Dėl nevienareikšmiško fizikos terminų vartojimo

Kostas UŠPALIS W SPRAWIE NIEJEDNOZNACZNEGO STOSOWANIA TERMINÓW FIZYCZNYCH Aby termin naukowy był dobry i wygodny w użyciu, powinien być jednoznaczny, poprawny ir językowo, w miarę możliwości odpowiadać treści pojęcia, być krótki, dźwięczny itd. Najważniejszą cechą dobrego terminu jest jednoznaczność: jednemu pojęciu powinien odpowiadać jeden termin, a każdy termin powinien określać tylko jedno pojęcie (pojęcie termin). W przeciwieństwie do języka literatury pięknej synonimiczność w terminologii nie jest zaletą, lecz wadą. Oczywiście, aby termin był jo naprawdę dobry, — sama jednoznaczność nie wystarcza; musi on spełniać także inne wspomniane wymagania. Jeżeli jednak inne wymagania będą spełnione, a termin będzie wieloznaczny, będzie on zły — nie będzie mógł właściwie spełniać swojego 2 przeznaczenia i niekiedy będzie powodował zamieszanie. Przeciwnie, termin jednoznaczny, nawet jeśli pod innymi względami jest niskiej jakości, w ostateczności może być używany, nie powodując żadnego zamieszania. Niemniej jednak niemało nawet podstawowych terminów fizyki jest przez nas często używanych niejednoznacznie, zwłaszcza gdy są stosowane w kilku gałęziach nauki. Wspomnę o niejednoznacznym użyciu kilku podstawowych terminów fizyki i rozważę możliwości uniknięcia tej niejednoznaczności. Charakterystyka, słowo międzynarodowe, jest przez fizyków często używane co najmniej w kilku znaczeniach: opis, wielkość charakterystyczna, zależność charakterystyczna (krzywa) itd. Tej wieloznaczności można uniknąć, używając odpowiadającego znaczeniu terminu litewskiego. — Termin „charakterystyka” być może można stosować tylko w jednym, najbardziej rozpowszechnionym znaczeniu — krzywa charakteryzująca (na przykład charakterystyka woltamperowa). Moc. Należy stosować wyłączn- — ie w znaczeniu praca wykonana w jednostce czasu (zmiana energii w jednostce czasu). Do określania właściwoar ści materiału jakiegoś urządzenia (jego) zdolności należy stosować termin „zdolność” (te du terminy są wyróżniane we wszystkich językach), np.: zdolność pochłaniania, zdolność odbijania, zdolność rozdzielcza. Prędkość należy stosować wyłącznie w znaczeniu określonym już od początku nauczania fizyki w szkole: droga — przebyta w jednostce czasu. Do opisywania szybkości przebiegu różnych zjawisk o należy stosować termin „szybkość”, a jeśli zjawisko jest okresowe — termin „częstotliwość”. 41 Impuls to — iloczyn wielkości fizycznej i przedziału su czasu, w którym wielkość ta charakteryzuje dane zjawisko, np.: impuls siły, impuls prądu (natężenia napięcia), impuls światła, impuls ar dźwięku. Nie należy nazywać impulsem ilości ruchu (mv ar E/c). Tylko zmiana ilości ruchu jest równa tą impulsowi siły, która tę zmianę spowodowała. Stężenie — niezależnego składnika systemu (mieszaniny, roztworu, stopu) stosunek ilości składnisu ka do ilości całego systemu. Ji wyrażane w procentach. Jest to wielkość bezwymiarowa. W ostatnim czasie w fizyce ciała stałego, nawet w ir podręcznikach szkół średnich, zaczynamy jį mylić ti su cząstek gęstość cząstek — (liczbowa) z liczbą cząstek w jednostce objętości, wielkością wymiarową. | Moduł jest — wielkością fizyczną charakteryzującą odkształcenie ciała, — współczynnikiem proporcjonalności między odkształceniem ciała (wydłużeniem, kątem) ir jį siły deformujące (odwrotność współczynnika deformacji), np.: moduł sprężystości (Younga), moduł ścinania, moduł skręcania. Gdy mówi się o module siły, module ciśnienia, należy rozumieć, że mowa jest o deformacji wywołanej ciśnieniem tej siły. W literaturze fizycznej ar (podręcznikach szkół średnich) nie należy używać zapożyczonego od matematyków terminu moduł iš wielkości (algebraicznej, zespolonej, wektorowej) zamiast wartość bezwzględna wielkości. Należy wspomnieć, że w innych dziedzinach nauki (technice budowlanej, elektronice) termin moduł ma jeszcze inne znaczenia, ale nie należy ir ich używać w fizyce. Moment. Jest to iloczyn wielkości fizycznej su i pewnej potęgi odległości od punktu odniesienia (AR"). Np.: moment siły rF, moment pędu rp, moment elektrycznego dipola er, moment bezwładności mr? (drugi moment masy). Często używane jest również połączenie moment czasu. Zgodnie z ogólnym znaczeniem momentu powinien to być iloczyn ir odległości czasowej tr. Jednak moment czasu jest używany w znaczeniu bardzo krótkiego okresu lub punktu na osi czasu. W tych znaczeniach termin ten nie powinien być używany w fizyce. Krótki okres należałoby nazywać chwilą, a punkt na osi czasu po prostu czasem. o Np. zamiast mówić w początkowym momencie, należy mówić w początkowym czasie, na początku, w chwili strzału — w czasie — strzału (chwilę), momentalni- — e, natychmiast (nagle). Przejście — — zmiana stanu układu. Jest to termin ir wieloznaczny i niezgrabnie brzmiący. W FTŻ proponuje jį się zastąpić go, zależnie od 42 znaczenia, trzema terminami: 1) przemiana — gdy zmienia się stan skupienia układu albo jego podstawowe właściwości, 2) skok — gdy stan układu (cząstki) zmienia się bardzo gwałtownie (momentalnie) i nie uwzględnia się okresu zmiany, 3) złącze — niewielki obszar między obszarami o różnej przewodności (w fizyce półprzewodników). Promień. To bardzo rozpowszechnione słowo zarówno w języku codziennym, jak i jako termin naukowy. Jest jednak wieloznaczne: |) w sensie geometrycznym jest to odległość od środka, 2) w sensie fizycznym — emitowane światło (strumień fotonów). Najczęściej te znaczenia łatwo rozróżnić na podstawie tekstu. Czasami jednak powoduje to niedogodności, gdy w tym samym zdaniu słowo „promień” zostaje użyte w obu znaczeniach. Np. : Gwiazdy o małym promieniu (karły) emitują więcej krótszych promieni niż gwiazdy o dużym promieniu (olbrzymy) albo Przy przeskoku elektronu między orbitami o małym promieniu, położonymi bliżej jądra, emitowane są krótsze promienie. Oczywiście można tu uniknąć wieloznaczności, zastępując słowo „promień” w sensie geometrycznym innym słowem, o zamiast mówiąc w sensie fizycznym „krótsze promienie” „światło o krótszych falach”. Mimo wszystko lepiej byłoby jednak, gdybyśmy zamiast terminu „promień geometrii” mieli inny termin, na przykład „szprycha”, jak kiedyś proponowano. Struktura. Ten międzynarodowy termin jest często używany przez fizyków w dwóch 1) znaczeniach: pewien badany przedmiot (obiekt), — twór, próbka, 2) sposób utworzenia badanego — przedmiotu, budowa. Dlatego, aby uniknąć wieloznaczności, lepiej używajmy litewskich terminów „twór” i „budowa”. ir Iš Z przytoczonych przykładów widać, że tym samym terminem często nazywa się mi całkiem różne wielkości o różnych wymiarach, np.: prędkość — szybkość, moc — zdolność, ir stężenie — gęstość, ir chwila czasu — moment ir wielkości fizycznej. ir Są to najprostsze przykłady niejednoznacznego użycia terminów. Znacznie więcej niejasności związanych z niejednoznacznymi terminami pojawia się przy opisywaniu bardziej złożonych pojęć z węższych dziedzin, zwłaszcza zapożyczonych i przetłumaczonych z innych języków. ar iš Į Na niejednoznaczne użycie terminów większą uwagę powinni zwracać autorzy podręczników (zwłaszcza szkół średnich), tłumacze, a ir także częściej konsultować się ze su specjalistami w dziedzinie — terminologii, fizykami i językoznawcami. 43