M. Daukšos „Katekizmui“ – 400 metų

ECHA PRZESZŁOŚCI 400 LAT „KATECHIZMU” M. DAUKŠY W okresie kształtowania się piśmiennictwa litewskiego, niemal pół wieku po „Katechizmie” M. Mažvydasa, ukazał się „Kathechizmas Arba Mokslas kiekvienam krikszczioni privalus... Iżguldīta iz Lėżuwio Łankiszko... per Kunigą Mikalojų Daukszą Kanoniką Zemaiċiu” Jakuba Ledesmy. Ta pierwsza litewska publikacja katolicka została wydrukowana w Wilnie w 1595 r. w drukarni jezuitów (w druku nie podano nazwy drukarni). Nakład tego katechizmu był niewielki, ponieważ sam M. Daukša nie wspomina o nim w przedmowie do swojej „Postylli” z 1599 r. i mówi, że chce dać postyllę jako „początek i zachętę do miłowania języka ojczystego”. Jedną część katechizmu stanowi „Trumpas Budas Pasisakimo arba Ižpažinimo Nūdemiu Drin tu kurie dažnai wartoją tuo Sakramentu”. Część ta jest szczególnie interesująca, ponieważ zamieszczono w niej dwie pierwsze znane litewskie pieśni katolickie: „Malda S. Tamožiaus izą Aquino” i „Salve Regina (Sვეika Karalyczia)”1. Katechizm ten jest pierwszą litewską książką w Wielkim Księstwie Litewskim. Wówczas w systemie litewskiego języka pisanego dominował styl kościelny, a jego rozwój opierał się na pismach o treści religijnej. Katechizm M. Daukšy jest interesujący dla terminologów, ponieważ znajdujemy w nim wiele słownictwa religijnego i związanego z pokrewnymi dziedzinami. Przytaczamy kilka cytatów z prac litewskich uczonych na temat katechizmu M. Daukšy. M. Daukša w swoich przekładach znacznie częściej niż pierwsi pisarze Litwy Mniejszej używa litewskich słów, zebranych z ówczesnego języka żywego lub dostosowanych na swój sposób do tłumaczenia wyrazów obcych. <...> Specjalnych neologizmów, utworzonych przez siebie lub zaczerpniętych skądinąd 1 Biržiška V. Senųjų lietuviškų knygų istorija. Chicago, 1953. D. 1. P. 168-169. 53 używa on znacznie mniej. Skardžius Pr. Lietuvių kalbos žodžių daryba. V., 1943. P. 590–591. Brak terminów i nowych słów był bardzo dotkliwy, a Daukša z zaangażowaniem poszukiwał litewskich odpowiedników. Niektóre pojęcia nazywano kilkoma wyrazami, np.: wybawiciel, zbawca i wybawca; nicpoń i próżniak; grzech, grzeszenie, wina, wykroczenie i dług; opinia i odczucie; poniżenie, uniżenie i upokorzenie; pouczenie i umocnienie; pomoc, wsparcie i wspomożenie; zwyczaj i nawyk; zatopienie, potępienie, zatracenie i zguba; rozumowanie i zrozumienie itd. Utrudniało to stabilizację leksyki literackiej, ale na początku litewskiego piśmiennictwa zróżnicowanie leksykalne było nieuniknione Kruopas J. Leksiniai paralelizmai Daukšos katekizmo kalboje// Kn.: Lietuvių kalbotyros klausimai. V., 1960. T. 3. P. 243. Bogate i różnorodne paralelizmy leksykalne w DK świadczą o ogromnym wysiłku twórczym autora, by jak najdokładniej, najzrozumialej i jak najbardziej po litewsku przełożyć z języka polskiego Katechizm Ledesmy oraz uczynić go, dzięki ludowej, bogatej w słownictwo mowie, dostępnym dla jak najszerszego grona czytelników znających litewski. W tym celu obficie wykorzystano bogate i niewyczerpane skarby leksyki języka ludowego. Wiele starych litewskich słów zyskało nowe znaczenie, otrzymując nową treść religijną. Na przykład w katolickim DK nowe znaczenie zyskały bóg, niebo, wina, grzech, piekło, dusza, święty, pan i inne wyrazy. Pozwoliło to Daukšy uniknąć niepotrzebnych zapożyczeń, używanych przez niedbałych tłumaczy lub pojawiających się później wraz ze wzrostem wpływów polonizacyjnych za pośrednictwem Kościoła, dworów i innymi drogami, w żargonowych pismach religijnych (np. griekas, pekla, dūšia, ponas, viera, vieryti itd.). Daukša śmiało wprowadzał do języka literackiego słowa z ludowej mowy potocznej, często nadając im 54 znaczenia przenośne, abstrakcyjniejsze, wzbogacając tym samym semantykę leksyki języka literackiego. Aby wyrazić nowe pojęcia religijne i różne pojęcia abstrakcyjne, Daukša tworzył wiele neologizmów, które znacznie zwiększyły liczbę paralelizmów leksykalnych w DK. Niektóre neologizmy Daukšy (np., wątpienie, natchnienie, pokora, obowiązkowy, potępiony, rozumienie) zostały trafnie utworzone i trwale zadomowiły się w języku literackim. Tamże. S. 253–254. W tekście „Wierzę” M. Daukšy (DK 23, 24, VE 14–17) również znajdujemy wiele zbieżności z późniejszymi dziełami M. Mažvydasa i „Enchiridionem” B. Vilentasa, ale różnic jest znacznie więcej. M. Daukša usuwał wyrazy obce, szukał litewskich odpowiedników: poną zastąpił przez viešpačiu, paną – przez merga, Ponską Pilotą – przez Pontiškiu Pilotų, peklą – przez pragaru, griekus – przez nuodėmėmis, živatą – przez gyvatą itd. Jeszcze bardziej różni się tekst Dekalogu (w wersji protestanckiej jest wiele wyrazów obcych i konstrukcji nielitewskich), a zbieżności nie rzucają się tu już w oczy. Warto zaznaczyć, że przekład Dekalogu M. Daukšy znacznie różni się także od polskiego oryginału, który jest dużo krótszy i zwięźlejszy. Charakterystyczne jest to, że w dziesiątym przykazaniu M. Daukša zastępuje osła wymienionego obok wołu przez konia (DK 74 20). Zbieżności znajdujemy nie tylko w tekście modlitw, lecz także gdzie indziej. M. Daukšy potrzebował wielu terminów i słów dla nowych pojęć, więc, rzecz jasna, mógł skorzystać z dzieł protestantów i utworzonych przez nich neologizmów, jeśli wydawały mu się odpowiednie i akceptowalne. Wspólnych słów i terminów mogłoby być całkiem sporo. Jednak aby naświetlić tę złożoną kwestię – ustalić, co M. Daukša rzeczywiście zaczerpnął od litewskich pisarzy protestanckich – potrzebne byłyby specjalne badania. Nie ulega wątpliwości, że sam stworzył i wprowadził do języka literackiego znacznie więcej słów, niż znalazł w pracach swoich poprzedników. Lebedys J. Mikalojaus Daukša. V., 1963. P. 213. M. Daukša wprowadził wiele ważnych słów potrzebnych życiu kulturalnemu. Wiele z nich zaczerpnął z żywego języka, nadając im nową treść i nowe znaczenie. Inne stworzył sam, jeszcze inne przejął od 55 wcześniejszych pisarzy (na przykład nauczyciel, czytelnik) i pomógł im się utrwalić. Obecnie trudno też ustalić, co rzeczywiście zostało stworzone przez M. Daukšę. Jest rzeczą oczywistą, że tylko część jego neologizmów przyjęła się. Nie przyjęły się na przykład prabilis – przemowa, mowa, išspausas (używane już przez M. Mažvydasa) – wydrukowany. J. Kruopas twierdzi, że następujące słowa, trwale zadomowione w języku literackim, są neologizmami M. Daukšy: wątpienie, natchnienie, uspokojenie, obowiązkowy, potępienie, rozumienie. Bez wątpienia takich wprowadzonych przez niego neologizmów jest całkiem dużo. Nie rozwijając szerzej tego zagadnienia i nie próbując ustalić, czy są to słowa stworzone przez samego M. Daukšę, czy też przejęte skądinąd, warto wymienić występujące w przekładzie katechizmu terminy psychologiczne – nazwy zmysłów (pajautimų): widzenie (także vyzius), słyszenie, smakowanie, wąchanie, dotykanie (także lytėjimas); nazwy władz i procesów psychicznych, uczuć oraz cech nastroju: mądrość (=rozum), pamięć (= pamięć), wola, poznanie (=poznanie), miłość, radość, cierpliwość, dobroć (=życzliwość), łagodność, opanowanie i inne. Aby lepiej ukazać znaczenie przekładu M. Daukšy dla kształtowania się języka literackiego, warto wymienić jeszcze przynajmniej kilka wyrazów z różnych dziedzin: ręcznik, płaca, mieszkanie (dom), robotnik, byt, żebrak, lekarz, miłośnik, sługa, miejscownik. Tamże. S. 219–220. Dążenie do zjednania przedstawicieli różnych gwar, objęcia możliwie największego obszaru oraz wysiłki na rzecz tworzenia i rozwijania języka literackiego wiążą się z charakterystyczną cechą katechizmu M. Daukšy – bogactwem leksyki, przejawiającym się w obfitej synonimice, równoległym użyciu różnych wyrazów gwarowych, usuwaniu wyrazów obcych i tworzeniu neologizmów. Najbardziej rzuca się w oczy użycie paralelizmów leksykalnych. M. Daukša umieszcza je obok siebie, łącząc spójnikami albo, i, wyrażeniami łączącymi to jest, a także dopisuje je na marginesach. Ponadto paralelizmy występują też w różnych miejscach tekstu. W żadnym wcześniejszym ani późniejszym wydaniu litewskim, z wyjątkiem postylli M. Daukšy, nie znajdziemy tylu paralelizmów leksykalnych zgromadzonych w taki sposób. Tamże. S. 214. 56 M. Daukša położył wielkie zasługi jako twórca języka literackiego, znacznie wzbogacając jego leksykę przez wprowadzenie wielu wyrazów z języka żywego, częściowo nadając im nowe znaczenia i dostosowując je do nowych, abstrakcyjnych pojęć, a także tworząc neologizmy, z których część jest używana do dziś. <...> Bogactwo leksyki, mnogość synonimów, zalążki stylu literackiego i po części prozy artystycznej — to trwała, długowieczna wartość literackiej spuścizny M. Daukšy. Opierali się na niej inni pisarze, nawet po upływie kilku stuleci, rozwijając i wzbogacając język literacki zubożony i zdegradowany w okresie upadku. Tamże. S. 359. W katechizmie M. Daukšy z 1595 r. spośród 1670 wyrazów około 220 to zapożyczenia, tj. około 13%. <...> Jak wynika już z przedstawionych danych statystycznych, najmniej zapożyczeń stosowali ówcześni autorzy pism katolickich, zwłaszcza M. Daukša i K. Sirvydas, którym bardzo zależało na czystości i ludowym charakterze języka. P a l i o n i s J. Lietuvių literatūrinės kalbos istorija. V., 1979. P. 79–80. Neologizmy tworzył M. Daukša nie tylko z konieczności, lecz także dla oczyszczania i urozmaicania języka. Chcąc nadać językowi swoich przekładów większą różnorodność i bogactwo słownictwa, niekiedy tworzył neologizmy nawet obok używanych przez siebie wyrazów ludowych. Na przykład obok kalinio utworzył saitinį (więzień), obok sandaros — nuobvli (umowa), obok vietininko — antvietį (namiastek) i tak dalej. Spośród innych neologizmów M. Daukšy warto wymienić: atskalūnis „odszczepieniec”, būstimas „byt, substancja”, įuodaknygis „czarownik”, malonėrišdas „miłosierny”, pirmamžinumas „wieczność (przedwieczność)”, svetimvyre „kochająca cudzych mężów”, vyr moteris „żonaty mężczyzna (mażonek)”, visaujimas „powszechność”... Tamże. S. 77. Opracowała Jolanta GAIVENYTĖ 57