El tratado "de anathomia" ("c". 1280) de Juan Gil de Zamora ("c". 1241-"c". 1320)
Abstract
García Ballester, Luis; Domínguez García, Avelino
Full text
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora (c. 124 1 -c. 1 320) AVELINO DOMINGUEZ GARCIA* LUIS GARCIA BALLESTERQQ Uno de los capítulos menos conocidos de la historia de la medicina medieval española es el correspondiente a la literatura médica generada en Castilla durante el siglo XIII. Evidentemente, las cortes de Alfonso X y sus sucesores fueron centros de innegable actividad científica, pero apenas se conoce producción médica escrita. Recientemente, uno de nosotros ha realizado la edición crítica de la Historia naturalis de Juan Gil de Zamora, que había permanecido, hasta ahora, manuscrita (1). Se trata de una enciclopedia científica en la que por orden alfabético, y con muy distinta extensión, se abordan materias comprendidas dentro del amplio esquema macrocosmo-microcosmo. Por desgracia, sólo contamos con 1 67 entradas correspondientes a la letra A, desde abeston, que es la primera, hasta azurium que es la última conservada (2). Ello nos da idea de la extensión y ambición con que fue proyectada la obra, cuya (1) DOMINGUEZ GARCIA, A. (1 982) La "Historia naturalis" de Juan Gil de Zamora. Introducción y edición critica. Tesis doctoral. Universidad de Oviedo (mecanografiada). (2) Las entradas son las siguientes: Abston, abies, abriqilisse, abrol, abrotanum, absictus, absinthium, abissus, accatia, accamarath, accathes, accaya, acetosa, acetum, accidula acetosa, accipiter, acorus, actis, adamas, adeps, adriana, adrifugin, aer, affrica, affodillus, agaricus, ager, agrestis, agricultura, agrimonia, agua, agnus, agnus castus, ala herba, ala galline, alabandina, alabrastum, alachimoch, alania, alarum diversitas, alanda, albania, alcanna, alembriz, alemania, alfolba, alga, algalia, algazem, allectoria, alietus, algorismus, alites, allium, alnus arbor, aloe (sine aloen), aloes lignum, allopitia, altea, alvernia, alumen, alluvio, amathites, amazona, ambra, ambrosiá, ameos, &netistus, amidem, amidum, amigdale, amomum, amoniacum, amonium, amurca, anabula anacardus, anas anathomia, Gdegavia, anetum, angeli, anglia, anguilla, anguis, ani egritudines, animal, anima, annus, anser, antimonium, antimus, antrax, aper, apes, appetitus, apium, appoplixia, appostema, appostolicom emplastrum, apprilis, appulia, appium, appes, aqua, aquila, aquilo, aquitania, arabia, aragonia, aranea, arbor, archus celestis sive iris, ardea avis, argentum, argiries, aries, arismetica, aristologia, armenia, armoniacum, arnaglosa, aromata, arsenicum, arthanica, arthemisia, artetica, arturus, arundo, asa, asa * C/. Cipriano de la Huerga, 15. León (España). *' Departamento de Historia de la Medicina. Facultad de Medicina. Santander (España)., DYNAMIS Acta Hisbanica ad Medicinae Scientiarumqw Historiam Illustrandam. Vol. 3, 1983, pp. 341-37 1. ISSN: Ó211-9536
342 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER transcripción completa comprende más de mil folios niecanografiabos. Una de las entradas más extensas corresponde a la voz Anathomia cuya edición constituye el objeto de la presente publicación. Daremos, eri primer lugar, una breve noticia del autor y, a continuación, trazarenios las coordenadas en las que enmarcar su actividad científica y el tratado de anathomia. El franciscano Juan Gil de Zamora (3) nació alrededor de 1241 y murió, ya muy anciano, alrededor de 1320. Hacia 1270' ingresó eri la orden de San Francisco. Dos o tres años después marchó a París obteniendo, entre 127 6-7 7, el magisterio. por esas mismas fechas regresó a Castilla donde ocupó distintos cargos en su orden religiosa. Estuvo también vinculado a la corte de Alfonso X ocupando, al parecer, el cargo de scriptor y el de preceptor del infante Sancho, que más tarde ocuparía el trono, a la muerte de su padre en 1284. Desplegó una intensa actividad literaria escribiendo obras de carácter teológico, hagiográfico-moral, histórico, literario y científico, que quedaron rnanuscritas. Parece ser que enseñó en Toulouse y en el estudio de la orden en Zamora, y viajó por Francia, Italia e Inglaterra acompañando a Raimundo Godefroid (Galfredus o Gualfredus) (1250-1 3 1 l), general de la orden franciscana entre 1289 y 1295, relacionado con la persona y obra científica del también franciscano Roger Bacon (1 2 121294) (4). En este pequeño resumen biográfico aparecen los tres escenarios principales a los que hay que referir la actividad cieritífica de Gil de Zarnora: la corte de Alfonso X y de Sancho IV de Castilla, la Sorbona y cl París de la segunda mitad del siglo XIII, y la tradición científica de los franciscanos de dicho siglo. fetida, asarabacara, asaruni, ascarides, ascellaruni fetor, asya, asirius, asuis, asyria, asrria, aspaltuni, asperitas sive raucedo vocis, aspis, astrologia, astrolabiuni, asturia, attliycri, attranienturn, atriplex, avellana, avena, augustus mensis, aves, aura, aurea alexatidriria, auricalcurn, auricula rnuris, auripigrnentum, auris, aurora, aLirurri, atister, axis, axurigiri, azederach, azimus, azuriuni. Sigue una enunieración de algunos titulos de la letra B, que no llega a tratar o no se conservan. (3) Para las noticias biográficas véase CASTRO Y CASTRO, M. de (1955) Fru~ Jt~un Gil rle Zamora, O.F.M. de Preconiis Hispanie. Estudio preliminar y edicidr~ crt'tictica. Madrid, págs. xxlccxxiii, donde se encontrará la bibliografía oportuna. (4) La relación con Raimundo Godefroid la conocenios por el propio Gil de Zaniora, quicri dedicó a Godefroid su escrito Contra uenena con estas expresivas pdabras: «Vos ailtcni mundus reputat sapientem, non solurn divina sapientia que est sapida sciencia, sed etiarri mundana sapientia qua entia sentiuntur. Dignetur ergo rnunusculiurn qualemqurrique saltern ex antiqua familiaritate ...; dignetur suscipere ac corrigere, quia magistri correctio, discipuli est eruditio)). CASTRO Y CASTRO, M. de (1976) Iohannes Aegidii Zaniorensis, OFM. Contra venena et anirnalia venenosa. Introd., ed. y notas Arct~ivo Ibero-Americano, 36, 3-1 16. Para la relación de Raimundo con Roger Bacon, véase THORNDIKE, L. (1934) A Histoly ofMagtc and Experimental Science. New York, vol. 4, p. 15.
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 343 La Historia naturalis deJuan Gil de Zamora debió ser escrita antes de 1282. Probablemente comenzó a componerla hacia 1280, o incluso antes (5). Este aspecto es muy difícil de conocer -salvo testimonio propio, como en el caso de Tomás de Cantimpré (6)- dado el sistema habitual que se seguía en la realización de estas obras, y que más adelante diremos brevemente. Los fragmentos se conservan en dos manuscritos, que más adelante describiremos, sobre los que se ha hecho la presente edición. Por su probable fecha de redacción parece, pues, ser la última conocida de un género literario -el de las enciclopediasque comenzó a generalizarse en la Europa latina occidental a comienzos del siglo XIII con el escrito De naturis rerum (c. 121 7) de Alejandro Neckam. Podemos afirmar que la enciclopedia científica es un género literario típico del siglo XIII, que satisface unas necesidades propias de una población urbana para la que el conocimiento racional, suministrado por lo que hoy llamamos ((ciencias naturales)), del hombre, del mundo de las criaturas particulares y de los componentes del macrocosmo, no es algo ajeno y tiene un creciente interés. Especial1 mente el área de lo que en el esquema macrocosmo-microcosmo tenía relación con la salud. En este sentido, no es una casualidad que casi la mitad de las entradas o items de la enciclopedia de Gil de Zamora traten cuestiones médicas. Además de la obra citada de Alejandro Neckam, las enciclopedias científicas del siglo XIII conocidas eran: De proprietatibus , rerum, del franciscano Bartolomé Anglico, redactada hacia 12301340; el De naturis rerum del dominico Tomás de Cantimpré, escrita aproximadamente entre 1228 y 1248; el Speculum naturale del también dominico Vicente de Beauvais, terminado en 1250 y el De animalibus libri XXIi del igualmente fraile dominico Alberto Magno, concluido circa 1268 (7). l Todos estos escritos gozaron de amplia popularidad durante los siglos bajomedievales, a juzgar por el gran número de manuscritos hallados de todos ellos. Por ejemplo, de la obra de Tomás de Cantimpré se han localizado 147 manuscritos, la mayor parte de ellos pertenecientes a los siglos XIV y XV (unos 110) (8). Igualmente, algunos de ellos fueron traducidos aprovechando la precocidad científica de las lenguas (5) CASTRO, M. (1955) op. cit., p. ci. (6) GARCIA BALLESTER, L. (dir.) (1 974) De natura remm (lib. IV-XIIJpor Tomás de Cantimpré. .. Estudio preliminar, transmipci6n ... 2 vols. Granada, 1 (Comentarios), p. 24. (7) Ibid., especialmente pp. 18-34. El género enciclopédico en el siglo XI12-XIII no quedó limitado a las obras citadas. Hay otros autores que lo practicaron con carácter más monográfico, p. e. el Micrologus (c. 1225 o antes) atribuido a Ricardus Anglicus, que fue una enciclopedia médica, cf: SARTON, G. (1931) Introduction to the Histo~ of Science. ' Baltimore, 11-11, p. 657. TALBOT, C. H.; HAMMOND, E. A (1965). Tke Medical Pra~titioners in Medieval England. London, pp. 270-272. (8) Ibid., p. 22.
344 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER romances, como, por ejemplo, el De proprietatibus rerurn de Bartolonié Anglico, que alcanzó gran difusión en los reinos hispánicos, tanto en la Corona de Aragón como en la de Castilla, siendo traducida al castellano en el siglo XV por el también franciscano Vicente de Burgos (9). La excepción a esta doble característica fue precisamente la Historia naturalis de Juan Gil de Zarnora de la que sólo conocemos dos rrianuscritos incompletos y ninguna traducción al romance. Desconocemos la razón. Los escritos científicos y médicos de Juan Gil de Zamora tuvieron poca difusión durante la Baja Edad Media y han pasado desapercibidos para la historia de la medicina y de la ciencia posterior. Su obra Contra uenena et animalia venenosa, escrito que cae de lleno en la preocupación por la salud que antes señalábamos, sólo se conserva en un manuscrito. Fue editada en 1976 por el P. Manuel Castro (10). Esta obray uno de loa manuscritos (Berlín) de la Historia naturalis están recogidos en el catálogo de «Incipits» de Thorndike-Kibre (1 1) y en el Index de Díaz y Día- (1 2), v de ellos dio noticia en su día el citado P. Castro (13). Pero no figuran e; el viejo Dictionnaire de Wickersheimer (1 4) ni en el reciente Supplernent de Danielle Jacquart (15), así como tampoco en el catálogo de rrianuscritos médicos de Beaujouan (1 6). El tratado de anatomía de Juan Gil no es una obra original, ni él lo pretendió. Sencillamente intenta, al igual que el resto de autores de estas enciclopedias científicas, poner en manos de quien interese, de forma ordenada, una literatura y contenidos científicos que en su tie~npo son ya abundantes, variados y complejos; y que, además, ha sido dada a conocer a muy distintos niveles por los núcleos de traducción árabo- (9) Para los.manuscritos, véase CASTRO, M. de (1973) iMa~iuscritosfrunciscanos de la Biblioteca Nacional de Madrid. Valencia, núms. 57, 192, 482, 484. Para los incunables, Madrid Bibl. Nac. Incunables, núm. 266 (Tolosa, E. Mayer, 1494) y núm. 267, ed. parcial (Zaragoza, i: 1495). La última edición se hizo en Toledo, 1529. (10) Véase la nota 4. El P. CASTRO llama la atención sobre el desconocimiento de Gil de Zamora por parte de la historiografia historicocientífica española. Esperanios ir poniendo remedio a ello. (1 1) THORNDIKE, L.; KIBRE, P. (1963) A Catalogue of Inc$its of ~tiediaeval S~ientiJc Writings ill Latin. London, col. 902. (1 2j DIAZ Y DIAZ, M. C. (1 959) Zndex scriptorurn latinorum nledii aevi hispanorum. Madrid, ri. 1423. (13) CASTRO, M. de (1955) o!. cit., y CASTRO, M. de (1976) op. cit., p. 17, donde por error eri lugar de Berlín dice Tubinga. No da las signaturas. En este Ultimo articulo el P. Castro afirma que ha transcrito todo lo conservado de la Historia naturalis. No tenemos noticias de su publicación. (14) WICKERSHEIMER, E. (1936) Dictionnaire biographique des rnédecins en Frunce au Mojen Ágc. 2 tom. en 1 vol. Reimpr. 1979. Geneve. (15) JACQC'ART, D. (1 979) Supplément Dictionnaire biographique ... Feneve. (16) BEAUJOUAN, G. (1972) Manuscrits médicaux du Moyen Age consenés en Espagne. Melanges de la Casa de Velázquez, 8, 16 1-22 1.
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 345 latinos, fundamentalmente Salerno-Toledo, y las universidades. Esa es su intención, tal como nos dice en el comienzo de su obra (17). Igualmente, nos informa sobre el método seguido: la descripción de las distintas partes de la anatomía la hará reuniendo las opiniones de los científicos que han tratado el tema (18). Naturalmente, tanto la información recopilada por los autores de las enciclopedias como la fidelidad de la reproducción de las autoridades utilizadas, estaba en función de la calidad de los manuscritos y obras que podían manejar así como del número. Por ejemplo, el Speculum naturale de Vicente de Beauvais -escrito alrededor de 1250basa su superioridad respecto a las obras de Neckam, Bartolomé Anglico y Tomás de Cantimpré, ((casi exclusivamente en el hecho de haber tenido acceso a una gran biblioteca)) (1 9), lo que le permitió citar alrededor de 350 nombres de autores u obras, tanto clásicas como contemporáneas. De la envergadura de la Historia naturalis de Gil de Zamora nos podemos hacer idea si tenemos en cuenta que en 86 items de la letra A cita a más de 50 autores con más de 60 obras, haciendo referencia expresa a más de 460 textos (20). Si comparamos el apartado sobre la matriz (de matrice) en la Anathomia de Tomás de Cantimpré (21) y en la de Juan Gil de Zamora, observamos que la superioridad de éste reside en que construye su exposición sobre las opiniones de Platón, Aristóteles, Hipócrates, Galeno, Johannitius, Avicena, Constantino el Africano y Juvenal, mientras que Tomás de Cantimpré utiliza sólo a Aristóteles y Plinio. Igual sucede en los distintos apartados del escrito Contra venena. La estancia en París, sus viajes por Europa y el contacto con sus hermanos de orden religiosa son aspectos importantes de la biografía de Gil de Zamora, que nos permiten explicarnos su proyecto y la ambición del mismo. Pero no lo es menos su íntima relación con el peculiar, y en ese momento importantísimo, ambiente científico de la corte de Castilla y, en general, con los núcleos científicos castellanos que van desde Sevilla y Murcia en el Sur hasta Santiago en el Norte, sin olvidar todos los territorios portugueses, que caían bajo la jurisdicción de la provincia franciscana de Santiago, que Juan Gil llegó a dirigir (22). Por los años 20 y 30 del siglo XIII se difundieron por Europa los escritos biológicos de Aristóteles que fueron traducidos del árabe al latín (17) «Ut qpilibet in tanta rerum varietate, quod in sui contemplationem habere voluer'it, facilius valeat invenire.)) DOMINGUEZ GARCIA, A. (1982) op. cit., pp. 9, 12-13. (1 8) ((Anathomiam corporis humani iuxta sapientum antiquorum sententas describentes.)) (19) SARTON, G. (1931) op. cit., 11-11, p. 929. (20) DOMINGUEZ GARCIA, A. (1982) op. cit. (21) BOESE, H. (1973) Thomas Cantimpratensis. Liber de natura rerum. Berlín, pp. 65-67. (22) CASTRO, M. de (1955) op. cit., pp. cv y ss.
346 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER por Miguel Scoto en dos etapas: versión de la Historia anirr~alium o dr animalibus (que reúne las obras Historia animaliurn, De partihus nnin~alium y De animalium generatione) que hizo en Toledo antes de 1200, y la que se conoce con el nombre de Abbreviatio Avicenne de animcrlibus o Ahhreviutio Avicenne super librum Aristotelis de animalibus, que realizó hacia 1230 durante su período siciliano en la corte de Federico 11 (23). Por los aiios centrales y segunda mitad del siglo van penetrando eri los círculos universitarios y haciéndose habituales, el gran núcleo de obras médicas traducidas en Toledo un siglo antes por Gerardo de Crernona, fundamentalmente el Canon de Avicena (24). Igualmente, por los aiios 80 del siglo XIII, detectamos en distintos centros médicos europeos occideritales (París, Bolonia, Montpellier) un inusitado interés por obras de fisiología, anatomía y patología de Galeno, entre las que destacan el conjunto de escritos conocidos con el nombre de morbo et uccidenti, el de interioribus (=de locis affectis), el de virtutibus naturalibus, el conientario al libro sobre las enfermedades agudas de Hipócrates, el de iuunmentis membrorum (=de usu partium), etc. (25). Junto a la tradición toledana, la medicina de la Europa cristiana se nutrió desde finales del siglo XI de la tradición salernitana que giró en torno a la obra de Constantino el Africano (f1087) y sus sucesores del siglo XII; especialmerite eri lo referente a los escritos anatómicos, cuyo punto de partida fueron -dejando aparte las conexiones con la temprana literatura anatómica greco-latina de los siglos IV (Vindiciano) y VI1 (San 1aidoro)- los capítulos correspondientes de la parte teórica del Pantegni (26). Las ((sapientum antiquorum sententias)) sobre las que construye Gil dc Zamora su Anathomia pertenecen a los autores y obras citadas. Pcro el autor más utilizado -especialmente en la segunda parte, como veremosy sobre el que está basada la obra es Avicena y, en rrierior grado, Aristóteles, a través fundamentalmente de la Abbreuiatio de A\' wena. Muchas de las páginas no son sino un hilvanado de citas de Avicena, especialmente del Canon. En esto comparte la opinión de su contern- (23) SCHIPPERGES, H. (1964) Die Assiwzilation der arabischen Medzzin dur~h das l(~teinixche Mittelalter. Wiesbaden (Sudhoffs Archiv. Beiheft 31, p. 74. (24) Ibid. pp. 93-95. Más adelante insistimos en el protagonismo de la tradición médica árabe toledana en la obra de Gil de Zarnora. No gira exclusivamente en torno al Canon de Avicena. A ella hay que aiíadir obras tan significativas como las de Razes o Algti~el, utilizadas por Gil de Zamora en su De venenis. (25) GARCIA BALLESTER, L. (1982) Arnau de Vilanova (c. 1240-1311) y la reforma de los estudios médicos en Montpellier (1309): el Hipócrates latirio y la iiitrodiiccióri del nuevo Galeno. Dynamis, 2, 97158. (26) Véase el citado libro de H. SCHIPPERGES. Para los aspectos anatómicos, véase el iitil resumen sobre la anatomía salernitana del siglo XII de K. SUDHOFF {1928) Die vierte Salernitaner Anatomie. Archiv. J: Gesch. d. Med., 20, 33-50.
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 347 poráneo Johannes de Santo Amando (f.c. 13 12) quien nos informa de que la principal fuente de conocimientos anatómicos en esos años del siglo XIII son los capítulos sobre anatomía contenidos en el Canon (27). El rnismo Johannes de Sancto Amando es quien nos habla del interés de los scolares de París de los años 70-80 por las obras de Galeno citadas (28). A ellas hay que añadir, por lo que respecta a escritos galénicos utilizados por Gil de Zamora en su Anathomia, los pseudoGalenos, de semine (29), de anathomia vivorum (30) y de anathomia mortuorum. Todas estas obras circulaban por las universidades europeas, pero eran de uso corriente en los círculos científicos castellanos de las cortes de Alfonso X y Sancho IV en los que se movió Gil de Zamora, el cual tuvo plena conciencia del protagonismo de «Hispania» en la transmisión de las ciencias, tanto las «celicas» como las «mundanas». En efecto, en su obra Depraeconiis Hispaniae, afirma que «casi todos los libros científicos fueron traducidos en Toledo del árabe al latín» (3 1). El protagonismo hispano en las ciencias naturales sobre las que se elaboró la ciencia escolástica del siglo XIII lo expresó Gil de Zamora haciendo directa o indirectamente hispanos a los tres autores sobre los que se levantó dicha ciencia: Aristóteles -«in naturalibus profundissimus»-, Averroes -«commentator eius eximius»- y Avicena -(tornnes scientias circuiens et percrutans Triviales et Quadriviales»- (32). (27) En su obra Rwocativum memorie, al final del resumen que hace del Liber de invamentis mernbrorum (=de usu partium) de Galeno, dice: «Hunc autem librum succincte descripsi quia satis patet legentibus et quia in libro Avicenne (i.e. el Canon) que in isto libro dicuritur satis inveniuntur in titulis anatomie membrorum que propununtur in diversis partibus per ordinem ubi curationes membrorum apponuntur.)) MULLER-KYPKE, A. (1 893) Johannis de Saneto Amando. Abbrmiationes librorurri Galieni seu Revocativum ~nemorie (De invamentis membrorum, Tegni, De pronasticisj. Berlín, p. 12. (28) Proheniio al Rmocativz~rn memorie, ed. por PADERSTEIN, O. (1892) Berlin, p. 10. Sobre este fenómeno del interés despertado por un nuevo Galeno en los centros médicos europeos de París y Montpellier, cfi. GARCIA BALLESTER, L. (1982) Art. cit.; para el mismo moviniiento en Bolonia, cfr. SIRAISI, N. (1981) Taddeo Alderotti and His Pupils. Two Generntion ofltalian Medzcal Learning. Princeton, N.J., pp. 96 SS. (29) De sperrr~ate (=(le seminej. Traducción árabo-latina por Gerardo de Cremona (?). TAVONE PASSALACQUA, V. (ed.) (1958) Michrotegni seu De spermate. Traduzione e commento ... Rortia. DURLIKG, R. J. (1967) Corrigenda and Addenda to Diel's Galenica. 1. Codices Vaticani. Traditio, 23, p. 472; id. (1981). Corrigenda ... 11. Codices Miscellanei. Traditio, 37, p. 379. (SO) Inc. .Vedicoruni anatomicos /anatomiam) necesse est ... (TK, 862). Opem Galiai, 15 15, 1, 43v-50v. Incorrectametite adscrita a Ricardo Anglico por R. von TOPLY (Viena, 1902). (31) «Ubi (Toledo) fere omnes libri philosophi sunt translati de arabico in latinum.)) Ed. M. DE CASTRO (1955), p. 179. (32) «De Hispania siquidem fuit ARISTOTELES ... In Methaphisicalibus fuit altissimus et peracutissimus more lincis ... In Naturalibus adeo fuit profundissimus quod Nature Pater seu Artifex esse videtur ... Et sicut de Hispania fuit Aristoteles philosophorum precipuus, ita et AVERROYZ Commentator eius eximius ... Hic, communiter loquendo, pre aiiis
348 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER Ahora bien, por lo que respecta a la Anathomia de Juan Gil de Zamora, conviene hacei un par de precisiones más. La priniera en relación al estilo o criterio seguido para la vertebración del escrito; la segunda, referente al modo de utilización de las fuentes o autoridades. La estructuración de la obra es totalmente salernitana, de acucrdo cori el estilo introducido por el Pantegni; es decir, los miembros o partes del cuerpo están ordenados para su descripción de acuerdo cori sus funciones: miembros animales (cerebro-nervios), espirituales (corazónpulmón), nutritivos (boca-estómago-hígado-intestinos) y generativos (testículos-matriz) (33). No obstante, respecto a la utilización de las fuentes, la Anathomia de Gil de Zamora tiene dos partes claramente diferenciadas. La primera comprende los capítulos 1 al X. Toda ella es de clara dependencia salernitana. Aunque sólo cita en una ocasión al Pantegni, las descripciones se van correspondiendo con las contenidas tanto en los escritos llamados por Sudhoff (34) demostrativo-escolares (p. e. la anatomia magistri Mauri, J. c. 1 160), como en los más especulativos (p. e. el atribuido a Urso de Calabria, final del siglo XII, cuyo incipit es morbo ocii meo languente animo ...) (35). Veamos los cornienzvs de las obras de Mauro de Salerno, con el que muestra más dependencia (3 e), y de Gil de Zamora: Maestro Mauro de Salerno Juan Gil de Zamora Anothomia est recta divisio membroAnathomia est interioruni et exteriorum". Dicitur anothomia ab ana quod rum membrorum recta divisio. Et diciest rectum, et thomos divisio. Debet tur ab ana, quod est rectum, et thomos, autem fieri anothomia in porco ... (37). quod est divisio. Inde anathoniia quasi recta membrorum divisio, id est, ordinate facta ... fit anathomia in brutis ariimalibus ... quedam (ariimalia) ... horriinibus sunt similia iri interioribus, ut porcus; et ideo in eis conipetent<:r fit anathomia. philosophis in omnibus libris naturaiibus mentem Aristotelis fiiit acutius et sariius perscrutatus ... Accedit ad Hispaniarn decorandam AVICENNA Philosophus qui ... omnes scientias circuiens et perscrutans, Triviales et Quadriviales, celicas et rnundürius. Veruntamen, ut aliqui asseverant, quater viginti philosophi Cordube Congregati omries libros illos composuerunt et Avicenni ... ascripssemnt.)) Ed. M. DE CASTRO j1955), pp. 175-177. (33) Hemos manejado la edición del Liber ~egalis de Haly Abbas de Veneciü, 1523 (Pantegni en la versión de Constantino). Para la secuencia dicha, GJ: fol. 30vb. (34) SUDHOFF, K. (1922) WeitereTexte der Anatomia Mauri. Archiv-f: Geseh. d. Med., 14, 56-58. (35) SUDHOFF, K. (1928) Die vierte Salernitaner Anatomie. Archivf: Geseh. d. Med., 20, 39-50. (36) Una de las diferencias de la Anatomia de Mauro respecto a sus predecesores sdernitarios * Bolonia. Bibl. com. Cod. 16. b. IV. 16, fol. 69v.
1 El tratado de anathornia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 349 Este comienzo, que recoge la tradición salernitana del cerdo (porcus) como animal idóneo para las demostraciones anatómicas, guarda también grandes semejanzas con el de la Anatomia magistri Ricardi Anglici (c. 1225): ((anatomia est interiorum maxime et exteriorum membrorum recta et equalis divisio; dicta est ab ana quod est equalis et thomos quod est divisio. Attenditur autem duplex, in vivis (scilicet) et mortuis animalibus, unde Galienus quosdam libros de anatomia mortuorum et anatomia vivorum instituit)) (38). La Anatomia Ricardi Anglici o las escritas poco antes y conocidas con el nombre de Anatomia Ricardi Salernitani y Anatomia Nicolai (elaboración de la anterior hecha por un discípulo), no tienen ya una relación directa con Salerno, aunque participan de evidentes rasgos salernitanos (39). Desde el punto de vista de la comunicación y difusión de las ideas científicas en la segunda mitad del siglo XIII, la familiaridad de Gil de Zamora con los textos anatómicos salernitanos del siglo XII nos indica la profunda penetración de la literatura médica del llamado ((siglo de oro salernitano)) en la Castilla de Alfonso X; hecho que, nos parece, no había sido subrayado con anterioridad. La segunda parte comprende desde el capítulo XI (de anathomia membrorum generativorum) hasta el final. Está construida fundamentalmente sobre literatura toledana y recoge una tradición galénica contemporánea de Gil de Zamora. A ella pertenecen las repetidas citas de Aristótelea, Hipócrates, Galeno, Avicena. En una ocasión se cita a Platón (Timeo), Johannitius, el Viaticum, Juvenal y un verslficator que no hemos identificado (40). Ahora bien, la obra sobre la que se ensamblan todos (la primera Anatomia porci y la segunda o Dsmonstratio unatomica, atribuida al maestro Bartholomaeus, J. s. XIII) es el mayor detalle con que describe la circulación y las relaciones de la vena concava con el hígado, el diafragma, la aurícula derecha, la aurícula izquierda y la aorta (SAFFRON, M. H. (1 972) Maurus of Salerno. Philadelphia, pp. 1314; id. (1981) Salernitan Anatomists, en DSB, 12, 80-83). La descripción de Gil de Zamora de la zenu concava y sus relaciones es en todo semejante a la de Mauro. Para el texto de la (dnothornia Mauri», véase la edición hecha por K. SUDHOFF (1929), .Codex Fritz Paneth. Eiric Uiitersuchung. Arch. Gesch. Math. Naturw. Techn., 12, 2-32. (37) SC'DHOFF, K. (1922), p. 57. (38) SUBHOFF, K. (1927) Der «Micrologus»-Text der «Anatomia» Richards des Englanders. ArchivJ: Gesch. d. Med., 19, 209-239. El texto de la Anatow~ia ocupa las páginas 212-234. (39) Para los autores salernitanos y no directamente salernitanos de textos anatómicos citados, adeniis de los artículos de SUDHOFF, véanselas entradas a ellos en G. SARTON, op. cit., 11-1, 237-238, 436-438,II-11, 657, y los escritos mencionados de M. H. SAFFROK (1972 y 1981); para Ricardo Anglico, cf: TALBOT, C. H.; HAMMOND, E. A. (1965), pp. 270-272 y JACQUART, D. (1979), pp. 256-257. (40) La cita de Juvenal es recogida también en el mismo contexto por la Anatomia magtstri Ricardi (Anglici), ed. SUDHOFF, K. (1927), p. 232, 582-584.
356 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER eo quod, cum ad pulmonem revertuntur a riucha, iride revertuntiir rt ad linguam reflectuntur a nucha. Et notandum quod quaiidoqur illi riervi terminantur in medio lingue. Unde lingua replicari non potest ad formandam litteram R. Qui, si usque in summitateni lingue esserit protensi, 5 linguam ad formationem R littere replicarent; sed in medio iiriguc terrriinantur. Et illi quibus lioc contingit tauli dicuritur. Quandoqut. autcni diriguntur usque ad sunimitatem lingue, illarri riirriiuni dillatarites. Uridc male profertur S littera. Et tales sidii dicuntur. Patet ergo quod tria genera nervorum diriguntur ad linguam: duo sensibiles, iit predicturri cst, ad 10 gustum faciendum a fantastica cellula; et duo niotivi a nucha, ad rrioturii lingue faciendum; et duo vocales ad pulmonerri, ad vocem forriiaridarn. C'nde lingua triplex habet officium, servit enirri rriernbris aniniatis saporcs discernendo, nutritivis masticando, spiritualibus voces formarido. Anathomia spiritualium membrorum, videlicet, cordis et huiusniodi, licc est. Cor est membrum in complexione calidurri et siccum, iri substaritia solidum, in forma pineatum, inferius acuturii, superius laturri, iriterius concavuni, duas habens auriculas, dextram et sinistram, quadarri capsella ad sui deffensionem contentum, duplici motu, scilicet, constrictiorie et dilatatione, mobile, ut per eius niotum calefiat corpus et vivat mediante 5piritii vitali. Cor enim dilatatur, ut aerem attrahat ad infrigidetiorieni et mitigationem caloris cordis innati, id est, naturalis. Constringitur, ut expcllatur superflua fumositas in corde per ebullitioneni sariguinis generara. Vena enim concava in gibbo epatis, id est, in dorso, orta per mediuni diafragrriatis, pellicule scilicet cuiusdam sic dicte que separat nutritiva a spiritualibus, tendit ad spiritualia, deportans sanguinem ad nutrimerituni supc.riorurn membrorum. Que, antequam ad cor perveniat, in dilos ranios dividitur, quorum unus dextra cordis subintrat auricula, deportans sanguirierii ad nutrimentum et spiritum naturalem, ad gencrationem spiritus vitalis. Ista pars vene concave de cordis substantia aliam sibi assurnit et micarri. et efficitur arteria que per sinistram cordis auriculam exit. Et dicitur adsrti, quia ex ea oriuntur arterie. Adorti enini dividitur in tres arterias, quarum una est parva et due magne. Parva directe tendit ad sinistruni humerurn et irifra ad sinistrum brachium, ad nianum. Et, quia modicus est et directiis illius arterie transitus ad brachiurn, pulsus in sinistro brachio est certissinius. lina enim duarum arteriarum, que magne sunt, per pulmoneni teridit ad dextrum humerum et infra ad dextram manum per brachiurri. Et ideo pulsus in dextro brachio falax est; quia arteria illa per miiltos anifractus ad dextrum brachium dirigitur. Reliqua vero rnagna arteria in multos rarrios dividitur, quorum quidam tendunt ad membra genitalia inferius et ad coxas et tibias et ibi pulsum faciunt. Reliqui ver0 rami diriguntur ad pulmonem, deportantes sanguinem et spiritum vitalem ad cannales et fistulas pulrrioriis, qui, exeuntes a pulmone et in unum collecti, tracheam arteriam coristituunt, per quam fit aeris inspiratio et expiratio. Preterea ramus ille, qui a veria concava antequam ad cor veniat oritur, in plures ranios dividitur a dextris et a sinistris per collum ascendentes et tympora et, in cerebro collecti, rete - - 18 constrictionis et dilatationis fortasse melius 27 dextra scr.: dextruni BE 43 post expiratio add. E cor, secundum Philosophum XIII libro De animalibus, est primurn sanguinis receptaculum et ideo est tantum in habeiitibus sanguiiierri
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 357 arteriarum ibi constituunt. Et ibi spiritus vitalis exit ab arteriis, ex quo, actione cerebri melius digesto et depurato et aere inspirato, fit spiritus animalis in cerebro. Pulmo est membrum in complexione frigidum et liumidum. In substantia tenerum et molle. In forma cavernosum et sQon5 giosum, septem habens pennulas. Duplici motu mobile, motu, scilicet, dilatationis et constrictionis. Ministrat enim cordi aerem attrahendo et cordis calorem mitigando et cor depurando, superfluitates et fumositates a corde accipiendo et eas expellendo. [IX] -4nathomia trachee arterie hec est. Trachea arteria est membrui kigidum et 10 siccum et cartillaginosum, a pulmone inchoatum et ad radicem lingue terminatum, via aeris inspirati et expirati. Trachee arterie superponitur uva, que est rubea et rotunda, sic dicta, quia ad modum uve dependet in palato. Beservit autem uva membris animatis ea depurando a flegmate. Servit etiam spirituaiibus retinendo flegrna, ne fluat ad spiritualia et inducat suffocai j tionem, et retinendo et depurando aerem attractum per nares et cordi mittendo. Habet enim uvule foramen colligantiam cum naribus, quod patet in ioculatoribus, qui filum per nares attractum per palatum extrahunt. Item, circa maxillas et collum sunt tria genera glandularum. Sunt enim quedam magne, in quibus humor reumatizans facit brancos caballinum. Sunt et 20 quedam mediocres, in quibus fit brancos simplex. Sunt etiam parve in quibus fiunt scrophule. Item, notandum quod trachee arterie et ysophago superponitur epiglotis, quod claudit tracheam arteriam, et interponitur stringluvium. Hoc enim membrum est quasi quoddam operculum quod, ingrediente cibo per ysophagum, claudit tracheam arteriam. Et, e contrario, 25 in loquendo aperitur trachea arteria et cooperitur ysophagus. Unde quandoque contingit quod aiiquis loquitur et cibus in ore tenetur et descendit aliqua pars cibi in tracheam arteriam opilationem et angustiam faciens, donec expellatur cibus ille per tussim ve1 per pugnum ve1 per colaphum inter scapulas. [X] Anathomia niembrorum nutritivorum, videlicet, oris, lingue, dentium et huiusmo'di, cum genere humorum, hortu venarum arteriarum, est hec. Os similis est molendino, dentres similes sunt mole, lingua autem manui molendinarii similis est. Sicut enim manus molendinarii movet grana et prohicit ea inter molas, sic lingua involvit cibos et prohicit illos inter dentes 35 in ore animalis. Postea autem cibus in ore masticatus per ysophagum descendit in stomacum. Est autem ysophagus membrum rotundum, oblon- .gum interius, carnosum exterius, duabus pelliculis contextum, a radice lingue inchoatum, ad stomachi superius orificium terminatum. Et dicitur ysophagus ab 'ysos', quod est equale, et 'fagim', quod est comedere; quia 40 per illum introducuntur que comeduntur. Stomacus autem est membrum kigidum et siccum, in forma rotundum et aliquantulum oblongum, interius villosum, duabus involutum pelliculis, duo habens orificia, superius, scilicet, et inferius. Frigidum est et siccum propter retentionem. Frigiditate enim 7 supeifluitaa B 1 a om. E 18 sunt ... glandularum om E 21 quod scr.: quod in BE 22 cludit E 23 stringuivum E 24 cludit E 25-27 cooperitur ... arteriam 4~1. E 3 1 cum ... arteriarum om. B 36 rotundum om. E
358 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER et siccitate viget retentio que debet fieri in stomaco. Rotunduni, ne, si alterius esset forme, inessent anguli in quibus lateret superfluitas prestitura lesionem. Forma enim rotunda laudabilis est, eo quod in omni parte sua est elisa, id est, sine lesione. Non autem potest ledi, cum in eo rion sit quod prestet lesionem, non habet enim angulos. Oblongum est, ut distendatur secundum quantitatem ciborum assumptorurri. Interius auteni villosum, ut cibos melius retineat. Duo habet orificia, ununi superius, scilicet, nervosurii, ut per sensibilitatem riervorum suam sentiat inanitioriem. Omnis eriirn nervus sensibilis vergit versus superius orificium, versus cor, ut a corde aliquem calorem accipiat. Aliud autem habet orificium inferius carriosurii, ut carnis calor, que calida est et humida, ad digestionem operetur. inferius autem vergit versus epar. Epar enim stomaco supporiitur tariquatii igriis lebeti. Unde stomacus habet multum calorem actualiter. Cibi igit~ar in stomaco per virtutem digestivam ipsius stomachi, cooperante calore naturali, digeruntur et in quamdam massam albani transmutaritur, quc massa ptisanaria dicitur ab aqua ordei. Que succositas ptisanaria ad epar trarismittitur ad secundam digestionem facieridani per venas rriesaraycas. Massa enim ptisanaria, celebrata in prima digestione, per portinariuni, id est, inferius orificium stomaci, in duodenum descendit intestinutri, quod e,t rectum et gracile, sic dictum, quia habet longitudinem duodecim di&' >~torurn illius cuius est. A duodeno transit in ieiunum, quoddarn iritestinurn tortuosum et gracile, sic dictum, quia in anirriali hortuo vacuunl semper reperitur. Et notandum quod ibi fit iterum separatio puri ab impuro. Et quod purum est ad epar per quasdam venas ab intestinis ad epar directas attrahitur. Quod autem impurum est transit ad orbum intestinum, grossuni sicut sacum sive manica sive monoculum, sic dictum quia per ideni foranieri exit et intrat fex. Ab orbo transit in ylion, confusum intestirium, ycilicet, gracile, anfractuosum, quod dicitur ylion ab 'yle', quasi confusuni. Priori intestino, scilicet, orbo, infiguntur duo pori, unus deportans coleram ad cistim fellis, alius deportans melancoliam a splene, ut per mordicationerri colere et per ponderositatem melancolie fiat expulsio fecium. Ab ylio descendit ad quoddam intestinum grossum et tortuosum, quod dicitur colon, a colando dicturn. Deinde descendit ad quoddarri intestinum directum, quod dicitur longano, et inde per secessum emittitur. Sed quia de quibusdam venis, per quas transit ad epar illud purum, mentionem fecinius, videndum est que et quot sint. Sciendum est ergo quod ir1 sima epatis octo sunt vene mesarayce, id est, mediatrices, que mediantur inter rpar et stomacum et intestina, deportantes succositatem ptisanariarri ad epar. Quarum venarum una ad stomacum dirigitur, illi deserviens, ab illa prirrie digestionis succositatem ad epar deferendo; alia ad portinariurn, illi descrviens; alia in duodeno, illi eodem deserviens officio, finitur. Alie quinque vene in ieiuno terminantur, illi deservientes eodem officio quo predicte verle stomaco, portinario et duodeno deserviunt. Deportant enim succuni digestionis facte in ieiuno ad epar. Natura quidem sima epatis idem est quod concavitas epatias. Epar est membrum calidum et humidurn propter bonani 5 lesione E 1 distendatur su.: dkte~ideretur BE 8 sensibilitate E 9 versus scr.: etiam BE 16 ptisanaria scr.: ptipsanaria BE 26 moriochu~ri E 3 1 et scr. om. BE / ponderositate E 38 ptisanaria E
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 359 digestionem faciendam, in substantia tenerum et molle, in colore purpureum, interius concavum, exterius gibbosum, paucos habens nervos, plures arterias et multas venas, plures habens pannulas versus stomacum reflexas, plura habens respiracula que superfluitates humorum recipiunt. Nunc autem videndum est de humorum generatione, de qua duplex est opinio. Quidam enim dicunt quod generantur in epate materialiter et formaliter. Alii dicunt sanguinem tantum materialiter et formaliter in epate generari; dios vero tres humores in epate materialiter tantum et' in aliis locis formaliter generari fatentur. Hac ratione, quod substantia epatis tenera est, mollis et delicata et de facili alterabilis et quod colera furiosus est humor et igneus, flegma frigidus et humidus, liquidus et fluidus; melancolia frigida et sicca et ponderosa. Unde humores isti, si formarentur in epate, cum ad formationem illorurn aliquanta exigeretur mora, suis qualitatibus digestionem in epate impedirent ve1 substantiam epatis, teneram et delicatam, semper dissiparent et de facili lederent. Colera enim sui furiositate et igneitate epar, quasi membrum tenerum et delicatum, facili dissolveret et dissiparet. Flagma vero et melancolia suis frigiditatibus digestionem, que fit in epate, impedirent. Et preter hec, melancolia sua compactione et terrestri ponderositate substantiam epgis, mollem et teneram et delicatam, dissiparet. Natura igitur, que virtus est regitiva et nutritiva corporis a puriori parte succositatis ptisanarie, a stomaco et ab intestinis quibusdam ad epar pervenas mesaraicas deportat sanguinem, quasi sibi amicum, et nullam epati lesionem facientem; sed potius sua caliditate et humiditate secunde digestioni prestiturum vigorem formavit in epate. Materiam autem colere a predicta succositate segregans, illam per quandam viam sive porum deportans, in cisti fellis secludit, de qua, illam in essentia colere transubstantiando, coleram formavit. Materiam etiam melancolie similiter a succositate iam dicta segregans per aliam viam ad splenem deportavit et ex ea melancoliam formavit. Materiam quoque flegmatis partim ad cor, partim ad pulmonem, partim ad cerebrum, partim ad articulas et iuncturas deportavit et inde flegma formavit. Unde nullum locum sibi specialem habuit deputatum. Notandum autem quod a cisti fellis duo pori sive duo vie oriuntur. Per quorum alterum colera ad inferius os stomachi deportatur, ut eius calore melius fiat digestio. Per reliquum deportatur colera ad saccum intestinum, ut eius mordicatione melior fiat fecium expulsio. A splene autem tendunt duo pori, unus deportans melancoliarn ad os stomaci, alius deportans melancoliam ad saccum intestinum, ut eius ponderositate comprimatur et exprimatur fex. Item, in sima epatis oriuntur vene capillares, que terminantur in medio.frustro apatis et kilim venam constituunt. Per has venas deportatur urina cum sanguine ad kilim venarn et per duos ramos kilis vene ad duos renes et ibi separatur a sanguine, qui transit in nutrimentum renum. A renibus per poros virides descendit urina in vesicam et inde per virgam virilem educitur. Item, ab epate oriuntur vene deportantes sanguinem ad nutrimentum totius corporis; quoniam in sima epatis est vena ramosa, que dicitur lactea porta, que recipit massam ptisanariam, lacti similem, ut predictum est. Hac autem venaramosa dicitur quia ab ea oriuntur omnes vene. Hec enirn vena -ut habequr in 4 recipiuntom. E 7 sanguinemscr.: sanguine BE 17 digestione E 20-21 que ... ptisanarie om. E 21 et scr. om. BE 39 hac E
360 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER Pantengniantequam exeat epar, quinaria est et dividitur iri quinque venas per quinque frustra epatis dividendas. Preterea a raniosa vena oriuntur vene mesaraice, ad stomacum et intestina directe, de quibus dictum est. hb hac eadem vena oriuntur quedam vene subtiles, quarum quedam dicuntur capillares; quoniam medio frustro epatis, id est, terminate, coristituunt kilim venam, sicut dictum est. 'Kilos' enim grece idem est quod succus latine. Inde Aquilo ventus siccus, id est, sine succo; diaquilon autem est emplastrum de succis herbarum. Et inde kilis, id est, vena succosa, plena sanguine, que deportat sanguinem ad nutrimentum inferiorum mernbrorum. Dividit~ir autem kilis vena in tres ramos, quorum duo ad duos renes tendunt, ut dicturn est. Tertius vero ramus kilis vene in multos ramos dividitiir, quorum quidarri deportant sanguinem ad nutrimentum membroruni genitaliuni. Quidarri vero deportant sanguinem ad intestina nutrienda. Quidarn etiam ranii diriguntur ad anum et dicuntur emorroide, ab 'ema', quod est sanguis, et 'roix', quod est fluxus; quia per eas in quibusdarri viri5 purgatur sariguis melancolicus, sicut in mulieribus sanguis per menstrua. Preterea quidani rami kilis vene dextrorsum et sinistrorsum, ad coxas et ad pedes et genua, diriguntur. Quedam autem istarum venarum circa poplites dicuntur varices, quasi incurvantes; quia ille incise reddunt hominem curvum. Circa canillarn interiorem et exteriorem, tan dextri quod sinistri padis, dicuntur sophene, de quibus fuit utiliter minutio contra gutarn renum et matricis et testicolorum. Item, a ramosa vena, preter capillares, oriuntur quedam alie vene subtiles, que, deportantes sanguinem superiorum membrorum, terniinantur simul in superiori parte gibbi epatis et ibi constituunt venarn concavam, que per medium diafragmatis subintrat spiritualia et in duos dividitur ramos, quoruni unus ad dextram cordis auriculam subintrat et ibi sibi sumit aliam tunicam de substantia cordis et e6citur arteria, que est origo omnium arterianim, de quibus dictum est. Alter vero ramus vene concave sursum tendit et in varios ramos dividitur, quorum duo reflectuntur ad brachia, ut cepahlica, que inciditur utiliter pro passionibus capitis; cardiaca, que cordi et spiritualibus dat nutrimentum et pro passionibus cordis utiliter inciditur, sicut in pleuresi et peripleumonia; et basilica fundamentalis ve1 epatia, que utiliter inciditur pro passionibus nutritivorum. Preterea, sub cubito sinistri brachii est quidarn ramus qui utiliter inciditur propter ptisim et empemiam et emeptoicani passionem. Quidam rami vene concave ascendunt deportantes nutrimentiim spiritualibus sursum, ut pectori et trachee arterie etiam in collo, ex quibus fiunt duo vene magne per collum dextra et sinistra ascendentes. Que dicuntur organice; quia canendo apparent inflate. Dicuntur etiam pneumatice et vocales; quia humiditate sanguinis irrorant vocalia intrumenta, que sicca sunt, in quibus ex conatu loquendi movetur sanguis et aspergit vocalia instrumenta et tunc melius locuntur. Item, sub ascellis sunt quedam vene que dicuntur titillarks, que incise faciunt hominem mori ridendo. Sunt preterea quedam vene in timporibus retro, que dicuntur iuveniles, quibus incisis, teste Ypocrates, spermatis non fit emissio. Sunt et iuxta aures parrocide vene, que sepe inflantur et generantur. Item, preter venas que sunt in masculis, est 13 nutrienda.scr.: nutricendaBE 19 illa E 2 1 renurn ... t<~sticulorurn in E quasi delctn apparent 27 arteriaser.: arteriam BE 30-31 cardiaca ... cordis orrz. E 3 1 utiliter sn.: et utiliter BE 34 empitocam E 39 humiditatem E
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 36 1 quedam in mulieribus principalis, que a Galieno dicitur quasi muliebris. Et hec duos ramos, ab epate egressa, facit. Quorum uterque bifurcatur, unus ad utrasque tendens mamillas, alter ad duo orificia matricis, per que purgantur menstrua, curn sint apertacertis temporibus. Quandoque enim illis clausis, ut 5 in conceptione, redundat sanguis menstruus ad mamillas et ibi dealbatur in lac; quia tempore determinato fetum nutrire debet. Inde est quod, cessantibus menstruis, sepe fluit e naribus. Aliarum autem venarum non est facilis cognitio, nisi ei cui nota sunt omnia. Sanguis autem redundans a venis recipitur in fontibus antequam nutriat. Et sunt fontes rari et spongiosi iuxta 10 singulas membrorum iuncturas, tam maiores quam minores. Et sunt quidam fontes alii principales, que sunt iuxta maiores fontes, scilicet, in illis locis in quibus solent fieri cauteria communia, hoc est, prope humeros, genua, prope sinistram furcellam pectoris, prope canillam et in medio manuum interius et pedem subter ve1 occipitio, in meliori et superiori parte capitis, intra singulos 15 digitos pedis et manus, super epar et splen, prope singula spondilia, immo generaliter iuxta quamlibet compagem iuncturarum. [XI] Anathomia genitaiium membrorurn hec est. Testiculi sunt membra glandulosa et mollia et quasi carnosa, calida et humida secundum magis et minus, in viris grossa, in mulieribus minora et in utrisque spermatis 20 generativa. Et hos includit natura in maribus in quadam bursa que occeum dicitur. Utrique testiculo alligatur quidam nervus bifurcatus, qui dicitur didimus. id est, dubius; quia dubium est an a testiculis an ab intestinis trahat originem. Superius enim cum siphac et inferius cum testiculis collimitatur. Per hunc descendunt intestina in ruptura. Per hunc quandoque ascendunt 25 testiculi, ut omnino videantur latere. Testiculis serviunt vasa seminalia duplicia, superiora et inferiora. Superiora sunt quedam vene et arterie venientes ab apate, deportantes sanguinem ad sperma generandum. Inferiora sunt vene inter testiculos et virgam, deportantes sperma ad matricem per virgam, que componitur ex nervis a spina ad pectinem reflexis. C'nde 30 cauda nervorum dicitur. De spermatis autem generatione diverse sunt sententie. Dicit enim Ypocrates quod a cerebro descendit sperma per venas iuveniles. Cnde, venis illis incisis, non spermatizatur. Galienus dicit quod ab epate. Alii auctores quod ab oinnibus membris, principaliter ab epate, originaliter a cerebro, id est, maiori quantitate quam ab aliis. Omne de istis 35 dicetur. Hec melius in sequenti. [XII] Anathomia virge ac membri activi generationis humane ac testiculorum est hec, secundum aliorum sententiam sapientum. Virga tria nomina usualia habet, videlicet, preputium, veretrum et pudendum. Quorum duo per differentiam etatis nomina sumunt. Et aiia duo per virtutem rationabilem. 40 Prima sunt preputium et virga. Nam preputium dicitur quasi prepungens, id est, primo pungens; quia in hortu preheminet et sic sexum importat et etatem. Unde preputium est puerorum usque ad affrodisiam, id est, spumam veneris, sive pubertatem sive ad etatem que dicitur algulemiatirehac, id est, egressionis spermatis sive pollutionis. Virga autem dicitur 4 Quandoque sm.: quecumque BE 9 recipitur scr.: recepitur BE 24 in : et E 28-29 deportantes ... que om. E
362 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER quasi virum agens. Unde est eorum qui possunt virilia exercere. Et hrc rst etas fortitudinis, id est, iuventutis. Alia duo sunt veretruni et puderiduni. Nam veretrum dicitur quasi verecundiam trahens et puderiduni pudareni ducens. Et, propter moraliter loquendo, natura hoc membrum in occultc, locavit et non in prepatulo, innuens per hoc despecturri eius. Galienus autem loquens de vulneribus que fiunt in membris generationis rnasculi et femine ponit preputium partem veretri. Unde inquid: Vulrieribus que surit in toto veretro usque ad locum qui glandula vocatur, sicciora quam iri aliis membris conveniunt. Aliquantis autem plus sicca, sicut eis que fiurit iri cutc veretri. Virga est membrum instrumentale, generatuni ex rnernbris singularibus, ligamentalibus et nervosis et carnosis. Ve1 est corpus nervosus sirogodem, id est, cavernosuni, sive vocata glando. Ve1 est particula parva, immissionem arteriarum magnarum habens talem qualeni nulla alia particula habet. Principium originis virge est corpus orturn ex carric pectinis, ligamentaie, plurime concavitatis late, quamvis sit generaturn, iri pluribuq dispositionibus coopertum. Et currunt sub hoc corporc arterie p1urt.s wer, ex dilatate super hoc quod convenit quantitati huius merribri. Et bre.~' osse femoris quoddam corpus nervosum exoritur, multa habens rirripla foramina, sub quo multe et ample existunt arterie, supra id quod eius meretur mensura, quod est virile membrum. Adveniunt virge nervi ex spondilibus caude, id est, posterioris partis dorsi, cuius sunt sporidilia septem, licet non plurimum sint submersi in subsíantia eius. Et ipsi nori sunt nisi nervi quorum substantia est ligamentalis, privati srnsu. Et neivi quibus errigitur, apud Galienum, alii sunt a nervis mollificativis, scilicet, ex quibus mollificatur. Sunt autem ipsius musculi quatuor. Quoruni duo iri duobus virge lateribus sunt extensi. Et alii duo cuni radice virge securiduni trürisversionem continuantur. Unde Avicena in libro De Anlrnnlzbu\, hlusculorurri moventium virgam sunt duo paria. Et unius paris musculi sunt ex duabus partibus virge extensi. Et cum extenduntur amplificatur via ct rectificatur, ut velociter exeat sperma. Et diud par nascitur ex osse pectinis et contiriuatur curn radice veretri ex transverso. Et tunc cum fuerit sua extinsio equalis, erit tensio virge recta. Et tunc semper tensio virge recta sequitiir rriotus musculorum. In virga sunt meatus tres, scilicet, meatus urine et nieatus spermatis et meatus alguadi, id est: humoris illius qui egreditur curn aliquis tangit mulierem. In quorum omnium expulsione, curn fiat subito, delectatio existit, cum fiat reductio a dispositione ex materie coadunatione extra naturam celeriter ad naturalem. Nam delicia, ut dicit Galienus, non est aliud nisi reversio sensatorum ad suam naturalitatem. Virge advenit virt~is errectionis et ventositas a corde. Et adveniunt ei sensus a cerebro et nucha. Et advenit ei sanguis equalis et desiderium ex epate. Et desiderium naturale quandoque fit ei causa renum. Et, apud Avicennam, principium eius est ex corde. Virge errectio fit curn foramina virge grossa replentur ventositate sive curn ab arteriis multa grossa ventositas resolvitur et ad didimos dirigitur, quos vehementer replens et spasmans, ad virgam procedit. Causa ipsa operatur fortem extensionem et rigiditatem adniodum corde extensc. Et breviter, cum homo cohire - cogitat - ve1 ymaginatur, subito venit ad veretruni 4 moraliter: moranter E 9 que fiunt: calefiunt E 16 dispositioriibus orn. Acictrrlntl (Venecia, 1608) 32 rectaom. E 38 adscr.: aBE 43 dimos E 45 fortem: frontem E
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 363 ventus per spulsum qui sibi sursum corde iungitur, per quendarn nervum intrat concavum, quem inflat et errigit, ut actionem suam naturalem explere possit. Que Galienus pertractans dicit causam inflationis veretri ventositatem pallidam esse et non humoren, cum talis inflatio statim fiat et evanescat, cum nullus humor ita cito evanescere posset. Unde dicit: nullum enim humidum alterutram transformationem, scilicet. tumefactionis et sistolis, ic est, contractionis, velocitate possibile est facere. Propterea in veretro est virtus naturalis per quam inflatur et dilatatur. Dilatatur enim et inflatur cum animal ad coytum moverur. Son enim est impossibile veretrum per se cognoscere. Generative enim particule energias, id est, actus, quorum gratia facte sunt, cognoscunt. Propterea non est arbitrandum de virtute que implet nervum veretri ex spiritu arteriarum actione consistere. Melius enim est ut credas id ex ipso nervo fieri. Quia energias, id est, actus, ex propria substantia particularum, non ex postione, rationabile est fieri. Unde, cor, epar et splen et alia omnia, si secundum aliam partem iacerent, eandem energiam, id est, actum, haberent. Et ita non decens est arterias, que in pudendis implantantur aliam quandam virtutem superacquirere, preter eam que in toto corpore preexistit eis, sed latiora habere ora aliis arteriis rationabile ad velocitatem sequele que ad quod evacuatur. Et scias quod nervus ille niagnus, qui a dorso descendit ad testiculos et in fine sui concavatur, sicilicet, cum est concavus, didimus apellatur. Et in hac concavitate humiditas in sperma convertenda recipitur ve1 reperitur. Testiculi sunt radix spermatis et generationis, a quibus oriuntur vasa spermatis. Sunt ergo sicut radix arboris et ipsa sicut rami. Et dat spiritum compositum ex spiritibus tribus, quo currit virtus generativa in spermate. Iam enim dixit Ypocrates in libro De Aere et Aqua et Loczs et Habztatzonibus, quod sperma venit de corpore tsto in dispositione motus coytus. Sanum quidem a membris sanis, infirmum quidem currens ab egris. Et rursus quidem operationes fiunt, ut calvi rabios, varii oculos noxios, strabo quoque generet strabonem. Et generatur sperma in testiculis sicut generatur sperma in orificiis equorum quando stimulantur et sicut generatur a percussione undarum maris. Et Galierius dixit quod testiculi sunt qui generant sperma. Et Aristotiles dixit quod completur eius generatio in testiculis. Qualitercumque ergo sit, virtus que facit sperma deferens ipsum a dispositione coytus, scilicet, virtus generativa, currit ex omnibus virtutibus corporis ad testiculos et fit sperma comprehendens eam. Aut ergo virtus generativa est fixa in testiculis aut adducitur in dispositione coytus testiculis et figitur in spermate inter eos et egreditur sperma deferens eam, donec generetur ex eo et ex sanguine menstruo embrion. Et hoc est quod dicit Avicenna: in testiculis generatur sperma ex humiditate delata ad eos in venis. Commovetur enim in eis per spiritum. Deinde effunditur ab eis in vasis spermatis ad virgam et prohicitur in coytu, qui est naturalis commixtio cum muliere, ad matricem. Cui obviat matricis orificium cum apertione et atractione ultima, cum conveniunt duo pares ve1 expulsores simul. Et breviter, in testiculis sanguinis dealbati prius 4 esse scr.: est esse BE 1 1 facte scr.: quam facte BE 16 actum scr.: acium BE 32 qui orn. E 37 adducitur su.: adducent BE 41-42 in ... commixtio: in comniixtione cum muliere que est naturalis coitus Avzcenna (1608) 42 cui: cum E
364 AVELINO DOMINGUEZ GARCIA y LUIS GARCIA BALLESTER in rarnis venarum, carne glandosa multipliciter circumvoluti, completur conversio et, in suam transiens speciem, completum fit sperrria. hmplius, testes alterant corpus totum et virtutes anime secundum riiutationerri complexionis eorum. Et ex illo est illud quod videmus de rnutatione corporum et animaiium castratorum, qui corivertuntur et declinarit ad naturas mulierum per abscissionem testiculoruni. Ad surnrriuni, testiculi speciei sunt proprii, qui uni rei sunt neccessarii et ad reni aliam iuvativi. Neccesitas vero est ad sperma generandum, quod genealogiarri coriservat. iuvamentum vero est ad hoc ut complementum forme, id est, decori, dctur et complexio masculina et feminina conservetur, que, eis existentibus speciebus, animalis accidentia sunt inseparabilia et rieque sunt ex rebus ir1 animalitatis essentia ingredientibus. Et sic sexus non facit differre essentialiter, nam perfectum et imperfectum non differunt specie, et liabitus et dispositio reponuntur sub qualitate. In meatibus qui veniunt ad duo ova est de venis pulsatilibus et quietis plurimum, ramificatis ex vena pulstili et vena quieta, que sunt duo radices ramificatione plurimorurn arifractuuni et involutionum. Que tandiu ramificantur donec iricisio tua, quam in uria illarum duarum facis, sit similis incissioni tue, quani facis in pluribus veriis, propter multitudinem orificiorum que apparent. Et meatus quidem, in quo veniunt vene ad testiculos, est in sifac maiore, quod est supra ferriur. Substantia ovi est ex membro glandoso, albe carnis, que est res rnagis siniilis carni mamille, et assimilat sanguini qui effuriditur in ipso cum colore suo, quare albificatur, et precipue propter illud quod comniovetus in ipso de aeritate et propter spiritum. Et sunt maioris quantitatis ct longiores cum rotunditate quam mulieris. Panniculi qui tegit arterias et venas venientes ad testiculos origo est ex sifac nlaiore. Et siriiiliter coritinuatur etiam cum panniculo nuche et descendit super illud quod desccndit de venis et suspensoriis in partibus inguinum ad duos testiculos, quare generatur ex eo meatus penetrans. Et panniculi tegentis illud quod penetrat in barbalum inguinis generatio est ex eo, id est, quod penetrat in barbalurri inguinis generat testiculos. Et breviter, a sifac duo descendunt canales, qui i~i eis qui a renibus ad gibbum epatis in suis protenduntur forar~iintbus, et ir1 sui natura similes conspiciuntur, ex quibus postea dillatatis interioris folliculi testiculorum tunice generantur, in quibus ipsi contirientur testiculi. Ad summum, membrorum et venarum que sunt in veritre panriiculi oriuntur ex sifac, qui interius ventris cooperit niusculos. Et est hic ordo: primo est cutis. Secundo panniculus subtilis. Et agregatio horuni dicitur mirac. Tertio lacerti. Quarto beriteron ve1 periteneon ve1 sifac. Quirito zirbus ve1 sepum ve1 omentum. Sexto intestina. Porro, quando sifac perveriit versus intestina, et duo emunctoria procedunt ex eo, duo forarriina sicut vid in duobus emunctoriis, et descendunt versus duos trsticulos. Deiride dillatantur et expanduntur et fit ex eis utrisque res una, que est sicut vas, congregans duos testiculos. Et breviter, sifac, seu pellicule a sifac orientes, testiculos involvunt, ex quarum relaxatione tumor magnus fit iri inguirie ad modum glandis. Si rumpuntur, usque in osseum descendunt intestina. Unde prima dicitur hernia inguinata, secunda hernia ossei. Ad ovurn 22 sanguiniAvicenna (1 608); sanguinem BE 22-23 caloreE 24 aerietateE 25 niulieris quam B 30 barbalum: barbaki Avicenna (1608) 38 beritoron B
El tratado de anathomia (c. 1280) de Juan Gil de Zamora ... 365 sinistrum venit vena alia ab illa que venit ad dextrum cum nutrimento. Nam que venit in dextrum fundit ad ipsum sanguinem magis digestum et magis mundificatum ab aquositate. Prima ovum dextrum in pluribus hominibus est fortius quam sinistrum, nisi in illo qui est in iudicio lassitudinis. Inquid 5 Philosophus: Creati fuerunt testiculi pendentes, ut melioraretur ordo vasorum spermatis. Quoniam illa vasa fuerunt creata tortuose, ut materia spermatis retardaretur propter digestionem et compleatur in eis eius generatio. Et etiam iuvant ad equaiitetem errectionis ne nimium festinet, sicut in brutis. Et hoc quia inducit eis quamdam gravitatem qua retardantur 10 ab eiectione. Et istud non est absolute iuvamentum, sed complementum iuvamenti. Et illud est quoniam in eo completur generatio spermatis. Non autem inconveniens est unius rei eiusdem esse plura iuvamenta. Viri sive mares habent vasa spermatis inter ovum et evacuatorium radicis virge, ve1 inter locum exitus et radicem veretri, et incipiunt ab ovo sive a testiculis et 15 ellevantur ad superiora ve1 in sursum et cadunt in foramina sive concavitates, ex quibus descendit coopertorium ve1 suspensorium ovi, custodita et protecta. Deinde sparguntur ve1 incedunt descendendo expansa transversa, habentia involutiones. Et completur in eo quod est inter ipsa digestio spermatis, donec redeat et expellatur ad meatum qui est in radice virge, a 20 duobus lateribus sive partibus. Et in proximo eius est illud, quod expellit ad ipsum etiam, extremitas colli vesice. Unde Avicenna in libro De Animahbus: et ille locus est proprie collum vesice. Et est longumin viris et breve in feminis. Et non fuit bona eorum continuatio cum duobus ovis, ut non permiscerentur eis ambobus, cum tenderentur ut corda, propter duritiem amborum. 25 Unde Avicenna in libro predicto: in maribus non fuit bonum continuare illa cum testiculis, quoniam illa inducerent lesionem eis in hora contrictionis. Immo, positum est inter ambo ve1 inter illa medium quod nominatur 'endros', scilicet, expulsorium, apud medicos, ad interiora eius. Unde Avicenna in eodem: et venit res vomitata ad introitum illius, secundum 30 medicos. Amplius, vasa spermatis incipiunt sicut barbalum, existente in unoquoque ovo barbali uno, quasi ipse sit separatus ab eo, non ex ipso generatus, licet sit contingens adherens. Et dillatatur unumquodque eorum, proprie ovum dillatatione, que habet quantitatem sensatam. Deinde incipit constringi, quamvis ramificetur ve1 procedant, proprie in mulieribus, vice 35 altera ad statum suum. Et ista vasa ascendunt in primis, deinde declinant ad collum vesice, sub meatu urine. Et breviter, ista vasa sunt sicut duo foramina circa testiculos generata, que ad virgam vadunt. [XIII] Anathomia et descriptio matricis et testiculorum in mulieribus est huiusmodi, secundum sententiam sapientum. Sed a diversa matricis nominatione in40 choandum est. Matrix octo habet nomina, que sunt animal, hysteria, venter inferior ve1 uterus, vulva, radix, receptaculum, moneta et sentina. Primum patet auctoritate Platonis dicentis: Ventriculi qui vulva dicuntur, cum sint quasi animati, et concupiscunt et desiderant filios procreare. Si diu permanserint quod fructum non fecerint, angustiantur nequeuntes in uno loco 12-13 esse ... ovum om. E 21-22 Unde ... vesice om. E 23-24 permiscerentur scr.: permiscentur BE 32 adheres E 33 sensatam Auicenna (1 608): sensativaBE 36 sunt sicut Avicenna (1 608): sicut suiit BE 39-40 Sed ... est om. E 42 sunt E