Dėl kai kurių bendrųjų technikos terminų

Stasys ZAJANKAUSKAS W SPRAWIE NIEKTÓRYCH WSPÓLNYCH TERMINÓW TECHNICZNYCH Najpierw powinien zostać uporządkowany system wspólnych terminów technicznych. Językoznawcy proponują trzymać się zasady, że w normach terminologicznych powinny być umieszczane tylko terminy obecnie używane, już utrwalone i niebudzące wątpliwości. Niestety, niejedna grupa terminów nie została jeszcze właściwie unormowana ani usystematyzowana. Sprawy terminologii: nowe terminy powinny być rozpowszechniane w odpowiedniej prasie, omawiane, krytykowane i w porę poprawiane. Niestety, takiej odpowiedniej prasy nie ma. ir Oto podczas opracowywania norm terminologii elektronicznej z całą ostrością ujawniła się nieokreśloność relacji między nieustalonymi ogólnymi pojęciami technicznymi „jtaisas”, „prietaisas” i „elementas”. Niewystarczająco jasne są również terminy „reikšmė” i „vertė”, „režimas” i „veika”. Krótko je omówimy. Czym różni się jtaisas od elementas? Sądzę, że chcąc zdecydować, jak lepiej nazwać dany obiekt — jtaisu czy elementu — ważne jest właściwe zrozumienie niektórych strategicznych zagadnień językowych. To, co chce się tu powiedzieć, będzie jaśniejsze na przykładzie. Na przykład marynarkę można nazwać elementem odzieży, ale warto tak ją nazywać tylko wtedy, gdy rzeczywiście chce się mówić o budowie odzieży i jej poszczególnych częściach składowych. We wszystkich innych przypadkach marynarkę należy nazywać ubraniem, a nie jakimś elementem. Przecież można stwierdzić, że w istocie wszystko jest elementem czegoś bardziej ogólnego, ale moim zdaniem terminu element należy używać z umiarem. su Takie relacje powinny zachodzić również między terminami jfaisas i elementas. Moim zdaniem terminu e/ementas należałoby używać tylko wtedy, gdy rzeczywiście chcemy podkreślić, że analizujemy budowę jakiegoś tworu, przyrządu, aparatu lub urządzenia oraz jego poszczególne części składowe. W innych przypadkach należy znaleźć odpowiedni termin na określenie wyróżniającego rodzaju obiektu. 65 Na przykład właśnie dlatego tranzystor, dioda i tyrystor, chociaż najczęściej wykorzystywane są jako elementy obwodów, definiuje się jako przyrządy półprzewodnikowe (tak definiuje się je w ir wielu innych językach: ang. — urządzenie półprzewodnikowe, fr. — dispositif a semiconducteurs ir kt. Tylko dla Niemców to „półprzewodnikowe elementy konstrukcyjne- ”). Czym różni się przyrząd od urządzenia? Potrzebna jest ogólna nazwa do określania układów scalonych, półprzewodnikowych przetworników, czujników, diod, tranzystorów i tyrystorów. Większość z nich to tylko elementy, jų części, ale są i takie, których nazywanie elementami nie jest właściwe. ir Po długich rozważaniach nazwano je przyrządami półprzewodnikowymi. Ne dla jednego jest to niezwykłe, ar a nawet nieakceptowalne. Czym innym jest — przyrząd. Wspomniane urządzenia mogą być samodzielnyir mi wyrobami, jako odrębne elementy układu (wówczas nazywa się je komponentami- ). Mogą być elementami bardziej ir złożonej monolitycznej struktury, pozbawionymi nawet wyprowadzeń, niewidocznymi nawet pod mikroskopem. Na przykład podstawowymi elementami struktury układów scalonych są w istocie tranzystory, których może iš być tysiące lub miliony. ir Jednak układ półprzewodnikowy według międzynarodowych norm jest zaliczany do ogólniejszej, ir większej klasy przyrządów półprzewodnikowych (angl. urządzenia półprzewodnikowe), tj. do tej samej, do której należą tranzystory. ir Zatem definiując na przykład tranzystor, jį należy nazywać go ffarsem. Ponadto pojęcie to obejmuje od razu zarówno tranzystor elementarny, jak i komponentowy! Jedni nazywają je przyrządami, inni —urządzeniami. Rosjanie i Polacy nazywają je „urządzeniami”, Niemcy — „elementami konstrukcyjnymi”, a Anglicy i Francuzi —najogólniejszym terminem, moim zdaniem oznaczającym ffais, lecz nie urządzenie. Litwinom również potrzebna jest taka ogólna nazwa. Do takiej nazwy, moim zdaniem, najbardziej pasowałoby słowo ffaisas, którego znaczenie leksykalne nie jest jeszcze jednoznacznie ustalone ani systemowo ograniczone. W rzeczywistości prietaisas powinno oznaczać jedynie pewien „przyrząd przeznaczony do końcowego użytku konsumenckiego”. Įtaisas jest jednym z podstawowych ogólnych terminów technicznych, 66 konsekwentnie stosowanych w wielu dziedzinach. Jednak w słownikach podaje się to nieco inaczej. Na przykład w drugim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” (1972 r.) įfaisas to — „to, co jest zainstalar owane, element 0 urządzenia lub przyrządu”, natomiast w trzecim wydaniu (1993 r.) już „to, co jest zainstalowane; jakieś urządzenie (zwykle nieskomplikowane)”. Tymczasem przyrząd w 2. wydaniu określany jest jako „jakieś specjalne narzędzie, aparat”, a w 3. — jako „jtaisymas (? — St. Z.), działający na podstawie złożonych zjawisk fizycznych, aparat". Sądzę, że próba takiego rozgraniczenia pojęć „jtaisas” ir „prietaisas” jest nieuzasadniona — to, co dla jednego jest skomplikowane, drugiemu wydaje się proste! Kto to zważy? Poza tym przecież na przykład nazwy przedmiotów nauczania: elektroniczne i kwantowe urządzenia mikrofalowe, impulsowe i cyfrowe urządzenia obejmują zarówno układy, jak i przyrządy. Wreszcie pojęcie „przemysł produkcji przyrządów” nigdy nie obejmowało przemysłu produkcji tranzystorów ani układów scalonych! Przyrząd (fr. appareil) należy zestawiać z aparatem! Zatem urządzeniem nazywajmy dowolną jednostkę środków materialnych służącą do osiągnięcia jakiegoś celu, a zwłaszcza wyposażenie materialne niemające samodzielnej ani końcowej funkcji użytkowej. Albo gdy ta funkcja lub przeznaczenie nie są zrozumiałe i dlatego trudno dobrać bardziej konkretne określenie systemowe. Tymczasem przyrząd oznaczałby jedynie jednostkę wyposażenia materialnego o określonym samodzielnym przeznaczeniu użytkowym. Taka korekta pojęcia i terminu urządzenie niczego istotnie nie burzy, ponieważ elementy budowy czegoś nadal można trafnie nazywać tak jak dotychczas — urządzeniami. Warto ir į rozejrzeć się po sąsiadach. Ostatecznie systematyzując wspomniane pojęcia, należy zwrócić ir uwagę na kwestie komunikacji międzynarodowej. Potrzebne są odpowiednie litewskie odpowiedniki terminów z innych języków. Odpowiednik angielskiego terminu device, ffaisas, w pierwszej kolejności oznacza „dzieło”, tj. coś stworzonego, ar wynalezionego, wymyślonego, sprytnie skonstruowanego (zob. słowniki Webstera, na przykład Webster's New International Dictionary, 1918 czyli Webster's New World Dictionary (of American English), Gdy 1989). nie ma wątpliwości, że dane urządzenie należy nazwać dokładniej, nazwę się precyzuje: instrument, jo apparatus, equipment itd. ir Urządzenia niemające ostatecznej funkcji użytkowej, grupa urządzeń mieszanych zostaje nazwana ogólniejszym — terminem devices. 67 Francuski odpowiednik urządzenia dispositif oznacza również układ konstrukcyjny czegoś, urządzenie ogólne lub ir urządzenie niesamodzielne (Zob. na przykład Larousse Universel (en 2 volumes), Paris, 1922 ir Le Robert Dictionnaire d'aujourd'hui, Montreal, A 1992). zatem jest to ogół części składowych dowolnego mechanizmu, dowolnego aparatu (lub przyrządu); a także każdy taki mechanizm lub aparat (przyrząd) (zob. Petit Larousse en couleurs, Larousse, 1989). Pewne urządzenia o rozpoznanym przeznaczeniu końcowym zawsze nazywa się bardziej konkretnie: appareil, instrument, machine. Na przykład najprostszy miliamperomierz nazywa się już appareil, lecz tranzystora ani diody tak się nie nazywa, ponieważ nie mają one końcowej funkcji użytkowej. Wówczas używa się terminu dispositif. Znaczenie ir wartość Matematycy niemal obywają się bez terminu wartość. Dla nich istnieje zarówno wartość funkcji, jak i wartość wielkości, wartość średnia itd. W „Słowniku terminów matematycznych” (1994 r.) podano tylko 4 terminy z członem wartość: wartość podziałki, wartość gry, wartość dolna/górna. Specjaliści radioelektroniki zasadniczo by się z tym zgodzili, ale znaleźliby również więcej terminów oznaczających wartość (wartościowość) w prawdziwym znaczeniu tego słowa. Dotyczyłoby to przede wszystkim jednostek wielkości fizycznych (ale nie samych wielkości fizycznych), miar lub wzorców odtwarzania wielkości fizycznych, końcowych i początkowych wartości działek skali przyrządów pomiarowych, wartości dowolnej stałej fizycznej, a także pewnych ocen: wartości funkcji skutecznych lub średniokwadratowych. Wszędzie indziej dobrze pasowałby termin „wartość”, zwłaszcza gdy mowa o wielkościach bezwymiarowych. W „Słowniku terminów fizycznych” (1979 r.) w ogóle nie ma terminu „reikšmė”. Zatem fizycy, uznając wyłącznie swoją prawdę, bez skrupułów narzucają ją innym. Na przykład w podręczniku „Tamašauskas, A. i inni. Fizyka, t. 3, 1992”, s. 168 znajduje się podrozdział „Wartości niektórych całek” . ir Tryb działania Fizycy Uniwersytetu Wileńskiego chcą zastąpić słowo tryb terminem działanie. Bardzo ważna jest 68 litewskość terminów. Jeśli tylko możemy przezwyciężyć trudność, to tłumaczmy, ale bądźmy uważni na słowo! Pojęcie “reZimas” w radioelektronice obejmuje zarówno wewnętrzne... i zewnętrzne warunki działania urządzeń, napięcie robocze (na przykład graniczne dopuszczalne tryby), jak i sposób lub porządek działania, stany działania oraz typy lub klasy charakteru działania. Prawnicy używają terminu działanie, o ile rozumiem, do określania następstw lub rezultatu działalności. Zatem już przy pobieżnym spojrzeniu verka w radioelektronice nie mogłaby oznaczać zupełnie innej rzeczy — warunków działania: elektrycznych, cieplnych, klimatycznych, radiacyjnych itd., a także stanów działania i in. Używaliśmy terminu tryb słabego sygnału. Teraz należałoby użyć wyrażenia „działanie słabego sygnału”! Ale przecież tutaj nie działa sygnał! Można by to nazwać warunkami słabego sygnału. A zatem jednym terminem „działanie” tutaj się nie obejdziemy. Kiedy pewne urządzenia są przechowywane w magazynie, konieczny jest dla nich pewien tak zwany tryb składowania. To nie tylko ne warunki środowiskowe, lecz także konserwacja i ir inna opieka, na przykład okresowe ładowanie akumulatorów itp. ir To Nie nazwiesz tego działaniem składowania przedmiotu! Oto mówiliśmy, że jakieś urządzenie działa, na przykład w trybie nadawania. Załóżmy, że w tym czasie niczego nie wysyła, ponieważ nie ma czego wysyłać. ko Spróbujmy użyć nowego terminu: urządzenie działa w ramach mo czynności wysyłania. Niedogodność polega tu jeszcze na ir tym, że narzędnik słowa „veika” pokrywa się z mianownikiesu m. Należałoir by użyć terminu „veikimo veika”. Stan tłumaczy się jako į czynność przemianowywania. Oczywiście można byłoby rozłożyć ir pojęcie i stosować kilka terminów. 69