Keletas S. Daukanto botanikos terminų

Albina AUKSORIŪTĖ KILKA S. DAUKANTA BOTANICZNYCH TERMINÓW Obchodziliśmy 200. rocznicę urodzin jednego z ir najwybitniejszych żmudzkich uczonych i pisarzy, Simona Daukantasa (1793—1864). Najbardziej znane dzieła jo historyczne to „Prace dawnych Litwinów Żmudzinów”, ir „Historia żmudzka”, „Charakter dawnych Litwinów Żmudzinów” ir i in. ir S. Daukantas zbierał folklor, wydał „Pasakas masių”, „Daines žemaičių”, napisał kilka podręczników, wydał książeczki do czytania dla dzieci. Be Oprócz wymienionyS. ch prac Daukantas przygotował ir jeszcze kilka książeczek, w których przedstawiono praktyczne porady dla chłopów. 1847 m. zostały wydane „Parodymas, kaip apynius auginti”, przetłumacS. zone przez Daukantasa iš B. A. z niemieckiego ir wydania Grunarda, „Pamokymas apie auginimą taboko”, przetłumaczone z rosyjskiego wydania D. Strukowa. 1848 W m., po przekształceniu S. języka, Daukantas przygotował do druku trzecie wydanie „Bičių knygelės” Gotlyba Daniela Zetegasta. 1849 m. wydane tłumaczenie Daukantasa książeczki Hermana Cigry ,,Pamokslas apie sodnus, arba daigynus vaisingų medžių“ S. Tłumaczenie Daukantasa. W tym samym roku ukazała się jo iš przetłumaczona z języka rosyjskiego książeczka „Nauka, jak zbierać nasiona drzewne” ir „Książeczka o ogniu”, która ukazała się wcześniej, o S. Daukantas przygotował nowe wydanie. 1854 m. ukazała się „Trawa pastewna do siewu”. S. Daukantas przetłumaczył jeszcze dwie książeczki, lecz nie udało się ich jų wydrukować, a mianowicie „Kazanie, jak wycinać lasy, siać i sadzić dla ir każdego gospodarza” ir ,,Gaspadorius”. W swoich książeczkach S. Daukantas udzielał chłopom praktycznych porad. Pisząc o rolnictwie, różnych roślinach i ich uprawie, używał wielu terminów jų botanicznych. W niniejszym artykuliku omówiono kilka S. nazw roślin używanych przez iš Daukantasa w tych książeczkach: „Parodymas, kaip apynius auginti“ (dalej w skrócie DAA), „Pamokymas, kaip rinkti medines seklas“ (DMS) ir „Pamokslas apie sodnus, arba daigynus vaisingų medžių“ (DSD). Wiele nazw roślin występujących w tych książeczkach jest od dawna używanych, np. :gnzulas (dąb) DMS, karktas (wierzba) DSD, klewas (klon) DMS, liepa (lipa) DMS, olsza czarna (olsza czarna) DMS, o jabłoń (jabłoń) DMS itp. ir Niektóre S. Nazwy używane przez Daukantasa różnią się od współczesnych terminów botanicznych. W większości są to nazwy gatunków roślin. 56 S. Daukantas w nazwach gatunków roślin używa słów visurtinis, -ė, oraz visurtiniasis, np.: kasztan's wissortinesis (Aesculus hippocastanum; kasztan visurtiniasis) DMS ousis 33; wissortinis (Fraxinus excelsior; jesion visurtinis) DMS 34; skrobla wissortini (Carpinus betulus skrobla visurtinė) DMS lazda 36; wissortine (Corylus avellana; leszczyna visurtinė) DMS 41. We wszystkich tych przypadkach S. Daukantas używa omawianego słowa zamiast obecnie przyjętego przymiotnika paprastasis, -oji. „Lietuvos We florze TSR“ (LF) gatunki tych roślin nazywają się następująco: kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum L.) IV 621; jesion wyniosły (Fraxinus excelsior L.) V 158; grab pospolity (Carpinus betulus L.) III leszczyna 105; pospolita (Corylus avellana L.) 111 108. Jednak omawiając gatunki klonów, S. Daukantas wspomina klon pospolity: klewas paprastasijs (Acer platanoides) DSD 166. Ponieważ S. Na użycie przez Daukantasa w terminach złożonych członów visurtinis, visurtiniasis mógł mieć wpływ ir Jo jego współczesny J. A. Pabrėža. Jurgis Ambroziejus Pabrėža był Żmudzinem, (1771—1849) urodzonym w obecnym Rejon skuodzki wieś Večiai Jego, jako ir S. Rodzinna wieś Daukantasa znajdowała się niedaleko Miasteczka Lenkim J. A. Pabrėža interesował się naukami przyrodniczymi, zwłaszcza botaniką i medycyną. Jo Prace naukowe pozostały w rękopisach, jednak działalność ta jo miała istotne znaczenie dla rozwoju to ówczesnej nauki. S. Daukantas był znajomym, ir korespondował su J. A. Pabrėžą, więc może być, że znał ir su J. A. botaniczne prace Pabrėžy. W jednym z najobszerniejszych dzieł botanicznych „Tayslos augumyynis“ J. A. Pabrėža, na określenie gatunków roślin, używa członów terminów złożonych visurtinis, -€ oraz visurtiniasis, -ioji, np.: kasztan visurtiniasis (Aesculus hippocastanum; kaštanas visurtiniasis); chmiel visurtiniasis (Humulus lipulus; apinys visurtiniasis); jęczmień visurtinis (Hordeum vulgare; miežis visurtinis); ousis wysortyynis (Fraximus excelsior; uosis visurtinis); fazda wysortynioji (Corylus avellana; lazda visurtinioji); skrobla wysortynioji (Carpinus betulus;, skrobla visurtinioji) i in. terminy. Terminy z określeniem visurtinis, -ė, visurtiniasis, -ioji są dość częste w dziele J. A. Pabrėży „Taislius auguminis”, natomiast sporadycznie pojawiają się terminy z członem paprastasis, -oji, np.: zaalwy paprastooji (Poa trivialis; žalvė paprastoji); bodie paprastooji (Agaricus trivialis; budė paprastoji). W kalendarzach Żmudzina Laurynasa Ivinskisa (1810—1881) i innych jego pismach nie znaleziono botanicznych terminów gatunkowych z członami visurtinis, -ė i visurtiniasis, -ioji. 57 L. Ivinskis w swoich pismach używa złożonych terminów botanicznych wyłącznie z su członem paprastasis, -oji. W kartotece „Słownika języka litewskiego” przykładów su ze słowami visurtinis, -ė ir visurtiniasis, -ioji 11g! wypisane tylko iš J. A. Pabrėžy ir S. z prac Daukantasa, więc, jak widać, tylko ci autorzy używali du takich terminów. Można przypuszczać, że to słowo zostało utworzone na określenie roślin „występujących wszędzie”. Należałoby nieco omówić główne ir człony terminów skrobla visurtinė oraz lazda visurtinė. LF Jako III główny człon używana jest forma rodzaju męskiego skroblas, podawane są ir synonimy skrobla, skoblė, skruoblas, skroblus, džiūsna ir jovaras. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” jako normatywną podaje się formę skroblas. LKŽ XII wskazuje, że grab šį drzewo nazywają w rejonach kretyngskim, rosieńskiir m, skuodskim, telszańskim i szakijskim. Formę skrobla znajdziemy w gramatyce M. ne Akelaitisa; w swoich pismach używał jej tylko S. Daukantas, lecz ir J. A. Pabrėža i L. Ivinskis, przy czym ten ostatni jako synonim podał skroblas. „Litewskim ir słowniku botanicznym” (LBŽ), wydanym w 1938 r., używany jest termin grab pospolity; podane są ir już wymienione synonimy. Drzewo Corylus avellana LBŽ nazywany jest leszczyną orzechową, podawane jo są synonimy: leszczyna, leszczyniec, drzewo leszczynowe, leszczyna orzechowa, krzewy leszczynowe. Roślinę tę šį nazywa również ir P. Matulionis „Žolynas” (1907). LF III używany termin leszczyna pospolita, podawane ir są te same synonimy co LBZ. S. Termin używany przez Daukantasa /azda znajduje się w dawnych pismach — K. W P. słownikaF. ch Sirvydasa, Ruigysa i Kuršaitisa, J. A. W pracach Pabrėžy. L. Iwinskis w swoich pismach podaje tylko ne lazdą, lazdos medis, ale termin lazdynas. Obecnie w ir języku ogólnym używa się terminu lazdynas, jednak w gwarach nadal dość powszechnie używa się w tym celu wyrazu lazda. W „Słowniku gwary Druskiennik” występują oba te ir terminy, w „Słowniku gwar północno-wschodnich (1988) dūnininków” o (1976) (ŠR Dūn. 7) podane są nazwy laza, lazynas lazdynas. ir LKŽ VII przy haśle lazda znajdują się przykłady iš rejonów kelmskiego i trockiego ir iš rejonu warenawskiego na Białorusi. Zatem nazwy lazda i skrobla, jak ir się wydaje, weszły do į dawnych pism z żywego iš języka, który dziś ir jest jeszcze dość szeroko używany. W książeczce „Pokazanie, jak uprawiać chmiel” S. Daukantas dość szeroko opisuje chmiel i jų jego uprawę. Roślinę šį nazywa tak samo, jak obecnie nazywa ir się chmiel — (DAA), podaje jedynie inną łacińską nazwęmą — Dioecia pentandria. LBŽ ir LF III opisuje tylko jeden gatunek chmielu rosnący 58 na Litwie — chmiel zwyczajny (Humulus lupulus). Interesujące jest to, że S. Daukantas rozróżnia chmiel leśny i ogrodowy — „Apinys (Dioecia pentandria) jest dwojaki: leśny i ogrodowy, to jest: rosnący w lesie albo uprawiany w ogrodzie” (DAA 11). S. Daukantas rozróżnia dwa rodzaje chmielu ogrodowego: czosnkowe, czyli późne, oraz sierpniowe, czyli wczesne. Wyjaśnia również, dlaczego chmiele te są tak nazywane. „Pierwsze odmiany chmielu są nazywane chmielami czosnkowymi < >, ponieważ pachną czosnkiem. < > Wielaj Szilo mienesie teiszbrenst, to diel tqnkiej jus waden wielibasejs apinejs. Drugiej odmiany chmielu — chmielu ogrodowego lub jesiennego, który dojrzewa wraz z żytem.." (DAA 13). S. Daukantas pisze, że odmiany te dzielą się jeszcze drobniej według koloru i kształtu łodyg oraz szyszek. Wspomina on także o trzeciej odmianie chmielu, uprawianej w Anglii — „< > yra wejsle, korę waden Cirundo apinejs <->“(DAA 13), lecz szerzej jej nie omawia. Nie mając niemieckiej książki B. A. Grunarda, którą tłumaczył S. Daukantas, nie wiadomo, czy sam wyróżnił takie rodzaje chmielu, czy po prostu przetłumaczył i przedstawił klasyfikację B. A. Grunarda. J. A. Pabrėža podaje tylko jeden gatunek chmielu —aapiniis wysortyynesis (Humulus lupulus, chmiel zwyczajny), jedynie w opisie wspominając, że może to być chmiel dziki i sadzony. S. Daukantas rozróżnia dwa gatunki klonu: klewas paprastasijs (Acer platonoides; klon zwyczajny) DSD 166 oraz klewas jowarinis (Acer PseudoPlatanus; klon jaworowy) DSD 166. Gatunek klonu Acer platanoides jest obecnie również nazywany klonem zwyczajnym (zob. LF TV 608). Drugi gatunek klonu wymieniony przez S. Daukantasa nazywany jest inaczej klonem jaworowym (Acer pseudoplatanus) (zob. LF IV 612 i LBZ 5). W LF IV podano następujące synonimy klonu jaworowego: klon górski, biały, jawor, natomiast w LBŽ — jawar, jewar, jawor, jawarklew, paklew. J. A. Pabrėža w „Taislius auguminis” wyróżnia pięć gatunków klonu, a na określenie omawianego gatunku używa terminu klaus (klewas) neteysjoowars (Acer Pseudoplatanus; klon neteisjowaras). W tym przypadku terminy używane przez S. Daukantasa i J. A. Pabrėžę już się różnią. W LBŽ wyjaśniono, że liście klonu jaworowego są podobne do liści platana, zatem zrozumiałe jest, dlaczego tak nazwano ten gatunek klonu. Słowem jovaras nazywa się nie tylko klon jaworowy, lecz także platan (zob. LKŽ IV 364), więc również S. Daukantas, jak się wydaje, używał synonimu platana jovaras, dlatego klon nazwał klonem jawarowym. 59 S. Daukantas używa terminu bokas girrinis (Fagus sylvatica; bukas girinis) DMS 31. W ten sposób nazywa buka zwyczajnego (Fagus silvatica) (Zr. LF 111112 ir LBZ 141). J. A. W rękopisach Pabrėžy również ši gatunek buka nazywany jest boks gyrrynis (Fagus sylvatica; bukas girinis). Jeden z gatunków drzew należący do rodziny bukowatych (Fagaceae) S. Daukantas nazwał bokas-kasztan's (Fagus castanea; bukas-kaštanas DMS 32). Najwyraźniej po prostu dosłownie przetłumaczył łacińską nazwę tego drzewa i połączył nazwy drzew z dwóch różnych rodzin —buk należy do rodziny bukowatych, a kasztan —do rodziny kasztanowcowatych (Hippocestanaceae). Drzewo to ma nawet kilka łacińskich nazw, J. A. Pabrėža w „Taisliujeauguminiame“ podaje jego dwie łacińskie nazwy: Castanea vesca i Fagus Castanea, i nazywa to drzewo kasztans waalgomasis (kasztan jadalny). W LBŽ podano ten sam litewski termin co u J. A. Pabrėży —kasztan jadalny (LBŽ 75). W LF występują cztery łacińskie synonimy (Castanea sativa Mill., Fagus castanea L., Castanea vulgaris Lam., Castanea vesca Gaertn.) oraz już nowy litewski termin —kasztainis jadalny (zob. LF III 113). S. Daukantas używa terminu winkszna ganikline (Ulmus campestris, wiąz pastwiskowy) DMS 33; tak nazywa pospolitego wiąza należącego do rodziny wiązowatych (Ulmus foliacea Gilib., Ulmus campestris L., Ulmus glabra Mill.) LF III 125—126. J. A. Pabrėža używa takiego samego terminu —winkszna ganiklyyny (Ulmus campestris; wiąz pastwiskowy). W LBZ drzewo to nazywa się guoba skirpstas (Ulmus campėstris). Zarówno S. Daukantas, jak i J. A. Pabrėža prawdopodobnie używają słowa vinkšna, a nie skirpstas, dlatego że na Żmudzi drzewo to nazywa się vinkšna, natomiast skirpstas nazywane jest inne drzewo — szakłak (Frangula) (por. LKŽ XII 917, ŠR Dūn. Ž 329). W książeczkach S. Daukantasa znajdujemy również takie terminy, jak žirnmedis lub medzirnis (Robinia; zimmedis, medžirnis) DMS 40 oraz baltoje akacijoje (baltoji akacija) DSD 135. S. Daukantas tylko w jednym miejscu wspomina te dwa warianty: žirnmedis i medžirnis, a w innych miejscach pisze już tylko žirnmedis. Interesująca jest jego próba utworzenia innego słowa przez zamianę członów złożenia. Termin žirnmedis występuje również w pismach J. A. Pabrėžy: žyrn'medis (Robinia). J. A. Pabrėža wspomina kilka gatunków żirnmedis; jeden z nich nazywa nawet neteys-akacyje (Robinia Pseudoacacia; neteisakacija), obecnie ta roślina z rodziny bobowatych nazywana jest robinią akacjową (Robinia pseudoacacia) LF 1V 362, używanym jej synonimem jest akacja biała. Inną 60 rośliną należącą do rodziny bobowatych jest karagana syberyjska (Caragana arborescens) LF IV 368, jej synonimem jest — akacja żółta. S. Daukantas, podobnie jak J. A. Pabrėža, do określenia rośliny, której łacińska nazwa brzmi Robinia, używa terminu žirnmedis, a nie vikmedis, zatem terminu baltoji akacija (DSD 135) S. Daukantas być może używał jako synonimu žirnmedis. W niniejszym artykule omówiono tylko część terminów botanicznych używanych przez S. Daukantasa. Pisarz w swoich książeczkach starał się stosować używane już litewskie terminy botaniczne lub tworzyć nowe, często podając obok nich również łacińskie nazwy roślin. Jak już wspomniano, być może S. Daukantas zapoznał się z pracami botanicznymi J. A. Pabrėžy lub nawet rozmawiał z nim na temat tego czy innego terminu, dlatego, jak się wydaje, pojawia się niemało terminów używanych zarówno przez S. Daukantasa, jak i J. A. Pabrėžę. Zdarzają się jednak również takie nazwy, które się różnią, na przykład J. A. Pabrėža używa terminu neteisjovaras klevas, a S. Daukantas — jovarinis klevas. Termin używany przez S. Daukantasa do określenia tego gatunku klonu jest lepszy niż termin stosowany przez J. A. Pabrėžę. Są też przypadki przeciwne — J. A. Pabrėža używał trafniejszego terminu valgomasis kaštanas, a w pismach S. Daukantasa występuje dosłownie przetłumaczona nazwa bukas-kaštanas. Niektóre rośliny nazywa się teraz inaczej, niż nazywał je S. Daukantas, ale używane przez niego terminy są dość interesujące i poprawne, np.: wiąz pastwiskowy, buk leśny i in. Słynny Żmudzin Simonas Daukantas chciał pomagać chłopom nie tylko, udzielając rad w różnych kwestiach rolniczych, lecz także starał się nauczyć ich posługiwania się poprawnymi terminami; przekazując w swoich książeczkach różne praktyczne porady, nie zapominał o kwestiach językowych. ir 61