ENNIUS-HEXAMETER, VOLLSTANDIG,
ZUDEM
RICHTIG
ÜBERLIEFERT
UND
RICHTIG
ENTZIFFERT,
WIRD SEIT ÜBER
500
JAHREN
FALSCH
GELESEN,
FALSCH EDIERT UND
FUR
FRAGMENTARISCH
GEHALTEN.
(ZAHLREICHE EMENDATIONEN ZUM
BELLUM
HZSPANZENSE
23,3)
Richa d G ego Bohm
ZUSAMMENFASSUNG
Haben wi die zumal sel ene Gelegenhei , aus dem Tex eines
ganzw ande en Au o s den eines
Q.
Ennius he auszudes illie en,
so is die auch nu ge ing ügige Ande ung des Wo lau s, hie z.
B.
des
D
UM in TUM als a undsa zliche Fehle zu we en.
1.
Insequen i TEMPORE CAESAR CASTRIS cas a CONTU-
LIT ET b achium ad lumen SALSUM duce e coepi .
2.
Hic dum
in ope e nos i dis en i essen , complu es ex SEPERIORE
(au
SUPERIORI) LOCO adue sa io um decucu e un
(au
decu e-
un ) nec DETINENTIBUS NOSTROS mul is elis iniec is com-
plu es uulne ibus ADFECERE.
3.
h i c DUM, u ai Ennius,
NOSTRIS CESSERE pa umpe . i aque p ae e consue udinem
cum a nos is animadue sum ESSET cede e, cen u iones ex legio-
ne
V
lumen ansg essi DUO es i ue un aciem, ac i e que exi-
mia ui u e PLURES cum age en , ex SUPERIORE LOCO mul-
i udine TELORUM al e ORUM
(au
EORUM) concidi .
4.
I a
CUM EIS
(au
IS) COMPAR p oelium ace e COEPISSET cum
undique se ci cumueni i animum adue isse , INGRESSUS
pedem o endi .
De in de ~be sch i e hobene Vo wu , da i alsch gelesen und
zudem schlech edie wo den is , konn e als ha ode ga unge ech
emp unden we den, wenn es um einen Tex ginge, de e s ges e n
en deck wo den is , und de zudem seh schlech übe lie e wa e.
Dem is abe nich so. Denn die edi io p inceps des
Bellum
Hispa-
niense
s amm aus dem Jah e 1469 und nachhe e schienen noch und
d eipig ande e Ausgaben, so dab p ak isch alle zwanzig Jah e eine
wei e e Ausgabe e schien ode noch e schein , wenn man an die
Quali a de A bei denk : zu iel und zu o , mi zu wenig
Ube legung. Abe wi machen unse e Vo wü e nich den alle e -
s en Edi o en, sonde n e s den le z en, und auch hie wiede e s
und nu denjenigen, die sich e eidigen konnen und das ho en lich
un we den, denn wi meinen, was den ganzen Tex des
Bell. Hisp.
anbelang , die Ausgabe on Gio anni Pascucci (Flo enz 1965) und
was die Übe bleibsel de We ke des Q. Ennius anbelang , hie spe-
ziell die Tex e de
Annales,
die Ausgabe on O o Sku sch (Ox o d
1985). Abe zue s e was zu Vo geschich e des edi o ischen ode
ein philologischen P oblems.
De
zwei e
Sa z des oben ange üh en Tex es ende in allen sieben
mabgeblichen Handsch i en mi dem ech kla en
mul is elis iniec is
complu es uulne ibus ADFECERE,
unkla wa und blieb u unse e
Belange nu die Buchs abeng uppe ADFECERE, und zwa des-
halb, weil hie i gendwo und i gendwie de zwei e Sa z enden und
de d i e beginnen
mup.
Schon die Ausgaben de e s en Jah hun-
de e nach de edi io p ince~s lasen
mul is elis iniec is complu es uul-
ne ibus ad ece e
(ode
a lece e).
Die u unse e Beg i e agliche
Buchs abeng uppe ADFECERE liep sich abe ande s s ückeln und
dann auch ande s lesen, denn die Bescha enhei unse e codd. zeig ,
'a6 an angs die
sc ip u a con inua
o he sch e, so dap sich p ak-
.isch übe all die F age nach de Wo ennung s ell e, dann abe
such die F age nach e en uellen Fehle n du ch Nich beach ung
de Wo ennung, auch die F age nach e en uellen Fehle n du ch
Nich beach ung de
Abb e ia u en,
ohne die man sich die Pa adosis
des Tex es ga nich denken kann. Im konk e en Fall ha e man bei
ADFECERE unse e codd. z.B. auch an ADFECER und E denken
müssen ode an ADFECERE. Dann begann de nachs e Sa z nam-
lich nich e s mi HIC DUM sonde n schon z.B. mi dem le z en E
( on ADFECERE) ode noch um zwei Buchs aben, die auch eine
Abkü zung bedeu en konnen, ühe . Da an dach e man damals
nie.
De nachs e Sa z
mup e
dann mi HIC DUM beginnen, obwohl das
den damaligen Edi o en ganz und ga nich gepab ha e.
Nich e s Joh. Glando p (1501-1564) iel das siche lich au , abe
sowei e sich lich zog e s Glando p die Konsequenz, und zwa nich
bei ADFECERE wohlgeme k , sonde n e s bei HIC DUM, denn e
wa de e s e Edi o , de in seine Ausgabe (Leipzig 1574) lesen wi d
ad ece e. Hic um.
Hie sieh man, wie Fehle sich kumulie en. In
neue en Zei en wi d dann auch F. Dübne (Pa is 1867)
Hic um
lesen, auch B. Din e (Leipzig 1876), auch B. Kuble (Leipzig 1897)
und R. Du Pon e (Ox o d 1901), in unse em Jah hunde auch A.
Klo z (Leipzig 1927) und diesem blindlings olgend auch G. Pascucci
(Flo enz 1965). Es is in e essan zu sehen, dap z.B. Klo z mi seinem
hic um
eigen lich
nich
den Au o des
Bell. Hisp.
edie sonde n den
Au o de Konjek u
um
und somi genau genommen den Joh.
Glando p! Denn u Klo z, de auch kommen ie , s ell e sich n i c h
die F age, ob es ich ig wa , aus DUM ein
um
zu machen, sonde n
quasi gleich die wei e e F age, ob man beim Lese hie mi einem
hic
u n
du chkomm . Fu eine Tex s elle, die HIC DUM ha , komm e
(mi nu ) einem Beleg u ..
.
hic um!
Das wa Philologie
B
la Leipzig!
Abe Fehle kumulie en sich wei e .
Denn
alle
codd. haben zum SchluP des aglichen Sa zes NOS-
TRIS CESSERE PARUMPER und wohl alle Edi o en lasen
NOSTNS
k
nos is,
das nich de Sinn de Sache sein kann.
Es
ging ehe
um die
nos i,
also las man nu NOSTRI und das
-
un e Philologen
wich ige zwei e S ( on NOSTRIS) liep man s ill un e den Teppich
allen. Das zu de Buchs abeng uppe NOSTRI nich passende S
ha e man un e Philologen zum nachs en Wo schlagen konnen und
soga sollen, denn das is die alle na ü lichs e A des Lesens. Da an
dach e niemand!
So kam es, dap unse e Edi ionen
-
wie es schein on An ang an-
nach
u ai Ennius
nu
nos i cesse epa umpe
lesen. Wei e e Konse-
quenzen mup e es geben, denn
u ai Ennius
zeig ube deu lich, dap
hie wo lich zi ie wi d. Die Konsequenz seine A zog hie schon
F. Dübne . Fu ihn wa auch
nos i
Bes and eil des Ennius-Zi a s, w i
wü den sagen: n u
nos i cesse e pa umpe ,
denn u ihn wa das,
was o
u ai Ennius
s eh , o enba nich Bes and eil des Zi a s.
Auch u
B.
Din e is nu
nos i cesse e pa umpe
Zi a , auch u
B.
Kuble , auch u Du Pon e . E was ische Lu komm in die Edi-
ionen mi de Beme kung (so zue s in de Beline Disse a ion on
C.
Heubne ,
de Bell. Hispan. commen a io,
1916, 8), dap Ennius n i e
on
nos i
sp ich . E go kann dies nich zum Zi a geho en. Also lies
Klo z nu
cesse epa umpe
als Zi a und zumindes in diese Hinsich
olg ihm heu e auch Pascucci. In einem wich igen Punk is diese
abe noch deu liche : mi seine Beme kung: UT AIT ENNIUS
ccin-
oduce
la ci azione,,, denn da aus e gib sich dem Lese , de au -
pa i , dap u Pascucci das ganze Zi a sowieso
e s
hin e
u ai En-
nius beginn . Nich also schon
-
wo üa igen lich alles sp ich
-
o u
ai Ennius und somi eo ipso do , wo unse e codd. HIC DUM ode
besse ADFECERE HIC DUM lesen und unse e Ausgaben (nach
ad ece e) nu Hic um. Fu Pascucci is namlich nu ccdubbia I'appa -
enenza di nos i al es o enniano, in quan o non semb a che i1 poe a
abbia usa o i1 possessi o in i e imen o ai Romaniu. Pascucci sieh
nich , dap nu NOSTRI ( on NOSTRIS) u nos i gelesen im Zi a
unwah scheinlich wa e, e en uell NOSTRI als Ganzes, denn ein Phi-
lologe denk bei NOSTRIS unse e codd. un e ande em auch an ein
NOST und RI und S (dies le z e e als Abkii zung und dann als Vo -
silbe zu CESSERE).
Fu das Ennius-Zi a haben sich mi le weise na ü lich auch Spe-
zialis en in e essie , abe leide e s zu einem Zei punk , als man
sich nich nu als Lese sonde n auch als Edi o da an gewohn ha e,
nich HIC DUM sonde n HIC TUM zu lesen und auch nich meh
NOSTRIS sonde n nu noch NOSTRI. So komm es, dap Joh. Vah-
len, Ennianae Poesis Reliquiae, Leipzig 1903~, 109, sich noch bei nos-
i ech e igen mup und soga bei dem kaum p oblema ischen ai
Ennius, n i c h abe zumindes auch bei hic um. Es komm hinzu,
dap Vahlen siche glückliche Hand gehab ha bei de Wahl de S elle
des Li ius 26,44,3 Romani duce ipso p aecipien e pa umpe cesse e,
dies konn e ihn abe nich dazu e lei en, das Romani konsequen e -
weise auch im Bell. Hisp. zu suchen, wenn do Ennius zi ie wi d.
E gebnis: So mise abel wie imme : ccnos i cesse e pa umpe ,,.
Je z abe noch e was aus dem Kon ex . Denn z.B. das NOSTRI
ha man nu deshalb hin und he geschoben und einmal dem Au o
des Bell. Hisp. gegeben dann wiede dem
Q.
Ennius, weil man die
Si ua ion nich beach e ha e, den Kon ex . Im e s en Sa z des 23.
Abschni es lesen unse e Ausgaben on An ang an nach Znsequen i
empo e nu noch Caesa cas is cas a con uli e b achium ad
lumen
Salsum duce e coepi , abe dadu ch en s eh de wohl asche Ein-
d uck, wie wenn de ehe p ak ische Caesa zwei so wich ige Ak io-
nen wie cas a con e e und b achium duce e g
1
e i c h z e i i g du ch-
üh en liep, und das nebenbei gesag ad lumen, wo man Salsum auch
salsum lesen konn e, denn we in Rom wup e schon, dap Salsum
Name wa . 1s mi dem b achium duce e nich pa allel und gleichzei-
ig begonnen wo den, dann wa empo e u sp ünglich au
TEMPOR'
Zu den Abkü zungen
u
-e
s.
W.
S udemund,
Gaii Zns i u ionum commen a ii
qua uo . Codicis Ve onensis denuo colla i Apog aphum,
Leipzig
1874,2631.:
D
=
de,
abgekü z und aus C ii
~(um)~
wu de e s du ch Ve lesung TEM-
PORE. Das
b achium duce e
begann dann alle dings wohl so o , so
dap ET BRACHIUM..
.
DUCERE COEPIT wohl
e(~)~ (empo e)4
b achium ad lumen Sals(um) d(ic u)m5 duce e coepiP.
Im
Vo de -
sa z wa dann wohl zu lesen
Znsequen i empo (e) c(um) Caesa
...
con ul(e )i 7.
Im
zwei en Sa z des
23.
Abschni es lesen unse e Ausgaben nach
Hic dum in ope e nos i dis en i essen
gleich wei e
complu es ex su-
pe io e
(ode
supe io i) loco adue sa io um decucu e un
(ode
de-
cu e un )
us~.
,
und Klo z ha e keine ande e Moglichkei gesehen,
H
=
he, HR
=
he es, C
=
ce, LCT
=
lice , N
=
ne, NQ
=
neque, P
=
pe, PCA
=
pecunia, R
=
e, QR
=
qua e, RG
=
egula, U
=
ue,
W.
M. Lindsay,
No ae La inae,
Camb idge 1915,327: D
=
de, N
=
ne, S
=
se, R
=
e, UASTAR
=
uas a e, 225: QR
=
qua e, 306: TPR
=
empo e, D. Bains,
A Supplemen o ~~Vo ae La inae,,
Camb id-
ge 1936,52: NOMIN
=
nomine, ECC
=
ecce, NAT
=
na e, MISERER
=
mise e e,
A. Cappelli,
Lexicon abb e ia u a um,
Mailand 61961, 109: DRP
=
de e publica,
334: RR
=
e um, 188: IR
=
iu e, A. Pelze ,
Ab é ia ions la ines médié ales,
Lou-
ain-Pa is 21966, 69: QR
=
qua e, 72: RI
=
ei, 73: RS
=
es, 76: SNa
=
Seneca, U.
F . Kopp,
Lexicon Ti onianum.
Nachd uck aus Kopps apalaeog aphia c i ica, on
1817 mi Nachwo und einem Alphabe um Ti onianum on B. Bischo , Osnab iick
1965,308: QR
=
qua e, 256: OR
=
o e, 312: R(e)
=
e, 360: S(ae)R
=
se o, SR(p)i
=
se pi , 382: TR
=
eme e, 383: T(an)R(e)
=
an a e.
ZU den Abkü zungen ii -um s. S udemund, 260 .: C
=
cum, D
=
dum, L
=
lum, M
=
mum, N
=
num, R
=
um, S
=
sum, T
=
um, U
=
uum, Lindsay, 358: C
=
cum, T
=
um, D
=
dum, Bains, 60: B
=
bum, C
=
cum, D
=
dum, S
=
sum, Cappelli,
39: C
=
cum, 348 SEC
=
secum, Pelze , 15: 9d'
=
cum dici , 76: SMA
=
summa,
Kopp, 52: C(u)
=
cum, 55: C(um)Ba
=
cumba, 373: TC(um)
=
ecum.
ZU E
=
ex s. Cappelli, 452 .: EE
=
ex edic o, 119: EIQ
=
ex iu e Qui i ium,
Kopp, 120: EI o
=
ex ingenio, 117: E(x)CO a
=
excogi a , 116: E(x)C a
=
exci a .
ZU de Suspension s. Cappelli, 506: T
=
empus, 370:
F
=
empo e, 190: IT
=
in a empus, 191: ITC
=
in a empus cons i u um, Pelze , 80: T
=
empus,
F
=
empo e, Kopp, 370: T.
=
empus, 125: E( )P
=
ex emplo, 105: D(e)P
=
de emplo,
194: I(n)T e
=
in empo e.
ZU de Abkü zung s. S udemund, 266: EDO
=
edic o, Cappelli, 116: EDCM
=
edic um, 111: DTM
=
dic um, Kopp, 90: D(i) um
=
dic um.
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
11,18 quod ( lumen) sup a nominauimus;
VII,
73 aleae..
.
in odieban u ..
.
,
quos s imulos nominaban ;
Bell. Alex.
27 locus es ..
.
non i a longe ab Alexand ea, qui nomina u Del a.
'
ZU den Abkü zungen u -e s. S udemund, 258 .: B
=
be , LIB,
H
=
he ,
HEDI
=
he edi, P
=
pe , T
=
e , U
=
ue , U0
=
ue o, Lindsay, 333: T
=
e , PAT,
MAT, FRAT, INT
=
in e , C
=
ce , D
=
de , G
=
ge , S
=
se , Bains, 53: T
=
e , N
=
ne , D
=
de , C
=
ce , Cappelli, 10: AG
=
age , 58: COLA
=
cole a, 140: FLE
=
le e, 159: HED
=
he edum, 274: PLIQ
=
ple ique, Kopp, 401: UP.
=
uespe , 66:
CL.
=
cele , 56: C( )B us
=
Ce be us, 57: CC.
=
cice , 377: T(a)La
=
ole a .
als adue sa io um zu complu es zu ziehen. Complu es..
.
adue sa io-
um is dann eine cc e sch obene Wo s ellung,,, nach Klo z <<eines
de Mi el, du ch die de Ve asse (des Bell. Hisp.) seinen S il zu
heben such ~, abe die Wo s ellung en s and e s in de Phan asie
des Klo z. Bei complu es denk ein jede denkende Lese an die
Pompejanischen, adue sa io um kann sich also nu an das beziehen,
was unmi elba o adue sa io um s eh , besse : ges anden ha .
Denn unse e codd. lesen Zwa übe eins immend (ex supe io e) loco,
'
abe , um kü ze zu a gumen ie en, k e i n e S elle in Spaniens Land-
zcha is eo ipso
y
p i s c h Pompejanisch. Wa sie hie pompejanis-
ch, so wohl e s dadu ch, dap sie dazu he ge ich e , umgebau wu de
und somi quasi Eigen um de Pompejanischen wu de. LOCO übe -
lie e dann alsch. Die Ang ei e kamen auch nich i gendwie on
oben. sonde n aus einem hoch in den Be gen e ich e en Lage ode
Kas ell. In e p e ie en wi ich ig, dann übe lie e SUPERIORE
LOCO un ich ig, denn CO ( on LOCO) wa wohl Abkü zung u
c(as ell)08, abe SUPERIORE L0 wa dann wohl ande s zu lesen,
SUPERI u s~~e i(us)~ und ORE L0 geh wohl au
ERCTO"
u
e (e)c o zu ückl'.
De selbe zwei e Sa z des
23.
Abschni es ende in unse en Ausga-
ben bekann lich mi mul is elis iniec is complu es uulne ibus ad ece-
e. MuP e das sein? Nein. Allein schon deshalb nich , weil man be-
kann e und selbs e s andliche Wo e abkü zen konn e, so dap es
Zu den Abkü zungen s. Cappelli, 440: C
=
cas a, cas um, Kopp, 196: K(a)a
=
cas a, 202: K(a)ST um
=
cas ellum, 95: DE k
=
de cas is, 132: EX k
=
ex cas is,
164: I(n)k(a)
=
in cas a, 192: I(n)SL um
=
in cas ellum.
Zu den Abkü zungen u -us s. S udemund, 158 .: B
=
bus, I
=
ius, M
=
mus, P
=
pus, TEMP,
U
=
uus, Lindsay, 381:
B
=
bus, M
=
mus, I
=
ius, EI
=
eius, 80: FIL
=
ilius, 34: CI
=
cuius, HI
=
huius, Bains, 64: B
=
bus,
M
=
mus, N
=
nus, P
=
pus,
R
=
us, S
=
sus, 8: EI
=
eius, Cappelli, 169: I
=
ius, 190: IT
=
ius us, 258: p'
=
p ius,
Pelze , 82: TLLI
=
Tullius, Kopp, 117: E( )C(i).
=
E ucius, 224: M(u)C(i).
=
Mu-
cius, 223: MC(i).
=
Ma cius, 229: M(e)M(i)
=
Memmius.
'O
Zu den Abkii zungen u -e s. noch Cappelli, 322: RCA
=
ec a, RCE
=
ec e,
RCTOS
=
ec os, 124: ERCE
=
e ec ae, 100: DIRCE
=
di ec e, DIRcTIm
=
di ec-
iuum, Kopp, 316: R(e)C.
=
ecens, R(e)C a
=
eci a .
"
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
111,
13 p o ae admodum e ec ae;
Bell.
ciu.
I,
26 ibi u es cum e nis abula is e igeba ; Taci us,
his .
5,22 p o ec-
us Nouaesium Bonnamque ad uisenda cas a, quae hiema u is legionibus e igeban-
u ; Ammianus 14,8,13 (A abia) cas is
...
opple a ualidis e cas ellis, quae
ad epellendos gen ium uicina um excu sus
...
pe oppo unos sal us e exi e
cau os.
unphilologisch wa bei einem ADFECERE unbeding und nu an
ad ece e
zu denken. Diese Fo m wa hie auch deshalb unwah s-
cheinlich, weil bei einem COMPLURES UULNERIBUS ADFE-
CERE das Ganze zu eine << o mula
nobili a aw
mach , die on dem
Au o des
Bell. Hisp.
an diese S elle niemand e wa e : nach dem
e nün ig gep ag en
decucu e un
und o dem e nün ig o mu-
lie enden
es i ue un aciem
des d i en Sa zes, wenn dann noch ein
age e coepe un
hinzukomm .
Man kann na ü lich auch on einem
ad ece e
ausgehen, abe so
e was mup man dann lege a is beweisen ode zumindes plausibel
machen. Das ha niemand ge an, also
müssen
wi die sei he ige Les-
a ablehnen.
Man da zumal bei einem so bekann en Zei wo nu so
iel lesen,
wie no ig, weil ge ade bei Zei wo e n iel abgekü z wo den is .
Edi o en, die sich ech e igen konnen, we den uns siche lich nich
u den Hinweis dankba sein, dap allein FECER schon u
ece un 12
s ehen konn e. Schon bei FEC mup en wi abe s ehen bleiben, weil
selbs dies Abkü zung wa u
ec(e un )13.
Genau genommen wa
de waschech e Philologe also zumindes zu P obe e p lich e ,
allein ADFEC u
ad ec(e un )
zu lesen. Einem Pascucci ha en wi
abe auch ein ADFECER gebillig . Abe wie man die Abkü zung
auch sieh , wenn nich gleich hin e ADFEC dann ganz siche hin e
ADFECER begann schon ein ande es Wo . Nu keine Angs
haben! Wa ADFECER u
ad ece (un )
zu lesen, dann wa das d i -
e E on ADFECERE de An ang ode die Abkü zung u das
naschs e Wo . 1s es ich ig übe lie e , und bei alsch e s andenen
~ndungen konn e es leich auch schie gehen, dann geh E en wede
au
e( go)
zu ~ck'~, wa u das Zei wo dagegen nu ADFEC zu
lesen, dann geh ERE au eine ande e Abkü zung u
e go
zu ück.
Nach diese S a kung du ch die Palaog aphie und die noch wich ige-
lZ
Zu den Abkü zungen u -un s. S udemund, 299 .: R
=
un , HABUER, PUG-
NAUER, ACCEPER, EXISTIMAUER, DEDER, S
=
sun , Lindsay, 369: R
=
un ,
S
=
sun , Bains, 61: R
=
un , 47: S
=
sun , Cappelli, 336 . und 500: S
=
sun ,
92: DDR
=
dede un , Pelze , 33: FUER
=
ue un , 73: S
=
sun , Kopp, 313: R(u )
=
un , 365: SV un
=
sun .
l3
Dazu s. Cappelli, 457: FEC
=
ece un , eci , gl. 91: DD
=
dixe un , Lmdsay,
56:
DX
=
dixe un , Cappelli, 117: EG
=
ege un .
l4
ZU den Abkü zungen s. Lindsay, 66: EG, GO
=
e go, ER
=
e go, Bains, 12: EG,
ER, G0
=
e go, Cappelli, 117: EG, 153: GO
=
e go, 452: E
=
e go, Kopp, 124: E0
=
e go.
e Abb e ia u enkunde konnen wi zu unse em eigen lichen Thema
zu uckkeh en, zu de F age also, wie iel aus Ennius hie zi ie wo -
den is und wie?
Ganze zwanzig Jah e nach Pascucci's Ausgabe des Bell. Hisp. lnd
ganze un undach zig Jah e nach Vahlens Ennianae Poesis Reli-
quiae, wo nos i cesse e pa umpe u Ennianisch gehal en wo -
den wa , e schien nun die on O o Sku sch zu e an wo ende Edi-
ion de Annales on
Q.
Ennius. Wi sp echen on Ve an wo ung,
denn das Wo <<Edi ion)) e sp ich ieles und mach uns eo ipso an-
sp uchs oll. Wi nehmen an, dap Sku sch den hie aglichen Tex
nich ande s, also e was ode iel schlech e behandel ha e
-
als Edi-
o als die ande en F agmen e des Ennius, o zdem wollen wi nich
gene alisie en. Das Wo <<Edi ion>> ode (wie im Buch i el) <<edi ed>>
e sp ich einen di ek en Kon ak wenn nich mi dem We k des En-
nius so doch mi dem Au o des Bell. Hisp. ode zumindes mi des-
sen Handsch i en. Den Kon ak sehen wi hie nich .
Denn genauso wie Vahlen zi ie auch O o Sku sch: BELL. HIS-
PAN:23.2 hic dum in ope e nos i dis en i essen complu es ex supe-
io e loco adue sa io um decucu e un nec de inen ibus nos is
mul is elis iniec is complu es uulne ibus a ece e. hic um, u ai En-
nius (ad ennius ple ique), 'nos i cesse e pa umpe '.
Fu Sku sch gil die an ike Regel minima non cu a p ae o nich ,
denn e zi ie die Handsch i en in bezug au ai Ennius, obwohl das
hie wi klich keine Rolle spiel , die nich minima kann e dann ohne
ein S e benswo chen passie en lassen. La inis , abe das Wo be-
deu e doch einen Philologen. Ode heu e nich meh ?
Sku sch akzep ie nos i, obwohl a 1
1
e mapgeblichen codd. NOS-
TRIS haben, ha dann keine Zei u die Philologie und wi d ab so-
o Ko nmen a o : ccIn his epo o he siege o New Ca hage Li y,
26.44.3, says: Romani duce ipso p aecipien e pa umpe cesse e u
p opio es subsidiis
...
essen )). Abe die uns au diese Weise sugge-
ie e Si ua ion sp ich , ja sch ei di ek u Romani, nich u nos i.
Abe das wi kliche und o al ich ige Wo is
...
ube lie e . Denn
we NOSTRI akzep ie und lies , lies auch NOST und RI, denn die
sc ip u a con inua mu i jede Edi o zu Kenn nis nehmen, auch Pas-
cucci, auch Sku sch. RI wa dann o enba Abku zung u (oman)i
ode eben ~(oman)il~. Wi haben dami mi de Abb e ia u enkun-
l5
Zu den Abkii zungen s. S udemund,
299:
R
=
Roma, Romanus, Romana e c.,
Lindsay,
440:
PR
=
populus Romanus, CR
=
ciuis Romanus, Cappelli,
318 .:
R, Ra
=
de zu un, Abb e ia u en mup abe ein jede Edi o zu Kenn nis
nehmen, auch Pascucci, auch Sku sch.
T o zdem a en wi den Edi o en on heu e nich , e en uell eu-
mü ig Romani cesse epa umpe zu lesen, denn auch das wa e imme
noch gegen die Pa adosis. Unse e codd. lesen namlich NOSTRIS
und sind o besse als ih Ru . Das zwei e S ( on NOSTRIS) paP
nich zu NOSTRI und paP Go sei Dank auch nich zu NOST und
RI. Also mussen wi es dem nachs en Wo zuschlagen, das dann
e en uell allein u sich zu lesen wa ode ..
.
als Bes and eil on CES-
SERE. Nehmen wi den le z e ep Fall als gegeben an, dann wa S
Abku zung u se16, SCESSERE also u s(e)cesse e. In e p e ie en
wi ich ig, so bekamen wi u das Zi a aus Ennius' Annalen imme -
hin schon so ein
R
(oman)i s(e)cesse e pa umpe .
De Lese wi d uns je z nu dann nach dem Sinn des NOST a-
gen, wenn e -den Edi o en on heu e ode on ges e n olgend-
pa ou nich an Abb e ia u en denk . Denk e o sch i lich, dann
sieh e in NOST wohl on An ang an ein das hie seh gu passende
nos (e )17. Kein Dich e des an iken Rom wa den Rome n so nos e
wie ge ade
Q.
~nnius". Hie müssen wi u ..
.
die handsch i liche
Roma, 321: RC
=
Romana ciui as, Romani ciues, 498: R
=
Romano um, RC
=
Ro-
mani ciues, Kopp, 313:
R
a
=
Roma, R(us)
=
Romanus, 82: CR a
=
ciui as Romana,
292: PR(u)
=
populus Romanus.
l6
Zu den Abku zungen u -e s. noch Lindsay, 327: IPS
=
ipse, 283: SD
=
sed,
Bains, 45: SD
=
sed, Cappelli, 338: Sd
=
sed, 187: IPS
=
ipse, 344: SCD
=
secundus,
355: SN
=
sena o ia, 361: SQ
=
sequens, SR
=
se o, Pelze , 76: SNa
=
Seneca, Kopp,
328: S
=
se, 329: S de
=
sedecim 335: S(ae)C a
=
seca , 334: SC o
=
secu o , 338: SD
o
=
sedeo, 347: SLL a
=
sella, 348: SM.
=
semen, SM a
=
semi a.
"
Zu den Abku zungen h -e s. noch S udemund, 304: T
=
e , INT
=
in e ,
Lindsay, 333: T
=
e , MAT, PAT, FRAT, INT
=
in e , IT
=
i e , 146: NST
=
nos-
e , UST
=
ues e , Bains, 53: T
=
e , 26: NT
=
nos e , Cappelli, 369: T
=
e , 262:
PAT
=
pa e , Kopp, 369: T i
=
e i , 379: TN as
=
e nas, 389: V( )um
=
u e um,
405:
VT
um
=
u e um.
l8
Zum Ausd uck gl. Caesa ,
Bell. Gall.
VIII
Caesa is nos i commen a ios..
.
con-
exui; Cice o, A ch. 22 nos e Ennius, 18 nos e ille Ennius;
Rab. Pos .
28 E go ade a
'uis' u ai poe a ille nos e , 'quae summas angi in i ma que opes';
Balb.
51
neque
enim ille summus poe a nos e Hannibalis illam magis coho a ionem quam commu-
nem impe a o iam uolui esse: 'hos em qui e ie , e i ' inqui 'mi Ca haginiensis,
quisquis e i ; cuia is sie ,' id haben hodie leue e sempe habue un ;
na .
I,
119 quem
(Euheme um) nos e ..
.
in e p e a us..
.
es
.
.
.Ennius;
diu.
11,104 quis hoc uobis dabi ?