Psichologijos žodynas

przeprowadzana przez nas lekcja, przeprowadził lekcję w takim znaczeniu: “Kiedy mówimy "nauczyciel prowadzi lekcję", mamy na myśli proces, “prowadził lekcję" — oznacza, że jej nie ukończył, o “przeprowadził — ją lekcję" ir prowadził i ukończył" (s. 18). Jednak czasownik atlikti niekoniecznie wiąże się z su ukończeniem prowadzenia ir lekcji, może — oznaczać nauczenie się, np.: ir odrobić pracę domową, wykonać zadania. Zatem może “przeprowadził lekcję" mogłoby być rozumiane ir także jako “był na vo lekcjach", “nauczył się lekcji". Kończąc, należy powiedzieć, że uwagi te w żaden sposób nie umniejszają naukowej i normatywnej na wartości słownika. ir Publikacja ta zachęca do dalszego zainteresoir wania się rozwojem nauki pedagogicznej ir jo litewską terminologią. Nijolė Banevičienė SŁOWNIK PSYCHOLOGII Pojawienie się każdego nowego słownika terminów jest ważnym wydarzeniem zarówno dla danej dziedziny nauki, jak i dla terminologii w ogóle. ir Tym bardziej, jeśli słownik ten jest pierwszy, ponieważ może on zadecydować o tym, jaka będzie terminologia tej dziedziny, a także ukazuje orientacje o samej nauki oraz ir przynajmniej w pewnym stopniu jej dalszy rozwój. jo Psychologią zaczęto interesować ir się, a jej terminy tworzono jeszcze w przedwojennej Litwie. St. W opracowanych przez Šalkauskisa słowniczkach filozofii i pedagogiki (ten drugi, prawdę mówiąc, ostatecznie nie został wówczas wydany) możemy znaleźć również dość wiele terminów psychologicznych (odczucie, świadomość itd.). Później także nie zapominano o psychologii: drukowano artykuły i książki (choć być może nie było ich wystarczająco dużo), w których, rzecz jasna, nie można było się obejść bez terminów z tej dziedziny. Jednak pierwszy słownik ukazał się dopiero w 1993 roku. Jest to „Słownik psychologii” wydany przez Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Jak twierdzą sami autorzy słownika, jest on przeznaczony zarówno dla psychologów, jak i specjalistów z innych dziedzin czy po prostu osób interesujących się psychologią w celach samokształceniowych. Z tego powodu słownik powinien być opracowany z niezwykłą starannością. Niewiele! Słownik psychologii. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. 368 s. 102 specjaliści z innych dziedzin kupują i czytają słowniki terminów fizycznych czy matematycznych, natomiast wiedza psychologiczna i jej terminy są potrzebne niemal wszystkim przedstawicielom nauk społecznych lub humanistycznych, dlatego wpływ słownika na język społeczeństwa w każdym razie będzie większy. Objętość „Słownika psychologii” nie jest duża (368 stron), jednak na początek w zupełności to wystarcza. Nie można też zbytnio krytykować jakości poligraficznej (zwłaszcza jeśli porównalibyśmy ją z innymi słownikami wydanymi w ostatnim czasie). Format jest niewielki, ale wygodny dla czytelnika. Redaktorzy słownika opierali się na wydanym w języku rosyjskim „Krótkim słowniku psychologii” (Kpatkuii ncuxonoruueckuii cJioBapb/ [Tos ob1ueii penakuueii A.B. [Tetposckoro u Sipontesckoro. M., 1985), materiały przedstawione przez litewskich naukowców. Obok litewskich terminów hasłowych podano rosyjskie i angielskie odpowiedniki, a na końcu słownika — indeksy terminów w tych językach oraz krótkie biografie wybitniejszych psychologów. Można by mieć wątpliwoar ści, czy wystarczą tylko ir rosyjskie i angielskie odpowiedniki. Jeśli nie można było podać odpowiedników francuskich, koniecznie należało zamieścić przynajmniej niemieckie. Wielu słynnych psychologów było przecież Niemcami lub Austriakami. Be wówczas, mając ne odpowiedo niki w dwóch lub większej liczbie języków, redaktorzy mogliby łatwiej ar jų zdecydować, czy proponowany do stosowanir ia termin jest rozpowszechniony w innych językach (w tym przypadku również bardzo pomóc mógłby niechętny zapożyczeniom język niemiecki). Pewnym zarzutem wobec redaktorów byłoby ir to, że praktycznie nie podano wskazówek, jak korzystać ze słownika. Czytelnikowi pozostaje, jak twierdzą sami psychologowie, ir korzystać z metody prób i błędów (zob. p. 166 zamieszczony artykuł metoda prób i błędów). Nie ir wiadomo, które terminy zaleca się stosować, a które przedstawiono jedynie jako istniejące — być może są takie, które są używane, o ale które można zastąpić znacznie lepszymi? ). (o ir Ar czy są używane, ale niezalecane słowa? Z tego powodu nieco trudniej jest dostatecznie ir poważnie i šį dogłębnie badać słownik, dlatego można powiedzieć tylko to, co už podczas jį jego przeglądania chcąc nie chcąc rzuca się w oczy. Najprawdopodobniej nie ma takiej dziedziny nauki, która mogłaby (i chciałaby) obejść się bez terminów be międzynarodowych (lub przynajmniej uważanych za międzynarodowe). Wielu naukowców uważa tę cechę po šį prostu za niezbędny element języka naukowego, jednak czytelnikowi lub słuchaczowi nie zawsze udaje się zrozumieć taki język, w którym po litewsku często są tylko spójniki. A co 103 proponuje „Słownik psychologii”? Przecież często w języku żywy jest litewski, ja ir ir iš słowo pochodzące z innego języka. Który iš jų jest proponowany do używania, a który podawany jako jego synonim? Należy powiedzieć, że w większości przypadków autorzy słownika podają terminy litewskie, np.: widzenie obuoczne (jego synonim — widzenie binokularne), słuch obuuszny (słuch binauralny), pismo niewidomych (pismo wypukłe), odtwarzanie (reprodukcja), odtworzenie (rekonstrukcja), czujność (wigilum), gra dydaktyczna (gra zawodowa), psychologia pracy (psychologia przemysłowa), sen szybki (sen paradoksalny), stany obsesyjne (obsesje, anankazmy), sugestia (sugestia), niemota (mutyzm), równowaga układu nerwowego (równowaga procesów nerwowych), lęk podstawowy (lęk bazowy), język palców (język daktylny- ), samorealizacja (samoaktualizacja, samorealizacja), samobójstwo (suicyd), spostrzeganie (percepcja), pamięć krótkotrwała (pamięć operacyjna), wyobraźnia (fantazja), unikanie (eskapizm) ir itp. Nieco mniej jest przypadków, gdy proponowany do użycia termin pochodzi z innego języka, iš np.: autokoncepcja (obraz Ja, obraz własnej osoby), egoizm (samolubstwo), ekspektucja (oczekiwanie), epilepsja (padaczka), etnopsychologia (psychologia narodu), frigidyzm (ziębłość płciowa), Gestalt (całość), idealne Ja Aš (pożądane Ja), inkest (kazirodztwo), insdit (wgląd), intelekt (rozum), przeciwprzeniesienie (przeniesienie przeciwstawne), oligofrenia (upośledzenie umysłowe, niedorozwój umysłowy), personifikacja (uosobienie), hamowanie retroaktywne (hamowanie wsteczne), selektywność (wybiórczość), procesy sensoryczne (procesy czuciowe), zoopsychologia (psychologia zwierząt) itp.**ચ**.pl? ?? ir Część przedstawionych przykładów jest pod względem pochodzenia mieszana, dlatego logiczniej byłoby mówić o ne wyborze całego 0 terminu, a nie tylko jego jo członu. Czasami hybrydy tworzy się zupełnie bez potrzeby. be Np. badanie pilotażowe (synonim: eksperyment poszukiwawczy- ). Jeśli warianty są już koniecznie potrzebndu e, lepiej byłoby mieć przynajmniej jeden w języku litewskim. Aż proszą się o zamianę członów tych terminów (powstałyby: badanie poszukiwawcze, ir eksperyment pilotażowy). Trudno powiedzieć, ar czy używanie terminów pochodzenia nielitewskiego jest zawsze dostatecznie umotywowane. To, że takie samo słowo jest używane w języku rosyjskim i ir angielskim, 104 nie może być ir uznane za dostatecznie poważny argument: przecież właśnie z tych języków przenika najwięcej niepotrzebnych zapożyczeń. iš Koniecznie należałoir į by przyjrzeć się innym językom. Dziwne, że autorzy słownika, sami podając termin litewski, chętniej wybierają zapożyczenie z innych iš języków nawet wtedy, gdy ir litewski jest znacznie krótszy, a przynajmniej ar wygodniejszy do wymówienia. Przecież wielu terminologmą ir ów uważa krótkość i wygodę terminu za dość ważne wymaganie— mu ar a przynajmniej za rzecz pożądaną. Wśród podanych przykładów niemało jest przypadków, gdy krótszy jest termin litewski (savivaizdis, atrankumas, nuomaris, grįžtamasis slopinims, įžvalga, protas, jutiminiai procesai, laukimas, įasmeninimas). O wiele wygodniejsze i znacznie bardziej zrozumiałe byłyby terminy ir kraujomaiša, silpnaprotystė. W słowniku podano krótki i, jak się zdaje, dość trafny litewski odpowiednik terminu niemieckiego pochodzenia geštaltas — visybė. Nie jest jednak jasne, šį dlaczego tak obawia się pokazania litewskiego słowa: nie podano go jako synonimu przy haśle geštaltas, lecz wpisano o osobno jako odsyłacz su į šį słowo. Oczywiście gestalt, będąc ir częścią wielu terminów złożonych, jest używany bardzo szeroko, ale czy zwięzłość litewskiego terminu nie przeważyłaby nad jego ir jasnością? Nie można powiedzieć, że w słowniku nadmiernie nadużywa się wyrazów międzynarodowych. Jednak w wielu miejscach obrano najłatwiejszą drogę: słowo po prostu się lituanizuje i przedstawia jako termin, nawet nie ir próbując znaleźć odpowiedniego litewskiego słowa. Oczywiście sami językoznawcy nie stworzą ir nowych, naprawdę odpowiednich terminów psychologicznych. Konieczne jest, aby myśleli sami ir psychologowie. Tak czy ar inaczej, można przedstawić tę czy inną propozycję: ambidekstria 1) (jednakowe posługiwanie się obiema rękami, lewą i ir prawą) mogłaby być nazywana oburęcznością albo równoręcznością (por. leworęczność). Tym bardziej że po rosyjsku i ir angielsku podano ne jedynie ambidekstrię, ale inne terminy ir (ros. deynpaeopykocms, ang. two-handedness); 2) asistūvimas nie jest zbyt odpowiedni, ponieważ samo słowo jest dwuznaczne: bycie asystentem; (1. zalecanie się). 2. Najlepiej byłoby šį zastąpić słowo litewskim ir terminem meilinimasis. Ponieważ słowo to jest często używane jako czasownik, termin meilintis byłby jeszcze krótszy od asistuoti. ir už Także fleksibilimas (ros. 2u6Kocmb, ang. flexibility) mógłby być nazywany elastycznością, kauzūlinė (atrybucija, schema) przyczyno- — wą, kontaminū cija — pomieszaniem, kooperū cija —współpracą, 105 longitūdinis tyrimas badaniem — ciągłym, ar trwającym, sukcesyvūmas (przeciwieństwo jednoczesności) następstwem, kolejnością, — validimas ar (kryterium ir jakości psychologicznych narzędzi pomiaru eksperyment- — jų ów: trafność, adekwatność) — odpowiedniością. Be z tych uwag można wymienić ir pewien brak konsekwencji. Nie į zagłębiając się w ar jų problemy konsekwencji stosowania systematyczności terminologii, wystarczyłoby powiedzieć, że redaktorzy słownika w żaden sposób nie mogą się ar zdecydować, czy psychologowie ZSRR nadal ar istnieją, czy nie. To samo A. Łurija w jednym miejscu nazywany jest psychologiem ZSRR, o w innym (w jednym przypadku nawet na tej samej stronie) — psychologiem rosyjskim. Jednak takie niejednolitości bardzo łatwo skorygować. Należy sądzić, że redaktorzy słownika, przygotowując jego nowe wydania, niemało rzeczy poprawią, w tym także wspomniane niedociągnięcia. Być może poważniej zajmiemy się również tworzeniem litewskiej terminologii. Tym bardziej że, jak wynika z podanych przykładów, litewskie terminy są często zarówno jaśniejsze, jak i krótsze. Przecież psychologowie z pewnością chcą, aby rozumiało ich i czytało ich prace jak najwięcej osób. Birutė LENKTYTĖ JAK NIE NALEŻY PRZYGOTOWYWAĆ SŁOWNIKÓW Obecnie wydaje się niemało różnego rodzaju słowników, zwłaszcza słowniczków. Patrząc na liczby, można by wykrzykiwać z zachwytu zarówno nad rozmiarami pracy, jak i nad tak licznym gronem słownikarzy, autorów słowników oraz wydawców. Przecież od czasów starożytnych wiadomo, iš że ze wszystkich prac językowych najtrudniejsze jest pisanie słowników. O tick dużo pracujących! Jakie wielkie porywy lingwistyczne, po prostu loty! Prawdziwy złoty wiek leksykografii. Niestety, niestety... Przeglądając ne jeden z nowych owoców naszych leksykograficznych trudów, dość szybko trzeba się rozczarować: wielu — redaktorów i wydawców ir zbyt łatwo liczy na wzbogacenie leksykografii litewskiej. Pełno pośpiechu w pracy, osobliwości przygotowania ir i gromadzenia, po prostu tandety. Ne Jeden z redaktorir ów i wydawców okazuje nė się nie mieć najmniejszego pojęcia, jak ri słowniki powinny ir być pisane i jak wydawane. Jedna z iš najważniejszych, najbardziej ir owocnych i najbardziej autorytatywnych dziedzin pracy nad językiem litewskim zostaje doprowadzona do tego, by stać się leksykograficznym biznesem, swoistymi Gariūnai językoznawstwa. Bo į pierwsze miejsce 106