„Kasyba“, „iškasenos“, „gręžyba“, „išgavos“

Jonas KLIMAVIČIUS GÓRNICTWO, KOPALINY, WIERCENIE, WYDOBYCIE Powszechnie używa się określeń ministerstwo górnictwa, przemysł górniczy itd., to znaczy wszędzie mówi się, że kopie się góry, mając na myśli, że drąży się pod ziemią. Może to tłumaczenie z rosyjskiego горнорудный, ale jest całkiem źle przetłumaczone, ponieważ rosyjskie горно po litewsku znaczy „żaisdras”. Czy zatem przemysł górniczy lepiej nazwać przemysłem żaisdrasowej rudy? Choć pierwszy wariant też nie jest dobry, ten również nie jest lepszy. Z listu Ciekawe, choć specjalistom nie jest to już nowością — geolog Eduardas Vodzinskas pisał już o tym w czasopiśmie „Mūsų kalba” 16 lat temu i słusznie proponował nowy termin, choć podobny — kasyba: przemysł wydobywczy, instytut górniczy, inżynier górnictwa (MK 1979 5 62–63). Nie jest to więc nowość, ale też jeszcze nie staroć; wielu ludziom nadal jest nieznane lub niezrozumiałe. Dlatego warto przyjrzeć się temu dokładniej i bardziej systematycznie — omówić historię terminologii oraz rozważyć możliwości i ograniczenia nazywania pojęć. W rzeczywistości istnieje wyraz dwuczłonowy kalnakasyba, a nie wspomniane przez pytającego wyrażenie kalnų kasyba, choć dawniej występowało również obok niego: горная наука — nauka o górnictwie, BŽ 101. Według danych LKŽ V wyraz kalnakasyba jest notowany dopiero od 1932 r. (горный промысел — kalnakasyba, BŽ 448); z pewnością byłby to pewien kalk z języka rosyjskiego („kalk — wyraz, połączenie wyrazów lub zwrot, który przejmuje z innego języka znaczenie, motywację, a często także strukturę”, KTŽ). Nie należy go jednak wiązać z wyrazem горно (wariant normatywny горн — od корень „palić się”), lecz z przymiotnikiem горный (od rzeczownika гора „góra”) i członem złożeń горно-. W odpowiednich połączeniach горный ma znaczenia „wchodzący w skład skorupy ziemskiej”, „wydobywany z głębi Ziemi” oraz „związany z wydobyciem i przetwarzaniem kopalin” (zob. CCPJA III). Rosyjskie połączenia i wyrazy złożone: 32 горное дело, горная наука, горнопромышленность, горнозаводский są z kolei tłumaczone z niemieckich Bergbau, Bergwesen i podobnych: Berg „góra”, a człon -wesen oznacza tyle co ros. дело „sprawa”, ale także „praca; działalność; rzemiosło; przedsiębiorstwo”, a nawet „firma; zakład” (w języku litewskim rosyjskiemu дело często odpowiada jakiś przyrostek: касирка дело – szewstwo, мокарное дело – toczenie, военное дело – sztuka wojenna, szerzej zob. LKK XXIV 204); Bau — „budowa; budowla”, „jaskinia, nora”, od bauen 1. „budować; wznosić; wytwarzać”; Nester bauen – wić gniazdo, die Bienen bauen Waben – pszczoły budują plastry; 2. „uprawiać, siać”; 3. „uprawiać, obrabiać pola” (stąd Bauer „chłop, rolnik”, przen. „pionek szachowy”, w kartach „walet, czyli żołnierz”). Kalnakasyba byłoby pod względem pierwszego członu formalnie dokładnym, ale semantycznie niewolniczym kalkiem. Drugi człon bynajmniej nie jest niewolniczy — jest całkiem swobodny, a nawet systemowy; pasuje do kasykla (1884 r.), kasynys (1887 r., por. żm. kasiny­s „utwardzona droga, trakt, grobla”: W okolicach Impiltis wszędzie są złe drogi, dopóki nie zostanie zbudowana grobla. A gdy jechali drogą, pył piasku się unosił, Vž), iškasena. Iškasena na początku kształtowania się języka ogólnego miała znaczenie „przedmiot znajdowany podczas kopania ziemi” Bs, V. Kudir, Š, Vr (także iškasinsvs J. Jabl, Vr). Nawet DŽ podaje iškasena jako „to, co wydobywa się z ziemi”: znaleziska archeologiczne. Jednak w DŽ₂ — z 1972 r. — pierwsza część znaczenia iškasenų: „wydobywane z ziemi pozostałości kultury dawnych ludzi, użyteczne minerały itp.” (tylko ona ma przykład: znaleziska archeologiczne) jest już anachronizmem. Usunięto go dopiero po 21 latach — w DŽ₃; rzeczy z przeszłości znajdowane podczas wykopalisk (a nie kopania!) są już znaleziskami archeologicznymi, a iškasenos to wyłącznie „surowce mineralne wydobywane z ziemi”: kopaliny użyteczne. Nawiasem mówiąc, już iškasynos K. Sirvydasa oznacza „rudę żelaza”: Ruda/Materia seu terra metallica fossilis. Iškasinos/materia iškasama gietažies/ etc. SD 392, choć SD 119 podaje także znaczenie nieokreślone: Kopáne rzeczy w ziemi. Fossilia, orum. Iškasinos/iškasti dayktay iż žiemes. Według LKŽ IV, Sut iškasinės również oznacza „to, co wydobywa się z ziemi (metale, ruda)”.},{ Pod względem słowotwórczym kalnakasyba nie jest derywatem (wyrazem złożonym), choć dwa- * Tutaj i w innych miejscach trudne do odczytania litery dawnych źródeł zastąpiono współczesnymi. 33 rdzeń (ze względu na budowę, a nie pracę!). Kalnakasyba jest derywatem z przyrostkiem -yba od złożenia kalnakasys (podobnym zjawiskiem jest rzadkie kalnakasybė NdŽ). Kalnakasys również znacznie różni się od swoich źródeł — ros. горняк, niem. Bergmann (a Bergvolk – горцы) różnią się znaczeniem — górale, mieszkańcy gór). Dodajmy, że według danych LKŽ V oprócz współczesnego słowa kalnakasyba forma kalnakasys występuje w BŽ 493 (рудокоп – рудокас, kalnakasys, kalnavertys), a także wcześniejsze kálnakasis J. I tutaj, choć może zabrzmieć to banalnie — jakby współcześnie — trzeba zwrócić się ku Europie przez dawny litewski okno na kulturę Zachodu, czyli Litwę Mniejszą. Chociaż słowa nieco wyprzedzają tu być może rzeczy, są jednak znacznie wcześniejsze, liczne i autentyczne. Oto w największym regionalnym słowniku tego kraju — „Deutsch-Litausch(es Wörterbuch” F. Kuršaitisa (t. I, 1870) znajdujemy: Bergwesen – kalnųkasystės dalykai. kalnkasystė K I 210, Bergbau – etwa: kalnų kasimas. kalnakasė; vralt. u. ungebraüchlich: rūdu kasimas K I 209, Bergarbeit – etwa: kalnakasystės darbas K I 209, Bergakademie – etwa: kalnakasystės šiūlė K I 209; Bergmann – kalnakasys K I 210, Bergarbeiter – etwa: kalnakasys K I 209, Bergknappe – jauns kalnakasys K I 210. Należy tu dodać także kalnóvė oraz kálnkasis: Bergwerk – alt und ungebraüchlich: kalnowė. rūdų kasimas. besser: kálno kasimas. od. auch etwa: kálnkastis. jės K I 210 (pierwszą z tych form podał już P. Ruigys: Bergwerk – Kalnówė, ês, Kálnų Rūdų Kassimmas R 62; także MŽ 83; tylko Kálnówė N); kálnkasis – ein Bergwerk K. Z tekstów znana jest również kalnakasýklė LC 1886 41 „zakład przemysłu górniczego”. Tradycję F. Kuršaitisa kontynuowała późniejsza leksykografia — „Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas” Antanasa Lalisa (wyd. III, Chicago, 1915): kalnakasys – górnik L, kalnakasystė – górnictwo; sztuka lub nauka górnictwa L (oraz kalnavertis, -čio – dosłownie: burzyciel gór; górnik L), kalnovė – wzgórze; pagórek; // kopalnia L, górnictwo – kalnakasystė, kasytnės; <…> L 432. Choć w mowie upowszechniły się anglicyzmy maina i mainierius. Mamy więc rosyjską kalkę kalnakasyba i niemiecką kalnakasystė, a kalnakasys J. Barono mógł być również zaczerpnięty od F. Kuršaitisa. Prawdopodobnie wszystko zaczęło się od gór, tyle że kopano nie góry, lecz w górach, z gór — do motywacji związanej z pracą nie należy podchodzić dosłownie, jak w cytowanym liście. P. Ruigys podaje jednak już całkiem przejrzystą motywacyjnie formę kalnų rūdų kasimas, a bardzo podobny do kalnakasį, lecz znacznie starszy rūdakasy(su visa grupe) jest znacznie wcześniejszy: 34 Kruszco[w?]y kopacz/Scitator auri, Kūdakas(is)/ [błąd korektorski: K=R–J.K.] ruda kasejas SD 133. Rudakassis – ein Erzgräber N, rūdakys I, J: tu mieszkają rūdakasia(i), gdzie pracuje się w głębi ziemi J. Jabl; rzad. rūdų kasinkas: Bergmann, oder Knappe – Rudū Kassinkas, ūk(a) = (Sidabra =)Kassis, sio R 62; rūdininkas: Hammerschmid – Rudininkas, ko R 189, MŽ 252, Rudininkas, o – ein Metallarbeiter, Eisenschmidt N, rūdininkas, –o – ein Metall- oder Erzarbeiter [K] (2. Plv, Žp „mieszkaniec okolic Kazlų Rūda, Višakio Rūda” LKŽ XI), rūdininkas = rūdakasy(s) NdŽ; rzad. rūdakas(yba – Bergbau NdŽ. Nowsze rūdvietė Enc VI 568, NdŽ „miejsce występowania rud, obszar rudonośny” LKŽ XI ma liczne i stare synonimy — rūdynas 4. M, BŽ 493, NdŽ „złoże rudy, kopalnia”¹⁵ (najpowszechniejsze 1. Q 515, Lex 85, Krz 158, N, Jbl 209, D. Pošk, J, dz., żmudz. „bagno z wodą rudną, torfowisko”, rzad. 3. Dg „ziemia zawierająca rudę”) LKŽ XI; rūdà KzR „piec do wytopu żelaza, zakład” (rudnia trš zob. rudnė) LKŽ XI; nawet rūda 2. „zakład produkcji żelaza; odlewnia żelaza” LKŽ XI: 1. ein Hammer, Eisenhütte (2. das Erz) R, MŽ, Metall, Erz; huta metalu, kuźnica żelaza, w tym ostatnim znaczeniu lepiej Rudinvezia N, der Eisenhammer [K]; rzad. rūdvsis O 79 „kopalnia rudy” LKŽ XI. Są też bardzo podobne nazwy miejscowe złożone ze słowem rūdka-sys: rūdakasis „kopalnia rudy” LKŽ XI: Erzbergwerk – rūdkasis K I 410, Erzgrube – rūdų duobė. rūdkasis, io K I 410 (są też inne formy: Erzütte – rūdų tirpnyčia K I 410); rūdakasa K n „miejsce wydobywania rudy” LKŽ XI. Wczesne jest także słownictwo „wydobycia żelaza”: geležavietė „góry, miejsca, gdzie występuje ruda żelaza” LKŽ III: želane gory huty. Ferrariae, Gielazawiute SD 541; gelžkasis „kopalnia żelaza” LKŽ III: Eisenbergwerk – etwa: gelžkasis, io K I 364, Eisengrube – gelžkasis, io K I 364; gelžkalvystė „fabryka żelaza” LKŽ III: Eisenhammer – etwa: gelžkalvė (ir Eisenhütte s. Eisenhammer) K I 365. Są one dziś niepotrzebne (nie przyjął się też wyraz akmuo geležiatraukis „magnes” SD 161). Najpóźniejsze i najmniej liczne jest słownictwo dotyczące wydobycia węgla — tylko angliakasy(s) Š, Vd, angliavietė tsp i rzad. węgiel Įky „kopalnia węgla” (do tej grupy nie należą wyrazy dotyczące węgla drzewnego angliade-gys, angliaduobė ani terminy chemiczne angliarūgštė, angliavandenis,...). A zatem tylko kalnakasys, kalnakasyba są „motywowane” przez góry (w rzeczywistości, 35 jak to zwykle bywa z kalkami, niemotywowane). „Gór” nie zawierają ani wspomniane kašykla, kasinys, iškasenos; rūdkasys, angliakasys (i aukakasys), ani wiele innych, por.: горнопроходческая бригада – brygada przodkowa, горнорудное дело – wydobycie rud, горные богатства – bogactwa [mineralne] wnętrza ziemi, горное масло – geol. olej ziemny RKLŽ I. Olej ziemny, zaczerpnięty z GTŽ, nie trafił ani do LKŽ I₁, ani do LKŽ I₂, ani do DŽ. Czy pochodzi z ros. горное масло, czy bezpośrednio z niem. Erdöl, oznacza jednak „naftę”. Nafta to także niem. Bergöl — u F. Kuršaitisa olej górski (lub kopalny) K I 210; znany był też Steinöl — u F. Kuršaitisa olej kamienny, pėvoblia K II 206, który według LKŽ I₂ oznacza „naftę oświetleniową” (współcz. niem. Kerosin), choć również LL 95 pol. nafta – olej kamienny, nafta. Motywacja wiąże się z wnętrzem ziemi, z kamieniami i skałami znajdującymi się w jej głębi, por.: Głębokie pokłady chrześcijaństwa tkwią niczym nafta w porowatym kamieniu i proszą się o wydobycie LA 1994 68 11. Zatem olej ziemny i kamienny / olej kamienisty, skalny są motywowane (choć także są kalkami), natomiast olej górski — niezbyt. Również motywacja nazwy węgla kamiennego (forma akmens anglis znana jest z pozostawionego, niestety, niewydanego, lecz jak się wydaje używanego słownika J. Brovodskio) nie jest jednoznaczna — jest on być może w równym stopniu „kamienny” (lub „jakby kamienny”), por. węgiel kūlių (tj. kamieni) J (por. także niem. Steinkohlenbergbau „przemysł węgla kamiennego”), co „górski”, choć owe góry są skaliste [por. koziorożec kamienny B „koziorożec górski”, tym bardziej orzeł kamienny N „orzeł przedni (Aquila chrysaëtos)”], a więc prawdziwe góry, które Litwini często właśnie tak nazywają: góry kamienne JV 311, góry skaliste SD 94. Oczywiście istnieją też takie określenia z kamienny, których motywacja nie oznacza „górski”, ale też nie jest całkiem dosłowna („z kamienia”) — kamienny 2. „przystosowany do życia wśród kamieni (w górach lub miastach)”; zool. kuna kamionka (Martes foina) DŽ₃, kamienica 1. zool. „ptak z rzędu siewkowych, żyjący na kamienistych wybrzeżach” (Aronaria interpres) [niem. Steinwälzer]; 2. zob. kūltupis — zool. „ptak z rodziny drozdowatych, gnieżdżący się między kamieniami” (Oenanthe oenanthe) [niem. Steinschmätzer] DŽ₃, stonoga zool. „bardzo ruchliwy, brązowy parecznik żyjący pod kamieniami, w szczelinach i gdzie indziej” (Lithobius) DŽ₃. Motywacja może wydawać się nie tylko dwuznaczna, lecz wręcz zwodnicza — przy synchronicznym, współczesnym spojrzeniu — w przypadku przymiotnika mėdinis ze staropismiennictwa, dialektów i folkloru, LKŽ VIII — 36 „Ten z drzewa”, ale byłaby to już remotywacja (→ drzewo), a właściwe znaczenie to „leśny, dziki” (→ medė, medžio (las): asilas medinis SD 271, medinis jaučias „żubr” SD 9, medinė (tj. górska „dzika”) ožka B, R 167, medinė kiaulė „dzik” R, girinis (medinis) paukštis K II 336, mediniai kaveliai J. Jabl (Dv), gaidys medinis „kogut” R 75, medinė katė „żbik” R 402, medinis obelys Kal, mediniai obulai Slnt; Valgydavo žioguos (tj. suszone szarańcze) ir medų medinį Bt Mr 1, 6. Być może trudniej pomylić się przy wariancie medūnas, a: ožka medinōji „sarna” Grv, teterukas – višta medinōji Lz, medinė kiaulė „dzik” Grv; O tu asile medinąsis! Mžk. Pięknie zwodniczy jest nawet wyraz ‘domowy’ LKŽ VIII 1, „żyjący przy domu”: naminė pelė (Mus musculus) — mysz domowa, w przeciwieństwie do dzikiej!; Naminis žvirblis (Passer domesticus) – to odwieczny sąsiad człowieka Blv; musia naminė Kp; Ei, broli, broli, broleli mano, kam šovei balandėlį, naminį paukštužėlį? LTR (Ds). W biologii takie organizmy nazywa się synantropijnymi, a nawet synantropami (znów uważajmy! – nie od synantropa, kopalnego „człowieka chińskiego”, lecz od gr. syn- „razem, z” + anthropos „człowiek”) – należą do nich zarówno domowe (mucha, širplys, karaluch, pchła), jak i chwasty obejść i pól – pasożyty środowiska człowieka (od gr. para „obok, przy” + sitos „pokarm”), nie należą do nich jednak zwierzęta hodowlane (pojęcie szersze niż oswojone – udomowione); LKŽ VIII uznaje zaś to jedynie za podznaczenie wspomnianego znaczenia „żyjący przy domu”: „objęty opieką człowieka, trzymany, hodowany przy domu”: kaczka domowa, pszczoła domowa, zwierzęta domowe. Wreszcie горный może mieć nawet znaczenie geologiczne: горный компас – kompas geologiczny, горная геометрия – geometria geologiczna. О горная порода – po prostu skała. Niejasny neologizm kalnininkystė, zob. kalnakasyba DŽ, należy ocenić jako bezsens. Starania Eduardasa Vodzinskasa nie poszły na marne. R LKŽ I w 1982 r. niewiele zdążono zmienić; dopiero przy дело już горное дело nieco poprawiono na „(górnicze) wydobycie”. PolŽ w 1984 r. wprowadził więcej zmian: горное дело – wydobycie, горная промышленность – przemysł wydobywczy, горник – górnik. VLKŽ I z 1989 r., niestety, pozostawia wszystko po staremu – „górski”, w ogóle nie ma tam wydobycia. PŽ III z 1992 r. zawiera kasyba: wydobycie odkrywkowe 131, wydobycie z dna morskiego 128, 37 129. DŽ zareagował, ale jako słownik nie specjalistyczny (terminologiczny czy encyklopedyczny), lecz ogólny, nie mógł od razu odrzucić kalnakasybos: kalnakasyba „przemysł wydobywania bogactw ziemi, wydobycie”, zaś kasyba – tylko „kalnakasyba”; dodano jedynie kalnakasys „wydobywca bogactw ziemi”, a kasybininko, niestety, nadal brak. Najbardziej żałosne jest to, że wciąż nie ma nowego słownika terminów geologicznych. A dla tłumaczy gazet nie pisze się ani słowników, ani artykułów językowych. Oto jak łatwo (czyżby bez wstydu?) przychodzi im to z ręki: Wczoraj przed Białym Domem ustawiono pikiety. Akcję zorganizował związek zawodowy metalurgii górskiej LA 1994 59 2. Nie ma metalurgii górskiej, podgórskiej ani bagiennej, choć istnieje ruda bagienna. Zupełnie nielogiczna jest taka para: Górników z Kuzbasu wspierają węglowi górnicy z Workuty LA 1993 227 2. Przeciwstawienie mogliby tworzyć tylko górnicy rud i górnicy węgla. Całkiem dziwne: ukończył <...> instytut naftowo-chemiczny [zapewne instytut chemii naftowej – J.K.], gdzie uzyskał specjalność inżyniera górnictwa LA 1993 206 9. Tutaj jednak nie całkiem nieoczekiwanie wyjaśnia się to, czego nie omówił nawet E. Vodzinskas, poświęciwszy akapit kasybai (TV 1994 1 44) – mianowicie, że termin „inżynier górnictwa” nie pasuje do wydobycia ropy naftowej kas ybos inžinierius (a co pasowałoby – o tym nieco dalej). Zatem kalnakasyba zupełnie nie pasuje. Przerzuciwszy kilka stron części V LTE o kalnakasybos, nie znajdujesz ani słowa o kalnų kasą, za to znajdujesz coś, czego zdrowy rozsądek nie potrafi pojąć: przemysł kalnakasybos – wydobywanie i wstępna przeróbka (wzbogacanie) kopalin – – – Wyróżnia się 5 grup: przemysł wydobycia paliw (wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla, torfu, łupków), rud, <...>. <...>; przemysł hydromineralny (wydobycie wód mineralnych i podziemnych, wody do wodociągów oraz do innych celów). A więc nie tylko wydobywanie torfu, lecz nawet otwory wiertnicze wód mineralnych – to kalnakasyba, gaz, woda – to kopaliny!.. Nawet szkolny FGŽŽ już w 1987 r. objaśnia: odwiert – „okrągłe wyrobisko kalnakasybinis w masywie skalnym, wykonane narzędziem wiertniczym”... Tym dziwniejsze, że znacznie wcześniej niż kasybą (1979 r.) odnotowano gręžybą (1956 r.): буровое дело – gręžyba GTŽ. Przyczyna jest taka, że gręžybai nie udało się oderwać od буровое дело. Oto nawet w książce Ž. Kinderisa „Hydrogeologia i wiercenia” (1974) gręžyba... w ogóle nie jest używane. Występują w niej tylko wiercenie (otworów) i odwierty. Nigdzie nie ma żadnego wiercenia naftowego, wiercenia gazowego. 38 Może dlatego gręžyba nie weszła do DŽ2, DŽ3 (choć jest już w LRKŽ z 1971 r.). Zanim ukształtuje się i ustabilizuje cały system górnictwa, upłynie trochę czasu. Nieuzasadniona kalka wydobywanie wapienia pozostała niezróżnicowana. Górnictwo można oczywiście łatwo podzielić na wydobycie węgla, wydobycie rudy, choć obok form kopalnictwo węglowe, kopalnictwo rud nie można wykluczyć także innej możliwości: wydobycie węgla, wydobycie rudy; spotyka się już wydobycie złota LA 1994 81 6, 178 2 obok bardzo starej formy górnik złota R 62, górnik złota B, K I 558. Niestety, spotyka się też wydobywanie wapienia ze srebrem M ir G 1990 10 21 – powinno być wydobywanie srebra (trudniej: srebrnictwo wydobywcze, choć występuje też forma górnik srebra Ser). Nawiasem mówiąc, złoto i srebro można nie tylko wydobywać, lecz także zbierać, czyli pozyskiwać w inny sposób. Wszyscy odczuwają, lecz nie porządkują ani nie rozwiązują, problem niezgodności terminu naudingųjų iškasenų. Jedni bez zażenowania piszą oczywiste nonsensy: Ale najważniejszą kopaliną tego regionu jest ropa naftowa M ir G 1973 11 22. Odrębną grupę kopalin stanowią podziemne wody pitne, techniczne i mineralne oraz solanki M ir G 1982 12 9. Inni szukają i obficie różnicują określenia; na przykład w książce A. Linčiusa „Sto zagadek geologii” (1980), choćby na jednej stronie 297, występują kopaliny, bogactwa mineralne, surowce mineralne i bogactwa podziemne, a przecież są też kopaliny organiczne – torf i bursztyn (co do ropy naftowej trwa spór, więc byłoby to niezręczne). Po prostu szkoda, gdy pojawiają się jeszcze jakieś kopaliny naturalne KB 1990 11 2 albo nawet kopaliny ziemi KB 1994 12 8, czy też zasoby naturalne LA 1993 209 1. Nie wszystko jest też bogactwem wnętrza Ziemi, bo istnieje również odkrywkowe, czyli powierzchniowe, wydobycie. Bogactwa przyrody to znów inne, szersze pojęcie. A przecież od dawna istnieje całkiem dobre słowo išgava „pozyskiwanie”: pozyskiwanie złota i węgla kamiennego DŽ2, DŽ2 oraz DŽ2, pozyskiwanie złota LmŽ 138. A „to, co się pozyskuje” to byłyby wyrazy išgavos – to słowo występuje już w LKŽ IV, choć podano tam zaledwie jedno źródło – BŽ 117, a jego znaczenie pozostawiono nieokreślone: „zdobycz, obfitość”. Można by nie rezygnować z motywacji „użyteczności” – kopaliny użyteczne. Inną możliwością są użyteczne znaleziska, wszak poszukuje się ich, prowadzi rozpoznanie (žvalgyba – разведочное дело GTŽ) i znajduje. Jednak potem następuje wydobywanie, zatem išgavos to termin dokładniejszy. Czas rozważyć, wybrać i przyjąć. 39 Skróty DŽ₁ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: DŽ₁ – I leid., V., 1954. DŽ₂ – II leid., V., 1972. DŽ₃ – III leid., V., 1993. FGŽ – Solovjovas V., Karpovas G. Fizinės geografijos žodynas-žinynas. K., 1987. GTŽ – Gudelis V. Geologijos ir fizinės geografijos terminų žodynas. V., 1956. KB – „Kultūros barai”. KT – Gavienis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas. K., 1990. LA – „Lietuvos aidas”. LKK – Lietuvių kalbotyros klausimai. V., 1985. T. 24. LKŽ – Słownik języka litewskiego. V., 1941. T. I, wyd. I, 1968. T. I, wyd. II, 1956, T. 3. 1957, T. 4. 1959, T. 5. 1966, T. 7. 1970, T. 8. 1978, t. II. W artykule stosowane są również skróty tego słownika. LRKŽ – Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas. V., 1971. LTE – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija. V., 1979. T. 5. Mir G – „Mokslas ir gyvenimas”. MK – „Mūsų kalba”. PolŽ – Rusų–lietuvių kalbų politechnikos žodynas/ Sudarė G. Daugėla. V., 1984. PŽ III – Pažinimo džiaugsmas: Žemė ir jos gėrybės. V., 1992. RLKŽ – Rusų–lietuvių kalbų žodynas. V., 1982. T. 1/ Sudarė Ch. Lemchenas. SD – Pierwszy słownik języka litewskiego: Konstantinas Sirvydas. Dictionarium trium linguarum [wyd. III, tekst w reprodukcji fotograficznej]. V., 1979. Numery stron różnią się od stron wyd. V SD cytowanych w LKŽ. ССРЛЯ – Словарь современного русского литературного языка. Москва–Ленинград, 1954. Т. 3. TV – Terminologijos vagos. V., 1994. Zeszyt 1. VLKŽ – Križinauskas J. Vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. V., 1989. T. 1. Cyfry oznaczają wszędzie lata, numery (rzymskie – tomy), strony. 40