scieee Science in your language
[en] (orig)

El tratado "de anathomia" ("c". 1280) de Juan Gil de Zamora ("c". 1241-"c". 1320)

Abstract

García Ballester, Luis; Domínguez García, Avelino

Read accessible full text

El tratado "de anathomia" ("c". 1280) de Juan Gil de Zamora ("c". 1241-"c". 1320)

Author: García Ballester, Luis; Domínguez García, Avelino
Publisher: Dipòsit Digital de Documents de la UAB
Year: 1983
Source: https://ddd.uab.cat/pub/dynamis/02119536v3/02119536v3p341.pdf
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de Juan
Gil
de Zamo a
(c.
124
1
-c. 1 320)
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA*
LUIS GARCIA BALLESTERQQ
Uno de los capí ulos menos conocidos de la his o ia de la medicina
medie al española es el co espondien e a la li e a u a médica gene ada
en Cas illa du an e el siglo
XIII.
E iden emen e, las co es de Al onso
X
y
sus suceso es ue on cen os de innegable ac i idad cien í ica, pe o
apenas se conoce p oducción médica esc i a. Recien emen e, uno de
noso os ha ealizado la edición c í ica de la
His o ia na u alis
de Juan Gil
de Zamo a, que había pe manecido, has a aho a, manusc i a
(1).
Se
a a de una enciclopedia cien í ica en la que po o den al abé ico,
y
con
muy dis in a ex ensión, se abo dan ma e ias comp endidas den o del
amplio esquema mac ocosmo-mic ocosmo. Po desg acia, sólo con-
amos con
1
67
en adas co espondien es a la le a
A,
desde
abes on,
que es
la p ime a, has a
azu ium
que es la úl ima conse ada
(2).
Ello nos da idea
de la ex ensión y ambición con que ue p oyec ada la ob a, cuya
(1) DOMINGUEZ GARCIA, A. (1 982)
La
"His o ia na u alis" de Juan Gil de Zamo a. In oducción
y
edición c i ica.
Tesis doc o al. Uni e sidad de O iedo (mecanog a iada).
(2) Las en adas son las siguien es: Abs on, abies, ab iqilisse, ab ol, ab o anum, absic us,
absin hium, abissus, acca ia, accama a h, acca hes, accaya, ace osa, ace um, accidula
ace osa, accipi e , aco us, ac is, adamas, adeps, ad iana, ad i ugin, ae , a ica, a odillus,
aga icus, age , ag es is, ag icul u a, ag imonia, agua, agnus, agnus cas us, ala he ba, ala
galline, alabandina, alab as um, alachimoch, alania, ala um di e si as, alanda, albania,
alcanna, alemb iz, alemania, al olba, alga, algalia, algazem, allec o ia, alie us, algo is-
mus, ali es, allium, alnus a bo , aloe (sine aloen), aloes lignum, allopi ia, al ea, al e nia,
alumen, allu io, ama hi es, amazona, amb a, amb osiá, ameos, &ne is us, amidem,
amidum, amigdale, amomum, amoniacum, amonium, amu ca, anabula anaca dus, anas
ana homia, Gdega ia, ane um, angeli, anglia, anguilla, anguis, ani eg i udines, animal,
anima, annus, anse , an imonium, an imus, an ax, ape , apes, appe i us, apium,
appoplixia, appos ema, appos olicom emplas um, app ilis, appulia, appium, appes,
aqua, aquila, aquilo, aqui ania, a abia, a agonia, a anea, a bo , a chus celes is si e i is,
a dea a is, a gen um, a gi ies, a ies, a isme ica, a is ologia, a menia, a moniacum,
a naglosa, a oma a, a senicum, a hanica, a hemisia, a e ica, a u us, a undo, asa, asa
*
C/.
Cip iano de la Hue ga, 15. León (España).
*'
Depa amen o de His o ia de la Medicina. Facul ad de Medicina. San ande (España).,
DYNAMIS
Ac a Hisbanica ad Medicinae Scien ia umqw His o iam Illus andam.
Vol. 3, 1983, pp. 341-37 1.
ISSN: Ó211-9536
342
AVELINO DOMINGUEZ
GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
ansc ipción comple a comp ende más de mil olios niecanog a iabos.
Una de las en adas más ex ensas co esponde a la oz
Ana homia
cuya
edición cons i uye el obje o de la p esen e publicación. Da emos, e i
p ime luga , una b e e no icia del au o y, a con inuación, aza enios
las coo denadas en las que enma ca su ac i idad cien í ica
y
el a ado
de
ana homia.
El
anciscano Juan Gil de Zamo a
(3)
nació al ededo de 1241
y
mu ió, ya muy anciano, al ededo de 1320. Hacia 1270' ing esó e i la
o den de
San
F ancisco. Dos o es años después ma chó a Pa ís
ob eniendo, en e 127 6-7 7, el magis e io. po esas mismas echas
eg esó a Cas illa donde ocupó dis in os ca gos en su o den eligiosa.
Es u o ambién inculado a la co e de Al onso X ocupando,
al
pa ece ,
el ca go de
sc ip o
y el de p ecep o del in an e Sancho, que más a de
ocupa ía el ono, a la mue e de su pad e en
1284.
Desplegó una
in ensa ac i idad li e a ia esc ibiendo ob as de ca ác e eológico,
hagiog á ico-mo al, his ó ico, li e a io y cien í ico, que queda on na-
nusc i as. Pa ece se que enseñó en Toulouse y en el es udio de la o den
en Zamo a, y iajó po F ancia, I alia e Ingla e a acompañando
a
Raimundo Gode oid (Gal edus o Gual edus) (1250-1
3
1 l), gene al de
la o den anciscana en e 1289 y 1295, elacionado con la pe sona
y
ob a cien í ica del ambién anciscano Roge Bacon
(1
2
12- 1294)
(4).
En es e pequeño esumen biog á ico apa ecen los es escena ios
p incipales a los que hay que e e i la ac i idad cie i í ica de Gil
de
Za no a: la co e de Al onso X y de Sancho IV de Cas illa, la So bona
y
cl
Pa ís de la segunda mi ad del siglo XIII, y la adición cien í ica de los
anciscanos de dicho siglo.
e ida, asa abaca a, asa uni, asca ides, ascella uni e o , asya, asi ius, asuis, asy ia, as ia,
aspal uni, aspe i as si e aucedo ocis, aspis, as ologia, as olabiuni, as u ia, a liyc i,
a anien u n, a iplex, a ellana, a ena, augus us mensis, a es, au a, au ea alexa id i ia,
au icalcu n, au icula nu is, au ipig nen um, au is, au o a, aLi u i, a is e , axis, axu igi i,
azede ach, azimus, azu iuni. Sigue una enunie ación de algunos i ulos de la le a
B,
que
no llega
a
a a o no se conse an.
(3)
Pa a las no icias biog á icas éase
CASTRO
Y
CASTRO,
M.
de
(1955)
F u~ J ~un
Gil
le
Zamo a, O.F.M. de P econiis Hispanie. Es udio p elimina
y
edicid ~ c ' ic ica.
Mad id,
págs.
xxl-
ccxxiii, donde se encon a á la bibliog a ía opo una.
(4)
La elación con Raimundo Gode oid la conocenios po el p opio Gil de Zanio a, quic i
dedicó a Gode oid su esc i o
Con a uenena
con es as exp esi as pdab as: «Vos
ail cni
mundus epu a sapien em, non solu n di ina sapien ia que es sapida sciencia, sed e ia i
mundana sapien ia qua en ia sen iun u . Digne u e go nunusculiu n qualemqu ique
sal e n ex an iqua amilia i a e
...;
digne u suscipe e ac co ige e, quia magis i co ec io,
discipuli es e udi io)).
CASTRO
Y
CASTRO,
M.
de
(1976)
Iohannes Aegidii Zanio ensis,
OFM.
Con a enena e ani nalia enenosa. In od., ed.
y
no as
A c ~i o Ibe o-Ame icano,
36,
3-1
16.
Pa a la elación de Raimundo con Roge Bacon, éase
THORNDIKE,
L.
(1934)
A
His oly o Mag c and Expe imen al Science.
New Yo k, ol.
4,
p.
15.
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de
Zamo a
...
343
La
His o ia na u alis
deJuan Gil de Zamo a debió se esc i a an es de
1282. P obablemen e comenzó a compone la hacia 1280, o incluso
an es
(5).
Es e aspec o es muy di ícil de conoce -sal o es imonio
p opio, como en el caso de Tomás de Can imp é (6)- dado el sis ema
habi ual que se seguía en la ealización de es as ob as, y que más
adelan e di emos b e emen e. Los agmen os se conse an en dos
manusc i os, que más adelan e desc ibi emos, sob e los que se ha
hecho la p esen e edición. Po su p obable echa de edacción pa ece,
pues, se la úl ima conocida de un géne o li e a io -el de las enciclo-
pedias- que comenzó a gene aliza se en la Eu opa la ina occiden al a
comienzos del siglo XIII con el esc i o
De
na u is e um (c.
121
7)
de
Alejand o Neckam. Podemos a i ma que la enciclopedia cien í ica es
un géne o li e a io ípico del siglo XIII, que sa is ace unas necesidades
p opias de una población u bana pa a la que el conocimien o acional,
suminis ado po lo que hoy llamamos ((ciencias na u ales)), del hom-
b e, del mundo de las c ia u as pa icula es y de los componen es del
mac ocosmo, no es algo ajeno y iene un c ecien e in e és. Especial-
1
men e el á ea de lo que en el esquema mac ocosmo-mic ocosmo enía
elación con la salud. En es e sen ido, no es una casualidad que casi la
mi ad de las en adas o
i ems
de la enciclopedia de Gil de Zamo a a en
cues iones médicas. Además de la ob a ci ada de Alejand o Neckam, las
enciclopedias cien í icas del siglo XIII conocidas e an:
De
p op ie a ibus
,
e um,
del anciscano Ba olomé Anglico, edac ada hacia 1230- 1340; el
De
na u is e um
del dominico Tomás de Can imp é, esc i a ap oxima-
damen e en e 1228 y 1248; el
Speculum na u ale
del ambién dominico
Vicen e de Beau ais, e minado en 1250 y el
De animalibus lib i
XXIi
del
igualmen e aile dominico Albe o Magno, concluido
ci ca
1268
(7).
l
Todos es os esc i os goza on de amplia popula idad du an e los
siglos bajomedie ales, a juzga po el g an núme o de manusc i os
hallados de odos ellos. Po ejemplo, de la ob a de Tomás de Can imp é
se han localizado 147 manusc i os, la mayo pa e de ellos pe ene-
cien es a los siglos XIV y XV (unos 110) (8). Igualmen e, algunos de ellos
ue on aducidos ap o echando la p ecocidad cien í ica de las lenguas
(5) CASTRO, M. (1955)
op. ci .,
p. ci.
(6) GARCIA BALLESTER, L. (di .)
(1
974)
De na u a emm (lib. IV-XIIJpo Tomás de Can imp é.
..
Es udio p elimina , ansmipci6n
...
2
ols. G anada, 1 (Comen a ios), p. 24.
(7)
Ibid.,
especialmen e pp. 18-34. El géne o enciclopédico en el siglo XI12-XIII no quedó
limi ado a las ob as ci adas. Hay o os au o es que lo p ac ica on con ca ác e más
monog á ico, p. e. el
Mic ologus
(c.
1225 o an es) a ibuido a Rica dus Anglicus, que ue
una enciclopedia médica,
c :
SARTON, G. (1931)
In oduc ion o he His o~
o
Science.
'
Bal imo e,
11-11,
p. 657. TALBOT,
C.
H.; HAMMOND, E. A (1965).
Tke Medical
P a~ i ione s in Medie al England.
London, pp. 270-272.
(8)
Ibid.,
p. 22.
344
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
omances, como, po ejemplo, el
De p op ie a ibus e u n
de Ba olonié
Anglico, que alcanzó g an di usión en los einos hispánicos, an o en la
Co ona de A agón como en la de Cas illa, siendo aducida
al
cas ellano
en el siglo
XV
po el ambién anciscano Vicen e de Bu gos
(9).
La
excepción a es a doble ca ac e ís ica ue p ecisamen e la
His o ia na u alis
de Juan Gil de Za no a de la que sólo conocemos dos ianusc i os
incomple os y ninguna aducción
al
omance. Desconocemos la azón.
Los esc i os cien í icos y médicos de Juan Gil de Zamo a u ie on
poca di usión du an e la Baja Edad Media y han pasado desape cibidos
pa a la his o ia de la medicina y de la ciencia pos e io . Su ob a
Con a
uenena e animalia enenosa,
esc i o que cae de lleno en la p eocupación
po la salud que an es señalábamos, sólo se conse a en un manusc i o.
Fue edi ada en 1976 po el
P.
Manuel Cas o
(10).
Es a ob ay uno de loa
manusc i os (Be lín) de la
His o ia na u alis
es án ecogidos en el ca álogo
de «Incipi s» de Tho ndike-Kib e (1 1) y en el
Index
de Díaz
y
Día- (1
2),
de ellos dio no icia en su día el ci ado
P.
Cas o (13). Pe o no igu an
e;
el iejo
Dic ionnai e
de Wicke sheime (1
4)
ni en el ecien e
Supple nen
de
Danielle Jacqua
(15),
así como ampoco en el ca álogo de ianusc i os
médicos de Beaujouan (1 6).
El a ado de ana omía de Juan Gil no es una ob a o iginal, ni él lo
p e endió. Sencillamen e in en a,
al
igual que el es o de au o es de es as
enciclopedias cien í icas, pone en manos de quien in e ese,
de
o ma
o denada, una li e a u a y con enidos cien í icos que en su ie~npo son
ya abundan es, a iados y complejos; y que, además, ha sido dada a
conoce a muy dis in os ni eles po los núcleos de aducción á abo-
(9)
Pa a los.manusc i os, éase CASTRO, M. de
(1973)
iMa~iusc i os unciscanos
de la Biblio eca
Nacional de Mad id.
Valencia, núms.
57, 192, 482, 484.
Pa a los incunables, Mad id Bibl.
Nac.
Incunables, núm.
266
(Tolosa, E. Maye ,
1494)
y
núm.
267,
ed. pa cial (Za agoza,
i:
1495).
La úl ima edición se hizo en Toledo,
1529.
(10)
Véase la no a
4.
El
P.
CASTRO llama la a ención sob e el desconocimien o de Gil de
Zamo a po pa e de la his o iog a ia his o icocien í ica española. Espe anios i po-
niendo emedio a ello.
(1 1)
THORNDIKE, L.; KIBRE, P.
(1963)
A
Ca alogue o Inc$i s o ~ iediae al S~ien iJc W i ings ill
La in.
London, col.
902.
(1
2j
DIAZ
Y
DIAZ, M. C.
(1
959)
Zndex sc ip o u n la ino um nledii ae i hispano um.
Mad id,
i.
1423.
(13)
CASTRO,
M.
de
(1955)
o!. ci .,
y
CASTRO,
M.
de
(1976)
op. ci .,
p.
17,
donde po e o e i
luga de Be lín dice Tubinga. No da las signa u as. En es e Ul imo a iculo el
P.
Cas o
a i ma que ha ansc i o odo lo conse ado de la
His o ia na u alis.
No
enemos no icias
de su publicación.
(14)
WICKERSHEIMER, E.
(1936)
Dic ionnai e biog aphique des nédecins en F unce au Mojen
Ágc.
2
om. en
1
ol. Reimp .
1979.
Gene e.
(15)
JACQC'ART,
D.
(1
979)
Supplémen Dic ionnai e biog aphique
...
Fene e.
(16)
BEAUJOUAN, G.
(1972)
Manusc i s médicaux du Moyen Age consenés en Espagne.
Melanges de la Casa de Velázquez,
8,
16 1-22
1.
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
345
la inos, undamen almen e Sale no-Toledo, y las uni e sidades. Esa es
su in ención, al como nos dice en el comienzo de su ob a
(17).
Igual-
men e, nos in o ma sob e el mé odo seguido: la desc ipción de las
dis in as pa es de la ana omía la ha á euniendo las opiniones de los
cien í icos que han a ado el ema
(18).
Na u almen e, an o la in o -
mación ecopilada po los au o es de las enciclopedias como la idelidad
de la ep oducción de las au o idades u ilizadas, es aba en unción de la
calidad de los manusc i os y ob as que podían maneja así como del
núme o. Po ejemplo, el
Speculum na u ale
de Vicen e de Beau ais
-esc i o al ededo de
1250-
basa su supe io idad espec o a las ob as
de Neckam, Ba olomé Anglico y Tomás de Can imp é, ((casi exclusi-
amen e en el hecho de habe enido acceso a una g an biblio eca))
(1
9),
lo que le pe mi ió ci a al ededo de
350
nomb es de au o es u ob as,
an o clásicas como con empo áneas. De la en e gadu a de la
His o ia
na u alis
de Gil de Zamo a nos podemos hace idea si enemos en cuen a
que en
86
i ems
de la le a A ci a a más de
50
au o es con más de
60
ob as, haciendo e e encia exp esa a más de
460
ex os
(20).
Si com-
pa amos el apa ado sob e la ma iz
(de ma ice)
en la
Ana homia
de
Tomás de Can imp é
(21)
y en la de Juan Gil de Zamo a, obse amos
que la supe io idad de és e eside en que cons uye su exposición sob e
las opiniones de Pla ón, A is ó eles, Hipóc a es, Galeno, Johanni ius,
A icena, Cons an ino el A icano y Ju enal, mien as que Tomás de
Can imp é u iliza sólo a A is ó eles y Plinio. Igual sucede en los
dis in os apa ados del esc i o
Con a enena.
La es ancia en Pa ís, sus iajes po Eu opa y el con ac o con sus
he manos de o den eligiosa son aspec os impo an es de la biog a ía de
Gil de Zamo a, que nos pe mi en explica nos su p oyec o y la ambición
del mismo. Pe o no lo es menos su ín ima elación con el peculia , y en
ese momen o impo an ísimo, ambien e cien í ico de la co e de Cas illa
y, en gene al, con los núcleos cien í icos cas ellanos que an desde
Se illa
y
Mu cia en el Su has a San iago en el No e, sin ol ida odos
los e i o ios po ugueses, que caían bajo la ju isdicción de la p o incia
anciscana de San iago, que Juan Gil llegó a di igi
(22).
Po los años
20
y
30
del siglo
XIII
se di undie on po Eu opa los
esc i os biológicos de A is ó eles que ue on aducidos del á abe al la ín
(17)
«U qpilibe in an a e um a ie a e, quod in sui con empla ionem habe e olue 'i ,
acilius alea in eni e.))
DOMINGUEZ GARCIA, A.
(1982)
op. ci .,
pp.
9, 12-13.
(1 8)
((Ana homiam co po is humani iux a sapien um an iquo um sen en as desc iben es.))
(19)
SARTON,
G.
(1931)
op. ci .,
11-11,
p.
929.
(20)
DOMINGUEZ GARCIA, A.
(1982)
op. ci .
(21)
BOESE,
H.
(1973)
Thomas Can imp a ensis. Libe de na u a e um.
Be lín, pp.
65-67.
(22)
CASTRO, M.
de
(1955)
op.
ci .,
pp.
c
y
ss.

346
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
po Miguel Sco o en dos e apas: e sión de la
His o ia ani ~alium
o
d
animalibus
(que eúne las ob as
His o ia animaliu n, De pa ihus nnin~alium
y
De animalium gene a ione)
que hizo en Toledo an es de 1200,
y
la que se
conoce con el nomb e de
Abb e ia io A icenne de animc libus
o
Ahh e iu io
A icenne supe lib um A is o elis de animalibus,
que ealizó hacia 1230
du an e su pe íodo siciliano en la co e de Fede ico 11 (23). Po los aiios
cen ales
y
segunda mi ad del siglo an pene ando e i los cí culos
uni e si a ios
y
haciéndose habi uales, el g an núcleo de ob as médicas
aducidas en Toledo un siglo an es po Ge a do de C e nona, unda-
men almen e el
Canon
de A icena
(24).
Igualmen e, po los aiios 80 del
siglo XIII, de ec amos en dis in os cen os médicos eu opeos occide i-
ales (Pa ís, Bolonia, Mon pellie ) un inusi ado in e és po ob as de
isiología, ana omía y pa ología de Galeno, en e las que des acan el
conjun o de esc i os conocidos con el nomb e
de mo bo e ucciden i,
el
de
in e io ibus (=de locis a ec is),
el
de i u ibus na u alibus,
el conien a io al
lib o sob e las en e medades agudas de Hipóc a es, el
de iuunmen is
memb o um (=de usu pa ium),
e c.
(25).
Jun o a la adición oledana, la
medicina de la Eu opa c is iana se nu ió desde inales del siglo XI de la
adición sale ni ana que gi ó en o no a la ob a de Cons an ino el
A icano
( 1087)
y sus suceso es del siglo XII; especialme i e e i lo
e e en e a los esc i os ana ómicos, cuyo pun o de pa ida ue on
-dejando apa e las conexiones con la emp ana li e a u a ana ómica
g eco-la ina de los siglos IV (Vindiciano)
y
VI1 (San 1aido o)- los
capí ulos co espondien es de la pa e eó ica del
Pan egni
(26).
Las
((sapien um an iquo um sen en ias))
sob e las que cons uye Gil dc
Zamo a su
Ana homia
pe enecen a los au o es y ob as ci adas. Pc o el
au o más u ilizado -especialmen e en la segunda pa e, como e e-
mos-
y
sob e el que es á basada la ob a es A icena
y,
en ie io g ado,
A is ó eles, a a és undamen almen e de la
Abb euia io
de A ' wena.
Muchas de las páginas no son sino un hil anado
de
ci as de A icena,
especialmen e del
Canon.
En es o compa e la opinión de su con e n-
(23) SCHIPPERGES,
H.
(1964)
Die Assiwzila ion de a abischen Medzzin du ~h das l(~ einixche
Mi elal e .
Wiesbaden (Sudho s A chi . Beihe 31,
p.
74.
(24)
Ibid.
pp. 93-95. Más adelan e insis imos en el p o agonismo de la adición médica á abe
oledana en la ob a de Gil de Za no a. No gi a exclusi amen e en o no al
Canon
de
A icena. A ella hay que aiíadi ob as
an
signi ica i as como las de Razes o Alg i~el,
u ilizadas po Gil de Zamo a en su
De enenis.
(25) GARCIA BALLESTER,
L.
(1982) A nau de Vilano a
(c.
1240-1311)
y
la e o ma de los
es udios médicos en Mon pellie (1309): el Hipóc a es la i io y la iii odiicció i del nue o
Galeno.
Dynamis,
2,
97- 158.
(26) Véase el ci ado lib o de H. SCHIPPERGES. Pa a los aspec os ana ómicos, éase el ii il
esumen sob e la ana omía sale ni ana del siglo
XII
de
K.
SUDHOFF {1928) Die ie e
Sale ni ane Ana omie.
A chi .
J:
Gesch.
d.
Med.,
20,
33-50.
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
347
po áneo Johannes de San o Amando
( .c.
13 12) quien nos in o ma de
que la p incipal uen e de conocimien os ana ómicos en esos años del
siglo
XIII
son los capí ulos sob e ana omía con enidos en el
Canon
(27).
El nismo Johannes de Sanc o Amando es quien nos habla del in e és de
los
scola es
de Pa ís de los años 70-80 po las ob as de Galeno ci-
adas
(28).
A ellas hay que añadi , po lo que espec a a esc i os
galénicos u ilizados po Gil de Zamo a en su
Ana homia,
los pseudo-
Galenos,
de semine
(29),
de ana homia i o um
(30) y
de ana homia mo uo um.
Todas es as ob as ci culaban po las uni e sidades eu opeas, pe o
e an de uso co ien e en los cí culos cien í icos cas ellanos de las co es
de Al onso
X
y Sancho
IV
en los que se mo ió Gil de Zamo a, el cual
u o plena conciencia del p o agonismo de
«Hispania»
en la ansmisión
de las ciencias, an o las
«celicas»
como las
«mundanas».
En e ec o, en su ob a
Dep aeconiis Hispaniae,
a i ma que «casi odos los lib os cien í icos ue on
aducidos en Toledo del á abe al la ín» (3
1).
El p o agonismo hispano
en las ciencias na u ales sob e las que se elabo ó la ciencia escolás ica
del siglo
XIII
lo exp esó Gil de Zamo a haciendo di ec a o indi ec-
amen e hispanos a los es au o es sob e los que se le an ó dicha
ciencia: A is ó eles
-«in na u alibus p o undissimus»-,
A e oes
-«com-
men a o eius eximius»-
y A icena
-( o nnes scien ias ci cuiens e pe c u ans
T i iales e Quad i iales»-
(32).
(27) En su ob a
Rwoca i um memo ie,
al inal del esumen que hace del
Libe de in amen is
me nb o um
(=de
usu pa ium)
de Galeno, dice: «Hunc au em lib um succinc e desc ipsi
quia sa is pa e legen ibus e quia in lib o A icenne (i.e. el
Canon)
que in is o lib o
dicu i u sa is in eniun u in i ulis ana omie memb o um que p opunun u in di e sis
pa ibus pe o dinem ubi cu a iones memb o um apponun u .)) MULLER-KYPKE, A.
(1 893)
Johannis de Sane o Amando. Abb mia iones lib o u i Galieni seu Re oca i um ~nemo ie (De
in amen is memb o um, Tegni, De p onas icisj.
Be lín, p. 12.
(28) P oheniio al
Rmoca i z~ n memo ie,
ed. po PADERSTEIN, O. (1892) Be lin, p. 10. Sob e es e
enómeno del in e és despe ado po un nue o Galeno en los cen os médicos eu opeos
de Pa ís
y
Mon pellie ,
c i.
GARCIA BALLESTER, L. (1982) A . ci .; pa a el mismo
mo iniien o en Bolonia,
c .
SIRAISI, N. (1981)
Taddeo Alde o i and His Pupils. Two
Gene n ion o l alian Medzcal Lea ning.
P ince on, N.J., pp. 96 SS.
(29)
De spe ~a e (=(le seminej.
T aducción á abo-la ina po Ge a do de C emona
(?).
TAVONE
PASSALACQUA, V. (ed.) (1958)
Mich o egni seu De spe ma e.
T aduzione e commen o
...
Ro ia. DURLIKG, R.
J.
(1967) Co igenda and Addenda o Diel's Galenica. 1. Codices
Va icani.
T adi io,
23,
p. 472;
id.
(1981). Co igenda
...
11. Codices Miscellanei.
T adi io,
37,
p. 379.
(SO)
Inc. .Vedico uni ana omicos /ana omiam) necesse es
...
(TK, 862).
Opem Galiai,
15 15, 1, 43 -50 .
Inco ec ame i e adsc i a a Rica do Anglico po R. on TOPLY (Viena, 1902).
(31)
«Ubi (Toledo) e e omnes lib i philosophi sun ansla i de a abico in la inum.)) Ed.
M.
DE CASTRO (1955), p. 179.
(32) «De Hispania siquidem ui ARISTOTELES
...
In Me haphisicalibus ui al issimus e
pe acu issimus mo e lincis
...
In Na u alibus adeo ui p o undissimus quod Na u e Pa e
seu A i ex esse ide u
...
E sicu de Hispania ui A is o eles philosopho um p ecipuus,
i a e AVERROYZ Commen a o eius eximius
...
Hic, communi e loquendo, p e aiiis
348
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
Aho a bien, po lo que espec a a la
Ana homia
de Juan Gil de
Zamo a, con iene hacei un pa de p ecisiones más. La p inie a en
elación al es ilo
o
c i e io seguido pa a la e eb ación del esc i o; la
segunda, e e en e
al
modo de u ilización de las uen es
o
au o idades.
La es uc u ación de la ob a es o almen e sale ni ana, de acuc do co i el
es ilo in oducido po el
Pan egni;
es deci , los miemb os o pa es del
cue po es án o denados pa a su desc ipción de acue do co i sus
unciones: miemb os animales (ce eb o-ne ios), espi i uales (co azón-
pulmón), nu i i os (boca-es ómago-hígado-in es inos)
y
gene a i os
( es ículos-ma iz) (33). No obs an e, espec o a la u ilización de las
uen es, la
Ana homia
de Gil de Zamo a iene dos pa es cla amen e
di e enciadas. La p ime a comp ende los capí ulos
1
al
X.
Toda ella
es
de cla a dependencia sale ni ana. Aunque sólo ci a
en
una ocasión
al
Pan egni,
las desc ipciones se an co espondiendo con las con enidas
an o en los esc i os llamados po Sudho (34) demos a i o-escola es
(p. e. la
ana omia magis i Mau i,
J.
c.
1 160), como en los más especula-
i os
(p.
e. el a ibuido a U so de Calab ia, inal del siglo XII, cuyo
incipi
es
mo bo ocii meo languen e animo
...)
(35). Veamos los co nienz s
de
las
ob as de Mau o de Sale no, con el que mues a más dependencia (3
e),
y
de Gil de Zamo a:
Maes o Mau o de Sale no Juan Gil de Zamo a
Ano homia es ec a di isio memb o- Ana homia es in e io uni e ex e io-
um". Dici u ano homia ab ana quod um memb o um ec a di isio. E dici-
es ec um, e homos di isio. Debe u ab ana, quod es ec um, e homos,
au em ie i ano homia in po co
...
(37).
quod es di isio. Inde ana honiia quasi
ec a memb o um di isio, id es , o di-
na e ac a
...
i
ana homia in b u is a ii-
malibus
...
quedam (a iimalia)
...
ho ii-
nibus sun similia i i in e io ibus, u
po cus; e ideo in eis conipe en <: i
ana homia.
philosophis in omnibus lib is na u aiibus men em A is o elis iii acu ius e sa iius
pe sc u a us
...
Accedi ad Hispania n deco andam AVICENNA Philosophus qui
...
omnes scien ias ci cuiens e pe sc u ans, T i iales e Quad i iales, celicas e nundü ius.
Ve un amen, u aliqui asse e an , qua e igin i philosophi Co dube Cong ega i om ies
lib os illos composue un e A icenni
...
asc ipssemn .)) Ed.
M.
DE
CASTRO j1955), pp.
175-177.
(33) Hemos manejado la edición del
Libe ~egalis
de Haly Abbas de Veneciü, 1523
(Pan egni
en
la e sión de Cons an ino). Pa a la secuencia dicha,
GJ:
ol. 30 b.
(34) SUDHOFF,
K.
(1922) Wei e eTex e de Ana omia Mau i.
A chi - : Geseh.
d.
Med.,
14,
56-58.
(35) SUDHOFF,
K.
(1928) Die ie e Sale ni ane Ana omie.
A chi : Geseh.
d.
Med.,
20,
39-50.
(36) Una de las di e encias de la
Ana omia
de Mau o espec o a sus p edeceso es sde ni a ios
*
Bolonia. Bibl. com. Cod. 16. b. IV. 16, ol. 69 .
1
El
a ado
de
ana ho nia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
349
Es e comienzo, que ecoge la adición sale ni ana del ce do (po cus)
como animal idóneo pa a las demos aciones ana ómicas, gua da
ambién g andes semejanzas con el de la Ana omia magis i Rica di Anglici
(c.
1225):
((ana omia es in e io um maxime e ex e io um memb o um ec a e
equalis di isio; dic a es ab ana quod es equalis e homos quod es
di isio. A endi u au em duplex, in i is (scilice ) e mo uis animalibus,
unde Galienus quosdam lib os de ana omia mo uo um e ana omia
i o um ins i ui ))
(38).
La Ana omia Rica di Anglici o las esc i as poco an es y conocidas con el
nomb e de Ana omia Rica di Sale ni ani y Ana omia Nicolai (elabo ación de
la an e io hecha po un discípulo), no ienen ya una elación di ec a
con Sale no, aunque pa icipan de e iden es asgos sale ni anos
(39).
Desde el pun o de is a de la comunicación y di usión de las ideas
cien í icas en la segunda mi ad del siglo XIII, la amilia idad de Gil de
Zamo a con los ex os ana ómicos sale ni anos del siglo XII nos indica
la p o unda pene ación de la li e a u a médica del llamado ((siglo de
o o sale ni ano)) en la Cas illa de Al onso
X;
hecho que, nos pa ece, no
había sido sub ayado con an e io idad.
La segunda pa e comp ende desde el capí ulo XI (de ana homia
memb o um gene a i o um) has a el inal. Es á cons uida undamen al-
men e sob e li e a u a oledana
y
ecoge una adición galénica con-
empo ánea de
Gil
de Zamo a. A ella pe enecen las epe idas ci as de
A is ó elea, Hipóc a es, Galeno, A icena. En una ocasión se ci a a Pla ón
(Timeo), Johanni ius, el Via icum, Ju enal y un e sl ica o que no hemos
iden i icado
(40).
Aho a bien, la ob a sob e la que se ensamblan odos
(la p ime a
Ana omia po ci
y la segunda o
Dsmons a io una omica,
a ibuida al maes o
Ba holomaeus,
J.
s. XIII) es el mayo de alle con que desc ibe la ci culación y las
elaciones de la
ena conca a
con el hígado, el dia agma, la au ícula de echa, la au ícula
izquie da y la ao a (SAFFRON, M. H.
(1
972)
Mau us o Sale no.
Philadelphia, pp. 13- 14;
id.
(1981) Sale ni an Ana omis s, en
DSB,
12,
80-83). La desc ipción de Gil de Zamo a de
la
zenu
conca a
y sus elaciones es en odo semejan e
a
la de Mau o. Pa a el ex o de la
(dno ho nia Mau i»,
éase la edición hecha po
K.
SUDHOFF (1929), .Codex F i z Pane h.
Ei ic Uii e suchung.
A ch. Gesch. Ma h. Na u w. Techn.,
12,
2-32.
(37) SC'DHOFF,
K.
(1922), p. 57.
(38) SUBHOFF,
K.
(1927) De «Mic ologus»-Tex de «Ana omia» Richa ds des Englande s.
A chi J: Gesch.
d.
Med.,
19,
209-239. El ex o de la
Ana ow~ia
ocupa las páginas 212-234.
(39) Pa a los au o es sale ni anos y no di ec amen e sale ni anos de ex os ana ómicos ci ados,
adeniis de los a ículos de SUDHOFF, éanselas en adas a ellos en
G.
SARTON,
op. ci .,
11-1, 237-238, 436-438,II-11, 657, y los esc i os mencionados de M. H. SAFFROK (1972 y
1981); pa a Rica do Anglico,
c :
TALBOT,
C.
H.; HAMMOND,
E.
A. (1965), pp. 270-272
y JACQUART, D. (1979), pp. 256-257.
(40) La ci a de Ju enal es ecogida ambién en el mismo con ex o po la
Ana omia mag s i
Rica di
(Anglici), ed. SUDHOFF,
K.
(1927), p. 232, 582-584.
356
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
eo quod, cum ad pulmonem e e un u a iucha, i ide e e un ii ad
linguam e lec un u a nucha. E no andum quod quaiidoqu illi ie i
e minan u in medio lingue. Unde lingua eplica i non po es ad o -
mandam li e am R. Qui, si usque in summi a eni lingue esse i p o ensi,
5
linguam ad o ma ionem R li e e eplica en ; sed in medio ii iguc e ii-
nan u . E illi quibus lioc con ingi auli dicu i u . Quandoqu . au cni
di igun u usque ad sunimi a em lingue, illa i ii iiuni dilla a i es. U idc
male p o e u
S
li e a. E ales sidii dicun u . Pa e e go quod ia gene a
ne o um di igun u ad linguam: duo sensibiles, ii p edic u i cs , ad
10
gus um aciendum a an as ica cellula; e duo nio i i a nucha, ad io u ii
lingue aciendum; e duo ocales ad pulmone i, ad ocem o iia ida n.
C'nde lingua iplex habe o icium, se i eni i ie nb is aninia is sapo cs
disce nendo, nu i i is mas icando, spi i ualibus oces o ma ido.
Ana homia spi i ualium memb o um, idelice , co dis e huiusniodi, licc
es . Co es memb um in complexione calidu i e siccum, i i subs a i ia
solidum, in o ma pinea um, in e ius acu u ii, supe ius la u i, i i e ius
conca uni, duas habens au iculas, dex am e sinis am, quada i capsella ad
sui de ensionem con en um, duplici mo u, scilice , cons ic io ie e dila-
a ione, mobile, u pe eius nio um cale ia co pus e i a median e 5pi i ii
i ali. Co enim dila a u , u ae em a aha ad in igide io ieni e
mi iga-
ionem calo is co dis inna i, id es , na u alis. Cons ingi u , u expclla u
supe lua umosi as in co de pe ebulli ioneni sa iguinis gene a a. Vena
enim conca a in gibbo epa is, id es , in do so, o a pe mediuni dia ag ia is,
pellicule scilice cuiusdam sic dic e que sepa a nu i i a a spi i ualibus,
endi ad spi i ualia, depo ans sanguinem ad nu ime i uni supc. io u n
memb o um. Que, an equam ad co pe enia , in dilos anios di idi u ,
quo um unus dex a co dis subin a au icula, depo ans sangui ie ii ad
nu imen um e spi i um na u alem, ad genc a ionem spi i us i alis. Is a
pa s ene conca e de co dis subs an ia aliam sibi assu ni e mica i. e e ici-
u a e ia que pe sinis am co dis au iculam exi . E dici u ads i, quia ex ea
o iun u a e ie. Ado i enini di idi u in es a e ias, qua um una es pa a
e due magne. Pa a di ec e endi ad sinis uni hume u n e i i a ad
sinis um b achium, ad nianum. E , quia modicus es e di ec iis illius
a e ie ansi us ad b achiu n, pulsus in sinis o b achio es ce issinius. lina
enim dua um a e ia um, que magne sun , pe pulmoneni e idi ad
dex um hume um e in a ad dex am manum pe b achiu i. E ideo
pulsus in dex o b achio alax es ; quia a e ia illa pe miil os ani ac us ad
dex um b achium di igi u . Reliqua e o nagna a e ia in mul os a ios
di idi u , quo um quidam endun ad memb a geni alia in e ius e
ad
coxas
e ibias e ibi pulsum aciun . Reliqui e 0 ami di igun u ad pulmonem,
depo an es sanguinem e spi i um i alem ad cannales e is ulas pul io iis,
qui, exeun es a pulmone e in unum collec i, acheam a e iam co is i uun ,
pe quam i ae is inspi a io e expi a io. P e e ea amus ille, qui a e ia
conca a an equam ad co enia o i u , in plu es anios di idi u a dex is e
a sinis is pe collum ascenden es e ympo a e , in ce eb o collec i, e e
-
-
18
cons ic ionis
e
dila a ionis
o asse
melius
27
dex a
sc .:
dex uni
BE
43
pos
expi a io
add.
E
co , secundum Philosophum
XIII
lib o
De
animalibus,
es
p imu n sanguinis
ecep aculum e ideo es an um
in
habeii ibus sanguiiie i

El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de
Zamo a
...
357
a e ia um ibi cons i uun . E ibi spi i us i alis exi ab a e iis, ex quo,
ac ione ce eb i melius diges o e depu a o e ae e inspi a o, i spi i us
animalis in ce eb o. Pulmo es memb um in complexione igidum e
liumidum. In subs an ia ene um e molle. In o ma ca e nosum e sQon-
5
giosum, sep em habens pennulas. Duplici mo u mobile, mo u, scilice ,
dila a ionis e cons ic ionis. Minis a enim co di ae em a ahendo e
co dis calo em mi igando e co depu ando, supe lui a es e umosi a es a
co de accipiendo e eas expellendo.
[IX] -4na homia achee a e ie hec es . T achea a e ia es memb ui kigidum e
10
siccum e ca illaginosum, a pulmone inchoa um e ad adicem lingue
e mina um, ia ae is inspi a i e expi a i. T achee a e ie supe poni u u a,
que es ubea e o unda, sic dic a, quia ad modum u e depende in pala o.
Bese i au em u a memb is anima is ea depu ando a legma e. Se i e iam
spi i uaiibus e inendo leg na, ne lua ad spi i ualia e induca su oca-
i
j
ionem, e e inendo e depu ando ae em a ac um pe na es e co di
mi endo. Habe enim u ule o amen colligan iam cum na ibus, quod pa e
in iocula o ibus, qui ilum pe na es a ac um pe pala um ex ahun . I em,
ci ca maxillas e collum sun ia gene a glandula um. Sun enim quedam
magne, in quibus humo euma izans aci b ancos caballinum. Sun e
20
quedam medioc es, in quibus i b ancos simplex. Sun e iam pa e in
quibus iun sc ophule. I em, no andum quod achee a e ie e ysophago
supe poni u epiglo is, quod claudi acheam a e iam, e in e poni u
s inglu ium. Hoc enim memb um es quasi quoddam ope culum quod,
ing edien e cibo pe ysophagum, claudi acheam a e iam. E , e con a io,
25
in loquendo ape i u achea a e ia e coope i u ysophagus. Unde quan-
doque con ingi quod aiiquis loqui u e cibus in o e ene u e descendi
aliqua pa s cibi in acheam a e iam opila ionem e angus iam aciens,
donec expella u cibus ille pe ussim e1 pe pugnum e1 pe colaphum
in e scapulas.
[X]
Ana homia niemb o um nu i i o um, idelice , o is, lingue, den ium e
huiusmo'di, cum gene e humo um, ho u ena um a e ia um, es hec. Os
similis es molendino, den es similes sun mole, lingua au em manui
molendina ii similis es . Sicu enim manus molendina ii mo e g ana e
p ohici ea in e molas, sic lingua in ol i cibos e p ohici illos in e den es
35
in o e animalis. Pos ea au em cibus in o e mas ica us pe ysophagum
descendi in s omacum. Es au em ysophagus memb um o undum, oblon-
.gum in e ius, ca nosum ex e ius, duabus pelliculis con ex um, a adice
lingue inchoa um, ad s omachi supe ius o i icium e mina um. E dici u
ysophagus ab 'ysos', quod es equale, e ' agim', quod es comede e; quia
40
pe illum in oducun u que comedun u . S omacus au em es memb um
kigidum e siccum, in o ma o undum e aliquan ulum oblongum, in e ius
illosum, duabus in olu um pelliculis, duo habens o i icia, supe ius, scili-
ce , e in e ius. F igidum es e siccum p op e e en ionem. F igidi a e enim
7
supei lui aa
B
1
a
om.
E
18
sun
...
glandula um
om E
21
quod
sc .:
quod in
BE
22
cludi
E
23
s ingui um
E
24
cludi
E 25-27
coope i u
...
a e iam
4~1.
E
3
1
cum
...
a e ia um
om.
B
36
o undum
om.
E
358
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
e sicci a e ige e en io que debe ie i in s omaco. Ro unduni, ne, si
al e ius esse o me, inessen anguli in quibus la e e supe lui as p es i u a
lesionem. Fo ma enim o unda laudabilis es , eo quod in omni pa e sua es
elisa, id es , sine lesione. Non au em po es ledi, cum in eo ion si quod
p es e lesionem, non habe enim angulos. Oblongum es , u dis enda u
secundum quan i a em cibo um assump o u i. In e ius au eni illosum, u
cibos melius e inea . Duo habe o i icia, ununi supe ius, scilice , ne osu ii,
u pe sensibili a em ie o um suam sen ia inani io iem. Omnis e ii n
ne us sensibilis e gi e sus supe ius o i icium, e sus co , u a co de
aliquem calo em accipia . Aliud au em habe o i icium in e ius ca iosu ii,
u ca nis calo , que calida es e humida, ad diges ionem ope e u . in e ius
au em e gi e sus epa . Epa enim s omaco suppo ii u a iqua ii ig iis
lebe i. Unde s omacus habe mul um calo em ac uali e . Cibi igi ~a in
s omaco pe i u em diges i am ipsius s omachi, coope an e calo e na u-
ali, dige un u e in quamdam massam albani ansmu a i u , quc massa
p isana ia dici u ab aqua o dei. Que succosi as p isana ia ad epa a is-
mi i u ad secundam diges ionem acie idani pe enas iesa aycas. Massa
enim p isana ia, celeb a a in p ima diges ione, pe po ina iuni, id es ,
in e ius o i icium s omaci, in duodenum descendi in es inu i, quod e,
ec um e g acile, sic dic um, quia habe longi udinem duodecim di&' >~ o u n
illius cuius es .
A
duodeno ansi in ieiunum, quodda n i i es inu n o -
uosum e g acile, sic dic um, quia in ani iali ho uo acuunl sempe
epe i u . E no andum quod ibi i i e um sepa a io pu i ab impu o. E
quod pu um es ad epa pe quasdam enas ab in es inis ad epa di ec as
a ahi u . Quod au em impu um es ansi ad o bum in es inum, g ossuni
sicu sacum si e manica si e monoculum, sic dic um quia pe ideni o anie i
exi e in a ex. Ab o bo ansi in ylion, con usum in es i ium, ycilice ,
g acile, an ac uosum, quod dici u ylion ab 'yle', quasi con usuni. P io i
in es ino, scilice , o bo, in igun u duo po i, unus depo ans cole am ad
cis im ellis, alius depo ans melancoliam a splene, u pe mo dica ione i
cole e e pe ponde osi a em melancolie ia expulsio ecium. Ab ylio
descendi ad quoddam in es inum g ossum e o uosum, quod dici u
colon, a colando dic u n. Deinde descendi ad quodda i in es inum di-
ec um, quod dici u longano, e inde pe secessum emi i u . Sed quia
de
quibusdam enis, pe quas ansi ad epa illud pu um, men ionem ecinius,
idendum es que e quo sin . Sciendum es e go quod i 1 sima epa is oc o
sun ene mesa ayce, id es , media ices, que median u in e pa e
s omacum e in es ina, depo an es succosi a em p isana ia i ad epa .
Qua um ena um una ad s omacum di igi u , illi dese iens, ab illa p i ie
diges ionis succosi a em ad epa de e endo; alia ad po ina iu n, illi desc -
iens; alia in duodeno, illi eodem dese iens o icio, ini u . Alie quinque
ene in ieiuno e minan u , illi dese ien es eodem o icio quo p edic e e le
s omaco, po ina io e duodeno dese iun . Depo an enim succuni di-
ges ionis ac e in ieiuno ad epa . Na u a quidem sima epa is idem es quod
conca i as epa ias. Epa es memb um calidum e humidu n p op e bonani
5
lesione
E
1
dis enda u
su.:
dk e~ide e u
BE
8
sensibili a e
E
9
e sus
sc .:
e iam
BE
16
p isana ia
sc .:
p ipsana ia
BE 26
mo iochu~ i
E
3
1
e
sc .
om.
BE
/
ponde osi a e
E
38
p isana ia
E
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de
Zamo a
...
359
diges ionem aciendam, in subs an ia ene um e molle, in colo e pu -
pu eum, in e ius conca um, ex e ius gibbosum, paucos habens ne os,
plu es a e ias e mul as enas, plu es habens pannulas e sus s omacum
e lexas, plu a habens espi acula que supe lui a es humo um ecipiun .
Nunc au em idendum es de humo um gene a ione, de qua duplex es
opinio. Quidam enim dicun quod gene an u in epa e ma e iali e e
o mali e . Alii dicun sanguinem an um ma e iali e e o mali e in epa e
gene a i; dios e o es humo es in epa e ma e iali e an um e ' in aliis locis
o mali e gene a i a en u . Hac a ione, quod subs an ia epa is ene a es ,
mollis e delica a e de acili al e abilis e quod cole a u iosus es humo e
igneus, legma igidus e humidus, liquidus e luidus; melancolia igida e
sicca e ponde osa. Unde humo es is i, si o ma en u in epa e, cum ad
o ma ionem illo u n aliquan a exige e u mo a, suis quali a ibus diges-
ionem in epa e impedi en e1 subs an iam epa is, ene am e delica am,
sempe dissipa en e de acili lede en . Cole a enim sui u iosi a e e ignei a e
epa , quasi memb um ene um e delica um, acili dissol e e e dissipa e .
Flagma e o e melancolia suis igidi a ibus diges ionem, que i in epa e,
impedi en . E p e e hec, melancolia sua compac ione e e es i ponde-
osi a e subs an iam epgis, mollem e ene am e delica am, dissipa e .
Na u a igi u , que i us es egi i a e nu i i a co po is a pu io i pa e
succosi a is p isana ie, a s omaco e ab in es inis quibusdam ad epa pe enas
mesa aicas depo a sanguinem, quasi sibi amicum, e nullam epa i lesionem
acien em; sed po ius sua calidi a e e humidi a e secunde diges ioni p es-
i u um igo em o ma i in epa e. Ma e iam au em cole e a p edic a
succosi a e seg egans, illam pe quandam iam si e po um depo ans, in cis i
ellis secludi , de qua, illam in essen ia cole e ansubs an iando, cole am
o ma i . Ma e iam e iam melancolie simili e a succosi a e iam dic a
seg egans pe aliam iam ad splenem depo a i e ex ea melancoliam
o ma i . Ma e iam quoque legma is pa im ad co , pa im ad pulmonem,
pa im ad ce eb um, pa im ad
a iculas
e iunc u as depo a i e inde legma
o ma i . Unde nullum locum sibi specialem habui depu a um. No andum
au em quod a cis i ellis duo po i si e duo ie o iun u . Pe quo um al e um
cole a ad in e ius os s omachi depo a u , u eius calo e melius ia diges io.
Pe eliquum depo a u cole a ad saccum in es inum, u eius mo dica ione
melio ia ecium expulsio. A splene au em endun duo po i, unus depo ans
melancolia n ad os s omaci, alius depo ans melancoliam ad saccum in es-
inum, u eius ponde osi a e comp ima u e exp ima u ex. I em, in sima
epa is o iun u ene capilla es, que e minan u in medio. us o apa is e
kilim enam cons i uun . Pe has enas depo a u u ina cum sanguine ad
kilim ena n e pe duos amos kilis ene ad duos enes e ibi sepa a u a
sanguine, qui ansi in nu imen um enum. A enibus pe po os i ides
descendi u ina in esicam e inde pe i gam i ilem educi u . I em, ab epa e
o iun u ene depo an es sanguinem ad nu imen um o ius co po is;
quoniam in sima epa is es ena amosa, que dici u lac ea po a, que ecipi
massam p isana iam, lac i similem, u p edic um es . Hac au em ena amosa
dici u quia ab ea o iun u omnes ene. Hec eni n ena -u habequ in
4
ecipiun om.
E
7
sanguinemsc .: sanguine
BE
17
diges ione
E
20-21
que
...
p isana ie om.
E
21
e
sc .
om.
BE
39
hac
E
360
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
Pan engni-
an equam exea epa , quina ia es e di idi u i i quinque enas
pe quinque us a epa is di idendas. P e e ea a aniosa ena o iun u ene
mesa aice, ad s omacum e in es ina di ec e, de quibus dic um es . hb hac
eadem ena o iun u quedam ene sub iles, qua um quedam dicun u
capilla es; quoniam medio us o epa is, id es , e mina e, co is i uun kilim
enam, sicu dic um es . 'Kilos' enim g ece idem es quod succus la ine. Inde
Aquilo en us siccus, id es , sine succo; diaquilon au em es emplas um de
succis he ba um. E inde kilis, id es , ena succosa, plena sanguine, que
depo a sanguinem ad nu imen um in e io um me nb o um. Di idi ~i
au em kilis ena in es amos, quo um duo ad duos enes endun , u dic u n
es . Te ius e o amus kilis ene in mul os amos di idi ii , quo um quida i
depo an sanguinem ad nu imen um memb o uni geni aliuni. Quida i
e o depo an sanguinem ad in es ina nu ienda. Quida n e iam anii
di igun u ad anum e dicun u emo oide, ab 'ema', quod es sanguis, e
' oix', quod es luxus; quia pe eas in quibusda i i i5 pu ga u sa iguis
melancolicus, sicu in mulie ibus sanguis pe mens ua. P e e ea quidani
ami kilis ene dex o sum e sinis o sum, ad coxas e ad pedes e genua,
di igun u . Quedam au em is a um ena um ci ca popli es dicun u a ices,
quasi incu an es; quia ille incise eddun hominem cu um. Ci ca canilla n
in e io em e ex e io em, an dex i quod sinis i padis, dicun u sophene, de
quibus ui u ili e minu io con a gu a n enum e ma icis e es icolo um.
I em, a amosa ena, p e e capilla es, o iun u quedam alie ene sub iles,
que, depo an es sanguinem supe io um memb o um, e niinan u simul in
supe io i pa e gibbi epa is e ibi cons i uun ena n conca am, que pe
medium dia agma is subin a spi i ualia e in duos di idi u amos, quo uni
unus ad dex am co dis au iculam subin a e ibi sibi sumi aliam unicam de
subs an ia co dis e e6ci u a e ia, que es o igo omnium a e ianim, de
quibus dic um es . Al e e o amus ene conca e su sum endi e in a ios
amos di idi u , quo um duo e lec un u ad b achia, u cepahlica, que
incidi u u ili e p o passionibus capi is; ca diaca, que co di e spi i ualibus
da nu imen um e p o passionibus co dis u ili e incidi u , sicu in pleu esi
e pe ipleumonia; e basilica undamen alis e1 epa ia, que u ili e incidi u
p o passionibus nu i i o um. P e e ea, sub cubi o sinis i b achii es quida n
amus qui u ili e incidi u p op e p isim e empemiam e emep oicani
passionem. Quidam ami ene conca e ascendun depo an es nu imen iim
spi i ualibus su sum, u pec o i e achee a e ie e iam in collo, ex quibus
iun duo ene magne pe collum dex a e sinis a ascenden es. Que dicun u
o ganice; quia canendo appa en in la e. Dicun u e iam pneuma ice e
ocales; quia humidi a e sanguinis i o an ocalia in umen a, que sicca
sun , in quibus ex cona u loquendi mo e u sanguis e aspe gi ocalia
ins umen a e unc melius locun u . I em, sub ascellis sun quedam ene que
dicun u i illa ks, que incise aciun hominem mo i idendo. Sun p e e ea
quedam ene in impo ibus e o, que dicun u iu eniles, quibus incisis, es e
Ypoc a es, spe ma is non i emissio. Sun e iux a au es pa ocide ene, que
sepe in lan u e gene an u . I em, p e e enas que sun in masculis, es
13
nu ienda.sc .: nu icendaBE
19
illa
E
2
1
enu n
...
<~s iculo u n
in
E quasi
delc n
appa en
27
a e iase .: a e iam BE
30-31
ca diaca
...
co dis
o z.
E
3
1
u ili e
sn.:
e u ili e
BE
34
empi ocam E
39
humidi a em
E
El a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
36
1
quedam in mulie ibus p incipalis, que a Galieno dici u quasi mulieb is. E
hec duos amos, ab epa e eg essa, aci . Quo um u e que bi u ca u , unus ad
u asque endens mamillas, al e ad duo o i icia ma icis, pe que pu gan u
mens ua, cu n sin ape ace is empo ibus. Quandoque enim illis clausis, u
5
in concep ione, edunda sanguis mens uus ad mamillas e ibi dealba u in
lac; quia empo e de e mina o e um nu i e debe . Inde es quod, cessan-
ibus mens uis, sepe lui e na ibus. Alia um au em ena um non es acilis
cogni io, nisi ei cui no a sun omnia. Sanguis au em edundans a enis
ecipi u in on ibus an equam nu ia . E sun on es a i e spongiosi iux a
10
singulas memb o um iunc u as, am maio es quam mino es. E sun quidam
on es alii p incipales, que sun iux a maio es on es, scilice , in illis locis in
quibus solen ie i cau e ia communia, hoc es , p ope hume os, genua, p ope
sinis am u cellam pec o is, p ope canillam e in medio manuum in e ius e
pedem sub e e1 occipi io, in melio i e supe io i pa e capi is, in a singulos
15
digi os pedis e manus, supe epa e splen, p ope singula spondilia, immo
gene ali e iux a quamlibe compagem iunc u a um.
[XI]
Ana homia geni aiium memb o u n hec es . Tes iculi sun memb a glan-
dulosa e mollia e quasi ca nosa, calida e humida secundum magis e
minus, in i is g ossa, in mulie ibus mino a e in u isque spe ma is
20
gene a i a. E hos includi na u a in ma ibus in quadam bu sa que occeum
dici u . U ique es iculo alliga u quidam ne us bi u ca us, qui dici u
didimus. id es , dubius; quia dubium es an a es iculis an ab in es inis aha
o iginem. Supe ius enim cum siphac e in e ius cum es iculis collimi a u .
Pe hunc descendun in es ina in up u a. Pe hunc quandoque ascendun
25
es iculi, u omnino idean u la e e. Tes iculis se iun asa seminalia
duplicia, supe io a e in e io a. Supe io a sun quedam ene e a e ie
enien es ab apa e, depo an es sanguinem ad spe ma gene andum. In e-
io a sun ene in e es iculos e i gam, depo an es spe ma ad ma icem
pe i gam, que componi u ex ne is a spina ad pec inem e lexis. C'nde
30
cauda ne o um dici u . De spe ma is au em gene a ione di e se sun
sen en ie. Dici enim Ypoc a es quod a ce eb o descendi spe ma pe enas
iu eniles. Cnde, enis illis incisis, non spe ma iza u . Galienus dici quod ab
epa e. Alii auc o es quod ab oinnibus memb is, p incipali e ab epa e,
o iginali e a ce eb o, id es , maio i quan i a e quam ab aliis. Omne de is is
35
dice u . Hec melius in sequen i.
[XII]
Ana homia i ge ac memb i ac i i gene a ionis humane ac es iculo um es
hec, secundum alio um sen en iam sapien um. Vi ga ia nomina usualia
habe , idelice , p epu ium, e e um e pudendum. Quo um duo pe
di e en iam e a is nomina sumun . E aiia duo pe i u em a ionabilem.
40
P ima sun p epu ium e i ga. Nam p epu ium dici u quasi p epungens, id
es , p imo pungens; quia in ho u p ehemine e sic sexum impo a e
e a em. Unde p epu ium es pue o um usque ad a odisiam, id es ,
spumam ene is, si e pube a em si e ad e a em que dici u algulemia-
i ehac, id es , eg essionis spe ma is si e pollu ionis. Vi ga au em dici u
4 Quandoque
sm.:
quecumque
BE
9
ecipi u
sc .:
ecepi u
BE
24 in
:
e
E
28-29 depo an es
...
que
om.
E

362
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
quasi i um agens. Unde es eo um qui possun i ilia exe ce e. E h c s
e as o i udinis, id es , iu en u is. Alia duo sun e e uni e pude iduni.
Nam e e um dici u quasi e ecundiam ahens e pude iduni puda eni
ducens. E , p op e mo ali e loquendo, na u a hoc memb um in occul c,
loca i e non in p epa ulo, innuens pe hoc despec u i eius. Galienus
au em loquens de ulne ibus que iun in memb is gene a ionis nasculi e
emine poni p epu ium pa em e e i. Unde inquid: Vul ie ibus que su i
in o o e e o usque ad locum qui glandula oca u , siccio a quam i i aliis
memb is con eniun . Aliquan is au em plus sicca, sicu eis que iu i i i cu c
e e i. Vi ga es memb um ins umen ale, gene a uni ex ne nb is singu-
la ibus, ligamen alibus e ne osis e ca nosis. Ve1 es co pus ne osus
si ogodem, id es , ca e nosuni, si e oca a glando. Ve1 es pa icula
pa a,
immissionem a e ia um magna um habens alem qualeni nulla alia pa -
icula habe . P incipium o iginis i ge es co pus o u n ex ca ic pec inis,
ligamen aie, plu ime conca i a is la e, quam is si gene a u n, i i plu ibuq
disposi ionibus coope um. E cu un sub hoc co po c a e ie p1u .s
we ,
ex
dila a e supe hoc quod con eni quan i a i huius me ib i. E b e.~'
osse emo is quoddam co pus ne osum exo i u , mul a habens i ipla
o amina, sub quo mul e e ample exis un a e ie, sup a id quod eius
me e u mensu a, quod es i ile memb um. Ad eniun i ge ne i ex
spondilibus caude, id es , pos e io is pa is do si, cuius sun spo idilia
sep em, lice non plu imum sin subme si in subsían ia eius. E ipsi no i sun
nisi ne i quo um subs an ia es ligamen alis, p i a i s nsu. E nei i quibus
e igi u , apud Galienum, alii sun a ne is molli ica i is, scilice , ex quibus
molli ica u . Sun au em ipsius musculi qua uo . Quo uni duo i i duobus
i ge la e ibus sun ex ensi. E alii duo cuni adice i ge secu iduni ü is-
e sionem con inuan u . Unde A icena in lib o
De
Anl nnlzbu ,
hlusculo u i
mo en ium i gam sun duo pa ia. E unius pa is musculi sun ex duabus
pa ibus i ge ex ensi. E cum ex endun u ampli ica u ia c ec i ica u , u
eloci e exea spe ma. E diud pa nasci u ex osse pec inis e con i iua u
cu n adice e e i ex ans e so. E unc cum ue i sua ex insio equalis, e i
ensio i ge ec a. E unc sempe ensio i ge ec a sequi ii io us mus-
culo um. In i ga sun mea us es, scilice , mea us u ine e niea us
spe ma is e mea us alguadi, id es : humo is illius qui eg edi u cu n aliquis
angi mulie em. In quo um omnium expulsione, cu n ia subi o, delec a io
exis i , cum ia educ io a disposi ione ex ma e ie coaduna ione ex a
na u am cele i e ad na u alem. Nam delicia, u dici Galienus, non es aliud
nisi e e sio sensa o um ad suam na u ali a em. Vi ge ad eni i ~is e ec-
ionis e en osi as a co de. E ad eniun ei sensus a ce eb o e nucha. E
ad eni ei sanguis equalis e deside ium ex epa e. E deside ium na u ale
quandoque i ei causa enum. E , apud A icennam, p incipium eius es ex
co de. Vi ge e ec io i cu n o amina i ge g ossa eplen u en osi a e si e
cu n ab a e iis mul a g ossa en osi as esol i u e ad didimos di igi u ,
quos ehemen e eplens e spasmans, ad i gam p ocedi . Causa ipsa
ope a u o em ex ensionem e igidi a em adniodum co de ex ensc. E
b e i e , cum homo cohi e
-
cogi a
-
e1 ymagina u , subi o eni ad e e uni
4
mo ali e : mo an e
E
9
que
iun :
cale iun
E
16
disposi io iibus
o n.
Acic ln l
(Venecia,
1608)
32
ec aom.
E
38
adsc .:
aBE
43
dimos
E
45
o -
em: on em
E
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
363
en us pe spulsum qui sibi su sum co de iungi u , pe quenda n ne um
in a conca um, quem in la e e igi , u ac ionem suam na u alem exple e
possi . Que Galienus pe ac ans dici causam in la ionis e e i en osi a em
pallidam esse e non humo en, cum alis in la io s a im ia e e anesca , cum
nullus humo i a ci o e anesce e posse . Unde dici : nullum enim hu-
midum al e u am ans o ma ionem, scilice . ume ac ionis e sis olis, ic
es , con ac ionis, eloci a e possibile es ace e. P op e ea in e e o es
i us na u alis pe quam in la u e dila a u . Dila a u enim e in la u cum
animal ad coy um mo e u . Son enim es impossibile e e um pe se
cognosce e. Gene a i e enim pa icule ene gias, id es , ac us, quo um g a ia
ac e sun , cognoscun . P op e ea non es a bi andum de i u e que imple
ne um e e i ex spi i u a e ia um ac ione consis e e. Melius enim es u
c edas id ex ipso ne o ie i. Quia ene gias, id es , ac us, ex p op ia subs an ia
pa icula um, non ex pos ione, a ionabile es ie i. Unde, co , epa e splen
e alia omnia, si secundum aliam pa em iace en , eandem ene giam, id es ,
ac um, habe en . E i a non decens es a e ias, que in pudendis implan-
an u aliam quandam i u em supe acqui e e, p e e eam que in o o
co po e p eexis i eis, sed la io a habe e o a aliis a e iis a ionabile ad
eloci a em sequele que ad quod e acua u . E scias quod ne us ille
niagnus, qui a do so descendi ad es iculos e in ine sui conca a u ,
sicilice , cum es conca us, didimus apella u . E in hac conca i a e humi-
di as in spe ma con e enda ecipi u e1 epe i u . Tes iculi sun adix
spe ma is e gene a ionis, a quibus o iun u asa spe ma is. Sun e go sicu
adix a bo is e ipsa sicu ami. E da spi i um composi um ex spi i ibus
ibus, quo cu i i us gene a i a in spe ma e. Iam enim dixi Ypoc a es in
lib o
De Ae e e Aqua e
Loczs
e Habz a zonibus,
quod spe ma eni de co po e
s o in disposi ione mo us coy us. Sanum quidem a memb is sanis, in i -
mum quidem cu ens ab eg is. E u sus quidem ope a iones iun , u cal i
abios, a ii oculos noxios, s abo quoque gene e s abonem. E gene a u
spe ma in es iculis sicu gene a u spe ma in o i iciis equo um quando
s imulan u e sicu gene a u a pe cussione unda um ma is. E Galie-
ius dixi quod es iculi sun qui gene an spe ma. E A is o iles dixi
quod comple u eius gene a io in es iculis. Quali e cumque e go si ,
i us que aci spe ma de e ens ipsum a disposi ione coy us, scilice , i us
gene a i a, cu i ex omnibus i u ibus co po is ad es iculos e i spe ma
comp ehendens eam. Au e go i us gene a i a es ixa in es iculis au
adduci u in disposi ione coy us es iculis e igi u in spe ma e in e eos e
eg edi u spe ma de e ens eam, donec gene e u ex eo e ex sanguine
mens uo emb ion. E hoc es quod dici A icenna: in es iculis gene a u
spe ma ex humidi a e dela a ad eos in enis. Commo e u enim in eis pe
spi i um. Deinde e undi u ab eis in asis spe ma is ad i gam e p ohici u
in coy u, qui es na u alis commix io cum mulie e, ad ma icem. Cui ob ia
ma icis o i icium cum ape ione e a ac ione ul ima, cum con eniun duo
pa es e1 expulso es simul. E b e i e , in es iculis sanguinis dealba i p ius
4
esse
sc .:
es esse
BE
1 1
ac e
sc .:
quam ac e
BE
16
ac um
sc .:
acium
BE
32
qui
o n.
E
37
adduci u
su.:
adducen
BE
41-42
in
...
commix io: in
comniix ione cum mulie e que es na u alis coi us
A zcenna
(1608)
42
cui: cum
E
364
AVELINO DOMINGUEZ GARCIA
y
LUIS GARCIA BALLESTER
in a nis ena um, ca ne glandosa mul iplici e ci cum olu i, comple u
con e sio e , in suam ansiens speciem, comple um i spe ia. hmplius,
es es al e an co pus o um e i u es anime secundum iiu a ione i
complexionis eo um. E ex illo es illud quod idemus de nu a ione
co po um e animaiium cas a o um, qui co i e un u e declina i ad
na u as mulie um pe abscissionem es iculo uni. Ad su n iuni, es iculi
speciei sun p op ii, qui uni ei sun neccessa ii e ad eni aliam iu a i i.
Neccesi as e o es ad spe ma gene andum, quod genealogia i co ise a .
iu amen um e o es ad hoc u complemen um o me, id es , deco i, dc u
e complexio masculina e eminina conse e u , que, eis exis en ibus
speciebus, animalis acciden ia sun insepa abilia e ieque sun ex ebus i 1
animali a is essen ia ing edien ibus. E sic sexus non aci di e e essen ia-
li e , nam pe ec um e impe ec um non di e un specie, e liabi us e
disposi io eponun u sub quali a e. In mea ibus qui eniun ad duo o a es
de enis pulsa ilibus e quie is plu imum, ami ica is ex ena puls ili e ena
quie a, que sun duo adices ami ica ione plu imo u n a i ac uuni e
in olu ionum. Que andiu ami ican u donec i icisio ua, quam in u ia
illa um dua um acis, si similis incissioni ue, quani acis in plu ibus e iis,
p op e mul i udinem o i icio um que appa en . E mea us quidem, in quo
eniun ene ad es iculos, es in si ac maio e, quod es sup a e iu .
Subs an ia o i es ex memb o glandoso, albe ca nis, que es es nagis siniilis
ca ni mamille, e assimila sanguini qui e u idi u in ipso cum colo-
e suo, qua e albi ica u , e p ecipue p op e illud quod comnio e-
us in ipso de ae i a e e p op e spi i um. E sun maio is quan i a is c
longio es cum o undi a e quam mulie is. Panniculi qui egi a e ias e
enas enien es ad es iculos o igo es ex si ac nlaio e. E si iiili e co i i-
nua u e iam cum panniculo nuche e descendi supe illud quod desccndi
de enis e suspenso iis in pa ibus inguinum ad duos es iculos, qua e
gene a u ex eo mea us pene ans. E panniculi egen is illud quod pene a
in ba balum inguinis gene a io es ex eo, id es , quod pene a in ba balu i
inguinis gene a es iculos. E b e i e , a si ac duo descendun
canales,
qui
i~i
eis qui a enibus ad gibbum epa is in suis p o endun u o a ~iin bus, e i 1
sui na u a similes conspiciun u , ex quibus pos ea dilla a is in e io is
olliculi es iculo um unice gene an u , in quibus ipsi con i ien u es iculi.
Ad summum, memb o um e ena um que sun in e i e pan iiculi
o iun u ex si ac, qui in e ius en is coope i niusculos. E es hic o do:
p imo es cu is. Secundo panniculus sub ilis. E ag ega io ho uni dici u
mi ac. Te io lace i. Qua o be i e on e1 pe i eneon e1 si ac. Qui i o
zi bus e1 sepum e1 omen um. Sex o in es ina. Po o, quando si ac pe e ii
e sus in es ina, e duo emunc o ia p ocedun ex eo, duo o a iina sicu id
in duobus emunc o iis, e descendun e sus duos s iculos. Dei ide
dilla an u e expandun u e i ex eis u isque es una, que es sicu as,
cong egans duos es iculos. E b e i e , si ac, seu pellicule a si ac o ien es,
es iculos in ol un , ex qua um elaxa ione umo magnus i i i ingui ie ad
modum glandis. Si umpun u , usque in osseum descendun in es ina.
Unde p ima dici u he nia inguina a, secunda he nia ossei.
Ad
o u n
22
sanguiniA icenna
(1
608);
sanguinem BE
22-23
calo eE
24
ae ie a eE
25
niu-
lie is quam
B
30
ba balum: ba baki
A icenna
(1608)
38
be i o on B
El
a ado
de
ana homia
(c.
1280)
de
Juan
Gil
de Zamo a
...
365
sinis um eni ena alia ab illa que eni ad dex um cum nu imen o. Nam
que eni in dex um undi ad ipsum sanguinem magis diges um e magis
mundi ica um ab aquosi a e. P ima o um dex um in plu ibus hominibus
es o ius quam sinis um, nisi in illo qui es in iudicio lassi udinis. Inquid
5
Philosophus: C ea i ue un es iculi penden es, u melio a e u o do aso-
um spe ma is. Quoniam illa asa ue un c ea a o uose, u ma e ia
spe ma is e a da e u p op e diges ionem e complea u in eis eius
gene a io. E e iam iu an ad equaii e em e ec ionis ne nimium es ine ,
sicu in b u is. E hoc quia induci eis quamdam g a i a em qua e a dan u
10 ab eiec ione. E is ud non es absolu e iu amen um, sed complemen um
iu amen i. E illud es quoniam in eo comple u gene a io spe ma is. Non
au em incon eniens es unius ei eiusdem esse plu a iu amen a. Vi i si e
ma es haben asa spe ma is in e o um e e acua o ium adicis i ge, e1
in e locum exi us e adicem e e i, e incipiun ab o o si e a es iculis e
15
elle an u ad supe io a e1 in su sum e cadun in o amina si e conca i-
a es, ex quibus descendi coope o ium e1 suspenso ium o i, cus odi a e
p o ec a. Deinde spa gun u e1 incedun descendendo expansa ans e sa,
haben ia in olu iones. E comple u in eo quod es in e ipsa diges io
spe ma is, donec edea e expella u ad mea um qui es in adice i ge, a
20 duobus la e ibus si e pa ibus. E in p oximo eius es illud, quod expelli ad
ipsum e iam, ex emi as colli esice. Unde A icenna in lib o
De
Animahbus:
e
ille locus es p op ie collum esice. E es longumin i is e b e e in eminis.
E non ui bona eo um con inua io cum duobus o is, u non pe misce-
en u eis ambobus, cum ende en u u co da, p op e du i iem ambo um.
25
Unde A icenna in lib o p edic o: in ma ibus non ui bonum con inua e illa
cum es iculis, quoniam illa induce en lesionem eis in ho a con ic ionis.
Immo, posi um es in e ambo e1 in e illa medium quod nomina u
'end os', scilice , expulso ium, apud medicos, ad in e io a eius. Unde
A icenna in eodem: e eni es omi a a ad in oi um illius, secundum
30
medicos. Amplius, asa spe ma is incipiun sicu ba balum, exis en e in
unoquoque o o ba bali uno, quasi ipse si sepa a us ab eo, non ex ipso
gene a us, lice si con ingens adhe ens. E dilla a u unumquodque eo um,
p op ie o um dilla a ione, que habe quan i a em sensa am. Deinde incipi
cons ingi, quam is ami ice u e1 p ocedan , p op ie in mulie ibus, ice
35
al e a ad s a um suum. E is a asa ascendun in p imis, deinde declinan ad
collum esice, sub mea u u ine. E b e i e , is a asa sun sicu duo o amina
ci ca es iculos gene a a, que ad i gam adun .
[XIII] Ana homia e desc ip io ma icis e es iculo um in mulie ibus es huiusmodi,
secundum sen en iam sapien um. Sed a di e sa ma icis nomina ione in-
40
choandum es . Ma ix oc o habe nomina, que sun animal, hys e ia, en e
in e io e1 u e us, ul a, adix, ecep aculum, mone a e sen ina. P imum
pa e auc o i a e Pla onis dicen is: Ven iculi qui ul a dicun u , cum sin
quasi anima i, e concupiscun e deside an ilios p oc ea e. Si diu pe -
manse in quod uc um non ece in , angus ian u nequeun es in uno loco
12-13 esse
...
o um
om.
E 21-22 Unde
...
esice
om.
E 23-24 pe misce en u sc .:
pe miscen u
BE
32 adhe es
E
33 sensa am Auicenna (1 608): sensa i aBE
36 sun sicu A icenna (1 608): sicu suii BE 39-40 Sed
...
es
om.
E
42 sun
E