J. Balčikonis apie terminologiją

J. BALČIKONIS O TERMINOLOGII 1995 m. marca 25 d. minęło lat od 110 urodzin profesora Juozasa Balčikonisa. J. Balčikonis, — jeden z najwybitniejszych językoznawców ir Litwy, bronił i pielęgnował język litewski. Jeszcze studiując na Uniwersytecie Petersburskim, długo nie mógł się zdecydować, czy bardziej poświęcić się językoznawstwu, folklorowi, — czy tłumaczeniom- ". ar We wszystkich tych dziedzinach J. Balčikonis pozostawił wyraźny ślad. ir Praca poznawcza su J. Jablonskiu ir K. Būga zachęcił do jį podjęcia pracy badawczej ir nad rozwojem języka. J. Balčikonis był konsekwir entnym, wiernym J. zwolennikiem Jablonskisjo a, kontynuoir wał tradycje rozpoczętej pracy. 1930 m. mianowany redaktorem „Słownika języka litewskiego”, przez cztery dziesięciolecia kontynuował K. pracę rozpoczętą przez Būgę. Wybitne są zasługi profesora dla onomastyki, wiele uwagi poświęcał przeszłości języka i jego zabytkom. J. Balčikonis — był nauczycielem wielu litewskich językoznair wców. Ważny cenny J. Wkład Balčikoniį sa w teorię i praktykę kultury ir języka litewskiego. Jo dorobek obejmuje wszystkie najważniejsze dziedziny użycia języka ogólnego. Profesor nie był wielkim zwolennikiem nowości, nieco konserwatywnie i uparcie bronił swojego zdania, wszędzie i ir zawsze nawoływał, by opierać się na mowie ludu, był znakomitym ir znawcą języka ludowego. J. Balčikonis nie lubił sztucznyir ch słów o nieudanej budowie, jų zamiast nich wolał raczej używać słów zapożyczonych. 1925 m. w artykule Pisał: „O pracy komisji terminologicznej”: „Tworzenie terminów dla takich słów jak geografia, historia, geometria, trygonometria, geologia itd. ir uważam za próżną pracę, — przecież nikt, nawet sami terminolodzy, nie będzie jų używał, moim zdaniem, takich neologizmów, język bardziej by zepsuły niż poprawiłyTM.” „Pu pkis A, Mažiulis V. Juozas Balčikonis //Balčikonis J. Rinktiniai raštai. Wilno, 1978. T. 1. S. 8. *Keinys S. J. Zagadnienia językoznawstwa Balčikonisa // Kultura języka. 1085. Zeszyt. 48. S. 10. *Balčikonis J. W sprawie pracy Komisji Terminologicznej // Balčikonis J. Pisma wybrane. Wilno, 1978. T. 1. S. 46. 66 J. Artykuły Balčikonisa są interesujir ące również dziś, poruszają bowiem przynajmniej w pewnym stopniu kwestie ir aktualne dla współczesnych prac terminologicznych. Poniżej przedstawiamy J. myśli Balčikonisa dotyczące kwestii terminologicznych. Tworzenie nowych słów, rozpoczęte przez pierwszych pisarzy, trwało nieprzerwanie przez cały czas i trwa do ir dziś. Iš Spośród pisarzy wyróżniających się obfitością neologizmów, tuż przed czasami „Aušry” będzie Daukantas. W swoich pismach poruszał bardzo różne dziedziny życia kulturalnego, w każdej z nich wprowadził niemałą liczbę ir neologizmów. Na przykład, opisując ko wojny, dał prawdopodobnie całą terminologię wojskową. Po „Aušrze” ir późniejsi pisarze, którzy szczególnie troszczyli się o czystość języka, aby wyrażać nowe pojęcia i zastępować barbarzyzmy, tworzyli bardzo wiele neologizmów. Iš Spośród to wszystkich pisarzy najwięcej zasług będzie miał Jablonskis, przyczyniając się niemal do stworzenia terminologii we ir wszystkich dziedzinach naszego życia naukowego i praktycznego. Dziś stale używamy neologizmów, z su którymi tak się zżyliśmy, że wydaje nam się, iż są to najżywsze słowa, że nigdy nikomu nie trzeba było się nad nimi głowić. jų Oto kilka takich słów: zapałka, okulary, gazeta, pociąg, pocisk, szkoła. A więc słowa sztucznie utworzone, wszelkiego rodzaju terminy, wchodzą do naszego języka codziennego i stają się jego nierozłączną częścią. į nę Jų jest wiele. Lecz o wiele więcej mamy terminów samego iš żywego języka, który przyniósł nam je z zamierzchiš łej starożytności. Weźmy [...) narzędzia rolnicze: pług, bronę, koła, albo statki, sieci, odzież ludzką, potrawy — ileż tam terminów tak — pięknie utworzonych ir przez język! Albo weźmy samo ciało człowieka, zwierzę, ptaka — ileż tam znajdziemy ar terminów — anatomii i fizjologii. Terminów geograficzar nych można dostarczyć przy rzekach, jeziorach, morzu, górach itd. i ir G można niemal nieograniczenie zwiększać nazwy zwierząt, ir owadów i roślin. W porównaniu z terminami żywego języka terminy tego języka wyglądają jak po prostu sztucznie iš utworzone przez į naśladowanie obcej š mowy; po dodaniu do listy terminów żywego języka nazw zwierząt, ptaków i ryb liczba sztucznie utworzonych terminów jest bardzo mała. o Co więcej, są one dla nas zrozumialsze i jaśniejso ne os ze, ponieważ odpowiadają 67 duchowi ir żywego języka i naszemu sposobowi myślenia. Dlatego zrozumiałe jest, dlaczego żywy język po pewnym rų czasie odrzuca wielką liczbę neologizmów, których użyto. Iš to Wynika z tego nauka, że tworząc termin, należy przede wszystkim przyjrzeć się į żywemu językowi; jeśli nie ar znajdziemy tam odpowiedniego słowa, 1939 m. Nasz język i terminologia // Balčikonis J. Pisma wybrane. V., 1978. T. 1. P. 164. Czasami ktoś zwraca į się do redakcji słownika języka litewskiego, chcąc otrzymać terminy do jakiejś dziedziny nauki. Często redakcja nie może spełnić tego to życzenia. Redakcja słownika jedynie zbiera słowa ir według to alfabetu. Wśród jej zbiorów znajduje się oczywiście niemało ir terminów, iš z których jedne są potrzebne różnym gałęziom nauki, inne zaś sprawom — życia codziennego. Większość terminów jest sztuczna, ale nie brakuje też ir żywych, zaczerpniiš ętych z języka ludowego. Terminy te odznaczają się ir jasnością i precyzją. W języku ludowym jest znacznie więcej terminóiš w, niż niejeden — ne z nas sądzi — nie tylko dotyczących życia codziennego, ale ir iš dziedziny nauki. Szczególnie wiele terminów mogłyby znaleźć te nauki, które bardziej dotyczą życia ludu, powiedzmy, medycyna, prawo, agronomia. ir 1946 r. Zbierajmy żywą terminologię // Balčikonis J. Pisma wybrane. Wilno, 1978. T. 1. P. 194. Nasz język jest o wiele bogatszy, niż ktokolwiek mógłby sądzić. Warto bardziej ja się zatroszczyć, warto zbierać słowa. Warto zbierać nie tylko dla ne nauczycieli, lecz także dla lekarzy, ir prawników, agronomów, matematyków — dla ir wszystkich, którzy mają kontakt z ludem. su Tam znajdują się największe iš bogactwa naszego języka, tam możemy be ko zebrać wiele żywej, pięknej terminologii. Tamże. P. 195. Przygotowała Jolanta GAIVENYTĖ 68