Žvilgsnis į kasybos barą

Eduardas VODZINSKAS SPOJRZENIE Į GÓRNICTWA BARĄ Litewskie terminy górnicze tworzą słowa języka ogólnego, neologizmy, terminy międzynarodowe, zapożyczenia i kalki z języka rosyjskiego, niemieckiego oraz innych języków. Nie wszystkie terminy, które trafiły do piśmiennictwa, przyjmują się. Niektóre kalki zastępuje się bardziej znaczącymi słowami. Na przykład rosyjska kalka terminu uenux — pilnutė, podana w „Słowniku terminów geologii i geografii fizycznej” V. Gudelisa (Wilno, 1956), jest trudna do wyobrażenia nawet przy znajomości jej znaczenia: „część złoża kopaliny pozostawiona jako podpora podtrzymująca strop wyrobiska podziemnego, aby się nie zawalił”. Dlatego używa się innego terminu atramsluoksnis. — Odpowiada angielskiemu terminowi pillar „podpora, kolumna, słup”. Warstwą podporową nazywa się ir pozostawioną w kamieniołomie część pokładu kopaliny, służącą do poruszania się maszyn, jeśli po ja zalegają lepkie skały. J. W artykułach Dalinkevičiusa pisze się, że studiował w instytucie górniczym (po rosyjsku ropuwi uucraryr), później, po II wojnie światowej, twierdzono, że wstąpił do instytutu górniczego, aby „studiować geologię nauk przemysłu į górniczego”. Później Litwini, którzy ir studiowali w tym instytucie, mówili, że kształcili się w instytucie górskim lub górniczym, pracując tam, gdzie wydobywa się kopaliny, niezależnie od tego, czy kopalnie te znajdują się w górach, czy ir w kotlinach. Nie dzieląc ludzi na górników i kotlinokopaczy, całą dziedzinę ar nauki obejmującą kopalnie nazywając ar górnictwem, į ir ir šį instytut w Petersburgu również należy nazywać, jak niektórzy go nazywają, instytutem górnictwa. ir Gdy zrezygnowano z terminu „górnictwo”, zaczęto ir używać terminu „kopalnictwo- ”; zastępca redaktora naczelnego ówczesnej Głównej Redakcji Encyklopedii V. Kvietkauskas powiedział, że poczuł się tak, jakby z nadwozia ciężarówki iš przesiadł się do wnętrza samochodu į osobowego. Na Litwie nie ma jeszcze kopalń podziemnych, chociaż od dawna mówi się o potrzebie wydobywania jų na przykład anhydrytu. W państwach sąsiednich — w Polsce, na Białorusi, w Estonii -- jų są. Wiedza o pracy w kopalniair ch w nich j się rozprzestrzenia ir iš wśród litewskich więźniów politycznych, į zesłańców oraz emigrantów w innych krajach. Niewiele wiadomo o używanych litewskich terminach górniczych w książkach i gazetach emigrantów. ir Jų nie zdą- 'Por. ks. : geologii Litwy ir profesor Mykolas Kaveckis. V-K, P.4š; 1969. ręcznie Juozas Dalinkevicius. Wilno, 1988. S. 30. 44 zebrane ir iš Wydawanych na Litwie pism więźniów politycznych pracujących w kopalniach, w których można znaleźć nawet niespotykane terminy, np. : Sachtakarjeras, podstropie wylotu szybu, miernik temperatury, udarowe maszyny do wiercenia skał?. Ostatnie terminy są jasne, ale du pierwsze przypominają zagadki. du W przeszłości, gdy w kopalniach pracowano przy użyciu najprostszych kilofów, miejsce pracy nazywano kirtavietė, ponieważ o trzeba było w nim kopać, dlatego ir nazywano je kasvietė. ją ir Jednak już od dawna w kopalniach skały rozdrabnia się maszynami, a nawet wydobywa i ir transportuje za pomocą materiałów wybuchowych oraz różnych środków mechanicznych. Nazywanie takiego miejsca pracy kirtavietė jest nieścisłe, ponieważ termin ten nie obejmuje najważniejszej czynności — — kopania. Dlatego ji nazywa się je kasvietė, podobnie jak kasykla (nie kirtykla), angliakasys (nie angliakirtys) ir itd. W języku litewskim słowa asla i pūdas są ir używane w różnych ir znaczeniach (asla izby, podeszwa buta), jako synonimy ir (asla klepiska, pūdas klepiska). W górnictwie terminy te bywają używane w tym samym ta znaczeniu, zwłaszcza w mowie potocznej, jednak najczęściej mają własne znaczenia; na przykład dolną powierzchnię wybranej warstwy ar złoża nazywa się spągiem, a tę, na której się opiera, o podłożem. i — Stają się synonimami tylko wtedy, gdy, powiedzmy, w kopalni wybrana warstwa złoża została wydobyta (zamiast podłoża mówi się ir spąg). Aby uniknąć nieporozumień, proponuje się nie mieszać ir tych terminów i nazywać ar je jednakowar o, niezależnie od tego, czy warstwa złoża została wydobyta, czy nie. Podobnie jest ir su z nazwami powierzchni górnej warstwy jį złoża oraz powierzchni dolnej warstwy nadległej (i skał). Najczęściej skały zalegające nad wybraną warstwą złoża nazywa się stropem (po rosyjsku xponns, po angielsku roof); jeżeli warstwa ta , została wydobyta o pod ziemią, to powierzchnię skał zwisających nad pustką nazywa się /ubomis. Czasami, gdy nad wybranym pokładem zalegają luźne skały, pozostawia się część pokładu w celu ich podparcia; taką część również nazywa się ir stropem lub stropem tymczasowym. Najlepiej to byłoby, gdyby górną powierzchnię wybranego pokładu nazywać stropem, o jį pokrywającą — stropem, niezależnie od tego, czy ten pokład został wybrany, czy nie. Zresztą, jak się zdaje, w praktyce zostanie to rozwiązane, gdy na Litwie powstanie kopalnia podziemna. Obecnie, mierząc miąższość warstwy lub pokładu, mówi się, że mierzy o się ją od stropu do — spągu, a wyrobisko podziemne — od stropu do podsadzki. 2 Zob. książkę : Bohaterowie Norylska. V., P.48-50, 1992. 127, 155 Przed II wojną światową geolodzy, na przykład Dalinkevičius, ilość (objętość) kopaliny w złożu nazywali zasobami. W latach powojennych niektórzy geolodzy, widocznie zapomniawszy tego terminu lub go nie znając, rosyjski termin sanacu przetłumaczyli jako zapasy albo używali obu słów nawet w jednym zdaniu jako synonimów: <...> zasobów wody słodkiej, rozpoznać więcej zapasów wody mineralnej- )". Ponadto ilość słabo zbadanych kopalin zaczęto nazywać resūrsais. Obecnie w pismach Litewskiej Służby Geologii Państwowej używany jest tylko jeden termin - zasoby, natomiast geolodzy zapasami nazywają wydobyte i złożone w magazynie, powiedzmy, na sezon zimowy, kopaliny oraz inne materiały. W hydrogeologii przez cały czas używany jest termin filtr. Jest to pewne urządzenie, które podtrzymuje ścianę otworu studni warstwy wodonośnej, aby nie osypywały się z niej skały i aby ich cząstki nie dostawały się do otworu, a jednocześnie swobodnie przepuszcza wodę, czyli pełni funkcję sita. Woda przecedza się w nim przez pewne otworki, siatki wykonane z metali nierdzewnych, tworzywa sztucznego, włókna szklanego i innych materiałów. Jednak filtr będzie można nazwać sitem dopiero wtedy, gdy sami hydrogeolodzy tak postanowią, ponieważ obecnie terminy te są różnie oceniane. Na przykład w „Litewskiej Encyklopedii Radzieckiej” opisano filtr, natomiast sito nie jest wymienione. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (Wilno, 1972) filtr i sito są równorzędnymi synonimami. W górnictwie terminy te mają różne znaczenia: sito służy do przesiewania, a filtr do osadzania, na przykład pyłów z powietrza za pomocą ładunku elektrycznego. Wspomniano jedynie o różnorodności użycia kilku terminów górniczych, a jest ich więcej. Używanie terminów międzynarodowych, gdy istnieje litewskie słowo, jak pokazuje przykład filtra i sita, zależy przede wszystkim od zdecydowanej decyzji językoznawców oraz jej ir uzasadnienia i zgody użytkowników. ‘Prace geologiczne jo ir Radzieckich Na Litwie. — V., 1977. P. 61 46