Pirmųjų fizikos vadovėlių mechanikos terminai

ECHA PRZESZŁOŚCI Angelė KAULAKIENĖ PIERWSZYCH PODRĘCZNIKÓW FIZYKI MECHANIKI PODRĘCZNIKI XX Na początku wieku jednocześnie pisano podręczniki fizyki dla du gimnazjów. To I. podręcznik fizyki Končiusa, który pisał, pracując jako nauczyciel w Estonii, po przeniesieniu gimnazjum żeńskiego w Połądze į do miasta Verro. Podręcznik ten nie został wydrukowany. Jo 312 rękopis liczący stron jest przechowywany w Dziale Rękopisów Uniwersytetu Wileńskiego'. W rękopisie bardzo dokładnie wskazano, kiedy Zaczęto go pisać (1916 m. stycznia 28 r.) ir ukończo- (1919 m. no w 23 grudniu r.). Innym podręcznikiem fizyki dla gimnazjów jest K. podręcznik Šakenisa. Jak wskazuje J. A. „Martišius, Šakenis K. wykładał fizykę w į różnych gimnazjach: w Wilnie, Woroneżu, Kownie, Poniewieżu, od do 1912 1926 m. 1917-1918 w roku szkolnym w Woroneżu, wyjaśniając jedną lekcję po litewsku, odczuł wielką potrzebę posiadania litewskiego podręcznika. W ir Woroneżu napisał jo pierwszą część, o 1918 m. już w Wilnie do Bożego Narodzenia — II część, 1919 m. w rodzinnych stronach, w Veleniškach (w gminie Vabalninkas) — część III. Iš wyszły drukiem w roku, były 1920 przeredagowywane i powtarzane do 1940 r.? Zatem ir I. Podręczniki ir K. Končiusa i Šakenisa można powiedzieć, że są głównymi „źródłami drugiego etapu rozwoju terminologii fizycznej“ $altiniaines P. Vileišisa, Pr. PodręczniJ. ki Mašiotasa i Dragašiusa były przeznaczone dla uczniów niższych o klas, nieco później wydano „Wykłady V. z fizyki“ Čepinskisa (1923— 1926) —studentom. Zatem jaka terminologijų a? W artykule analizowana jest wyłącznie terminologia rozdziałów dotyczących mechaniki w tych podręcznikach fizyki. Rozdziały dotyczące mechaniki wybrano dlatego, że kurs fizyki zwykle zawsze zaczyna się od wykładania mechaniki; „Končius I. Fizyka: Podręcznik fizyki dla gimnazjów: [Rękopis]. 312p. // VUBR. Fl. F1039 (dalej — KF). , *Martišius J. A Konstantinas Sakenis, — autor pierwszych litewskich podręczników fizyki //Wiadomości Fizyków. 1996. Nr 11. S. 16–17. ‘Kaulakienė A. Etapy rozwoju terminologii fizycznej //Lituanistica, 1997. Nr. 3(31). P. 66-73. Oto tytuły niektórych ir podrozdziałów wstępu i ir działu mechaniki jednego z podręczników: ŠF' Wstęp KF Wstęp 1. Ciało fizyczne. * Materia 1° (=Materiał)’ I. Ciało fizyczne 1. Fizyka. Ciało fizyczne 3 2. Zjawiska. Fizyka. Chemia 2 2. Zjawiska ir fizykochemiczne 3 3. Zadanie z fizyki 2 4. Substancje (= Stany skupienia materiałów) 3 3, Cząsteczki 4 4. Trojakie stany skupienia ciał 4 5. Substancje (= Zalety materiałów) (II. Właściwości ciał 1. Nieprzewodnictwo 5 2. Ciężar 6 6. Niektóre inne właściwości ciał fizycznych 73. Kierunek ir poziomy statyczny 6 1) rozszczepianie 7 |4. Pion. Poziomica 6 15. Podział 7 2) sprężania i ir rozszerzania 8 {6. Ściśliwość (gładkość) ir |wzrost 8 3) porowatości 9 |7. Porowato8 4) ść sprężystość 10 [8. Sztywność 8 (7. Pomiary 12 III. Miary ir długości 1. Wielkość 9 8. Pomiar długości 12 Pomiar powierzchni 14 Pomiar objętości 14 |2. Miary długości, szerokości i ir objętości mūamamamamėa 9 EERE EE EEE EEE EEE EEE EEE EEE EEE EEE EEE EEE EEE Hm E EER EEE EEE EEE EE EE EERE EEE EE EEE EEE Dział mechaniki (=Mechanika) 25. Zadanie z mechaniki 31 26. Ruch (=Ruch) (Kinematyka) 33 I. Ruch siły ir 1. Ruch 18 27. Bezpośredni ruch prostoliniowy (=Prostoliniowy ruch jednostajny) 34 2. Prędkość ruchu 19 *Korzeń K. Fizyka. I część, Mechanika — Ciepło. V., 142p. 1920. (dalej — * Pisowni terminów w ir tytułach rozdziałów i podrozdziałów nie poprawiano. W innych ir miejscach tekst autorów podano w formie autentycznej. * Liczba wskazuje stronę podręcznika. "Poprawki I. Končiusa lub jego kolegów. 57 28. Bezpośredni ruch nierównomierny (=Prosty ruch nierównomierny) 36 29. Wykres prędkości 37 3. Przyspieszenie ruchu ir 30. Ruchów (=Ruchów) ir prędkości |zmniejsze20 nie zestawienie 37 4. Ruch złożony 21 31. Mniejszość o siłach (=siłach) 39 |5. Bezwładność 22 | Zasada bezwładności (Dynamika) 39 6. Siły ir jų pomiary 23 32. Siły (=Siły). Jų wielkości pomiarowe 40 |38. Składanie sił (=Sił) 47 II. Rozkład sił ir 1. Oznaczanie sił 32 | 2. Siła wypadkowa 33 |39. Równoległobok speky (=sił) 47 |6. Równoległobok sił 34 40. Układ spęk (=sił) 48 7. Rozkład jednej siły na dwie siły į K 36 41. Sił równoległych (=sił) składanie 49|8. Dwie siły przechodzące į przez jedną i — W połowie równoległych 36 | 42. Układ sił równoległych (=sił) rozmieszczenie 519. Rozłożenie jednej siły na dwie į = | siły równoległe 38 43. Układ sił równoległych (=sił) składanie, |10. Dwie siły równoległe, których kierunki przebiegają jy w różne strony į 51 |przeciwlĮ egłe strony 38 Jak widać z tytułów iš przedstawionych podrozdziałów, struktura podręczników nieco się różni. Jest to całkiem zrozumiałe, ponieważ zasady konstruowania struktury zwykle wybiera sam autor. Jednak większość pojęć w jednym i drugim ir podręczniku ir definiuje się podobnie, a nawet określa się je ir jednakowymi terminami, na przykład: fokru budu, s k y stimo slėgimas dugnan, bez względu na wygląd naczynia i ir ilość cieczy, będzie równy ciężarowi pionowes k go słupa cieczy K¥76; Zatem, jeśli w zamkniętym iš ze wszystkich stron naczyniu zaczniemy wywierać ciśti Ciecz, to ciśnienie to będzie jednakowo rozchodzić się we į wszystkich Wówczas ir każdy centymetr kwadratowy ścianki naczynia będzie naciskany jednakowo SF58; dźwignia — jest najprostszą maszyną, narzędziem, które przekazuje siłę į jakiemuś oporowi KF52; Wyobraźmy sobie igłę, która jest podparta w punkcie C, ir końce której A ir B ciągną dwie równoległe siły P ir O. Taka igła nazywa się dźwignią SF47. W innej części pojęcia w ir jednym i ir drugim podręczniku określają: 58 mos Także podobnie, jednak terminy się jų różnią, np.: każdą zmianę położenia fizycznego ciała nazywa się m as — przejawami przyrody ar ar me KF2, a ŠF zjawiski- — em wszelkie zmiany stanu i ir składu ciał fizycznych nazywają się zjawiskami ŠF3; s pė ka — każdą przyczynę ruchu, czyli przyczynę przekształcającą ruch prostolinioir wy jednostajny w ruch ir krzywoliniowy niejednostajny, nazywamy siłą KF40,0 siła — ŠF wszystko — to, co wprawia w ruch jakikolwiek iš przedmiot z miejsca, co może jednostajny ir ruch prostoliniowy zmienić w pośredni albo nierównomipa erny, nazywa się siłą SF23; ruch masy w ten i sposób - ruchem ciała nazywamy u zmianę położenia w jo porównaniu z su położeniem jakichś innych nieruchomych ciał KF34,0SF ruch mówiąc o — przedmiotach j u d é j i m a, zawsze mamy na myśli inne ir przedmioty, które pozostają w miejscu. Przedmioty te ir pomagają nam rozstrzygnąć, w którą stronę porusza się przedmiir ot i którą drogą SF18. Można podać więcej takich ir wariantywnych jednowyrazowych terminów ir złożonych. Terminy jednowyraKF ŠF zowe: 14 objętość, 99 bladość, 17 pojemność, 6 wysokość, 5 wysokość, 104 miech, 92 dmuchawa, 35 szybkość, 19, prędkość, 27 szybkość, długość 6 i długość 5, ruch, ruch, szerokość (grubość) 6, 34 szerokość 5, 18 równowaga 45, równowaga, porowatość 7, porowatość, ciecz 71, ciecz, 40 krosta 60, punkt, | ciśnienie 92, 8 nacisk, rozkład 7, podział, 57, ściśliwość i 58 rozprężność 7, | gęstość 43 (gładkość), wzrost 8, zwilżenie, 81 wilgotność, ciężar, masa, 7 sprężystość, elastyczność ir | 59 83 63 15 i 13 7 8 Terminy złożone: manometr otwarty, 100 manometr do pomiaru ciśnienia rozrzedzonego 88 powietrza, spadanie 63 | | ciał, spadanie 26 przedmiotów, ciężar 57 ciał, ciężar przedmiotu, 41 siła pozioma, siła 45 wypadkowa, manometr 33 rtęciowy 100 i manometr metalowy 89 „siły równoległ49 e” 38 Równoległobok sił 47, równoległobok sił 34 | środek ciężkości, środek 57 masy, prostolini41 o owy ruch jednostajny 34 19 | prostoliniowy ruch niejednosta35 | jny, niejednostajny ruch 19 prostoliniowy, pompa 109 strażacka, maszyna 94 strażacka, manometr zamknięty 100 | manometr do pomiaru ciśnienia zagęszczonego 88 | powietrza silniki wodne 68 | ruch krzywoliniowy woda-wyrzutnik 19 krzywoliniowe 88 | szeptanie 37 Często ir część ir pojęć w jednym lub drugim podręczniku jest oznaczana tylko dwoma wariantami lub iš synonimami, z których jeden zazwyczaj jest zapożyczeniem. Są one przedstawiane bardzo różnorodnie: oddzielone od siebie przecinkiem, połączone spójnikiem albo lub podane w nawiasach, np.: gaz KF 92, 106, 110 ir gazy KF 110, ŠF 75; ciała płynne albo ciecze KF 4: aerostat (statek powietrzny) KF 111 ir objętość SF 85; aerostatu (objętość) KF 90, 98 ir objętość SF 17; wypór KF 187 ir metale lub wypory SF 104; ciśnienie (sprężenie) KF 92 ir ciśnienie SF 81; ściśliwość (matowość) KF 99 ir objętość 17; żeliwa (żeliwo) KF 67 ir żeliwo (żeliwo) SF 13, 104; prawo Archimedesa KF 79, 81 ir zasada Archimedesa SF 70; prasy hydrauliczne (prasa) KF 76 ir prasy wodne lub prasy SF 60 ir tamże Takich przejawów synonimii (tylko chyba nieco więcej przypadków, gdy oba 60 synonimy są litewskie) jest wiele; ir wystarczy osobno przejrzeć każdy podręcznik, np. : KF — ciała gazowe lub gazy (gazy) 4; poziome lub pochyłe przesuwanie się ciała nachylonego względem 65; normalnej (zwykłej) Zrozumienie ciśnienia powietrza 95; pabuklės (narzędz95; ia) relat 'yvusis (porównawcze) kuno kušėjimas 43; funty lub vogos 67, o SF — azot (gesuonis) TT; azot lub gesuonis równoległościan 100; (paralelepipedas) kwas siarkowy lub 45; witriol promień 101: (radius) 29; wahadło lub krivulis 55 ir itd. Be w tym, w ir jednym, w ir innym podręczniku można zauważyć przypadki systematyzowania ir terminów oraz wyodrębniania terminów rodzajowych i gatunkowych. Oto jak charakteryzuje się stan skupienia materii. Np. : KF —, Materia występuje w trzech stanach: stałym, ir ciekłym i gazowym. 1) Przedmiiš oty z drewna, szkła, ir żelaza itd. nazywamy ciałami stałymi (3) <...>. 2) Takie ciała, jak: woda, atrament, rtęć, spirytus itd. ir nazywamy ciałami ciekłymi lub cieczami. 3) Takie ciała, których poszczególne części są nie tylko bardzo słabo ze sobą związane, lecz już same starają się rozproszyć we wszystkich į kierunkach, nazywamy ciałami <...> gazowymi (gazami), por. (4), dalej KF — wydłużenie: wydłużenie jest wprost (1) proporcjonalne do ciężaru (p); wydłużenie (1) jest wprost proporcjonalne do długości (L) (27); odkształcenie: odkształcenie chwilowe III; odkształcenie V; rozciągające odkształcenie trwałe III; pompa: dwucylindrowa pompa powietrzna, pompa maślana, strumieniowa wodna pompa powietrz- (102); na pompa wodna (106). ŠF — „Ciało może być stałe, ciekłe albo gazowe ciało stałe samo, bez niczyjej pomocy, zachowuje .<...> swój kształt i objętość. ir <...>. Przykładami ciał ciekłych mogą być woda, nafta, spirytus oraz różne Ir inne ciecze” (4) <...>. „Gazami nazywamy powietrze, wodór, ir garg itd.” (5), por. jeszcze SF — przedmiot: przedmioty ciągłe (95); przedmiot ruchomy przedmiot (18); stały przedmiot (16); zanurzony przedmiot (72); ciekły przedmioty złożone (57); przedmiot obracający (95); się przedmiot gęsty (29); przedmiot kruchy gazy: gazy (8); wybuchowe gazy (9); oświetlające (98); (77, 103); siła: siła atmosferyczna siła (81); wypadkowa Ji siła (33); przeciwna siła (72); odśrodkowa siły (29); równoległe Siła siła (38); nieprzerwana siła ciągła siła (24), rozkładająca siła (25); naciskająca siła nagła siła gwałtowna (38), (38); (24), 61 (25); siły składowe (36) itd. Wynika z tego, że na podstawie wspomnianego zróżnicowania nazw pojęć w podręcznikach, synonimii terminów, ich systematyzowania oraz łączenia terminów gatunkowych i rodzajowych można wyciągnąć wniosek, iż w owym czasie terminologia fizyczna była nadal tworzona i charakteryzowała się wszystkimi cechami etapu kształtowania się terminologii. 62