Dėl nevienareikšmiško fizikos terminų vartojimo

Kostas UŠPALIS O NIEJEDNOZNACZNYM STOSOWANIU TERMINÓW FIZYCZNYCH Aby termin naukowy był dobry i wygodny w użyciu, powinien być jednoznaczny, poprawny językowo, w miarę możliwości odpowiadać treści pojęcia, być krótki, dźwięczny itp. Najważniejszą cechą dobrego terminu jest jego jednoznaczność – jednemu pojęciu powinien odpowiadać jeden termin, a każdy termin powinien określać tylko jedno pojęcie (pojęcie ⇄ termin). W przeciwieństwie do języka literatury pięknej synonimiczność w terminologii nie jest zaletą, lecz wadą. Oczywiście, aby termin był naprawdę dobry, sama jednoznaczność nie wystarczy; powinien on spełniać także pozostałe wymienione wymagania. Jeśli jednak pozostałe wymagania będą spełnione, a termin będzie niejednoznaczny, będzie zły – nie będzie mógł właściwie pełnić swojej funkcji, a niekiedy będzie powodował zamieszanie. Przeciwnie, termin jednoznaczny, nawet jeśli pod innymi względami nie jest wysokiej jakości, może być w ostateczności używany, nie powodując żadnego zamieszania. Mimo to wiele, nawet podstawowych terminów fizycznych jest u nas często używanych niejednoznacznie, zwłaszcza gdy stosuje się je w kilku gałęziach nauki. Wymienię kilka przykładów niejednoznacznego stosowania podstawowych terminów fizycznych i zastanowię się nad możliwościami uniknięcia tej niejednoznaczności. Charakterystyka, wyraz międzynarodowy, jest często używany przez fizyków w co najmniej kilku znaczeniach: opis, wielkość charakterystyczna, charakterystyczna zależność (krzywa) itp. Wieloznaczności można tu uniknąć, stosując litewski termin odpowiadający danemu znaczeniu. Być może Charakterystyka można stosować tylko w jednym, najbardziej rozpowszechnionym znaczeniu – krzywej charakterystycznej (na przykład voltamperinė charakteristika). Galia. Należy używać tego terminu wyłącznie w znaczeniu pracy wykonanej w jednostce czasu (zmiany energii w jednostce czasu). Do określenia właściwości opisującej zdolność jakiegoś urządzenia lub materiału należy używać terminu geba (te dwa terminy są rozróżniane we wszystkich językach), np.: sugerties geba, atspindžio geba, skiriamoji geba. Greitį należy stosować wyłącznie w znaczeniu zdefiniowanym już na samym początku nauczania fizyki w szkole – drogi przebytej w jednostce czasu. Do określania szybkości różnych zjawisk należy używać terminu spartos, a jeśli zjawisko jest okresowe – terminu dažnio. 41 Impulsas – to iloczyn wielkości fizycznej i przedziału czasu, w którym działanie jest opisywane przez tę wielkość, np.: jėgos impulsas, srovės (stiprio ar įtampos) impulsas, šviesos impulsas, garso impulsas. Nie należy nazywać impulsu ilości ruchu (mv lub E/c). Tylko judesio kiekio zmiana jest równa impulsowi jėgos impulsui, który tę zmianę spowodował. Koncentracija – stosunek ilości niezależnego składnika (komponentu) układu (mieszaniny, roztworu, stopu) do ilości całego układu. Wyraża się ją w procentach. Jest to wielkość bezwymiarowa. Ostatnio w fizyce ciała stałego, a nawet w podręcznikach dla szkół średnich, zaczęto mylić ją z dalelių (skaičiaus) tankiu – liczbą cząstek w jednostce objętości, wielkością wymiarową. Modulis – wielkość fizyczna opisująca odkształcenie ciała – współczynnik proporcjonalności między odkształceniem ciała (wydłużeniem, kątem) a siłą, która je odkształca (odwrotność współczynnika odkształcenia), np.: tamprumo (Jungo) modulis, šlyties modulis, sąsūkos modulis. Gdy mówi się jėgos modulis, slėgio modulis, należy rozumieć, że mowa o odkształceniu wywołanym przez tę siłę lub to ciśnienie. W literaturze fizycznej (podręcznikach dla szkół średnich) nie należy używać zapożyczonego od matematyków terminu „moduł” w znaczeniu wartości (algebraicznej, zespolonej, wektorowej) wielkości modulis zamiast absoliučioji dydžio vertė. Należy wspomnieć, że w innych gałęziach nauki (technice budowlanej, elektronice) termin modulis ma również inne znaczenia, ale nie należy ich stosować w fizyce. Momentas. To iloczyn wielkości fizycznej i pewnej potęgi odległości od punktu odniesienia (ARn). Np.: jėgos momentas rF, judesio kiekio momentas rp, elektrinio dipolio momentas er, inercijos momentas mr2 (drugi moment masy). Często używa się też wyrażenia laiko momentas. Zgodnie z ogólnym znaczeniem momentu powinien to być iloczyn czasu i odległości tr. Jednakże laiko momentas jest używany w znaczeniu bardzo krótkiego okresu lub punktu na osi czasu. Tego terminu nie należy używać w fizyce w takich znaczeniach. Krótki okres należy nazywać akimirka, a punkt na osi czasu po prostu laiku. Na przykład zamiast mówić pradiniu momentu, należy powiedzieć pradiniu laiku, pradžioje, šūvio momentu – šūvio laiku (akimirką), momentaliai – akimirksniu (staigiai). Perėjimas – zmiana stanu układu. Jest to termin nieeufoniczny i wieloznaczny. FTŽ proponuje zastąpić go, zależnie od znaczenia, trzema termi- 42 …ach: 1) przemiana – gdy zmienia się stan skupienia systemu lub jego podstawowe właściwości, 2) skok – gdy stan systemu (cząstki) zmienia się bardzo gwałtownie (w jednej chwili), a czasu trwania zmiany nie bierze się pod uwagę, 3) złącze – niewielki obszar między obszarami o różnym przewodnictwie (w fizyce półprzewodników). Promień. To bardzo rozpowszechnione słowo, zarówno w języku potocznym, jak i jako termin naukowy. Jest jednak dwuznaczne: 1) w sensie geometrycznym oznacza odległość od środka, 2) w sensie fizycznym – emitowane światło (strumień fotonów). Najczęściej te znaczenia można bez trudu rozróżnić na podstawie tekstu. Czasami jednak powoduje to trudności, gdy w tym samym zdaniu promień użyty jest w obu znaczeniach. Np.: Gwiazdy o małym promieniu (karły) emitują więcej krótszych promieni niż gwiazdy o dużym promieniu (olbrzymy) albo gdy elektron przeskakuje między orbitami o małym promieniu, położonymi bliżej jądra, emitowane są krótsze promienie. Oczywiście można uniknąć dwuznaczności, zastępując słowo „promień” w znaczeniu geometrycznym innym wyrazem, a zamiast „krótsze promienie” użyć w znaczeniu fizycznym określenia „światło o krótszych falach”. Mimo to lepiej byłoby, gdyby zamiast geometrycznego promienia używać innego terminu, na przykład szprychy, jak kiedyś proponowano. Struktura. Fizycy często używają tego międzynarodowego terminu w dwóch znaczeniach: 1) określony badany przedmiot (obiekt) – wytwór, próbka, 2) sposób zbudowania badanego przedmiotu – budowa. Dlatego, aby uniknąć wieloznaczności, lepiej używajmy polskich terminów wytwór i budowa. Z podanych przykładów wynika, że tym samym terminem często określa się wielkości dość różne, o odmiennych wymiarach, np.: prędkość i szybkość, moc i zdolność, stężenie i gęstość, chwila czasu i moment wielkości fizycznej. Są to najprostsze przykłady wieloznacznego użycia terminów. Znacznie więcej niejasności związanych z wieloznacznością terminów pojawia się przy opisywaniu bardziej złożonych pojęć z węższych dziedzin, zwłaszcza zapożyczonych z innych języków lub z nich przetłumaczonych. Autorzy podręczników (szczególnie dla szkół średnich) i tłumacze powinni zwracać większą uwagę na wieloznaczne użycie terminów i częściej konsultować się ze specjalistami w dziedzinie terminologii – fizykami i językoznawcami. 43