Kalbiniai ir loginiai terminų reikalavimai

Kazimierz GAIVENIS JĘZYKOWE IR LOGICZNE TERMIN U WYMAGANIA Każdy termin ma formę i treść. ir Forma terminu to — słowna otoczka nazywanego pojęcia, treść — znaczenie o terminologi- — czne, które odzwierciedla definicja. Znaczenie terminologiczne nie pokrywa się ze su znaczeniem ne leksemu. Strukturalne elementy obu tych znaczeń w językoznawstwie najczęściej nazywa się semami. Ze względu na charakter wyrażenia semy terminów można dzielić na mające formalny wykładnik į (eksplicytne) oraz niemające formalnego wykładnika ir (implicytne). Na przykład w terminie cukrūs (chemia) końcówka liczby mnogiej wskazuje, że oznacza on klasę określonych substancji chemicznych, ponieważ wyraz cukrus w języku ogólnym, a także w terminologii ir niektórych dziedzin, ir występuje w liczbie pojedynczej. Przyrostek w terminie pataisiečiai (Lycopodiales) wskazuje, że jest to nazwa rzędu roślin itd. ir Są to semy mające formalny wykładnik. Ir terminizacja (przekształcenie wyrazów języka ogólnego lub gwarowych w terminy), transter­minizacja ir (przekształcenie terminów jednej dziedziny w terminy innej dziedziny), determinizacja (przekształcenir ie terminów w nieterminy) wiążą się ze znacznymi zmianami semantycznymi. su Wyraz determinologizowany otrzymuje nowe semy. Na przykład leksykalne znaczenie wyrazu języka ogólnego kiaulpienė iš składa się z semów „chwast”, „żółtokwiatowy”, „miododajny” ir itp., termin o kiaulpienė (Taraxacum) ma już w swoim znaczeniu terminologicznym nowe ir semy specjalne, potrzebne do systematycznego scharakteryzowania tej rośliny i ir odróżnienia jej od innych podobnych roślin (np., kreisviy ar vanagiy), takich jak: „Kwiaty mają 5 pręciki”, „pyłek jednakowej wielkości, około 30” ir itp. Niespecjaliści nie znają tych ostatnich semów, a w ir objaśniających słownikach języka ogólnego w większości nie znajdują one odzwierciedlenia. Definicje terminów powinny odzwierciedlać semy rdzenia znaczenia terminologicznego. Tylko w takim przypadku będą one naukowe. Jednak ponieważ semów rdzenia jest więcej, niż zwykle odzwierciedla się w definicjach, poprawne mogą być nie tylko jedna, lecz nawet kilka definicji terminów. Znaczenie terminologiczne często formalizuje się nie tylko za pomocą dendrogramów, histogramów i schematów, lecz ujawnia się je także przy użyciu for26 muł. Uważa się, że formalizacja znaczenia wyrazu jest jednym z najbardziej obiektywnych iš sposobów naukowego opisu znaczenia wyrazu!. Ze względu na formę terminy najczęściej dzieli się na terminy proste į (jednowyrazowe) i złożone (wielowyrazowe). ir Terminy jednowyrazowe to nie tylko wyrazy pierwotne (proste), lecz także różne ne derywaty i wyrazy złożone, np.: asmenuotė (gramatyka), baudinys (sport), deguonis (chemia), ir garotiekis (technika), jonažolė (botanika) itd. Terminy złożone najczęściej nazywają różne pojęcia gatunkowe i złożone. Mogą być dwuwyrazowe, trójwyrazowe i ogólnie wielowyrazowe, np.: rzeczownik własny (językoznawstwo), wzbogacanie kopalin użytecznych (chemia, geologia), rynek niezarejestrowanych papierów wartościowych (ekonomia) ir itd. W naukowych ir tekstach specjalistycznych występują jeszcze ir dłuższe, tak zwane opisowe terminy złożone, np.: mieszanka kapusty, koniczyny, wsianych wyki i po owsa na zieloną paszę (nazwa į przedplonu w ir terminologii rolniczej), bilans tworzenia, podziału, redystrybucji i końcowego wykorzystania dochodu narodowego (ekonomia) itp. ir ir Treściowego (lub funkcjonalnego) punktu widzenia terminy dzieli į się na gatunkowe, ir rodzajowe i kategoryczne. Podział ten wiąże się z różnym su zakresem terminu nų (ekstensją) ir pojemnością (intensja). Pierwszą właściwość S.Šalkauskis nazwał #sa, o drugą — pojemnością. Są one powiązane relacją proporcjonalności odwrotnej: gdy jedna maleje, druga rośnie. — Największy zakres mają terminy kategorialne, najmniejszy — gatunkowe. — Terminologię każdej dziedziny tworzą tysiące terminów, dlatego w praktycznej pracy porządkowania terminów istotna jest także kwestia relacji ir między terminami jų oraz ich ir podziału i klasyfikacji. Rozwiązując problem relacji ir jų treści terminów, terminologia opiera się przede 3 wszystkim na naukach: konkretnej nauce (produkcji, ir sporcie itp.) dziedziną, językoznir awstwo, logika. Dziedziny te stanowią ir podstawę teorii terminologii. Ir S. Šalkauskis i ir E. Wüster wiązali przedmiot terminologii także z ir su ontologią, psychologią, filozofią i ir innymi naukami. Jednakże dziedziny te mają mimo su wszystko mniej punktów stycznych z terminologią, niż su !Jakaitienė E. Semantyka leksykalna. Wilno, 1988, s. 18. 27 logika, słowotwórstwo, kultura języka, socjolingwistyar ka. Kanadyjski terminolog EW. Rigs umieszcza terminologię pośrodku między į leksykologiJej związek z ir konceptologią ir jy ilustruje następujący schemat: () Terminologia()Konceptologia Wymagania językowe wobec terminów Leksykologia Najważniejsze i najczęściej wymieniane wymagania językowe wobec terminów są następujące: poprawność, precyzja, systemowość, zwięzłość, wygoda słowotwórcza, neutralność emocjonalna itp. Niektóre z tych wymagań omówiliśmy już w innych publikacjach*, dlatego tym razem szerzej porozmawiamy o 3 ważniejszych językowych wymaganiach wobec terminów, a mianowicie: poprawności, precyzji i wygodzie słowotwórczej. Poprawność —jedno z najważniejszych wymagań terminologii. W normie Republiki Litewskiej „Zasady i metody terminologii”, opracowanej na podstawie odpowiedniej normy międzynarodowej ir (1115-90), (ISO określa 704-87), się ją jako zgodność z normami konkretnego języka. A więc poprawność to — zgodność z zasadami su wymowy, akcentowania, ortografii, gramatyki, słowotwórstwa i użycia wyrazów. Na przykład ir termin dėmuo nie może być utworzony niepoprawnie ar jo (bešaudyklinės staklės, vyrinZinierius), niepoprawnie akcentowany (dozimetras, įkrova, važiūoklė), niepoprawnie pisany (skersnukis, šašlikas, pusiausvyrumas), niepoprawnie gramatykalizowany (ekslibris, herbera, jacintas) itd. ir Terminy często mają bardziej złożoną budowę niż wyrazy proste Wyrazy, np. : [(Žied) +yn]+ pumpuris(botanika), (pries + [(stipr) + in) tuv| + + is } (technika), {[/ + (magnet in)] am) + umas(technika), + ([($/uo + + 1) + smilg] + ynas} (botanika) ir kt. _— !CynmepaHckas A, Homonsckas H., Bacuupena H. Obmas Munoyors. M., C.21. 1989. | o o 7 „Gaivenis K. W kwestii obrazowości terminów litewskich//Problemy terminologii ir leksyki litewskiej.V.,1 991.S.26-31. 28 Teoretycy słowotwórstwa stopnie słowotwórcze czasami nazywają jeszcze etapami lub aktami słowotwórczymi. Zarówno w językach bałtyckich, jak i słowiańskich, w językach ogólnych średnio występują etapy 3—4 słowotwórcze. Tworzenie terminów czasami sięga kilku etapów. 5-6 Oczywiście, bardziej szczegółowe nų badanie stopniowości (głębi) tworzenia terminów może już wykraczać už poza granice synchronicznego słowotwórstwa. Najczęstsze obecnie przypadki tworzenia nieprawidłowych terminów są następujące: 1. Nieprecyzyjny wybór przedrostka, przyrostka, końcówki, członu ar wyrazu podstawowego, uwarunkowany kopiowaniem struktury wyrazów innych języków, np.: nazwa ocieplanego materiału budowlanego apši/dytojas jest nieprawidłowa nie tylko z powodu użycia niewłaściwego przyrostka, lecz także z powodu niewłaściwie dobranego wyrazu podstawowego (powinno być: s7/talas) itd. 2. Nieprecyzyjny wybór typu lub kategorii słowotwórczej, uwarunkowany zastosowaniem zasady pseudoanalogii. Na przykład neologizm bebrimvieté utworzono na wzór wątpliwych formacji augimvieté, kirtimvietė, perimvieté, radimvietė i należy go zastąpić poprawnym neologizmem bebravietė. Nie można powiedzieć, że niepoprawny termin ugnraatsparumas utworzono ze słów ugnis i atsparumas (w rzeczywistości utworzono go od przymiotnika ugniaatsparus, a ten z kolei — ze słów ugnis i atsparus). A zatem słowo ugniaatsparumas jest niepoprawne dlatego, że niepoprawne jest jego słowo podstawowe — przymiotnik ugniaatsparus. Omówiony termin jednowyrazowy należy zastąpić terminem złożonym afsparumas ugniai. 3. Nieprecyzyjny wybór konfiguracji gramatycznych terminów złożonych, uwarunkowany kopiowaniem struktury połączeń wyrazowych innych ir języków. Na przykład do wyrażenia relacji części do całości w terminologii rosyjskiej stosuje się złożone + terminy typu „przymiotnik rzeczownik”, w naszej o terminologii zaś — połączenia wyrazowe z dopełniaczem, takie jak: stabdiné (=stabdžiį) pavara, anteninis (= antėnos) pčrjungiklis ir itp. 4. Iš Z projektów standardów terminologicznych wynika, że przy akcentowaniu terminów litewskich najczęściej popełnia o ne się błędy w ustalaniu intonacji, miejsca akcentu (np. w 320 zbiorze terminów wykryto 94 błędy w wyborze intonacji ir 10 — błędy w ustalaniu miejsca akcentu). Błędy intonacji najczęściej są następujące: nieprawidłoa) wo akcentuje się wyrazy pochodne z przedrostkami (np. sąnaudos, įtvaras, poveržlė ir itp.); nie b) uwzględnia 29 się metatonii w rzeczownikach derywowanych przyrostkowo (np. matuoklis, grupuotė itp.); c) nieprawidłowo akcentuje się drugi człon wyrazów złożonych (np., /ūpažiedžiai, šimtakėjis, daugiaslūoksnis itp.). 5. Najczęstsze błędy w pisowni terminów są następujące: a) pisanie j w miejscach, jo w których ir nie jest potrzebne, oraz jo niepisanie go tam, gdzie jest potrzebne (np. he/ijoterapija, tj. helioterapija, kompjuteris, tj. kompiuteris, varijantas, tj. variantas itp.); b) na styku członów terminów złożonych, a także na styku przedrostka i rdzenia, nie zapisuje się wszystkich stykających się spółgłosek lub samogłosek (np. nazwa ryby skersnukis, tj. skerssnukis, przymiotnik tarplanetinis, tj. tarpplanetinis itp.); c) łącznik między członami terminu złożonego zapisuje się tam, gdzie nie jest potrzebny, albo nie zapisuje się go tam, gdzie jest potrzebny; ponadto łącznik utożsamia się z myślnikiem (np. si/abinė toninė eilėdara, tj. silabinė-toninė eilėdara, gydytojas-chirurgas, tj. gydytojas chirurgas itp.); d) człony złożonych nazw własnych z zakresu astronomii, geografii i niektórych innych dziedzin zapisuje się niezgodnie z zasadami ortografii (np. Didieji Grįžulo ratai, tj. Didieji GrįŽulo Ratai, Raudonasis kryžius, tj. Raudonasis Kryžius itp.) Precyzja. Precyzja terminów wiąże się przede wszystkim z ich jednoznacznością i określonością znaczenia. Jednakże w praktycznej pracy nad normalizacją terminów osiągnięcie tych cech nie jest łatwe. Jednoznaczność terminów kształtuje się w toku nieustannej konfrontacji opinii. Tylko niewielka część terminów jest przez wszystkich specjalistów z jakiejś dziedziny przez dłuższy czas rozumiana i używana ir jednakowo. Niejednakowe rozumienie terminów może trwać dziesięciolecia. Na przykład geologiczny termin facja funkcjonuje od ponad lat, ale do dziś nie ma mniej więcej jednolitej definicji. 100 Be Co więcej, termin ten jest używany nie ne tylko w terminologii geologiczneir j, lecz także geograficznej, gdzie jo jego ir rozumienie i definicja są już nieco inne. Niejednakowo rozumiane i ir wyjaśniane są również terminy literaturoznawcze fabuła i intryga, ir terminy językoznawcze słowo, tranzytywność, aspekt itp. ir Najczęściej są to najbardziej treściwe pojęcia kategorialne. W zasadzie jest to sa normalne — zjawisko. Gdyby wszyscy specjaliści z jakiejś dziedziny rozumieli i definiowali terminy tylko jednakowo, nie byłoby żadnego ir postępu nauki. W terminologii występuje tak zwana kategoryczna wieloznaczir 30 ność. Jest to zjawisko, gdy tym samym terminem określa się czynność, rezultat ir ir (np. przekład — literatura) albo ir czynność, ir miejsce czynności (np. wyrąb leśnictwo). — Specjaliści z niektórych dziedzin z powodzeniem unikają takiej nieprecyzyjności terminów. Na przykład fizycy terminami prędkość, częstotliwość, gęstość określają konkretne wielkości wyrażone w ir określonyjų su ch jednostkach, nie mylą ich z nazwami właściwości. Tymczasem specjaliści z innych dziedzin często do nazywania rezultatów czynności nie sięgają po be (zwłaszcza pod wpływem innych języków) terminologizuje liczbę mų mnogą nazw czynności (np. wydzieliny, tj. ekologia — wydzielin, wycieki, tj. weterynaria wycieków ir itp. ). Precyzja terminów, be bez wątpienia, wiąże się ir su jų z motywacją. Nie można jednak powiedzieć, że terminy motywowane są precyzyjne, o a — niemotywowane – nieprecyzyjne. Za nieprecyzyjne należy uznać jedynie terminy motywowane w sposób wprowadzający w błąd. Tego rodzaju terminy często powstają pod wpływem innych języków, np.: nieprzerwana (ciągła) produkcja (ekonomia), przyspieszony (= (częstszy) oddech (medycyna) itp. (= ir Be dlatego dokładności terminów nie można wiązać su jų ze znaczeniem słowotwórczym. Specjaliści z różnych dziedzin bardzo często tak postępują, twierdząc, że któryś termin jest niedokładny dlatego, iż znaczenie słowotwórcze rzekomo jest jo sprzeczne ze znaczeniem terminologicznym. Mówiąc dokładniej, znaczenie słowotwórcze pojmują oni jako najważniejszy sem terminu. Iš W istocie znaczenie słowotwórcze ze względu na swój abstrakcyjny charakter jest, można powiedzieć, pośrednie między ir znaczeniem leksykalnym a gramatycznym. Ši Znaczenie wynika ze iš stosunku strukturalnych jų składników derywatu. Na przykład znaczeniem słowotwórczym terminu pievagrybis (Agaricus) jest „rosnący na łące (łąkowy) grzyb”. Jo leksykalne ir terminologiczne znaczenia — są znacznie szersze, ir bardziej konkretne. Botanicy wyróżniają co najmniej kilka gatunków tych by grzybów, ir mówi się nawet o pieczarkach leśnych (Agaricus silvaticus) i pieczarkach polnych ir (Agaricus arvensis). Be Ponadto na łąkach rośnie jeszcze wiele innych ir grzybów, których nie nazywa się pieczarkami. Zatem znaczenie słowotwórcze jest najczęściej nieprawdziwym, mylącym znaczeniem wyrazu. Ogólnie można stwierdzić, że precyzja terminów jest najbardziej związana su jų semantyka. Wygoda słowotwórcza. E. Jakaitienė twierdzi, że w cywilizowanych językach derywaty stanowią *Jakaitienė E. Tamże. P. 91. 31 tų wypowiedziach o 6096 leksyce stanowią derywaty“. Inni teoretycy mówią, że stosunek derywatów do słów podstawowych zależy od stopnia syntetyczności języka. W językach analitycznych podobno jest więcej słów podstawowych niż w syntetycznych. V. Urbutis twierdzi, że w języku litewskim derywaty powinny stanowić ne mniej niż całej 4/5 leksyki*. Języka rosyjskiego A. Tichonowa W „Słowniku (1985) słowotwórstwir a” stosunek derywatów słów podstawowych ma być następujący: 18118 ir 126690= 1:7“. S. Według Keiniosa rzeczowni92,5% ki będące czysto litewskimi oraz hybrydowymi jednowyrazowymi terminami, złożone į „Rosyjsko- -litewski słownik terminów ekonomicznych” (V. 1966), zostały utworzoiš ne od innych słów (ogółem do obliczeń przyjęto nieco zbyt wiele różnych 1600 słów, słów podstawoiš jų wych jest około 120). Około 90% derywaty stanowią ir „Rosyjsko-litewsko-angielski słownik terminów techniki obliczeniowej” (V., bei 1971) „Botanikos terminų žodyne" (V., 1965) pateiktų tokios pat rūšies terminų (iš viso atitinkamai per 1900 ir apie 800 skirtingų žodžių, iš jų pirminių apie 180 ir 120)". Taigi šiaip taip dariniai ar sudaro didžiąją vienažodžių terminų dalį svarbu, kad būtų patogu ir juos daryti. Pamatinis žodis ir darinys laikomi „žodžių darybos pora", kurios žymėtasis narys yra darinys. Ši pojęcie jest jakby komórką całego słowotwórstwa. Jednak proces słowotwórczy nie kończy się na parze słowotwórczej. Jeżeli od iš derywatów ponownie tworzy się nowe wyrazy, wówczas powstają łańcuchy słowotwórcze*, np. : o— e oo (1) Rys. (1): /eisti-> laidus— laidininkas— puslaidininkispuslaidininkinis; stiprus stiprinti stiprintuvas— priešstiprintuvis itp. ir sUrbutis V. Teoria słowotwórstwa. V., 1978. P. 62. S MonmnceensB A OcHoBHbie BONpoCkI CJIOB006pa30BaHHA B COBPEMCHHOM pyccKOM JMTEpaTypHOM SI3BIKE. JI., C.5. 1987. 'Keinys S. Priesaginė lietuviškų terminų daryba //Lietuvių terminologija. V., 1975. P. 7. *Moncees A. Tamże. P.1šl tt. 32 Takie łańcuchy słowotwórcze mogą się rozgałęziać, np. : L (2) Rys. (2): ze słowa geležis utworzono słowo geleZinis, a z tego ostatniego słowo —geležinkelis, geležiniai (kajdany); ze słowa geležinkelis — geležinkelininkas itd. ir Jeżeli od tego samego słowa podstawowego ponownie tworzy się nowe słowa, powstają wachlarze słowotwórcze, np. : = (3) Rys. (3): vilkas—vilkaūgiis, vilkauoge, vilkduobė, vilkdalgis, vilkligė itd. Wachlarze derywacyjne terminów mogą się także łączyć i tworzyć kompleksy derywacyjne terminów. Ponadto specjaliści w dziedzinie słowotwórstwa mówią także o gniazdach słowotwórczych. Prawdą jest, że pojęcie to często rozumie się niejednoznacznie. Jedni uważają, że gniazdo mogą tworzyć tylko wyrazy o tym samym rdzeniu, inni zaś twierdzą, że gniazda mogą tworzyć również wszystkie derywaty utworzone za pomocą któregoś z afiksów słowotwórczych. Najczęściej jednak uważa się, że gniazdo słowotwórcze stanowi zbiór wyrazów pokrewnych, mających wspólny rdzeń. Gniazdo słowotwórcze jest rezultatem procesów słowotwórczych. Np.: —drąsumas drąsus —drąsiai —drąsuolis —drąsėti —drąsėjimas —drąsinti —drąsinimas drąseika W gniazdach słowotwórczych mogą się ponadto wyodrębniać paradygmaty słowotwórcze — zbiory wyrazów o jednym stopniu derywacji. Inaczej mówiąc, są to gałęzie gniazd wachlarzowych. Zatem także same gniazda można uważać za wielkie paradygmaty. Pojęcie „gniazdo słowotwórcze- ”, mówiąc słowami matematyków, jest odwrotnie proporcjonalne — do pojęcia „typ słowotwórczy- ”: gniazdo — całość słów ze wspólnym rdzeniem i różnymi ir afiksami, a typ — całość słów ze wspólnym 33 afiksem, lecz różnymi rdzeniami. Na przykład wszystkie przymiotniki z przyrostkiem nis tworzą jeden typ słowotwórczy, chociaż ich rdzeń może być różny: od rzeczowników (medinis: mėdis), przymiotników (saldinis: saldūs), liczebników (pirminis: pirmas), a nawet nazw liter (tėjinis: tė) itd. V. Urbutis mówi, że typ słowotwórczy można rozumieć dwojako — albo jako istniejący w języku abstrakcyjny schemat strukturalny, według którego tworzone są wszystkie derywaty o takim samym znaczeniu i formie słowotwórczej, albo jako istniejące w mowie (tj. w wypowiedzi) właśnie takie derywaty, ich całość’. Typ słowotwórczy jako schemat formalny można sobie wyobrazić jako mający 3 wymiary: 1) znaczenie słowotwórcze; 2) leksykalno-gramatyczny charakter wyrazu podstawowego i 3) formant słowotwórczy. Produktywność słowotwórcza — to przydatność terminu do tworzenia nowych słów zależnych od niego semantycznie i formalnie. Największą mocą słowotwórczą w języku litewskim odznaczają się rzeczowniki, przymiotniki i czasowniki. ir Jednak są to szerokie, ir rozgałęzione części ir języka, terminy tworzy się ne iš ze wszystkich jų gałęzi. Na przykład nazwy narzędzi tworzy się tylko od czasowników iš czynności aktywnych. Nazwy czynności z przyrostkiem su -imas nie są tworzone od iš czasowników mieszanych, mających w bezokoliczniku przyrostek -yti. Nazwy rezultatu czynności z su przyrostkiem -muo (-menys) nie są tworzone od iš czasowników przedrostkowych. Najbardziej charakterystyczne dla tworzenia ir terminów złożonych są następujące bardzo rzadkie przypadki: SUrbutis V. Tamże. P. 246. 34