M. Daukšos „Katekizmui“ – 400 metų

ECHA PRZESZŁOŚCI M. DAUKŠOS „KATECHIZMOWI” — 400 ROKU W okresie kształtowania się piśmiennictwa litewskiego, prawie pół wieku po ukazaniu się po M. „Katechizmu” Jakuba Ledesmy „Kathechizmas” Lub Nauka każdemu chrześcijaninowi obowiązkowa... Wyłożona iz Języka Polskiego... przez Księdza Mikołaja Daukszę Kanonika Żmudzinów". To pierwsze litewskie wydawnictwo katolickie zostało wydrukowane w Wilnie 1595 m. w drukarni jezuitów (w druku drukarnia nie została podana). Tego katechizmu wydrukowano niewielką liczbę egzemplarzy, ponieważ sam M. Daukša w przedmowie do swojej 1599 m. „Postyli” nie jo wspomina, ir mówi, że w swojej postylli chce dać „początek ir zachęty do miłowania języka ojczystego” . Jedną część katechizmu stanowi „Krótki Sposób Wyznania lub Spowiedzi Grzechów Dla tych, tu którzy często korzystają z tego Sakramentu” Ši część jest szczególnie interesująca z tego względu, że zamieszczono w niej dwie pierwsze znane litewskie pieśni katolickie: “Malda S. Tamosziaus izg Aguino" ir “Salve Regina (Sweika Karalyczia)”!. Ten katechizm — to pierwsza litewska książka Wielkiej Litwy Księstwie. W tym czasie w systemie litewskiego języka pisanego dominował styl kościelny, a jego jo rozwój opierał się na pismach o treści religijnej. M. Katechizm Daukšy jest interesujący dla terminologów, ponieważ znajdujemy w nim niemało leksyki religijnej i związanej z nią dziedzin. Przytaczamy kilka cytatów o katechizmie M. Daukšy z prac litewskich naukowców. M. Daukša znacznie częściej niż pierwsi pisarze Małej Litwy w swoich przekładach używa litewskich słów zebranych z ówczesnego języka żywego lub swoiście przystosowanych do tłumaczenia słów obcych. <...> Specjalnych neologizmów, utworzonych przez niego samego lub zaczerpniętych z innych źródeł (Biržiška V. Senųjų lietuviškų knygų istorija. Chicago, 1953. T. 1. S. 168–169. 53 wziętych, używa ich znacznie mniej. Skardžius Pr. Tworzenie wyrazów w języku litewskim. W., 1943. P. 590-591. Brak terminów i nowych słów był bardzo duży, a Daukša pilnie szukał litewskich odpowiedników. Niektóre rzeczy nazywa się kilkoma słowami, np.: išgelbėtojas, po išgelbėjas gelbėtojas; nieosiągnięcie i obrzmienie; grzech, ir zgrzeszenie, wina, wykroczenie i dług; opinia i odczucie; upokorzenie, uniżenie się i poniżenie się; zachęta i wzmocnienie; pomoc, wsparcie i udzielenie pomocy; zwyczaj i przyzwyczajenie; zatopienie, potępienie, zaginięcie i zagłada; przemyślenie i zrozumienie itd. Utrudniało to stabilizację leksyki literackiej, ale na początku piśmiennictwa litewskiego zróżnicowanie leksykalne było nieuniknione" Kruopas J. Paralelizmy leksykalne w języku katechizmu Daukšy//W: : Zagadnienia językoznawstwa litewskiego.V., 1960. T. 3. S. 243. Liczne i różnorodne paralelizmy leksykalne DK wskazują na ogromne twórcze wysiłki autora, aby jak najdokładniej, najbardziej zrozumiale i najbardziej po litewsku przetłumaczyć z języka polskiego Katechizm Ledesmy oraz uczynić go, dzięki ludowemu i bogatemu językowi, dostępnym dla możliwie najszerszego kręgu czytelników znających język litewski. W tym celu obficie wykorzystywane są bogate i niewyczerpane skarby leksyki języka ludowego. Wiele starych litewskich słów zostaje na nowo zinterpretowanych poprzez nadanie im treści religijnej. ją Na przykład nowe znaczenie w katolicyzmie DK zyskują słowa: bóg, niebo, wina, grzech, piekło, dusza, święty, pan i inne. ir To umożliwiło Daukszowi uniknąć niepotrzebnych zapożyczeń, używanych przez niedbałych tłumaczy albo pojawiających się później, wraz ze wzrostem wpływu polonizacji poprzez ir Kościół, dwory i innymi drogami, w religijnych tekstach żargonowych (np. griekas, pekla, dūšia, ponas, viera, vieryti itd.). ir Dauksza śmiało wprowadzał do języka į literackiego słowa ludowego języka mówionego, nadając im w wielu miejscach znaczenia przenośne, bardziej abstrakcyjne, a 54 tym samym wzbogacając semantykę ir leksyki języka literackiego. Do wyrażania nowych, rozmaitych abstrakcyjnych pojęć religijnych ir Dauksza tworzył wiele neologizmów, które znacznie zwiększyły DK Liczbę paralelizmów składniowych. Niektóre Neologizmy Daukšy (np. abejojimas, įkvėpimas, nusižeminimas, privalomas, pasmerkimas, supratimas) zostały trafnie ir utworzone i mocno zakorzeniły się w języku literackim. Tamże. P. 253-254. Niemało wspólnysu ch cech z późniejszymi M. dziełami Mažvydasa ir B. Vilento „Enchiridionu” jest ir M. Daukšy W tekście „Wierzę” (DK 23,-24,— VE 14-17), ale znacznie więcej ir różnic. M. Daukša usuwał obce wyrazy, szukał litewskich odpowiedników: pana zastępował słowem viešpats, paną — — merga, Ponską Pilota — Pontiškiu Pilotu, piekło — otchłanią, — grzechy grzechami, żywot — żywotem ir itd. Tekst dekalogu różni się jeszcze bardziej (w protestanckim jest wiele zapożyczeń i nielitewskich konstrukcji), tutaj podobieństwa nie rzucają się już w ir oczy. į Należy zauważyć, że M. Tłumaczenie dekalogu Daukšy znacznie różni się od ir polskiego oryginału, który jest o wiele krótszy i bardziej zwięzły. Charakterystyczne jest to, że w dziesiątym przykazaniu obok wspomnianego już wołu pojawia się osła M. Daukša zastępuje koniem (DK 74,). Podobieństwa ne znajdujemy tylko w tekście modlitw, ir ale poza tym nie. M. Daukšowi potrzebnych było wiele terminów i słów dla nowych pojęć; zrozumiałe jest, że mógł skorzystać z prac protestantów i stworzonyjų ch przez nich neologizmów, jeśli wydawały mu się odpowiednie i możliwe do ir przyjęcia. Takich wspólnych słów powstałanų by niemała liczba. Aby naświetlić i ustalić tę złożoną kwestię, rzeczywiś- — cie ką iš M. Daukša zaczerpnął iš od litewskich pisarzy protestanckich — — potrzebne byłyby specjalne badania. Nie ulega wątpliwości, że sam stworzył i wprowadził do języka literackiego ir znacznie į więcej słów, niż znalazł w pracach jų poprzedników. Lebedys J. Mikołaj Daukša. Wilno, 1963. P. 213. M. Daukša wprowadził niemało ważnych słów, potrzebnych życiu kulturalnemu. Wiele zaczerpnął z jų żywego języka, iš nadając im nową treść, zmieniając ich znaczenie. Inne stworzył sam, jeszcze inne przejął od wcześniejsiš 55 zych pisarzy (na przykład nauczyciel, czytelnik) i pomógł im ir się umocnić. Niełatwo obecnie ustalić, co rzeczywiście ir M. zostało stworzone przez Daukszę. Jest rzeczą zrozumiałą, że tylko jo część neologizmów się przyjęła. Na przykład nie przyjęły — się: prabilis, pratarmė, prakalba, išspaustas (używany już M. Mažvydasa) — išspausdintas. J. Kruopas twierdzi, że te słowa, które mocno zakorzeniły się w języku literackim, są M. neologizmami Daukšy: abejojimas, įkvėpimas, nusižeminimas, privalomas, pasmerkimas, supratimas. Be Niewątpliwie takich jo nowych tų wyrazów jest dość dużo. Nie wdając się szerzej į šį w tę kwestię i ir nie próbując ustalić, czy są ar to słowa stworzone przez samego M. Daukšę, czy zapożyczone skądinąd, ar warto iš wspomnieć o znajdujących się w przekładzie katechizmu terminach psychologic- — znych — nazwach wrażeń (odczuć): regėjimas (także widzenie), słyszenie, smakowanie, wąchanie, dotykanie (także dotyk), nazwy właściwości zdolności psychicznych, procesów, uczuć, nastrojów: mądrość (=rozum), pamięć (=pamięć), wola, poznanie (=poznawanie), miłość, radość, cierpliwość, dobroć dobroć), łagodność, powściągan- (= ie itp. ir Aby wyraźniej ukazać, jakie znaczenie dla kształtowania się języka literackiego miało M. tłumaczenie Daukšy, należy wymienić jeszcze co najmniej kilka słów z różnych dziedzin: autuvas, alga, buta (mieszkanie- ), robotnik, byt, żebrak, lekarz, miłośnik, sługa, miejscownik. Tamże. P. 219-220. Su dążeniem do przypodobania się przedstawicielom różnych dialektów, staraniami o stworzenie i rozwijanie, ir w miarę możliwości ir dla jak największego obszaru, języka literackiego związana charakterystyczna M. Cechą katechizmu Daukšy jest — bogactwo leksykalne, przejawiające się w obfitej synonimii, równoległym używaniu różnych słów z różnych dialektów, usuwaniu zapożyczeń oraz tworzeniu neologizmów. Najbardziej į rzuca się w oczy użycie paralelizmów leksykalnych. M. Daukša umieszcza je obok siebie, łącząc je spójnikami lub słowami łączącymi, to jest, a także dopisuje je ir na marginesach. Be Paralelizmy występują mų zresztą w ir różnych miejscach tekstu. W żadnym wcześniejszym ani me ir późniejszym wydaniu litewskim, z wyjątkiem M. postylli Daukšy, nie znajdziemy tylu zgromadzoir nych w ten sposób paralelizmów leksykalnych. Tamże. P. 214, 56 M. Daukša bardzo się zasłużył jako twórca języka literackiego, bogato wzbogacając jego leksykę, wprowadzając wiele słów żywej mowy, częściowo nadając im nowe znaczenia i przystosowując je do nowych, abstrakcyjnych pojęć, a także tworząc neologizmy, z których część jest używana do dziś. <...> Bogactwo leksyki, obfitość synonimiki, stylu literackiego ir iš stały, długotrwały walor zalążków — prozy artystycznej w literackiej spuściźnie M. Daukšy. Opierali się na nim inni pisarze, nawet po upływie kilku stuleci, rozwijając i wzbogacając język literacki, zubożony i zdegradowir any w okresie upadku. ir Tamże. S. 359. W katechizmie M. Daukšy z 1595 r. spośród 1670 słów zapożyczenia stanowią —220, tj. około 13%. <...> Jak widać z przedstawionych już iš danych statystycznych, najmniej zapożyczeń używali to autorzy katolickich pism tego okresu, zwłaszcza M. Daukša ir K. Sirvydas, któremu bardzo zależało na czystości i ludowości ir języka. Palionis J. Lietuvių literatūrinės kalbos istorija. V., 1979. P. 79-80. Ne nie tylko zmuszony potrzebą, lecz także w celu ir oczyszczania i wzbogacania języka tworzył neologizmy M. Daukša. Chcąc uczynić język swoich przekładów bardziej różnorodnym i bogatszym w słownictwo, czasami obok używanych przez siebie ludowych wyrazów sięgał także po neologizmy. Na przykład obok kalinio utworzył saitinį (więzień), obok derywa- — tu od „sandaros” (umowa), obok derywatu od — miejscownika „antvietį” (namiestek) ir itp. Także iš inne M. Wśród neologizmów Daukszy należy wymienić: arskaluonis „odszczepieniec”, būstimas „istota, substancja”, juodaknygis „czarownik”, malonéSirdus „miłosierny”, pirmamZinumas „wieczność (przedwieczność)”, svetimvyre „kochająca obcych mężczyzn”, wrmoteris „żonaty mężczyzna (matzonek)”, visaujimas „powszechność- ”... Tamże. P. 77. Opracowała Jolanta GAIVENYTĖ 57