scieee Open visual document viewer

Ennius-Hexameter, vollständig, zudem richtig überliefert und richtig entziffert, wird seit über 500 Jahren falsch gelesen, falsch ediert und für fragmentarisch gehalten. (Zahlreiche Emendationen zum Bellum Hispaniense 23,3)

Böhm, Richard Gregor

Abstract

Böhm, Richard Gregor

Full text

ENNIUS-HEXAMETER, VOLLSTANDIG, ZUDEM RICHTIG ÜBERLIEFERT UND RICHTIG ENTZIFFERT, WIRD SEIT ÜBER 500 JAHREN FALSCH GELESEN, FALSCH EDIERT UND FUR FRAGMENTARISCH GEHALTEN. (ZAHLREICHE EMENDATIONEN ZUM BELLUM HZSPANZENSE 23,3) Richa d G ego Bohm ZUSAMMENFASSUNG Haben wi die zumal sel ene Gelegenhei , aus dem Tex eines ganzw ande en Au o s den eines Q. Ennius he auszudes illie en, so is die auch nu ge ing ügige Ande ung des Wo lau s, hie z. B. des D UM in TUM als a undsa zliche Fehle zu we en. 1. Insequen i TEMPORE CAESAR CASTRIS cas a CONTU- LIT ET b achium ad lumen SALSUM duce e coepi . 2. Hic dum in ope e nos i dis en i essen , complu es ex SEPERIORE (au SUPERIORI) LOCO adue sa io um decucu e un (au decu e- un ) nec DETINENTIBUS NOSTROS mul is elis iniec is com- plu es uulne ibus ADFECERE. 3. h i c DUM, u ai Ennius, NOSTRIS CESSERE pa umpe . i aque p ae e consue udinem cum a nos is animadue sum ESSET cede e, cen u iones ex legio- ne V lumen ansg essi DUO es i ue un aciem, ac i e que exi- mia ui u e PLURES cum age en , ex SUPERIORE LOCO mul- i udine TELORUM al e ORUM (au EORUM) concidi . 4. I a CUM EIS (au IS) COMPAR p oelium ace e COEPISSET cum undique se ci cumueni i animum adue isse , INGRESSUS pedem o endi . De in de ~be sch i e hobene Vo wu , da i alsch gelesen und zudem schlech edie wo den is , konn e als ha ode ga unge ech emp unden we den, wenn es um einen Tex ginge, de e s ges e n en deck wo den is , und de zudem seh schlech übe lie e wa e. Dem is abe nich so. Denn die edi io p inceps des Bellum Hispa- niense s amm aus dem Jah e 1469 und nachhe e schienen noch und d eipig ande e Ausgaben, so dab p ak isch alle zwanzig Jah e eine wei e e Ausgabe e schien ode noch e schein , wenn man an die Quali a de A bei denk : zu iel und zu o , mi zu wenig Ube legung. Abe wi machen unse e Vo wü e nich den alle e - s en Edi o en, sonde n e s den le z en, und auch hie wiede e s und nu denjenigen, die sich e eidigen konnen und das ho en lich un we den, denn wi meinen, was den ganzen Tex des Bell. Hisp. anbelang , die Ausgabe on Gio anni Pascucci (Flo enz 1965) und was die Übe bleibsel de We ke des Q. Ennius anbelang , hie spe- ziell die Tex e de Annales, die Ausgabe on O o Sku sch (Ox o d 1985). Abe zue s e was zu Vo geschich e des edi o ischen ode ein philologischen P oblems. De zwei e Sa z des oben ange üh en Tex es ende in allen sieben mabgeblichen Handsch i en mi dem ech kla en mul is elis iniec is complu es uulne ibus ADFECERE, unkla wa und blieb u unse e Belange nu die Buchs abeng uppe ADFECERE, und zwa des- halb, weil hie i gendwo und i gendwie de zwei e Sa z enden und de d i e beginnen mup. Schon die Ausgaben de e s en Jah hun- de e nach de edi io p ince~s lasen mul is elis iniec is complu es uul- ne ibus ad ece e (ode a lece e). Die u unse e Beg i e agliche Buchs abeng uppe ADFECERE liep sich abe ande s s ückeln und dann auch ande s lesen, denn die Bescha enhei unse e codd. zeig , 'a6 an angs die sc ip u a con inua o he sch e, so dap sich p ak- .isch übe all die F age nach de Wo ennung s ell e, dann abe such die F age nach e en uellen Fehle n du ch Nich beach ung de Wo ennung, auch die F age nach e en uellen Fehle n du ch Nich beach ung de Abb e ia u en, ohne die man sich die Pa adosis des Tex es ga nich denken kann. Im konk e en Fall ha e man bei ADFECERE unse e codd. z.B. auch an ADFECER und E denken müssen ode an ADFECERE. Dann begann de nachs e Sa z nam- lich nich e s mi HIC DUM sonde n schon z.B. mi dem le z en E ( on ADFECERE) ode noch um zwei Buchs aben, die auch eine Abkü zung bedeu en konnen, ühe . Da an dach e man damals nie. De nachs e Sa z mup e dann mi HIC DUM beginnen, obwohl das den damaligen Edi o en ganz und ga nich gepab ha e. Nich e s Joh. Glando p (1501-1564) iel das siche lich au , abe sowei e sich lich zog e s Glando p die Konsequenz, und zwa nich bei ADFECERE wohlgeme k , sonde n e s bei HIC DUM, denn e wa de e s e Edi o , de in seine Ausgabe (Leipzig 1574) lesen wi d ad ece e. Hic um. Hie sieh man, wie Fehle sich kumulie en. In neue en Zei en wi d dann auch F. Dübne (Pa is 1867) Hic um lesen, auch B. Din e (Leipzig 1876), auch B. Kuble (Leipzig 1897) und R. Du Pon e (Ox o d 1901), in unse em Jah hunde auch A. Klo z (Leipzig 1927) und diesem blindlings olgend auch G. Pascucci (Flo enz 1965). Es is in e essan zu sehen, dap z.B. Klo z mi seinem hic um eigen lich nich den Au o des Bell. Hisp. edie sonde n den Au o de Konjek u um und somi genau genommen den Joh. Glando p! Denn u Klo z, de auch kommen ie , s ell e sich n i c h die F age, ob es ich ig wa , aus DUM ein um zu machen, sonde n quasi gleich die wei e e F age, ob man beim Lese hie mi einem hic u n du chkomm . Fu eine Tex s elle, die HIC DUM ha , komm e (mi nu ) einem Beleg u .. . hic um! Das wa Philologie B la Leipzig! Abe Fehle kumulie en sich wei e . Denn alle codd. haben zum SchluP des aglichen Sa zes NOS- TRIS CESSERE PARUMPER und wohl alle Edi o en lasen NOSTNS k nos is, das nich de Sinn de Sache sein kann. Es ging ehe um die nos i, also las man nu NOSTRI und das - un e Philologen wich ige zwei e S ( on NOSTRIS) liep man s ill un e den Teppich allen. Das zu de Buchs abeng uppe NOSTRI nich passende S ha e man un e Philologen zum nachs en Wo schlagen konnen und soga sollen, denn das is die alle na ü lichs e A des Lesens. Da an dach e niemand! So kam es, dap unse e Edi ionen - wie es schein on An ang an- nach u ai Ennius nu nos i cesse epa umpe lesen. Wei e e Konse- quenzen mup e es geben, denn u ai Ennius zeig ube deu lich, dap hie wo lich zi ie wi d. Die Konsequenz seine A zog hie schon F. Dübne . Fu ihn wa auch nos i Bes and eil des Ennius-Zi a s, w i wü den sagen: n u nos i cesse e pa umpe , denn u ihn wa das, was o u ai Ennius s eh , o enba nich Bes and eil des Zi a s. Auch u B. Din e is nu nos i cesse e pa umpe Zi a , auch u B. Kuble , auch u Du Pon e . E was ische Lu komm in die Edi- ionen mi de Beme kung (so zue s in de Beline Disse a ion on C. Heubne , de Bell. Hispan. commen a io, 1916, 8), dap Ennius n i e on nos i sp ich . E go kann dies nich zum Zi a geho en. Also lies Klo z nu cesse epa umpe als Zi a und zumindes in diese Hinsich olg ihm heu e auch Pascucci. In einem wich igen Punk is diese abe noch deu liche : mi seine Beme kung: UT AIT ENNIUS ccin- oduce la ci azione,,, denn da aus e gib sich dem Lese , de au - pa i , dap u Pascucci das ganze Zi a sowieso e s hin e u ai En- nius beginn . Nich also schon - wo üa igen lich alles sp ich - o u ai Ennius und somi eo ipso do , wo unse e codd. HIC DUM ode besse ADFECERE HIC DUM lesen und unse e Ausgaben (nach ad ece e) nu Hic um. Fu Pascucci is namlich nu ccdubbia I'appa - enenza di nos i al es o enniano, in quan o non semb a che i1 poe a abbia usa o i1 possessi o in i e imen o ai Romaniu. Pascucci sieh nich , dap nu NOSTRI ( on NOSTRIS) u nos i gelesen im Zi a unwah scheinlich wa e, e en uell NOSTRI als Ganzes, denn ein Phi- lologe denk bei NOSTRIS unse e codd. un e ande em auch an ein NOST und RI und S (dies le z e e als Abkii zung und dann als Vo - silbe zu CESSERE). Fu das Ennius-Zi a haben sich mi le weise na ü lich auch Spe- zialis en in e essie , abe leide e s zu einem Zei punk , als man sich nich nu als Lese sonde n auch als Edi o da an gewohn ha e, nich HIC DUM sonde n HIC TUM zu lesen und auch nich meh NOSTRIS sonde n nu noch NOSTRI. So komm es, dap Joh. Vah- len, Ennianae Poesis Reliquiae, Leipzig 1903~, 109, sich noch bei nos- i ech e igen mup und soga bei dem kaum p oblema ischen ai Ennius, n i c h abe zumindes auch bei hic um. Es komm hinzu, dap Vahlen siche glückliche Hand gehab ha bei de Wahl de S elle des Li ius 26,44,3 Romani duce ipso p aecipien e pa umpe cesse e, dies konn e ihn abe nich dazu e lei en, das Romani konsequen e - weise auch im Bell. Hisp. zu suchen, wenn do Ennius zi ie wi d. E gebnis: So mise abel wie imme : ccnos i cesse e pa umpe ,,. Je z abe noch e was aus dem Kon ex . Denn z.B. das NOSTRI ha man nu deshalb hin und he geschoben und einmal dem Au o des Bell. Hisp. gegeben dann wiede dem Q. Ennius, weil man die Si ua ion nich beach e ha e, den Kon ex . Im e s en Sa z des 23. Abschni es lesen unse e Ausgaben on An ang an nach Znsequen i empo e nu noch Caesa cas is cas a con uli e b achium ad lumen Salsum duce e coepi , abe dadu ch en s eh de wohl asche Ein- d uck, wie wenn de ehe p ak ische Caesa zwei so wich ige Ak io- nen wie cas a con e e und b achium duce e g 1 e i c h z e i i g du ch- üh en liep, und das nebenbei gesag ad lumen, wo man Salsum auch salsum lesen konn e, denn we in Rom wup e schon, dap Salsum Name wa . 1s mi dem b achium duce e nich pa allel und gleichzei- ig begonnen wo den, dann wa empo e u sp ünglich au TEMPOR' Zu den Abkü zungen u -e s. W. S udemund, Gaii Zns i u ionum commen a ii qua uo . Codicis Ve onensis denuo colla i Apog aphum, Leipzig 1874,2631.: D = de, abgekü z und aus C ii ~(um)~ wu de e s du ch Ve lesung TEM- PORE. Das b achium duce e begann dann alle dings wohl so o , so dap ET BRACHIUM.. . DUCERE COEPIT wohl e(~)~ (empo e)4 b achium ad lumen Sals(um) d(ic u)m5 duce e coepiP. Im Vo de - sa z wa dann wohl zu lesen Znsequen i empo (e) c(um) Caesa ... con ul(e )i 7. Im zwei en Sa z des 23. Abschni es lesen unse e Ausgaben nach Hic dum in ope e nos i dis en i essen gleich wei e complu es ex su- pe io e (ode supe io i) loco adue sa io um decucu e un (ode de- cu e un ) us~. , und Klo z ha e keine ande e Moglichkei gesehen, H = he, HR = he es, C = ce, LCT = lice , N = ne, NQ = neque, P = pe, PCA = pecunia, R = e, QR = qua e, RG = egula, U = ue, W. M. Lindsay, No ae La inae, Camb idge 1915,327: D = de, N = ne, S = se, R = e, UASTAR = uas a e, 225: QR = qua e, 306: TPR = empo e, D. Bains, A Supplemen o ~~Vo ae La inae,, Camb id- ge 1936,52: NOMIN = nomine, ECC = ecce, NAT = na e, MISERER = mise e e, A. Cappelli, Lexicon abb e ia u a um, Mailand 61961, 109: DRP = de e publica, 334: RR = e um, 188: IR = iu e, A. Pelze , Ab é ia ions la ines médié ales, Lou- ain-Pa is 21966, 69: QR = qua e, 72: RI = ei, 73: RS = es, 76: SNa = Seneca, U. F . Kopp, Lexicon Ti onianum. Nachd uck aus Kopps apalaeog aphia c i ica, on 1817 mi Nachwo und einem Alphabe um Ti onianum on B. Bischo , Osnab iick 1965,308: QR = qua e, 256: OR = o e, 312: R(e) = e, 360: S(ae)R = se o, SR(p)i = se pi , 382: TR = eme e, 383: T(an)R(e) = an a e. ZU den Abkü zungen ii -um s. S udemund, 260 .: C = cum, D = dum, L = lum, M = mum, N = num, R = um, S = sum, T = um, U = uum, Lindsay, 358: C = cum, T = um, D = dum, Bains, 60: B = bum, C = cum, D = dum, S = sum, Cappelli, 39: C = cum, 348 SEC = secum, Pelze , 15: 9d' = cum dici , 76: SMA = summa, Kopp, 52: C(u) = cum, 55: C(um)Ba = cumba, 373: TC(um) = ecum. ZU E = ex s. Cappelli, 452 .: EE = ex edic o, 119: EIQ = ex iu e Qui i ium, Kopp, 120: EI o = ex ingenio, 117: E(x)CO a = excogi a , 116: E(x)C a = exci a . ZU de Suspension s. Cappelli, 506: T = empus, 370: F = empo e, 190: IT = in a empus, 191: ITC = in a empus cons i u um, Pelze , 80: T = empus, F = empo e, Kopp, 370: T. = empus, 125: E( )P = ex emplo, 105: D(e)P = de emplo, 194: I(n)T e = in empo e. ZU de Abkü zung s. S udemund, 266: EDO = edic o, Cappelli, 116: EDCM = edic um, 111: DTM = dic um, Kopp, 90: D(i) um = dic um. Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. 11,18 quod ( lumen) sup a nominauimus; VII, 73 aleae.. . in odieban u .. . , quos s imulos nominaban ; Bell. Alex. 27 locus es .. . non i a longe ab Alexand ea, qui nomina u Del a. ' ZU den Abkü zungen u -e s. S udemund, 258 .: B = be , LIB, H = he , HEDI = he edi, P = pe , T = e , U = ue , U0 = ue o, Lindsay, 333: T = e , PAT, MAT, FRAT, INT = in e , C = ce , D = de , G = ge , S = se , Bains, 53: T = e , N = ne , D = de , C = ce , Cappelli, 10: AG = age , 58: COLA = cole a, 140: FLE = le e, 159: HED = he edum, 274: PLIQ = ple ique, Kopp, 401: UP. = uespe , 66: CL. = cele , 56: C( )B us = Ce be us, 57: CC. = cice , 377: T(a)La = ole a . als adue sa io um zu complu es zu ziehen. Complu es.. . adue sa io- um is dann eine cc e sch obene Wo s ellung,,, nach Klo z <<eines de Mi el, du ch die de Ve asse (des Bell. Hisp.) seinen S il zu heben such ~, abe die Wo s ellung en s and e s in de Phan asie des Klo z. Bei complu es denk ein jede denkende Lese an die Pompejanischen, adue sa io um kann sich also nu an das beziehen, was unmi elba o adue sa io um s eh , besse : ges anden ha . Denn unse e codd. lesen Zwa übe eins immend (ex supe io e) loco, ' abe , um kü ze zu a gumen ie en, k e i n e S elle in Spaniens Land- zcha is eo ipso y p i s c h Pompejanisch. Wa sie hie pompejanis- ch, so wohl e s dadu ch, dap sie dazu he ge ich e , umgebau wu de und somi quasi Eigen um de Pompejanischen wu de. LOCO übe - lie e dann alsch. Die Ang ei e kamen auch nich i gendwie on oben. sonde n aus einem hoch in den Be gen e ich e en Lage ode Kas ell. In e p e ie en wi ich ig, dann übe lie e SUPERIORE LOCO un ich ig, denn CO ( on LOCO) wa wohl Abkü zung u c(as ell)08, abe SUPERIORE L0 wa dann wohl ande s zu lesen, SUPERI u s~~e i(us)~ und ORE L0 geh wohl au ERCTO" u e (e)c o zu ückl'. De selbe zwei e Sa z des 23. Abschni es ende in unse en Ausga- ben bekann lich mi mul is elis iniec is complu es uulne ibus ad ece- e. MuP e das sein? Nein. Allein schon deshalb nich , weil man be- kann e und selbs e s andliche Wo e abkü zen konn e, so dap es Zu den Abkü zungen s. Cappelli, 440: C = cas a, cas um, Kopp, 196: K(a)a = cas a, 202: K(a)ST um = cas ellum, 95: DE k = de cas is, 132: EX k = ex cas is, 164: I(n)k(a) = in cas a, 192: I(n)SL um = in cas ellum. Zu den Abkü zungen u -us s. S udemund, 158 .: B = bus, I = ius, M = mus, P = pus, TEMP, U = uus, Lindsay, 381: B = bus, M = mus, I = ius, EI = eius, 80: FIL = ilius, 34: CI = cuius, HI = huius, Bains, 64: B = bus, M = mus, N = nus, P = pus, R = us, S = sus, 8: EI = eius, Cappelli, 169: I = ius, 190: IT = ius us, 258: p' = p ius, Pelze , 82: TLLI = Tullius, Kopp, 117: E( )C(i). = E ucius, 224: M(u)C(i). = Mu- cius, 223: MC(i). = Ma cius, 229: M(e)M(i) = Memmius. 'O Zu den Abkii zungen u -e s. noch Cappelli, 322: RCA = ec a, RCE = ec e, RCTOS = ec os, 124: ERCE = e ec ae, 100: DIRCE = di ec e, DIRcTIm = di ec- iuum, Kopp, 316: R(e)C. = ecens, R(e)C a = eci a . " Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. 111, 13 p o ae admodum e ec ae; Bell. ciu. I, 26 ibi u es cum e nis abula is e igeba ; Taci us, his . 5,22 p o ec- us Nouaesium Bonnamque ad uisenda cas a, quae hiema u is legionibus e igeban- u ; Ammianus 14,8,13 (A abia) cas is ... opple a ualidis e cas ellis, quae ad epellendos gen ium uicina um excu sus ... pe oppo unos sal us e exi e cau os. unphilologisch wa bei einem ADFECERE unbeding und nu an ad ece e zu denken. Diese Fo m wa hie auch deshalb unwah s- cheinlich, weil bei einem COMPLURES UULNERIBUS ADFE- CERE das Ganze zu eine << o mula nobili a aw mach , die on dem Au o des Bell. Hisp. an diese S elle niemand e wa e : nach dem e nün ig gep ag en decucu e un und o dem e nün ig o mu- lie enden es i ue un aciem des d i en Sa zes, wenn dann noch ein age e coepe un hinzukomm . Man kann na ü lich auch on einem ad ece e ausgehen, abe so e was mup man dann lege a is beweisen ode zumindes plausibel machen. Das ha niemand ge an, also müssen wi die sei he ige Les- a ablehnen. Man da zumal bei einem so bekann en Zei wo nu so iel lesen, wie no ig, weil ge ade bei Zei wo e n iel abgekü z wo den is . Edi o en, die sich ech e igen konnen, we den uns siche lich nich u den Hinweis dankba sein, dap allein FECER schon u ece un 12 s ehen konn e. Schon bei FEC mup en wi abe s ehen bleiben, weil selbs dies Abkü zung wa u ec(e un )13. Genau genommen wa de waschech e Philologe also zumindes zu P obe e p lich e , allein ADFEC u ad ec(e un ) zu lesen. Einem Pascucci ha en wi abe auch ein ADFECER gebillig . Abe wie man die Abkü zung auch sieh , wenn nich gleich hin e ADFEC dann ganz siche hin e ADFECER begann schon ein ande es Wo . Nu keine Angs haben! Wa ADFECER u ad ece (un ) zu lesen, dann wa das d i - e E on ADFECERE de An ang ode die Abkü zung u das naschs e Wo . 1s es ich ig übe lie e , und bei alsch e s andenen ~ndungen konn e es leich auch schie gehen, dann geh E en wede au e( go) zu ~ck'~, wa u das Zei wo dagegen nu ADFEC zu lesen, dann geh ERE au eine ande e Abkü zung u e go zu ück. Nach diese S a kung du ch die Palaog aphie und die noch wich ige- lZ Zu den Abkü zungen u -un s. S udemund, 299 .: R = un , HABUER, PUG- NAUER, ACCEPER, EXISTIMAUER, DEDER, S = sun , Lindsay, 369: R = un , S = sun , Bains, 61: R = un , 47: S = sun , Cappelli, 336 . und 500: S = sun , 92: DDR = dede un , Pelze , 33: FUER = ue un , 73: S = sun , Kopp, 313: R(u ) = un , 365: SV un = sun . l3 Dazu s. Cappelli, 457: FEC = ece un , eci , gl. 91: DD = dixe un , Lmdsay, 56: DX = dixe un , Cappelli, 117: EG = ege un . l4 ZU den Abkü zungen s. Lindsay, 66: EG, GO = e go, ER = e go, Bains, 12: EG, ER, G0 = e go, Cappelli, 117: EG, 153: GO = e go, 452: E = e go, Kopp, 124: E0 = e go. e Abb e ia u enkunde konnen wi zu unse em eigen lichen Thema zu uckkeh en, zu de F age also, wie iel aus Ennius hie zi ie wo - den is und wie? Ganze zwanzig Jah e nach Pascucci's Ausgabe des Bell. Hisp. lnd ganze un undach zig Jah e nach Vahlens Ennianae Poesis Reli- quiae, wo nos i cesse e pa umpe u Ennianisch gehal en wo - den wa , e schien nun die on O o Sku sch zu e an wo ende Edi- ion de Annales on Q. Ennius. Wi sp echen on Ve an wo ung, denn das Wo <<Edi ion)) e sp ich ieles und mach uns eo ipso an- sp uchs oll. Wi nehmen an, dap Sku sch den hie aglichen Tex nich ande s, also e was ode iel schlech e behandel ha e - als Edi- o als die ande en F agmen e des Ennius, o zdem wollen wi nich gene alisie en. Das Wo <<Edi ion>> ode (wie im Buch i el) <<edi ed>> e sp ich einen di ek en Kon ak wenn nich mi dem We k des En- nius so doch mi dem Au o des Bell. Hisp. ode zumindes mi des- sen Handsch i en. Den Kon ak sehen wi hie nich . Denn genauso wie Vahlen zi ie auch O o Sku sch: BELL. HIS- PAN:23.2 hic dum in ope e nos i dis en i essen complu es ex supe- io e loco adue sa io um decucu e un nec de inen ibus nos is mul is elis iniec is complu es uulne ibus a ece e. hic um, u ai En- nius (ad ennius ple ique), 'nos i cesse e pa umpe '. Fu Sku sch gil die an ike Regel minima non cu a p ae o nich , denn e zi ie die Handsch i en in bezug au ai Ennius, obwohl das hie wi klich keine Rolle spiel , die nich minima kann e dann ohne ein S e benswo chen passie en lassen. La inis , abe das Wo be- deu e doch einen Philologen. Ode heu e nich meh ? Sku sch akzep ie nos i, obwohl a 1 1 e mapgeblichen codd. NOS- TRIS haben, ha dann keine Zei u die Philologie und wi d ab so- o Ko nmen a o : ccIn his epo o he siege o New Ca hage Li y, 26.44.3, says: Romani duce ipso p aecipien e pa umpe cesse e u p opio es subsidiis ... essen )). Abe die uns au diese Weise sugge- ie e Si ua ion sp ich , ja sch ei di ek u Romani, nich u nos i. Abe das wi kliche und o al ich ige Wo is ... ube lie e . Denn we NOSTRI akzep ie und lies , lies auch NOST und RI, denn die sc ip u a con inua mu i jede Edi o zu Kenn nis nehmen, auch Pas- cucci, auch Sku sch. RI wa dann o enba Abku zung u (oman)i ode eben ~(oman)il~. Wi haben dami mi de Abb e ia u enkun- l5 Zu den Abkii zungen s. S udemund, 299: R = Roma, Romanus, Romana e c., Lindsay, 440: PR = populus Romanus, CR = ciuis Romanus, Cappelli, 318 .: R, Ra = de zu un, Abb e ia u en mup abe ein jede Edi o zu Kenn nis nehmen, auch Pascucci, auch Sku sch. T o zdem a en wi den Edi o en on heu e nich , e en uell eu- mü ig Romani cesse epa umpe zu lesen, denn auch das wa e imme noch gegen die Pa adosis. Unse e codd. lesen namlich NOSTRIS und sind o besse als ih Ru . Das zwei e S ( on NOSTRIS) paP nich zu NOSTRI und paP Go sei Dank auch nich zu NOST und RI. Also mussen wi es dem nachs en Wo zuschlagen, das dann e en uell allein u sich zu lesen wa ode .. . als Bes and eil on CES- SERE. Nehmen wi den le z e ep Fall als gegeben an, dann wa S Abku zung u se16, SCESSERE also u s(e)cesse e. In e p e ie en wi ich ig, so bekamen wi u das Zi a aus Ennius' Annalen imme - hin schon so ein R (oman)i s(e)cesse e pa umpe . De Lese wi d uns je z nu dann nach dem Sinn des NOST a- gen, wenn e -den Edi o en on heu e ode on ges e n olgend- pa ou nich an Abb e ia u en denk . Denk e o sch i lich, dann sieh e in NOST wohl on An ang an ein das hie seh gu passende nos (e )17. Kein Dich e des an iken Rom wa den Rome n so nos e wie ge ade Q. ~nnius". Hie müssen wi u .. . die handsch i liche Roma, 321: RC = Romana ciui as, Romani ciues, 498: R = Romano um, RC = Ro- mani ciues, Kopp, 313: R a = Roma, R(us) = Romanus, 82: CR a = ciui as Romana, 292: PR(u) = populus Romanus. l6 Zu den Abku zungen u -e s. noch Lindsay, 327: IPS = ipse, 283: SD = sed, Bains, 45: SD = sed, Cappelli, 338: Sd = sed, 187: IPS = ipse, 344: SCD = secundus, 355: SN = sena o ia, 361: SQ = sequens, SR = se o, Pelze , 76: SNa = Seneca, Kopp, 328: S = se, 329: S de = sedecim 335: S(ae)C a = seca , 334: SC o = secu o , 338: SD o = sedeo, 347: SLL a = sella, 348: SM. = semen, SM a = semi a. " Zu den Abku zungen h -e s. noch S udemund, 304: T = e , INT = in e , Lindsay, 333: T = e , MAT, PAT, FRAT, INT = in e , IT = i e , 146: NST = nos- e , UST = ues e , Bains, 53: T = e , 26: NT = nos e , Cappelli, 369: T = e , 262: PAT = pa e , Kopp, 369: T i = e i , 379: TN as = e nas, 389: V( )um = u e um, 405: VT um = u e um. l8 Zum Ausd uck gl. Caesa , Bell. Gall. VIII Caesa is nos i commen a ios.. . con- exui; Cice o, A ch. 22 nos e Ennius, 18 nos e ille Ennius; Rab. Pos . 28 E go ade a 'uis' u ai poe a ille nos e , 'quae summas angi in i ma que opes'; Balb. 51 neque enim ille summus poe a nos e Hannibalis illam magis coho a ionem quam commu- nem impe a o iam uolui esse: 'hos em qui e ie , e i ' inqui 'mi Ca haginiensis, quisquis e i ; cuia is sie ,' id haben hodie leue e sempe habue un ; na . I, 119 quem (Euheme um) nos e .. . in e p e a us.. . es . . .Ennius; diu. 11,104 quis hoc uobis dabi ?