Dėl kai kurių metrologijos terminų

Vytautas VALIUKĖNAS, Pranas Juozas ŽILINSKAS W SPRAWIE NIEKTÓRYCH TERMINÓW METROLOGICZNYCH „Współczesnym słowniku języka litewskiego” [1] słowo metrologia definiuje się następująco: metrologia nauka o miarach. W litewskiej normie. що? did not translate? Let's craft no extra. Need array count 7? Original 7 items: names, DĖL, — KAI, KURIŲ, METROLOGIJOS, TERMINŲ, quote, Lietuvos standarte = actually 8. Need output 8. First quote translation. Lithuanian metrology science of measures. LST 1281-93 „Metrologia. Terminy i ir definicje” [2] znajdujemy, że jest to „nauka o pomiarach, metodach i środkach służących do utrzymania ich jednolitości oraz sposobach osiągania wymaganej dokładności pomiarów”. Przygotowywanym do druku „Międzynarodowym słowniku ir podstawowych ogólnych terminów metrologicznych” metrologia to [3] nauka o — pomiarach (ang. science of measurement, fr. nauka de la pomiar). W „Słowniku wyrazów międzynarod- [4] owych” jest — to nauka badająca pomiary, jų metody, jednostki mo pomiarowe i wzorce jednostek. W LTE [5] znajdujemy: — metrologia — dział fizyki badający pomiary i metody, za pomocą których osiąga się jų jednolitość wymaganą ir dokładnością. Widzimy, że definicje metrologii jako nauki we współczesnej literaturze litewskiej nie są jednolite, jednak niemal w każdej definicji występuje słowo pomiar, z wyjątkiem „Słownika współczesnego języka litewskiego”. W „Międzynarodowej Klasyfikacji Norm” metrologii poświęcono dziedzinę, której nazwa [6] brzmi „Metrologia i pomiary. Zjawiska fizyczne”. Naszym zdaniem definicję metrologii w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” należy poprawić. W nowo opracowywanym słowniku metrologię należałoby zdefiniować następująco: „metrologia — nauka o pomiarach”. Już od kilku lat dyskutuje się nad użyciem terminu vertė w znaczeniu ir „wartość”. [7-9]. W normie litewskiej [2] wartość wielkości fizycznej definiuje się następująco: wyrażenie liczbowe wielkości fizycznej w wybranych jednostkach. W części 0 normy litewskiej LST ISO 31 „Wielkości i jednostki” znajdujemy: vertė — iloczyn jednostki wielkości i liczby; taka liczba jest nazywana „wartością liczbową wielkości wyrażonej w tej jednostce”. W [3] słowniku wartość wielkości (angl. value of a guantity, pranc. valeur d'une grandeur) definiuje się następująco: „ilościowe wyrażenie określonej wielkości szczegółowej, najczęściej składająiš ce się z liczby pomnożoniš ej przez jednostkę miary”. Zatem w specjalistycznych publikacjach metrologicznych wyjaśniono, czym jest wartość wielkości, którą krótko moglibyśmy zdefiniować następująco: wartość wielkości to liczbowe wyrażenie tej — wielkości w 48 wybranych jednostkach. Ponieważ w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1], wyjaśniając słowo vertė, nie mówi się o wartości wielkości, proponowalibyśmy uzupełnić znaczenia tego słowa o bardzo ważny termin metrologiczny fizyki, techniki i innych dziedzin — wartość wielkości — oraz stosować proponowaną przez nas definicję. Znaczenie terminu i jego użycie omówiono w [7]. Koniecznie należy omówić również użycie litewskiego odpowiednika słów reference w języku angielskim i référence w języku francuskim. W normie [2] litewskim odpowiednikiem angielskiego terminu reference material i francuskiego terminu matériau de référence jest etaloninė terpe. Zatem angielskie i francuskie słowa reference (ang.) i référence (fr.) tłumaczy się litewskim przymiotnikiem efaloninis (-ė). Jeśli przestrzega się zasady systemowości, to litewskim odpowiednikiem angielskiego i francuskiego terminu reference standard (ang.) i étalon de référence (fr.), którego definicja brzmi „miara, przyrząd pomiarowy, materiał odniesienia (materiał wzorcowy) lub układ pomiarowy, przeznaczone do definiowania, realizowania, zachowywania lub odtwarzania jednostki wielkości, jednej lub kilku jej wartości jako wartości odniesienia“ [3], byłby etaloninis etalonas (?)). Należy zwrócić uwagę na to, że w żadnym języku — angielskim, francuskim, niemieckim ani rosyjskim — w terminie złożonym reference material (ang.), matériau de rėfėrence (fr.), Refernzmaterial (niem.), cramgaptoe BeII[ECTBO (ros.) nie występuje słowo etalonas. W metrologii eta/onas jest pojęciem szczególnym, którego należy używać wyłącznie zgodnie z przeznaczeniem. W przygotowywanym „Międzynarodowym słowniku podstawowych i ogólnych terminów metrologii” jako litewski odpowiednik ang. reference material, fr. matériau de référence podaje się pamatine medžiaga, a nie — etalonine terpė. Termin eta/onine medžiaga został użyty również w innych normach [10-12]. Tam również pisze się metoda etalonowa, środowisko etalonowe, roztwór etalonowy, roboczy roztwór etalonowy, próbka materiału etalonowego, pierwotny (wtórny) materiał etalonowy, charakterystyka materiału etalonowego itp., a powinno być metoda odniesienia, materiał odniesienia, roztwór odniesienia, roboczy roztwór odniesienia, próbka materiału odniesienia (środowiska), pierwotny (wtórny) materiał odniesienia (środowisko), parametry materiału odniesienia itp. 49 Inny termin, w którym używa się słowa reference (ang.) ir référence (fr.) to reference standard (ang.) ir étalon de référence (fr.). W przygotowywanym „Międzynarodowym słowniku podstawowych i ogólnych terminów metrologii” jego odpowiednikiem jest wzorzec odniesienia. Pojawiały się propozycje, aby nazywać go wzorcem oporowym. A więc oporowy czy podstawowy? Oparcie — podpora, przedmiot, który coś podpiera, natomiast podstawa — to miejsce lub przedmiot, na którym się opieramy [1]. Omawiany wzorzec — to wzorzec „zwykle mający najlepsze właściwości metrologiczne w tym miejscu lub w tej organizacji, w której dokonuje się pomiarów“. Jest on zasadniczym, najważniejszym, podstawowym wzorcem, na którym opierają się wszystkie inne wzorce zależne od niego zgodnie z hierarchią. Tak więc bez żadnych wątpliwości reference standard (ang.) i étalon de référence (franc.) należy nazywać nie wzorcem oporowym, lecz wzorcem podstawowym (por. prawo podstawowe |1), podstawowe pytania filozofii [13], Słowo podstawowe lub podstawa słowotwórcza (w językoznawstwie) itd.). Na podstawie definicji wspomniany wzorzec można by nazwać wzorcem głównym, jednak w systemie wzorców występuje jeszcze wzorzec pierwotny, „zatwierdzony lub powszechnie uznawany za wzorzec o najlepszych właściwościach metrologicznych, którego wartość ustala się bez odwoływania się do innych wzorców tej samej wielkości“. Tak więc mogłyby zostać pomylone nazwy dwóch wzorców o różnym stopniu podporządkowania. Naszym zdaniem również w dokumentach państwowych są rzeczy wymagające korekty. Na przykład w „Ustawie o metrologii” (I-1452) używany jest termin wzorzec państwowy. Znane są również terminy wzorzec masy, wzorzec czasu, wzorzec częstotliwości itd. Obecnie w Departamencie Normalizacji przygotowano i uchwałą Rządu Republiki Litewskiej nr 518 (27.05.1997) zatwierdzono inny dokument, w którym przewiduje się już ustanowienie opiekuna wzorca państwowego. W obowiązującej normie [2] podano lepszy termin wzorzec krajowy (przymiotnik krajowy określa rodzaj wzorca), którego z jakiegoś powodu Sejm Republiki Litewskiej, Rząd i Litewski Departament Normalizacji nie używają. Taka nieuzasadniona zmiana nazwy wzorca narusza system terminów dotyczących wzorców, por. wzorzec międzynarodowy, wzorzec pierwotny, wzorzec wtórny, wzorzec roboczy, wzorzec pośredni, wzorzec odniesienia. Należałoby bardzo starannie omówić użycie terminu kalibracja w dokumentach. Termin kalibracja definiuje się następująco: zbiór operacji, który w określonych warunkach ustala zależność między wartościami wielkości wskazywanymi przez przyrząd pomiarowy lub system pomiarowy albo wartościami dostarczanymi przez miarę lub materiał odniesienia a odpowiednimi wartościami odtworzonymi przez wzorce [3]. W normie [2] podaje się następujące terminy: kalibravimas, calibration (ang.), étalonnage (franc.). Uwzględniając definicję i opierając się na języku francuskim, o wiele logiczniej byłoby zamiast terminu kalibravimas stosować termin etalonavimas (por. franc. éfalonnage). Pozwoliłoby to uniknąć nieporozumień zarówno przy objaśnianiu tego terminu, jak i przy stosowaniu procedury wspomnianej definicji. Wątpliwości budzi również stosowanie terminu matavimo vienovė. W „Ustawie o metrologii” (I-1452) oraz w obowiązującym normie [2] termin ten definiuje się następująco: Charakterystyka jakości pomiarów, gdy ich wyniki są przedstawiane w zalegalizowanych jednostkach, błędy są znane z wymaganą pewnością i nie przekraczają ustalonych granic. Tymczasem w słowniku [3] (por. ang. traceability, franc. tragabilitė): Właściwość wyniku pomiaru lub wzorca umożliwiająca powiązanie ich z wartościami odniesienia, najczęściej z państwowymi lub międzynarodowymi wzorcami, przy zastosowaniu wybranej metody nieprzerwanego łańcucha porównań. Od przymiotników angielskiego i francuskiego, por. ang. traceable, franc. tragable, utworzono rzeczowniki, por. ang. traceability, franc. tracabilité, które w języku litewskim tłumaczy się połączeniem rzeczownikowym matavimų vienovė, niemającym odpowiednika przymiotnikowego. A zatem traceable (ang.) i tracable (franc.) nie mają litewskiego odpowiednika. To stwarza wiele trudności podczas tłumaczenia różnych dokumentów na język litewski. W słowniku [3] jako litewski odpowiednik terminu (ang.) traceability, (fr.) tragabilitė proponowalibyśmy słowo sietis (por. słowo imtis od słowa imti i odpowiednio: jungtis od jungti, sudetis od sudeti, baigtis od baigti, šlytis od šlyti itp.). Wówczas angielskie i francuskie słowa traceable(ang.) ir tragable (fr.) będą miały odpowiednik w postaci imiesłowu susietas, który jest używany zupełnie jak przymiotnik. To tylko kilka terminów metrologicznych, których użycie w języku litewskim nie zostało jeszcze ustalone. Jest ich więcej. Sądzimy, że również inni specjaliści w dziedzinie metrologii wyrażą swoją opinię. Literatura 1. Słownik współczesnego języka litewskiego. Wilno, 1983. 2. LST 1281-93. Metrologia. Terminy i definicje. 3. Międzynarodowe słownictwo podstawowych i ogólnych terminów w metrologii. Genewa, P59. 1993. 4. Słownik wyrazów międzynarodowych. Wilno, 1985. 5. Litewska encyklopedia radziecka. Wilno, 1981. T. 7. S. 447. 6. Międzynarodowa klasyfikacja norm, 1997 (publikacja Departamentu Standaryzacji Litwy). 7. Ušpalis K. Z okazji wydania słownika terminów matematycznych //Terminologia. V., Kn. 1995. 2. P. 27-31, 8. Zajankauskas S. O niektórych ogólnych terminach technicznych 1996. //Terminologija.V., Kn. 2. P. 65-69. 9. Zebrauskas S. Trudności w użyciu niektórych terminów elektrotechnicznych II Terminologija ir dabartis (Mokslo darbai). K., 1997. S. 216-221. 10. LST 1320:1993. Zapewnienie jakości w medycynie laboratoryjnej. Podstawowe terminy i definicje. 11. LST 1386:1995. Analiza chemiczna. Terminy i definicje. 12. LST 1435:1996. Materiały odniesienia i certyfikowane materiały odniesienia. 13. Šliogeris A. Cisza transcendencji. Wilno, 1996. 52 STRESZCZENIA GŁÓWNYCH REFERATÓW Kazimieras Gaivenis. Terminologizacja i determinologizacja. W artykule analizuje się dwa procesy: przekształcanie słów w of terminy oraz przekształcanie terminów w proste of słowa. Pierwszy z nich często zmienia gramatyczny i leksykalny charakter słów: walencję, of relacje synonimii i antonimii. Na of przykład słowo języka ogólnego druska (sól) nie ma liczby mnogiej, lecz w chemii liczby mnogiej druskosis używa się do nazywania klasy związków chemicznych. Antonimem słowa języka ogólnego si/uma (ciepło) jest słowo sa/tis (zimno), lecz termin fizyczny s7/uma nie ma antonimu, ponieważ jako pojęcie „Saltis” nie istnieje w fizyce. W niektórych dziedzinach nauki (botanice, zoologii, hodowli bydła, meteorologii) tworzenie terminów poprzez terminologizację jest częstym zjawiskiem. W innych dziedzinach (chemii, informatyce, astronomii) zdarza się to dość rzadko. Aby terminy mogły przekształcić się w słowa języka ogólnego, muszą zaistnieć określone warunki. Przede wszystkim termin musi być rozpowszechniony i dobrze znany nie tylko specjalistom. Najczęściej dotyczy to terminów z zakresu fizyki i inżynierii (np. kalibras (kaliber), spektras (widmo), aparatas (aparat), impulsas (impuls), itp.). Stasys Keinys. Produktywny przyrostek of przymiotnikowy -inis, -¢€ Stwierdza się w niniejszym artykule, że liczba przymiotników z przyrostkiem -inis, -ė w języku litewskim znacznie wzrosła w XX wieku. Zajęły one miejsce przymiotników z przyrostkiem -iškas, -a, które były często korygowane przez językoznawców, a także wypierają z użycia konstrukcje przypadkowe. Aktywność tych przyrostków jest podtrzymywana i często stymulowana przez języki obce (zwłaszcza słowiańskie i germańskie). Stwierdzenie to potwierdza analiza terminów i połączeń wyrazowych, takich jak konstitucinė pataisa (poprawka do Konstytucji), autorinės teisės (prawa autorskie), prezidentiniai rinkimai (wybory prezydenckie) itd. 53 Jonas Klimavičius. Kibic, entuzjasta, amator, fan (fan). Artykuł dotyczy użycia czterech synonimów sportowych (kibic, entuzjasta, amator, fanas) w języku standardowym i terminologii. Wszystkie te synonimy nazywają jedno pojęcie — „kibic sportowy”. Przeanalizowano rozpowszechnienie tych słów w dialektach i piśmiennictwie oraz ich semantykę. Stwierdzono, że próby wyparcia słowa sirgalius z użycia zakończyły się niepowodzeniem. Użycie słowa aistruolis nie jest jeszcze ustabilizowane. Słowo mėgėjas jest odpowiednie do określenia osoby zainteresowanej sportem i lubiącej go, chociaż fanas oznacza wyłącznie fana sportu, który ma pozytywne zdanie o sobie. Sugeruje się, aby nie używać tego słowa. Żadne z tych słów nie jest ściśle znormalizowane. Vilius Palenskis, Vytautas Valiukénas, Valerijonas Zalkauskas. O terminach darbas (praca), veikimas (działanie), veika (czynność) i veiksena (tryb działania). W niniejszym artykule omówiono użycie litewskich terminów darbas, veikimas, veika, poveikis oraz ich relacje z terminami angielskimi (work, working, operation, action), francuskimi (travail, fonctionnement, action), niemieckimi (Arbeit, Betrieb, Wirkung, Einwirkung) i rosyjskimi (pabora, GyHKUHOHHpOBaHHEe, AeHcTBHe, Bozjercrsue). Omówiono również ich precyzję i poprawność. Na przykład, aby podkreślić funkcjonowanie jakiegoś urządzenia lub sprzętu, należy używać litewskiego terminu veikimas, a nie darbas. Zasugerowano używanie litewskiego terminu veika jako odpowiednika angielskiego terminu action do opisania oddziaływania jednego obiektu lub jego części na inny. on Antanas Buračas. Informacja gospodarcza i problematyczne of aspekty terminologii. W niniejszym artykule omówiono terminy z litewskiego przekładu „Dictionary of economics” Christophera Passa, Bryana Lowesa i Lesliego Daviesa (Londyn, 1988). Autor poruszył pewne ogólne kwestie tworzenia terminologii, doboru zapożyczeń i użycia żargonu zawodoweg54 o. of of of ol In w niniejszym tłumaczenof iu terminy iš dotyczące spójności nie zawsze są przestrzegane, np. the angielski termin permanent income ma Litewski odpowiednik „nuolatinės pajamos”, ale ekonomiści zwykle używają terminu „pastoviosios pajamos”. Terminy szczegółowe nie zawsze są właściwie przedstawione, np. termin „akcijomis išmokamas dividendas (stock dividend)” z uwagi na termin is „akcija” by (share), a nie by „dividendas (dividend)”. Vytautas Valiukėnas, Pranas Juozas Žilinskas. O niektórych litewskich terminach of metrologicznych. Artykuł dotyczy problemów tłumaczenia na of Litewska metrologia in stosowała. Podkreślono znaczenie terminów: standaryzacja, spójność, koherencja i harmonizacja w of różnych in językach. is Niektóre terminy, tj. przeanalizowano terminy metrologia, wartość, materiał odniesienia, wzorzec odniesienia, wzorzec państwowy, spójność pomiarowa i identyfikowalny oraz odpowiadające im terminy i definicje in Sugeruje się język litewski. 55