| 287
Dus in Ho mann
Das Selbs bes immungs ech de Völke
im Fall on Be g-Ka abach
Abs ac
The Sou h Caucasian egion o Nago no-Ka abakh has been he scene o iolence and wa o
decades. E hnic A menians claim an independen s a e and ha e p oclaimed he Republic o A -
sakh, while Aze baijan sees his as a iola ion o i s e i o ial in eg i y and coun e s he indepen-
dence e o s wi h iolence. This pape examines he ques ion o whe he Ka abakh A menians
can in oke he igh o sel -de e mina ion unde in e na ional law and wha legal consequences
i leads o.
1. Einlei ung
Be g-Ka abach is eine Region im südlichen Kaukasus, in de 1991 die on de in e na io-
nalen S aa engemeinscha nich ane kann e Republik A zach ausge u en wu de.
1
Diese ha
sich sei dem zu einem ge es ig en De- ac o-Regime e ablie . Als G undlage ü die Unabhän-
gigkei wi d das Selbs bes immungs ech de Völke gel end gemach . Gleichzei ig e heb
die Republik Ase baidschan Ansp uch au das Gebie und sieh du ch das De- ac o-Regime
seine e i o iale In eg i ä e le z . Im Folgenden sollen die Hin e g ünde und die im Kon lik
s ehenden Rech e und P inzipien beleuch e we den.
2. Hin e g und
Be g-Ka abach is sei Jah hunde en on eine s a ken a menischen P äsenz gep äg .
2
Nach
dem Ze all des ussischen Za en eiches bilde e sich 1918 im Südkaukasus e s malig ein
1 Unabhängigkei se klä ung de Republik A zach (1992).
2 De Waal (2019), 103.
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p14
288 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ase baidschanische S aa , wäh end A menien gleichzei ig die s aa liche Unabhängigkei zu-
ücke lang e. Beide beansp uch en die Region Be g-Ka abach ü sich und üh en be ei s
damals K ieg. Nachdem die Sowje union in beide S aa en einge allen is , soll e die Region
zue s A menien zugesp ochen we den, alle dings wu de diese En scheidung be ei s einen
Tag spä e e idie und Be g-Ka abach wu de de jungen ase baidschanischen Sowje epub-
lik zugewiesen.
3
Als Au onomes Oblas Be g-Ka abach (englisch NKAO – Nago no-Ka abakh
Au onomous Oblas ) soll e die Region eine gewisse Au onomie inne halb de ase baidschani-
schen Sowje epublik e hal en. Wäh end de Sowje zei gab es imme wiede Pe i ionen, die
einen Anschluss Be g-Ka abachs an die a menische Sowje epublik ge o de haben.
4
Diese
Bes ebungen münde en 1988 in die Ka abach-Bewegung, die mi iedlichen Demons a io-
nen in S epanake und Je ewan, den jeweiligen Haup s äd en Be g-Ka abachs und A me-
niens, die Ve einigung des au onomen Gebie s mi de a menischen Sowje epublik o de e.
Dies lei e e den Pog om in de ase baidschanischen S ad Sumgai ein, ein Massake , bei dem
es zu e lichen Ve le z en und To en kam. Augenzeugen be ich e en on schwe s e Gewal ,
Ve s ümmelungen und Massen e gewal igungen.
5
Das Eu opäische Pa lamen ha das Massa-
ke be ei s 1988 in eine Resolu ion e u eil und die Fo de ung nach de Ve einigung Be g-
Ka abachs mi A menien explizi un e s ü z .
6
Es olg en wei e e schwe e Pog ome gegen
A menie in Ki o abad, heu e Ganja (1988)
7
und Baku (1990).
8
Als Reak ion da au gab es
auch e einzel e Gewal gegen einige in A menien lebende Ase baidschane .
1991 üh en ase baidschanische Spezialk ä e im Rahmen de ›Ope a ion Ring‹ gemein-
sam mi de Sowje a mee e hnische Säube ungen gegen A menie in de Region du ch und
be eue en die Eskala ion des Kon lik s. Im Zuge des Ze alls de Sowje union e klä en sich
sowohl A menien als auch Ase baidschan ü unabhängig, wo au hin auch Be g-Ka abach
eine unabhängige Republik p oklamie e. Ase baidschan hob da au hin den Au onomie-
s a us de Region au und g i o en zu mili ä ische Gewal . Die Haup s ad de Region
Be g-Ka abach wu de belage und die 70000 anwesenden Zi ilis en wu den, abgeschni en
on Wasse , S om, Essen und K a s o , o lau end – auch mi Rake ena ille ie – beschos-
sen.9 1992 gelang es de a menischen Sei e die Belage ung zu du chb echen und Be g-Ka-
abach g öß en eils un e seine Kon olle zu b ingen. Im Zuge innenpoli ische Ins abili ä
gelang es den T uppen auch, s a egisch ele an e Ziele auße halb des ehemaligen au o-
nomen Oblas s einzunehmen. Hunde ausende ase baidschanische Zi ilis en lohen o
den Kämp en ode wu den spä e e ieben. Im Zuge des K ieges gab es Massake an de
3 Ebd., 105.
4 De Waal (2013), 17.
5 Ebd., 35.
6 Eu opäisches Pa lamen (1988).
7 Pa ks (1988).
8 Human Righ s Wa ch (1991), 7.
9 Human Righ s Wa ch/Helsinki (1993), Vol. 5, 11.
Ho mann: Das Selbs bes immungs ech de Völke  | 289
Zi ilbe ölke ung au beiden Sei en, wie beispielsweise gegen A menie in Ma agha10 und
Ase baidschane in Khojaly.11
Die Kämp e ende en 1994 mi einem Wa ens ills and, de die F on linie ein o .12 G oße
Teile Be g-Ka abachs und sieben umliegende ase baidschanische Regionen blieben un e
de Kon olle de Republik Be g-Ka abach. In den olgenden Jah zehn en kam es imme wie-
de zu mili ä ischen Zusammens ößen, bis Ase baidschan 2020 einen neuen K ieg begann,13
de ausende Op e ge o de ha . Dabei konn e es g oße Teile de Region e obe n – auch
Teile des ehemaligen au onomen Gebie s wie Had u und Schuschi/Schuscha. Im Rahmen
eines neuen Wa ens ills andsabkommens14 wu de die Kon olle übe die umliegenden Re-
gionen, die an das au onome Gebie ang enz en, an Ase baidschan abge e en und die Si-
che hei des e bliebenen, on A menie n bewohn en Gebie s, ussischen F iedens uppen
un e s ell . T o zdem komm es o lau end zu B üchen des Wa ens ills ands – maßgeblich
du ch Ase baidschan.15
3. Rech liche Quellen des Selbs bes immungs ech s
Das Selbs s immungs ech de Völke wi d A 1. Abs. 2 de UN-Cha a e wähn . So se z en
sich die Ve ein en Na ionen zum Ziel » eundscha liche, au de Ach ung o dem G undsa z
de Gleichbe ech igung und Selbs bes immung de Völke be uhende Beziehungen zwischen
den Na ionen zu en wickeln und ande e geeigne e Maßnahmen zu Fes igung des Wel ie-
dens zu e en«. Die e s e konk e e Aus o mulie ung des P inzips e olg e 1960 im Rahmen
de Resolu ion 1514 de UN-Gene al e sammlung zu ›Gewäh ung de Unabhängigkei an
koloniale Lände und Völke ‹, in de die Ve sammlung eins immig es s ell e, dass alle Völke
das Rech au Selbs bes immung haben. An diese S elle wi d be ei s deu lich, dass die Idee
des Selbs bes immungs ech s de Völke im Rahmen de Dekolonialisie ung en s anden is .
Im Jah 1970 ha die UN-Gene al e sammlung die bishe um assends e Fo mulie ung des
Selbs bes immungs ech s de Völke e ass . In de E klä ung übe G undsä ze des Völke -
ech s be e end eundscha liche Beziehungen und Zusammena bei zwischen den S aa en
im Einklang mi de Cha a de Ve ein en Na ionen (F iendly Rela ions Decla a ion) s ell die
Gene al e sammlung es :
10 Human Righ s Wa ch/Helsinki (1992), 29.
11 Ebd., 19.
12 UN Peacemake (1994).
13 OC Media (2022).
14 Tex des Wa ens ills andsabkommens om 10.11.2020, un e : h p://en.k emlin. u/e en s/p esiden /news/64384 (le z-
e Zug i : 30.11.2022).
15 Ful s/S onski (2022).
290 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
»K a des in de Cha a de Ve ein en Na ionen e anke en G undsa zes de Gleichbe-
ech igung und Selbs bes immung de Völke haben alle Völke das Rech , ei und ohne
Einmischung on außen übe ih en poli ischen S a us zu en scheiden und ih e wi scha -
liche, soziale und kul u elle En wicklung zu ges al en, und jede S aa is e p lich e ,
dieses Rech im Einklang mi den Bes immungen de Cha a zu ach en.«
De Um ang dieses Rech s wi d wie olg da ges ell :
»Die G ündung eines sou e änen und unabhängigen S aa es, die eie Assozia ion mi
einem unabhängigen S aa , die eie Eingliede ung in einen solchen S aa ode de Ein i
in einen ande en, du ch ein Volk ei bes imm en poli ischen S a us sind Möglichkei en
de Ve wi klichung des Selbs bes immungs ech s du ch das be e ende Volk.«
16
Folglich is das Selbs bes immungs ech de Völke ein Bes and eil des in e na ionalen
Rech s. Hoch ums i en is jedoch, welche ech lichen Konsequenzen sich aus dessen Exis-
enz e geben.
4. Sind die A menie in Be g-Ka abach ein Volk im Sinne des
Selbs bes immungs ech s?
Be o das ech liche Spannungs eld, das sich aus einem möglichen Sezessions ech im Rah-
men des Selbs bes immungs ech s e gib , be ach e wi d, muss die F age, ob es sich bei den
A menie n in Be g-Ka abach um ein Volk im Sinne des Selbs bes immungs ech s handel ,
e ö e we den.
Im in e na ionalen Rech wi d de Beg i ›des Volkes‹ ielsei ig e wende . Die wich ige
Un e scheidung miss sich an de F age, ob sich die Beg i lichkei au das S aa s olk im
Sinne de Na ion (die Gesam hei de au einem S aa sgebie lebenden Pe sonen) besch änk
ode ob auch e hnische Gemeinscha en, die übe bes imm e Gemeinsamkei en wie Sp a-
che, Kul u , Religion, Men ali ä , geschich liche Schicksalse lebnisse he ausgehoben ode
abg enzba sind, als T äge des Selbs bes immungs ech s quali izie we den können.17
Allein weil die F iendly-Rela ions-Decla a ion zu G ündung eines sou e änen, unabhän-
gigen S aa es eine Volksgemeinscha o ausse z , die zu diesem Zei punk noch ga kein
S aa s olk sein kann, so kann sich das Selbs bes immungs ech logische weise nich au ein
e ass es S aa s olk besch änken.
16 Gene al e sammlung de Ve ein en Na ionen (1970).
17 Luch e hand (1993), 30; 34.
Ho mann: Das Selbs bes immungs ech de Völke  | 291
›Volk‹ als T äge des Selbs bes immungs ech s is dahe wei zu e s ehen und kann sich
ebenso au e hnische G uppen, die sich du ch oben genann e Eigenscha en om ›S aa s-
olk‹ abg enzen können, beziehen.18
Ob eine solche G uppe T äge des Selbs bes immungs ech s sein kann, ich e sich sowohl
nach objek i en als auch subjek i en K i e ien. Die his o ische P äsenz de A menie in Be g-
Ka abach is o allem du ch iele e hal ene, eilweise mi elal e liche, Baudenkmäle gu
dokumen ie . Die A menie in Be g-Ka abach un e lagen zwa zwischenzei lich gewissen
Be ölke ungsschwankungen, die maßgeblich au zei weise muslimisch gep äg e He scha
zu ückzu üh en wa en, sie s ellen abe imme wiede die Be ölke ungsmeh hei in de Re-
gion da .19 Obwohl de An eil de A menie wäh end de Sowje zei on 95%20 im Jah 1921
au 77%21 im Jah 1989 iel, blieben sie die Meh hei , wäh end Ase baidschane nu die Min-
de hei bilde en. Die beiden G uppen un e scheiden sich auch du ch Sp ache und eligiöse
Zugehö igkei . Zusä zlich is de on de Sowje union au g und de a menischen Meh hei
e liehene Au onomies a us Be g-Ka abachs ein Indiz ü die objek i e Abg enzba kei .
Bei de subjek i en Be ach ung komm es da au an, ob die G uppe ih e Eigens ändigkei
e kenn und einen au die Wah ung on Exis enz und Eigena igkei des Volkes als G uppe
ge ich e en Selbs bes immungswillen äuße .22 Die A menie in Be g-Ka abach haben, im-
me wenn die poli ische Si ua ion in de Sowje union es he gegeben ha , B ie e und Pe i io-
nen nach Moskau gesand , um den Au onomies a us de Region übe p ü en zu lassen (so
1945, 1965 und 1977).23 1991 haben 98% de Abs immenden in einem Re e endum ü die
Unabhängigkei Be g-Ka abachs ges imm . Sie haben ih en Willen zu Selbs bes immung
kla zum Ausd uck geb ach .
5. Das P inzip de e i o ialen In eg i ä
Wäh end die A menie on Be g-Ka abach sich au das Selbs bes immungs ech de Völke
be u en, be u sich Ase baidschan au den G undsa z de e i o ialen In eg i ä . Te i o iale
In eg i ä bezieh sich au die Un e le zlichkei des S aa es in seine Gänze. De G undsa z
schü z den e i o ialen Rahmen des S aa es und is G undlage ü die s aa liche Sou e äni-
ä .
24
In A . 2 Abs. 4 de UN-Cha a is niede geleg :
18 Dazu um änglich ebd.
19 Shni elman (2001), 153.
20 Ka ape ian (1991), 74.
21 Unionswei e Volkszählung in de Sowje union on 1989, e ügba beim Leibniz-Ins i u ü Sozialwissenscha en
un e h ps://doi.o g/10.4232/1.10311.
22 Babaian (2022), 91; 106.
23 De Waal (2013), 17.
24 Blay (2010), Abs. 1.

292 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
»Alle Mi gliede un e lassen in ih en in e na ionalen Beziehungen jede gegen die e i o iale
Un e seh hei ode die poli ische Unabhängigkei eines S aa es ge ich e e ode sons mi
den Zielen de Ve ein en Na ionen un e einba e And ohung ode Anwendung on Gewal .«
Die hohe Rele anz des P inzips wi d auch du ch meh maliges E wähnen in de o.g. F iendly
Rela ions Decla a ion e deu lich . Selbs edend is es ü eine we ebasie e Wel o dnung
ö de lich, wenn sie on s abilen S aa en mi kla abgeg enz en Te i o ien gep äg wi d. So
ha de UN-Gene alsek e ä im Kon ex on 1992 es ges ell :
»Wenn jede e hnische, eligiöse ode sp achliche G uppe S aa lichkei beansp uchen wü -
de, gäbe es keine G enzen de F agmen ie ung, und F ieden, Siche hei und Wohle gehen
ü alle wü den noch schwie ige zu e eichen sein.«
25
6. Das Spannungs eld zwischen Selbs bes immungs ech
und e i o iale In eg i ä
F aglich is , wie sich die Ansp üche des Selbs bes immungs ech s de A menie mi de e i-
o ialen In eg i ä Ase baidschans in Einklang b ingen lassen. Wie be ei s ausge üh , is das
Selbs bes immungs ech de Völke im Kon ex de Dekolonialisie ung en s anden. Wenn es
um e i o iale Abspal ungen auße halb dieses Kon ex s geh , is die Lage iel komplexe . So
s ell beispielsweise de Sup eme Cou on Kanada es :
»Das Völke ech e wa e , dass das Rech au Selbs bes immung on den Völke n im
Rahmen bes ehende sou e äne S aa en und im Einklang mi de Wah ung de e i o ia-
len In eg i ä diese S aa en ausgeüb wi d«, und dass das Rech au einsei ige Sezession
»nu in auße gewöhnlichen Fällen und selbs dann un e so g äl ig de inie en Ums än-
den en s eh «.
26
Im E gebnis muss das Selbs bes immungs ech also in e n im Rahmen de o handenen e -
i o ialen In eg i ä ausgeüb we den, abe wenn es zu schwe s en Menschen ech s e le zun-
gen komm , die eine Ve wi klichung diese in e nen Selbs bes immung unmöglich machen,
kann ein Rech au ex e ne Selbs bes immung – auch in Fo m eine Sezession – e wachsen.
25 Aus dem Englischen: Be ich des UN-Gene alsek e ä s, »An Agenda o Peace«, 17.06.1992, UN Doc. A/47/277, 5.
26 Secession o Quebec, Re, Re e ence o Sup eme Cou , File No 25506, (1998) 2 SCR 217, ILDC 184 (CA 1998), 161 DLR (4 h)
385, 228 NR 203, JE 98-1716, (1998) SCJ No 61 (QL), (1998) ACS No 61, 55 CRR (2d) 1, 81 ACWS (3d) 798, (1998) CanLII 793 (SCC),
(1999) 115 ILR 536, (1998) 37 ILM 1340, (20 h Augus 1998), Canada; Sup eme Cou [SCC], H6.
Ho mann: Das Selbs bes immungs ech de Völke  | 293
7. Die Reali ä de A menie in Be g-Ka abach
Die Möglichkei de Umse zung des ex e nen Selbs bes immungs ech s in Fo m de Los-
lösung om übe geo dne en S aa ha also eine Ve hinde ung de Ausübung des in e nen
Selbs bes immungs ech s in Ve bindung mi schwe en Menschen ech s e le zungen zu Vo -
bedingung.
Im Falle on Be g-Ka abach e mi el de Ums and, dass es sich um ein au onomes
Gebie inne halb de Ase baidschanischen Sowje epublik handel , den Eind uck, dass die
in e ne Selbs bes immung schon übe dieses Kons uk gewäh leis e wu de. In de Reali-
ä wu de de Au onomies a us on An ang an nich umgese z , da die Ase baidschanische
Kommunis ische Pa ei a menische Ein lussnahme au das O ganisa ionss a u e hinde e.
So wu de de au onomen Ve wal ung du ch die ase baidschanische Ve assung in eine
Meh zahl on Fällen die En scheidungsgewal en zogen. Die ase baidschanische Regie ung
wa a sächlich dazu be ug , die A bei des Exeku i komi ees on Be g-Ka abach zu lenken.
Wei e e Disk iminie ungen gab es in Kul u und Sp ache, sodass beispielsweise ab 1981
A menisch nich meh als Ge ich ssp ache zugelassen wu de.27 Gleichzei ig ha Ase bai-
dschan sich ak i da um bemüh , den a menischen Be ölke ungsan eil zu eduzie en. So
sank diese , wie oben e wähn , im Ve lau de Sowje zei on 95% au 77% bei gleichzei-
ig ans eigendem An eil de ase baidschanischen Be ölke ung. In einem In e iew im Jah
2002 ha Heyda Aliye selbs bes ä ig , dass e sich da um bemüh habe, die Demog a ie
Be g-Ka abachs zu Unguns en de A menie zu e ände n. Sein Sohn, de heu ige P äsi-
den Ase baidschans, Ilham Aliye , e künde e 2019 s olz, dass es seinem Va e gelungen
sei, den ase baidschanischen Be ölke ungsan eil in Be g-Ka abach zu e doppeln.28 Ängs e,
diese En wicklung könn e sich zuspi zen, wa en inso e n nich unbeg ünde , als dass es
Ase baidschan gelungen wa , in seinem Au onomen Gebie Nachi schewan schon wäh end
des Bes ehens de Sowje union die u sp üngliche a menische Minde hei , die gu 40% de
Be ölke ung ausgemach ha ,29 beinahe olls ändig zu e eiben.
Zu Beginn des Kon lik s e kann e auch die Sowje üh ung die g oßen De izi e in de
Umse zung de Au onomie. So s ell e V. A. Michajlo , de de im zen alen Pa eiappa a
de KPdSU ü Be g-Ka abach zus ändige Ab eilungslei e wa , am 27. Juli 1988 gegenübe
Jou nalis en es :
»Man muss o en zugeben, dass au eine bes imm en E appe e ns e Fehle bei de Du ch-
üh ung de na ionalen Poli ik in Bezug au dieses au onome Gebilde, und zwa in e s e
Linie na ional-kul u ellen Cha ak e s, zugelassen wu den. Die Rech e de Au onomie wu -
den eingesch änk . Fehle gab es auch bei de En wicklung de Wi scha […] die Fehle
27 Babaian (2022), 97 .
28 Ho izon Weekly (2019).
29 Walke (1991), 64 .
294 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
wu den on de Füh ung de Kommunis ischen Pa ei Ase baidschans und de Regie ung
Ase baidschans, namen lich on den ühe en E s en Sek e ä en des ZK de Kommunis i-
schen Pa ei, G. A. Alie und K. M. Bagi o , zugelassen. Wie wi aus de En wicklung de
Si ua ion sehen, en s and wi klich ein seh g oße Schaden.«
30
Diese Disk iminie ungen en wickel en sich dann zu Ka abach-Bewegung. S a den A me-
nie n meh Au onomie zuzuges ehen, e uh en diese imme meh Gewal . Neben schwe en
Pog omen in einigen S äd en Ase baidschans üh e die poli ische Füh ung Ase baidschans
gemeinsam mi dem Sowje mili ä die o.g. ›Ope a ion Ring‹ du ch, bei de e liche A menie
umgeb ach , ausende e ieben und Op e schwe e Menschen ech s e le zungen wu den.
Eine in e na ionale Delega ion, die die Vo älle 1991 un e such e, s ell e Zwangsabschie-
bungen, unge ech e ig e Ve ha ungen sowie Misshandlung de Zi ilbe ölke ung es .
31
Die ›Ope a ion Ring‹ wu de auch deswegen 1991 om Kong ess de Ve einig en S aa en mi
scha en Wo en e u eil .
32
Neben den Menschen ech s e le zungen wäh end de ›Ope a-
ion Ring‹, un e wa Ase baidschan Be g-Ka abach eine logis ischen Blockade, was zu eine
humani ä en K ise üh e.
33
Human Righ s Wa ch s ell e es , dass Be g-Ka abach im Win e
1991/92 in olge de d eijäh igen Wi scha s- und Ve keh sblockade Ase baidschans ohne
T eibs o , S om, ließendes Wasse , unk ionie ende sani ä e Ein ich ungen und die meis en
Konsumgü e wa .
34
Diese Ums ände üh en dazu, dass sich Republik Be g-Ka abach im Dezembe 1991 ü
unabhängig e klä e. Ase baidschan eagie e da au mi dem En zug des (ohnehin ik i en)
Au onomies a us und g i zu g obe mili ä ische Gewal . Obwohl die Haup s ad S epana-
ke sich wegen de Blockade de In as uk u ohnehin in eine p ekä en Lage be and, be-
gannen ase baidschanische T uppen sie nun zu belage n. Diese Belage ung äuße e sich im
wahllosen Beschuss de S ad mi A ille ie. Eine Delega ion on Helsinki Wa ch besch ieb
die Si ua ion de a :
»Wäh end die ase baidschanischen S ei k ä e die S ad Shusha hiel en, die S epanake
übe blick , bomba die en sie le z e e mi G ads (scil. einem Rake ena elle iesys em aus
de Sowje zei ) und schwe em A ille ie eue und a en Zi ilis en, Wohngebie e, K an-
kenhäuse und de gleichen.«
35
30 Luch e hand (1993), 70.
31 Siehe die S ellungnahme de In e na ionalen Delega ion mi Ca oline Cox u.a. om Juli 1991 au Russisch: »Die Depo a-
ionen we den mi de Anwendung on agg essi e Gewal und Wa en du chge üh , was zu meh e en E mo dungen,
Ve le zungen und Ve lus en des Eigen ums üh […]«, Cox u.a. (1991).
32 US Cong ess (1991).
33 Human Righ s Wa ch/Helsinki (1993), Vol. 5, 5–7.
34 Human Righ s Wa ch/Helsinki (1992), 12.
35 Aus dem Englischen ebd., 11.
Ho mann: Das Selbs bes immungs ech de Völke  | 295
Ein ussische Pilo be ich e e ga , dass Ase baidschan die Pilo en ou inemäßig au -
o de e, T änengas übe S epanake abzuwe en, um die Zi ilbe ölke ung in Panik zu
e se zen.36
Die Ve weige ung inne e Selbs bes immung und die schwe en Mensch ech s e le zun-
gen du ch Ase baidschan mach en das Ausüben de Selbs bes immung in Fo m de Sezes-
sion ü die A menie in Be g-Ka abach al e na i los. Da diese E eignisse nun iele Jah e
zu ückliegen, is auch ein Blick au die heu ige Si ua ion ele an .
Nach dem Ang i sk ieg im Jah 2020, in dem Ase baidschan wie oben e wähn Gebie e
in und um Be g-Ka abach zu ücke langen konn e, hal en die Ka abach-A menie wei e an
ih e Unabhängigkei on Ase baidschan es . De demok a isch gewähl e P äsiden de Re-
publik A zach, A ayik Ha u yunyan, s ell e im Sep embe 2022 ö en lich es :
»A zach kann und soll kein Teil Ase baidschans sein, weil e s ens die Menschen on
A zach ih eigenes Schicksal in ih em eigenen Land bes immen und zwei ens wi uns
keinem Völke mo d und de En ziehung unse e Heima ausse zen lassen.«
37
Seine So ge schein nich unbe ech ig : Meh e e O ganisa ionen wa n en o einem d ohenden
Völke mo d in Be g-Ka abach.38 Gleichzei ig geh Ase baidschan g oß lächig gegen a menisches
Kul u gu in de Region o : F iedhö e we den ze s ö , Ki chen abge issen und Geschich e e -
älsch . Das Eu opäische Pa lamen ha im Mä z 2022 in diesem Kon ex es ges ell :
»dass die Auslöschung des a menischen Kul u e bes Teil eines b ei e angeleg en Mus e s
eine sys ema ischen, landeswei be iebenen und on den S aa so ganen Ase baidschans
ge ö de en Poli ik de A menie eindlichkei , des Geschich s e isionismus und des Has-
ses gegenübe A menie n is , die En menschlichung, Gewal e he lichung und Gebie s-
ansp üche gegen die Republik A menien einschließ , wodu ch F ieden und Siche hei im
Südkaukasus bed oh sind.«
39
Caucasus He i age Wa ch, ein Fo schungsp ojek de ame ikanischen Co nell Uni e si y,
dokumen ie die o lau ende Ze s ö ung a mensiche Kul u gü e anhand on Sa elli en-
bilde n. Das P ojek ha es ges ell , dass Ase baidschan a menische Ki chen ab eiß ,40
selbs nachdem de In e na ionale Ge ich sho die Regie ung explizi und e bindlich au -
36 Ebd.
37 News.am (2022).
38
Genoicde Wa ch (2020); Lemkin Ins i u e o Genocide P e en ion (2022).
39 En schließung des Eu opäischen Pa lamen s om 10. Mä z 2022 zu Ze s ö ung on Kul u e be in Be gka abach
(2022/2582(RSP)).
40
So z.B. die Hl. Sa gis Ki che in Mokh enes, siehe Caucasus He i age Wa ch Moni o ing (Oc obe 2022), Repo #4, 10.
302 |
Դասթին Հոֆման
Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային
իրավունքը Լեռնային Ղարաբաղի
պարագայում
1. Ներածություն
Լեռնային Ղարաբաղը տարածաշրջան է Հարավային Կովկասում, որտեղ 1991 թ.
միջազգային հանրության կողմից չճանացված Արցախի հանրապետությունը
հռչակեց իր անկախությունը:1 Այնուհետև այն ձեռք բերեց կայուն դե ֆակտո ռեժիմի
կարգավիճակ: Ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը հիմք հանդիսացավ
անկախության համար: Միևնույն ժամանակ, Ադրբեջանի Հանրապետությունը
հավակնում է այս տարածքին և իր տարածքային ամբողջականությունը
համարում է դե ֆակտո կարգավիճակի կողմից խախտված: Ստորև կլուսաբանվեն
իրավիճակի հանգամանքները և կոնֆլիկտում առկա հակասական իրավունքներն
ու սկզբունքները:
2. Համատեքստ
Լեռնային Ղարաբաղը բազում դարեր իվեր կերտվել ու ներշնչվել է հայկական հզոր
ներկայությամբ:2 Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո 1918 թ. Հարավային
Կովկասում ստեղծվեց ադրբեջանական առաջին պետական միավորումը, մինչդեռ
Հայաստանը վերստին ձեռք բերեց իր անկախությունը: Երկու երկրներն էլ հավակնում
էին Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանին և արդեն պատերազմում էին:
Խորհրդային միության երկու պետություններ ներխուժումից հետո, տարածաշրջանը
ըստ նախնական որոշման պետք է անցներ Հայաստանի Հանրապետությանը,
սակայն այս որոշումը վերանայվեց և ընդամենը մեկ օր անց Լեռնային Ղարաբաղը
1 Արցախի Հանրապետության Անկախության հռչակագիրը (1992):
2 De Waal, The Caucasus, 103:

Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 303
հանձնվեց նորաստեղծ Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետությանը:3 Որպես
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ (անգլերեն NKAO – Nago no-Ka abakh Au-
omous Oblas ) տարածաշրջանը պետք է որոշակի ինքնավարություն ստանար
Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետության կազմում: Խորհրդային տարիներին
եղել են բազմաթիվ պետիցիաներ՝4 պահանջելով Լեռնային Ղարաբաղի միացումը
Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությանը:5 Այս ճիգերը
հանգեցրին 1988 թ. արցախյան շարժմանը, որն ուղեկցվում էր խաղաղ ցույցերով
Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի մայրաքաղաքներ՝ Ստեփանակերտում և
Երևանում՝ կոչ անելով ԽՍՀՄ-ի իշխանություններին ինքնավար մարզը միացնել
խորհրդային Հայաստանին: Ի պատասխան արցախահայության ձգտմանը`
իրացնելու իր ինքնորոշման իրավունքը, Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում թափ
առավ հայկական ջարդերի ալիքը, որի պատճառով եղան բազում վիրավորներ
և զոհեր: Ականատեսների վկայությամբ՝ տեղի է ունեցել դաժան բռնություն,
խոշտանգումներ, կտտանքներ, և զանգվածային բռնաբարություններ:6
Եվրախորհրդարանը դեռ 1988 թ. բանաձևով դատապարտել է զանգվածային
սպանությունը և միանշանակ պաշտպանել Լեռնային Ղարաբաղի՝ Հայաստանին
միավորելու պահանջը:7 Դրան հաջորդեցին Կիրովաբադում, ներկայումս Գյանջա
(1988 թ.)8 և Բաքվում (1990 թ.)9 հայերի նոր դաժան ջարդեր, որի պատճառով առանձին
բռնության դեպքեր եղան հայաստանաբնակ որոշ ադրբեջացիների հանդեպ:
1991 թ. ադրբեջանական հատուկ ջոկատայինները խորհրդային բանակի հետ
«Օղակ գործողության» շրջանակներում էթնիկ զտումներ են իրականացրել
տարածաշրջանի հայերի նկատմամբ, ինչը նպաստել է հակամարտության սրմանը:
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանը և Ադրբեջանն իրենց
անկախ հռչակեցին, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղը: Այնուհետև Ադրբեջանը
վերացրեց տարածաշրջանի ինքնավար կարգավիճակը և բացահայտորեն դիմեց
ռազմական ուժի: ԼՂԻՄ-ի մայրաքաղաքը պաշարվել էր, և այնտեղ գտնվող 70000
խաղաղ բնակիչներ ենթարկվում էին մշտական հրետակոծությունների, այդ
թվում՝ հրթիռային հրետանու, զրկված էին ջրից, էլեկտրականությունից, սննդից և
վառելիքից:10 1992 թ. հայկական կողմին հաջողվեց ճեղքել պաշարումը և Լեռնային
Ղարաբաղի ինքնավար մարզի մեծ մասը նորից վերահսկողության տակ վերցնել:
Ներքաղաքական անկայունության պայմաններում զորքերին հաջողվել է գրավել
3 Նույնը, 105:
4 Պետիցիա (լատ.՝ pe i io), գրավոր ձևով պետական իշխանության կամ տեղական կառավարման
մարմիններինուղղված անհատական կամ կոլեկտիվ խնդրանք [ծնթ. թարգմ.]:
5 De Waal, Black Ga den, 17:
6 Նույնը, 35:
7 Eu opean Pa lamen , Resolu ion on he Si ua ion in So ie A menia (1988):
8 Pa ks (1988):
9 Human Righ s Wa ch (1991), 7:
10 Human Righ s Wa ch/Helsinki (1993), Vol. 5, 11:
304 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
նաև նախկին ինքնավար մարզից դուրս գտնվող ռազմավարական կարևոր
նշանակետեր: Հարյուրհազարավոր ադրբեջանցի խաղաղ բնակիչներ մարտական
գործողությունների պատճառով դիմեցին փախուստի կամ էլ հետագայում
արտաքսվեցին: Պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցան խաղաղ բնակչության
ջարդեր, օրինակ՝ հայերինը Մարաղայում11 և ադրբեջանցիներինը Խոջալուում:12
Մարտերն ավարտվել են 1994 թ. զինադադարով, որը սառեցրել է առաջնագծում
մարտական գործողությունները:13 Լեռնային Ղարաբաղի մեծ մասը և հարակից յոթ
ադրբեջանական շրջանները մնացին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության
վերահսկողության տակ: Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում կրկնվող
ռազմական բախումներ եղան, մինչև 2020 թ. Ադրբեջանը սկսեց նոր պատերազմ,14
որը հանգեցրեց հազարավոր զոհերի: Այս գործողությունների արդյունքում
Ադրբեջանին հաջողվեց գրավել նախկին ԼՂԻՄ-ի մեծ մասը, այդ թվում Հադրութի և
Շուշիի շրջանները: Ըստ զինադադարի15 նոր համաձայնագրի՝ նախկին Ինքնավար
Մարզին հարակից շրջանների վերահսկողությունը հանձնվել է Ադրբեջանին, իսկ
հայաբնակ մնացած տարածքի անվտանգությունը մնացել է ռուս խաղաղապահների
վերահսկողության տակ: Այնուամենայնիվ, զինադադարի ռեժիմը անընդհատ
խախտվում է հիմնականում Ադրբեջանի կողմից:16
3. Ինքնորոշման իրավունքի իրավական աղբյուրները
Ազգերի ինքնորոշման իրավունքի մասին նշված է ՄԱԿ-ի կանոնադրության
1-ին հոդվածի 2-րդ կետում: Այսպիսով՝ ՄԱԿ-ի նպատակն է «զարգացնել
ազգերի բարեկամական հարաբերություններ՝ հիմնված ժողովուրդների
իրավահավասարության և ինքնորոշման սկզբունքով և այլ համապատասխան
միջոցներ ձեռնարկել հանուն համընդհանուր խաղաղության ամրապնդման»:
Սկզբունքն իր առաջին կոնկրետ ձևակերպումը ստացել է 1960 թ. ՄԱԿ-ի Գլխավոր
ասամբլեայի 1514 «Գաղութատիրական երկրներին և ժողովուրդներին անկախություն
շնորհելու» բանաձևում, ուր միաձայն հաստատվեց, որ բոլոր ժողովուրդները
ինքնորոշման իրավունք ունեն: Այստեղ արդեն հասկանալի է դառնում, որ
ազգերի ինքնորոշման իրավունքի գաղափարն առաջացել է ապագաղութացման
համատեքստում: ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան 1970 թ. մշակել է ժողովուրդների
11
Human Righ s Wa ch/Helsinki (1992), 29:
12 Նույնը, 19:
13
UN Peacemake , Bishkek P o ocol (1994):
14 OC Media, «Ալիևը խոստովանել է, որ Ադրբեջանը սկսել է Լեռնային Ղարաբաղի երկրորդ պատերազմը» (2022):
15 2020 թ. նոյեմբերի 10-ի զինադադարի համաձայնագրի տեքստը հասանելի է h p://en.k emlin. u/e en s/p esi-
den /news/64384 կայքում (հարցվել է 30.11.2023):
16
Ful s/S onski (2022):
Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 305
ինքնորոշման իրավունքի մինչ օրս ամենաամբողջական ձևակերպումը: Ըստ ՄԱԿ-ի
կանոնադրության՝ պետությունների միջև բարեկամական հարաբերությունների և
համագործակցության վերաբերյալ միջազգային իրավունքի սկզբունքների մասին
հռչակագրում (F iendly Rela ions Decla a ion) Գլխավոր ասամբլեան նշում է.
«Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությամբ ամրագրված
ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման սկզբունքի համաձայն՝
բոլոր ժողովուրդներն իրավունք ունեն ազատ և առանց արտաքին միջամտության
որոշել իրենց քաղաքական կարգավիճակը, ձևավորել իրենց տնտեսական,
սոցիալական և մշակութային զարգացումը և յուրաքանչյուր պետություն
պարտավոր է կատարել իր կողմից ստանձնած պարտավորությունները»:
Այս իրավունքի բովանդակությունը ներկայացված է հետևյալ կերպ.
«Ինքնիշխան և անկախ պետության ստեղծումը, ինքնակամ ինտեգրումը անկախ
պետության կամ մի անկախ պետության հետ ազատ միավորումը, ժողովրդի
կողմից ազատորեն որոշված մեկ այլ անկախ կարգավիճակի ընդունումը
հնարավորություններ է ստեղծում ինքնորոշման իրավունքի իրականացման
համար»:
17
Հետևաբար, ազգերի ինքնորոշման իրավունքը միջազգային իրավունքի
բաղկացուցիչ մասն է: Սակայն խիստ վիճելի են՝ նրա գոյությունից բխող իրավական
հետևանքները:
4. Համարվում են արդյո՞ք Լեռնային Ղարաբաղի հայերը
ժողովուրդ՝ ելնելով ազգերի ինքնորոշման իրավունքից
Նախքան ինքնորոշման իրավունքի համատեքստում հնարավոր անջատման
(սեցեսիայի) իրավունքից բխող իրավական լարվածությանը անցնելը, պետք է՝
դիտարկել Լեռնային Ղարաբաղում հայերի ինքնորոշման իրավունքի տեսանկյունից
ժողովուրդ հանդիսանալու հանգամանքը:
Միջազգային իրավունքում «ժողովուրդ» եզրույթն գործածվում է տարբեր
ձևերով: Էական տարբերությունն այն է՝ արդյոք ձևավորված պետության ժողովուրդ
(պետական տարածքում ապրող անձանց ամբողջություն) տերմինաբանությունն
ազգ իմաստով սահմանափակվում է, կամ թե էթնիկ համայնքներով՝ իրարից
տարբերվող կամ սահմանազատվող որոշակի ընդհանուր հատկանիշներով՝ լեզու,
17
UN Gene al Assembly (1970):
306 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
մշակույթ, կրոն, մտածելակերպ, պատմական փորձ, ճակատագիր, նույնպես կարող
են որակվել որպես ինքնորոշման իրավունքի կրողներ:18
Քանի որ ինքնիշխան, անկախ պետության ստեղծման համար Բարեկամական
հարաբերությունների հռչակագիրը (F iendly-Rela ions-Decla a ion) ենթադրում
է ժողովրդական համայնքի առկայություն, որն այս փուլում դեռ չի կարող լինել
պետական ժողովուրդ, ինքնորոշման իրավունքը տրամաբանորեն չի կարող
սահմանափակվել միայն ձևավորված պետական ժողովրդով: Ուստի «ժողովուրդը»,
որպես ինքնորոշման իրավունքի կրող, պետք է լայնորեն ընկալվի և կարող է
հավասարապես վերաբերել վերը նշված հատկանիշներով «Պետական ժողովուրդ»-
ից տարբերվող էթնիկ խմբերին:19
Արդյոք նման էթնիկ խումբը ինքնորոշման իրավունքի կրող կարող է դառնալ՝
կախված է ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ չափանիշներից: Լեռնային
Ղարաբաղում հայերի պատմական ներկայությունը վկայում են լավ փաստագրված
բազմաթիվ պահպանված, մասամբ միջնադարյան ճարտարապետական
հուշարձանները: Լեռնային Ղարաբաղում հայերի բնակչության թվի որոշ
տատանումներ են եղել՝ պայմանավորված տարածաշրջանում ժամանակավոր
մահմեդական տիրապետությամբ: Այդ ամենով հանդերձ՝ Լեռնային Ղարաբաղում
հայերը միշտ կազմել են շրջանի բնակչության մեծամասնությունը:20 Չնայած այն
հանգամանքին, որ խորհրդային տարիներին հայերի տեսակարար կշիռը 1921 թ. 95%-
ից21 նվազել է, 1989 թ. հասնելով 77%-ի,22 այնուամենայնիվ նրանք մեծամասնություն
են մնացել, մինչդեռ ադրբեջանցիները միայն փոքրամասնություն են կազմել: Այս
երկու ազգաբնակչությունները տարբերվում էին իրարից լեզվով և կրոնական
պատկանելությամբ: Խորհրդային Միության կողմից Լեռնային Ղարաբաղի
ինքնավար մարզի կարգավիճակը տրվել էր հիմնվելով՝ տարածաշրջնում հայերի
մեծամասնության փաստի վրա: Այդ ամենը օբյեկտիվ սահմանազատելիության
ցուցանիշ էր:
Սուբյեկտիվ տեսանկյունից կարևորն այն է՝ արդյոք էթնիկ խումբը ճանաչում է
իր ինքնավարությունը և արտահայտում է ինքնորոշման կամք՝ ուղղված ժողովրդի,
որպես էթնիկ խմբի գոյության և ինքնության պահպանմանը:23 Լեռնային Ղարաբաղի
հայերը միշտ, երբ Խորհրդային Միության ներքաղաքական իրավիճակը դա թույլ
է տվել, նամակներ ու պետիցիաներ էին ուղարկում Մոսկվա՝ խնդրելով վերանայել
տարածաշրջանի ինքնավար կարգավիճակը (ինչպես օր.՝ 1945, 1965 և 1977 թթ.):24
18
Luch e hand , Das Rech Be g-Ka abachs au s aa liche Unabhängigkei , 30; 34:
19 Այս մասին լրացուցիչ մանրամասների համար տե՛ս նույնը, 34:
20
Shni elman, The Value o he Pas , 153:
21
Ka ape ian, The E hnic S uc u e o he Popula ion o Moun ainous Ka abagh in 1921, 74:
22 Խորհրդային Միության մասշտաբով 1989 թ. մարդահամարը հասանելի է Լայբնիցի սոցիալական
գիտությունների ինստիտուտից, տես՝ h ps://doi.o g/10.4232/1.10311:
23
Babaian, Das ölke ech liche Selbs bes immungs ech Be g-Ka abachs, 91; 106:
24 De Waal, Black Ga den, 17:
Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 307
1991 թ. անցկացված հանրաքվեին մասնակցած 98%-ը կողմ է քվեարկել Լեռնային
Ղարաբաղի անկախությանը: Դրանով մարդիկ հստակ արտահայտել են իրենց
ինքնորոշման կամքը:
5. Տարածքային ամբողջականության սկզբունքը
Մինչ Լեռնային Ղարաբաղի հայերը հիմնվում էին ազգերի ինքնորոշման
իրավունքի վրա, Ադրբեջանն իր հերթին վկայակոչում էր տարածքային
ամբողջականության սկզբունքը: Տարածքային ամբողջականությունն ենթադրում
է պետության անձեռնմխելիությունն իր ամբողջական վիճակում: Այս սկզբունքը
պաշտպանում է պետության տարածքային սահմաններն ու հանդիսանում է
պետական ինքնիշխանության հիմքը:25 ՄԱԿ-ի կանոնադրության 2-րդ հոդվածի
4-րդ կետում ասվում է.
«Բոլոր անդամները միջազգային հարաբերություններում ձեռնպահ են
ցանկացած պետության տարածքային ամբողջականության կամ քաղաքական
անկախության նկատմամբ և/կամ Միավորված ազգերի նպատակներին անհարիր
որևէ այլ ձևով ուժի գործադրումից կամ դրա սպառնալիքից»:
Այս սկզբունքի կարևորության մասին են վկայում նաև վերոնշյալ Բարեկամական
հարաբերությունների հռչակագրրի (F iendly Rela ions Decla a ion) բազմիցս
կատարած նշումները: Ինքնին հասկանալի է, որ տվյալ սկզբունքն անհրաժեշտ է
համընդհանուր արժեքների վրա հիմնված աշխարհակարգի համար, եթե վերջինս
ձևավորվում է կայուն պետություններով, որոնք հստակ սահմանազատված
տարածքներ ունեն: Այս մասին 1992 թ. համատեքստում ՄԱԿ-ի գլխավոր
քարտուղարը հայտարարել է.
«Եթե յուրաքանչյուր էթնիկ, կրոնական կամ լեզվական խումբ հավակներ
պետականության, ապա մասնատման գործընթացն անվերջ կլիներ, իսկ բոլորի
համար խաղաղության, անվտանգության և բարեկեցության հասնելն՝ ավելի
դժվար»:
26
25 Blay, Te i o ial In eg i y and Poli ical Independence, Abs. 1:
26 ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի զեկույց, «Խաղաղության օրակարգ», An Agenda o Peace, 17.06.1992, UN Doc.
A/47/277, էջ 5:

308 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
6. Ինքնորոշման իրավունքի և տարածքային
ամբողջականության սկզբունքի միջև լարվածության դաշտը
Հարցականի տակ է մնում, թե ինչպե՞ս պետք է հայերի ինքնորոշման իրավունքի և
Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության պահանջները համաձայնեցվեն:
Ինչպես արդեն նշվել է, ազգերի ինքնորոշման իրավունքն առաջացել է
ապագաղութացման կոնտեքստում: Ուստի երբ պահանջն այդ կոնտեքստից դուրս
տարածքային անջատումների մասին է, ապա իրավիճակն ավելի է բարդանում: Այս
մասին օրինակ Կանադայի Գերագույն դատարանը հայտնում է.
«Միջազգային իրավունքն ակնկալում է, որ ինքնորոշման իրավունքը
կիրականացվի արդեն գոյություն ունեցող ինքնիշխան պետությունների
կազմում գտնվող ժողովուրդների կողմից և այդ պետությունների տարածքային
ամբողջականության պահպանմանը համապատասխան», և որ միակողմանի
անջատման իրավունք կարող է գործել «միայն բացառիկ դեպքերում, այն էլ՝
մանրակրկիտ հստակեցված հանգամանքներում»:
27
Արդյունքում ստացվում է, որ ինքնորոշման իրավունքը պետք է իրականացվի երկրի
ներսում, այսինքն՝ առկա տարածքային ամբողջականության շրջանակներում: Բայց
եթե կան մարդու իրավունքների ծանրագույն խախտումներ, որոնք անհնարին են
դարձնում այս ինքնորոշման իրականացումը տվյալ երկրի ներսում, ապա կարող
է ձևավորվել արտաքուստ ինքնորոշման տրամադրման իրավունք՝ ընդհուպ նաև
անջատման ձևով:
7. Լեռնային Ղարաբաղի հայերի իրականությունը
Ինքնորոշման արտաքին իրավունքի իրացման հնարավորությունը ինքնիշխան
պետությունից անջատվելու ձևով խոչընդոտ է ներպետական ինքնորոշման
իրավունքի իրականացմանը՝ որպես նախապայման ունենալով մարդու
իրավունքների լրջագույն խախտումները:
Լեռնային Ղարաբաղի դեպքում այն հանգամանքը, որ դա իբրև ինքնավար
մարզ է ճանաչվել Ադրբեջանական Խորհրդային Հանրապետության կազմում,
տպավորություն է ստեղծվում, որ այդպիսով արդեն իսկ երաշխավորված էր ներքին
ինքնորոշման խնդիրը: Իրականում ինքնավարության կարգավիճակն ի սկզբանե չի
27 Secession o Quebec, Re, Re e ence o Sup eme Cou , File No 25506, (1998) 2 SCR 217, ILDC 184 (CA 1998), 161 DLR (4 h)
385, 228 NR 203, JE 98-1716, (1998) SCJ No 61 (QL), (1998) ACS No 61, 55 CRR (2d) 1, 81 ACWS (3d) 798, (1998) CanLII 793 (SCC),
(1999) 115 ILR 536, (1998) 37 ILM 1340, (20 h Augus 1998), Canada; Sup eme Cou [SCC], H6:
Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 309
կիրառվել, քանի որ Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցությունը թույլ չի տվել
հայկական կողմի որևէ ազդեցություն կազմակերպության կանոնակարգի վրա:
Ընդհակառակը, Ադրբեջանի սահմանադրությունը շատ դեպքերում ինքնավար
վարչակազմին զրկել է որոշումներ կայացնելու իրավունքից: Ադրբեջանի
կառավարությունն իսկապես լիազորված էր ղեկավարել Լեռնային Ղարաբաղի
գործադիր կոմիտեի աշխատանքը: Հավելյալ խտրականություններ տեղի էին
ունենում ազգային-մշակութային ոլորտներում, ինչպես օրինակ՝ 1981-ից հայերենն
այլևս չի թույլատրվում դատարաններում իբրև պաշտոնական լեզու:28 Միաժամանակ
Ադրբեջանն ակտիվորեն ճիգեր էր գործադրում Արցախում նվազեցնելու հայերի
թիվը: Ինչպես արդեն նշվեց վերևում, խորհրդային տարիներին այդ ցուցանիշը 95%-
ից իջել էր մինչև 77%, մինչդեռ Ադրբեջանի բնակչության տեսակարար կշիռը աճել
էր: 2002 թ. տված հարցազրույցում ինքը՝ Հեյդար Ալիևը, հաստատեց, որ նա անձամբ
ձգտել է փոխել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդագրությունն՝ ի վնաս հայերի: Իսկ
նրա որդին և Ադրբեջանի ներկայիս նախագահ, Իլհամ Ալիևը, 2019 թ. հպարտությամբ
հայտարարեց, որ իր հորը հաջողվել է կրկնապատկել ադրբեջանական բնակչության
թիվը Լեռնային Ղարաբաղում:29 Մտավախությունը, որ իրադարձությունների նման
զարգացումը կարող է սրվել, անհիմն չէր, քանի որ Խորհրդային Միության գոյության
տարիներին Ադրբեջանին արդեն հաջողվել էր իր տիրապետության տակ գտնվող
Նախիջևանի ինքնավար մարզից գրեթե ամբողջությամբ արտաքսել բնիկ հայկական
փոքրամասնությանը, որը կազմում էր բնակչության մոտ 40%-ը:30
Հակամարտության սկզբում խորհրդային ղեկավարությունը նույնպես
գիտակցում էր ինքնավարության իրականացման հիմնական թերությունները:
Այս մասին Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության (ԽՄԿԿ)
Կենտրոնական Կոմիտեի ազգային հարաբերությունների ենթաբաժնի վարիչ Վ. Ա.
Միխայլովը, 1988 թ. հուլիսի 27-ին լրագրողներին ասել է.
«Պետք է բացեիբաց ընդունել, որ ինքնավարության հետ կապված ազգային
քաղաքականության իրականացման ընթացքի որոշակի փուլում թույլ են տրվել
լուրջ սխալներ, հատկապես՝ ազգային-մշակութային բնույթի: Ինքնավարության
իրավունքները սահմանափակվել են: Սխալներ կային նաև տնտեսության
զարգացման մեջ […] սխալները թույլ են տրվել Ադրբեջանի Կոմկուսի
ղեկավարության և Ադրբեջանի կառավարության կողմից, մասնավորապես՝
Կոմկուսի Կենտկոմի նախկին առաջին քարտուղարներ Հ. Ա. Ալիևի և Կ. Մ.
Բաղիրովի: Ինչպես իրավիճակի զարգացումից տեսնում ենք, իսկապես մեծ չափի
վնաս է պատճառվել»:
31
28 Babaian, Das ölke ech liche Selbs bes immungs ech Be g-Ka abachs, 97 և շար.:
29
Ho izon Weekly (2019):
30 Walke , A menia and Ka abakh, 64 և շար.:
31
Luch e hand , Das Rech Be g-Ka abachs, 70:
310 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Այդ խտրականություններն այնուհետև վերաճեցին ղարաբաղյան շարժման: Հայերին
ավելի շատ ինքնավարություն տրամադրելու փոխարեն՝ էլ ավելի բռնություններ
էին կիրառվում: Ադրբեջանի որոշ քաղաքներում հայերի դաժան ջարդերից բացի,
Խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավորությունը Խորհրդային բանակի հետ համատեղ
իրակնացնում է վերոնշյալ «Օղակ գործողությունը», որի ընթացքում բազմաթիվ
հայեր սպանվեցին, հազարավորը արտաքսվեցին, և մարդու իրավունքների
կոպիտ խախտման զոհ դարձան: 1991 թ. իրադարձությունները հետաքննող մի
միջազգային պատվիրակություն հաստատել է բռնի տեղահանումներ, անհիմն
ձերբակալություններ և խաղաղ բնակչության նկատմամբ բռնի վերաբերմունք:32
Այդ իսկ պատճառով «Օղակ գործողությունը» 1991 թ. խիստ կերպով դատապարտվել
է ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից:33 «Օղակ գործողության» ընթացքում մարդու
իրավունքների խախտումներին զուգահեռ, Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղը
դրեց նյութատեխնիկական շրջափակման մեջ, ինչը հանգեցրեց հումանիտար
ճգնաժամի:34 Human Righ s Wa ch-ը հաստատել է, որ 1991/92 թթ. ձմռանը Ադրբեջանի
եռամյա տնտեսական և տրանսպորտային շրջափակման պատճառով, Լեռնային
Ղարաբաղն ամբողջությամբ զրկվել էր վառելիքից, էլեկտրականությունից,
հոսող ջրից, գործող կոյուղուց և սպառողական ապրանքների մեծ մասից:35 Այս
հանգամանքները դրդեցին նրան, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը
1991 թ. դեկտեմբերին իրեն անկախ հռչակի: Ի պատասխան՝ Ադրբեջանը ետ քաշեց
Լեռնային Ղարաբաղի (առանց այն էլ ֆիկտիվ) ինքնավար կարգավիճակը և դիմեց
բիրտ ռազմական ուժի: Ու թեև ենթակառուցվածքների շրջափակման պատճառով
մայրաքաղաք Ստեփանակերտն արդեն իսկ ծանր վիճակում էր, ադրբեջանական
զորքերը սկսեցին նրա պաշարումը: Պաշարումը դրսևորվեց քաղաքի անկանոն
հրետանային ռմբակոծմամբ: Helsinki Wa ch-ի պատվիրակությունը իրավիճակը
նկարագրել է այսպես.
«Մինչդեռ ադրբեջանական ուժերը վերահսկում էին Շուշի քաղաքը, որից
դիտարկվում է Ստեփանակերտը, վերջինիս ռմբակոծում էին գրադից (սովետական
հրթիռային համակարգ) և ծանր հրետանուց՝ խոցելով խաղաղ բնակիչներին,
բնակելի թաղամասերի, հիվանդանոցների և նման կառույցների»:
36
32 Տե՛ս 1991 թ. հուլիսին Քարոլայն Քոքսի և միջազգային պատվիրակության մնացյալ անդամների կողմից
հրապարակված ռուսերեն հայտարարությունը. «Депортации осуществляются с применением грубой силы и
оружия, приводя к убийствам, увечьям и утрате имущества […]», Cox և այլք (1991):
33 US Cong ess (1991):
34
Human Righ s Wa ch/Helsinki (1993), Vol. 5, 5-7:
35
Human Righ s Wa ch/Helsinki (1992), 12:
36 Նույնը, 11:
Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 311
Ռուս օդաչուներից մեկը նույնիսկ վկայել է, որ Ադրբեջանը պարբերաբար կոչ էր
անում իր օդաչուներին արցունքաբեր գազ նետել Ստեփանակերտի վրա՝ խաղաղ
բնակչության շրջանում խուճապ առաջացնելու նպատակով:37
Ադրբեջանի ներքին ինքնորոշման ժխտումը և մարդու իրավունքների կոպիտ
խախտումները Լեռնային Ղարաբաղում հայերի համար ինքնորոշման իրացումը
անջատման տեսքով դարձրին առանց այլընտրանքի: Նկատի ունենալով այն
փաստը, որ այս իրադարձությունները տեղի են ունեցել շատ տարիներ առաջ,
տեղին է նաև նայել այսօրվա իրավիճակին: 2020 թ. հարձակողական պատերազմից
հետո, որի արդյունքում Ադրբեջանը վերոնշյալ տարածքները Լեռնային Ղարաբաղի
շրջակայքում ու ներսում ետ վերադարձրեց, այդ ամենով հանդերձ հայերը մնացին
հավատարիմ Ադրբեջանից անկախանալու իրենց նախկին կողմնորոշմանը: Այս մասին
2022 թ. սեպտեմբերին հրապարակավ հայտարարեց Արցախի Հանրապետության
ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված նախագահ Արայիկ Հարությունյանը.
«Արցախը չի կարող և չպետք է լինի Ադրբեջանի կազմում, քանի որ, նախ, Արցախի
ժողովուրդն է որոշում իր սեփական ճակատագիրը սեփական հայրենիքում, և,
երկրորդ, մենք ցեղասպանության ու հայրենազրկման ենթարկելու ժողովուրդ
չունենք»:
38
Նրա մտահոգությունն անհիմն չէր. մի քանի կազմակերպություններ արդեն իսկ
նախազգուշացրել էին Լեռնային Ղարաբաղում սպասվող ցեղասպանության
մասին:39 Միաժամանակ Ադրբեջանը լայնածավալ գործողություններ է
ձեռնարկում տարածաշրջանում հայկական մշակութային արժեքների դեմ՝
ավերելով գերեզմանատները, քանդելով եկեղեցիներն ու կեղծելով պատմությունը:
Եվրախորհրդարանը այս համատեքստում 2022 թ. մարտին նշել է,
«որ հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումն Ադրբեջանի
պետական մարմինների կողմից հայերի նկատմամբ քաջալերվող թշնամական
քաղաքականության սիստեմատիկ ու ողջ երկրում կիրառվող լայն համակարգի
մի մասն է, որի մեջ են մտնում պատմության ռևիզիոնիզն ու հայերի նկատմամբ
ատելությունը, ինչն իր մեջ ներառում է ապամարդկայնացում, բռնության
հերոսացում և տարածքային պահանջներ Հայաստանի Հանրապետության
նկատմամբ, որն էլ իր հերթին սպառնում է Հարավային Կովկասում խաղաղությանն
ու անվտանգությանը»:
40
37 Նույնը:
38
News.am (2022):
39
Genoicde Wa ch (2020); Lemkin Ins i u e o Genocide P e en ion (2022):
40 Եվրախորհրդարանի 2022 թ. մարտի 10-ի բանաձևը Լեռնային Ղարաբաղում մշակութային ժառանգության
ոչնչացման մասին (2022/2582):
318 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
չկա], տես՝ h ps://www.lemkinins i u e.com/s a e-
men s-new-page/s a emen -on-sel -de e mina i-
on-o -a menians-in-a sakh-(sou h-caucasus)%3A-
he e-is-no-peace-o -p ospe i y- h ough-genocide
(հարցվել է 30.11.2022):
Luch e hand , O o, Das Rech Be g-Ka abachs au
s aa liche Unabhängigkei aus ölke ech li-
che Sich [Լեռնային Ղարաբաղի պետական
անկախության իրավունքը միջազգային
իրավունքի տեսանկյունից], in: A chi des Völke -
ech s (АVR) 1993, N . 31, 30-81:
Luch e hand , O o, De S a us de Republik Be g-
Ka abach aus de Sich des sowje ischen S aa s-
ech s [Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը
խորհրդային պետական իրավունքի
տեսանկյունից], in: Kan ian Ra i, Deu sch-A meni-
sche Gesellscha (Ed.), A menien – Geschich e und
Gegenwa in schwie igem Um eld, F ank u am
Main 1998, 267-286:
Melnyk, And iy, Nago ny-Ka abakh [Լեռնային
Ղարաբաղ], in: Max Planck Encyclopedia o Public In-
e na ional Law, Mai 2013, Absa z 10, տես՝ h ps://opil.
ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/
law-9780199231690-e2073?p d=EPIL (հարցվել է 4.3.2023):
News.am, 14.09.2022, A ayik Ha u yunyan: «All hose
documen s, which may ecognize A sakh as pa
o Aze baijan, a e unaccep able o us» [Արայիկ
Հարությունյան. «Մեզ համար անընդունելի են
բոլոր այն փաստաթղթերը, որոնք կարող են
Արցախը ճանաչել որպես Ադրբեջանի մաս»]
տես՝ h ps://news.am/eng/news/720249.h ml
(հարցվել է 30.11.2022):
OC Media, 09.11.2022, Aliye admi s Aze baijan s a -
ed he Second Nago no-Ka abakh wa [Ալիևը
խոստովանել է, որ Ադրբեջանը սկսել է Լեռնային
Ղարաբաղի երկրորդ պատերազմը], տես՝ h ps://
oc-media.o g/aliye -admi s-aze baijan-s a ed- he-
second-nago no-ka abakh-wa (հարցվել է 30.11.2022):
Pa ks, Michael, So ie Tells o Blocking Slaugh e o
A menians: Gene al Repo s His Soldie s Ha e Sup-
p essed Dozens o Massac e A emp s by Aze baija-
nis [ԽՍՀՄ-ը տեղեկացնում է հայերի կոտորածի
կասեցման մասին. Մի գեներալ զեկուցում է, որ
նրա զինվորները ճնշել են ադրբեջանցիների
կողմից կազմակերպված ջարդերի տասնյակ
փորձեր], in: Los Angeles Times (27.11.1988), տես՝
h ps://www.la imes.com/a chi es/la-xpm-1988-11-
27-mn-1060-s o y.h ml (հարցվել է 26.06.2023):
Shni elman, Vic o A., The Value o he Pas : My hs,
Iden i y and Poli ics in T anscaucasia [Անյցալի
արժեքը. Առասպելները, ինքնությունը և
քաղաքականությունն Անդրկովկասում], Na io-
nal Museum o E hnology, Osaka 2001:
The Hague Cen e o S a egic S udies, A menia and
he u u e o he Sou h Caucaus [Հայաստանն ու
Հարավային Կովկասի ապագան], Oc obe 2021,
տես՝ h ps://hcss.nl/wp-con en /uploads/2021/10/
A menia-and-Fu u e-o -Sou h-Caucasus-HCSS-
Ok -2021.pd (հարցվել է 4.3.2023):
UN Gene al Assembly, Resolu ion 2625 (XXV) om
24.10.1970 [ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1970 թ.
հոկտեմբերի 24-ի 2625 (XXV) բանաձևը], տես՝
h ps://www.jus.uio.no/english/se ices/lib a y/
ea ies/01/1-01/ iendly- ela ions.h ml#his o y
(հարցվել է 30.11.2022):
UN Peacemake , 05.05.1994, Bishkek P o ocol [Բիշկեկի
պրոտոկոլը], տես՝ h ps://peacemake .un.o g/a -
meniaaze baijan-bishkekp o ocol94 (հարցվել է
30.11.2022):
US Cong ess, S.RES.128, Resolu ion Condemning io-
lence in A menia [Հայաստանում բռնությունը
դատապարտող բանաձև], 17.05.1991:
Walke , C. J., A menia and Ka abakh. The s uggle
o uni y [Հայաստան և Ղարաբաղ. Միության
պայքարը], Mino i y Righ s G oup 1991:
Հեղինակ
Դասթին Հոֆման
Իրավաբան, միջազգային և պետական իրավունքի մագիստրոս, Եվրոպական խորհրդարանի
ռեֆերենտ և պատգամավորի աշխատակազմի ղեկավար, Բրյուսել, dus in.ho mann@eu opa l.
eu opa.eu
Ներկայացված տեսակետները արտահայտում են բացառապես հեղինակի դիրքորոշումը:

Հոֆման, Ժողովուրդների ինքնորոշման միջազգային իրավունքը
| 319
Թարգմանությունը՝ Հայկուհի Գրիգորյանի
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.