ-ի
նախագահ և անկախ փորձագետ, Բեռլին, Գերմանիա, [email p o ec ed]
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.