Žvilgsnis į kasybos barą

Eduardas VODZINSKAS SPOJRZENIE NA GÓRNICTWO Litewskie terminy górnicze obejmują słowa języka ogólnego, neologizmy, terminy międzynarodowe, zapożyczenia oraz kalki z rosyjskiego, niemieckiego i innych języków. Nie wszystkie terminy, które trafiły do tekstów, przyjmują się. Niektóre kalki zastępuje się bardziej znaczącymi słowami. Na przykład kalka rosyjskiego terminu целик — pilmūtė — proponowana w „Słowniku terminów geologii i geografii fizycznej” V. Gudelisa (V., 1956), jest trudna do wyobrażenia nawet przy znajomości jej znaczenia: „część pokładu kopaliny pozostawiona jako podpora, podtrzymująca strop wyrobiska podziemnego, aby się nie zawalił”. Dlatego używa się innego terminu — atram.sluoksnis. Odpowiada on angielskiemu terminowi pillar „podpora, kolumna, słup”. Atramsluoksniu nazywa się również część pokładu kopaliny pozostawioną w kamieniołomie do przejazdu maszyn, jeśli pod nią zalegają skały plastyczne. W artykułach J. Dalinkevičiusa napisano, że uczył się w instytucie górniczym (po rosyjsku горный институт), a później, po II wojnie światowej, podawano, że wstąpił do instytutu górnictwa, by „studiować geologię i nauki przemysłu górniczego”1. Litwini, którzy później studiowali w tym instytucie, mówili, że uczyli się w instytucie górskim lub górniczym i pracują tam, gdzie wydobywa się kopaliny, niezależnie od tego, czy kopalnie znajdują się w górach, czy w dolinach. Nie dzieląc ludzi na kalnakasius ir daubakasius, a całą dziedzinę nauki obejmującą kopalnie nazywając kasyba, należy również nazywać ten instytut w Sankt Petersburgu — jak zresztą niektórzy go nazywają — kasybos institutu. Kiedy zrezygnowano z terminu kalnakasyba i zaczęto używać kasyba, zastępca redaktora naczelnego ówczesnej Głównej Redakcji Encyklopedii V. Kvietkauskas powiedział, że poczuł się, jakby przesiadł się z samochodu ciężarowego do kabiny samochodu osobowego. Na Litwie nie ma jeszcze kopalń podziemnych, choć od dawna mówi się o potrzebie ich uruchomienia, na przykład w celu eksploatacji anhydrytu. W państwach sąsiednich — w Polsce, na Białorusi i w Estonii — takie kopalnie istnieją. Wiedza o kopalniach i pracy w nich dociera również od litewskich więźniów politycznych, zesłańców i emigrantów przebywających w innych krajach. Niewiele wiadomo o litewskich terminach górniczych używanych w książkach i gazetach emigracyjnych. Nie zdą- 1Žr. kn.: Lietuvos geologija ir profesorius Mykolas Kaveckis. V.-K., 1969. P.45; Juozas Dalinkevicius. V., 1988. P. 30. 44 ży się ich zebrać również z pism wydawanych na Litwie przez więźniów politycznych, którzy pracowali w kopalniach; można w nich znaleźć nawet niespotykane terminy, np.: szyb-kamieniołom, górna część otworu szybowego, miernik temperatury, udarowa wiertarka do skał2. Dwa ostatnie terminy są jasne, ale dwa pierwsze przypominają zagadki. Dawniej, gdy w kopalniach pracowano najprostszymi kilofami, miejsce pracy nazywano kirtaviete, a ponieważ należało w nim również kopać, nazywano je także kasviete. Od dawna jednak skały w kopalniach rozdrabnia się maszynami, a nawet materiałami wybuchowymi, po czym wydobywa się je i transportuje różnymi urządzeniami mechanicznymi. Nazywanie takiego miejsca pracy kirtaviete jest nieprecyzyjne, ponieważ termin ten nie obejmuje najważniejszej czynności — kopania. Dlatego nazywa się je kasviete, podobnie jak kasykla (a nie kirtykla), angliakasys (a nie angliakirtys) itd. W języku litewskim słów asla i padas używa się zarówno w różnych znaczeniach (klepisko w chacie, podeszwa buta), jak i jako synonimów (klepisko podłogi, podstawa podłogi). W górnictwie terminy te bywają używane w tym samym znaczeniu, zwłaszcza w mowie potocznej, jednak najczęściej mają odrębne znaczenia: dolną powierzchnię wybranej warstwy lub pokładu nazywa się na przykład padu, a powierzchnię, na której pokład spoczywa — asla. Stają się one synonimami tylko wtedy, gdy na przykład wybrany pokład został wydobyty w kopalni (zamiast aslos mówi się także padas). Aby uniknąć nieporozumień, proponuje się nie łączyć tych terminów ani nie używać ich zamiennie, bez względu na to, czy pokład został wydobyty, czy nie. Podobnie jest z nazwami górnej powierzchni pokładu oraz dolnej powierzchni pokładu (i skał) zalegającego nad nim. Skały leżące najczęściej nad wybranym pokładem nazywa się kraigu (po rosyjsku кровля, po angielsku roof), a jeśli pokład ten został wybrany pod ziemią, powierzchnię skał zwisających nad pustką nazywa się lubomis. Niekiedy, gdy nad wybranym pokładem zalegają luźne skały i pozostawia się część tego pokładu, aby je podtrzymać, tę część nazywa się również kraigu lub tymczasowym stropem. Najlepiej byłoby nazywać górną powierzchnię wybranego pokładu kraigu, a powierzchnię pokładu nad nim — lubomis, bez względu na to, czy pokład ten został wydobyty, czy nie. Nawiasem mówiąc, zapewne w praktyce sprawa ta zostanie rozstrzygnięta, gdy na Litwie powstanie kopalnia podziemna. Obecnie przy pomiarze miąższości warstwy lub pokładu mówi się, że pomiar prowadzi się od kraigo do pado, a wyrobiska podziemnego — od lubų do aslos. 2 Žr. kn.: Norilsko vyčiai. V., 1992. P.48-50, 127, 155. 45 Przed II wojną światową geolodzy, na przykład Dalinkevičius, ilość (objętość) kopalin w złożu nazywali zasobami. W latach powojennych niektórzy geolodzy, najwyraźniej zapomniawszy tego terminu lub go nie znając, rosyjski termin запас tłumaczyli jako zapas albo używali obu słów nawet w jednym zdaniu jako synonimów: «...> zasoby wód słodkich, rozpoznać więcej zapasów wód mineralnych3. Ponadto ilość słabo zbadanych kopalin zaczęto nazywać resursami. Obecnie w pismach Państwowej Służby Geologicznej Litwy stosuje się tylko jeden termin — zasoby, natomiast zapasami geolodzy nazywają wydobyte i zgromadzone w magazynie, powiedzmy, na sezon zimowy kopaliny oraz inne materiały. W hydrogeologii od dawna używa się terminu filtr. Jest to urządzenie, które podtrzymuje ścianę odwiertu w warstwie wodonośnej, aby nie osypywały się z niej skały i ich cząstki nie dostawały się do odwiertu, a jednocześnie swobodnie przepuszcza wodę, czyli spełnia funkcję sita. Woda przesącza się przez znajdujące się w nim otworki i siatki wykonane ze stali nierdzewnej, tworzywa sztucznego, włókna szklanego i innych materiałów. Jednak tego filtra będzie można nazywać sitem dopiero wtedy, gdy sami hydrogeolodzy tak postanowią, ponieważ obecnie terminy te są różnie rozumiane. Na przykład w „Litewskiej Encyklopedii Radzieckiej” opisano filtr, natomiast o sicie nie wspomniano. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (Wilno, 1972) filtr i sito są równorzędnymi synonimami. W górnictwie terminy te mają różne znaczenia: sito służy do przesiewania, a filtr — do osadzania, na przykład pyłów z powietrza przy użyciu ładunku elektrycznego. Wspomniano tylko o różnorodności użycia kilku terminów górniczych, a jest ich więcej. Używanie terminów międzynarodowych, mimo istnienia polskiego odpowiednika, jak pokazuje przykład filtra i sita, zależy przede wszystkim od zdecydowanej decyzji językoznawców, jej uzasadnienia oraz zgody użytkowników. 3Prace geologów na Litwie Radzieckiej. – Wilno, 1977. S. 61. 46