Dėl kai kurių metrologijos terminų

Vytautas VALIUKĖNAS, Pranas Juozas ŽILINSKAS O NIEKTÓRYCH TERMINACH METROLOGICZNYCH W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1] słowo metrologija definiuje się następująco: metrologija – nauka o miarach. W litewskiej normie LST 1281-93 „Metrologia. Terminy i definicje” [2] czytamy, że jest to „nauka o pomiarach, metodach i środkach zapewniających ich jednolitość oraz sposobach osiągania wymaganej dokładności pomiarów”. W przygotowywanym do druku „Międzynarodowym słowniku podstawowych i ogólnych terminów metrologicznych” [3] metrologija – nauka o pomiarach (ang. science of measurement, fr. science de la mesure). W „Słowniku wyrazów obcych” [4] jest to nauka badająca pomiary, ich metody, jednostki miar i wzorce jednostek. W LTE [5] czytamy: metrologija – dział fizyki badający pomiary oraz metody, dzięki którym osiąga się ich jednolitość i wymaganą dokładność. Widzimy, że definicje metrologii jako nauki we współczesnej literaturze litewskiej nie są jednolite, jednak w niemal każdej definicji występuje słowo matavimas, z wyjątkiem „Słownika współczesnego języka litewskiego”. W „Międzynarodowej Klasyfikacji Norm” [6] metrologii przypisano dziedzinę o nazwie „Metrologia i pomiary. Zjawiska fizyczne”. Naszym zdaniem definicję metrologijos w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” należy poprawić. W nowo opracowywanym słowniku metrologiją należałoby zdefiniować następująco: „metrologia – nauka o pomiarach”. Od kilku lat toczy się dyskusja na temat użycia terminów vertė i reikšmė [7-9]. W litewskiej normie [2] fizikinio dydžio vertė jest definiowana następująco: liczbowe wyrażenie wielkości fizycznej w wybranych jednostkach. W części 0 litewskiej normy LST ISO 31 „Wielkości i jednostki” czytamy: vertė – iloczyn jednostki wielkości i liczby; taka liczba nazywana jest „wartością liczbową wielkości wyrażonej w tej jednostce”. W słowniku [3] wartość wielkości (ang. value of a quantity, fr. valeur d’une grandeur) definiuje się następująco: „ilościowe wyrażenie określonej wielkości szczególnej, zwykle składające się z jednostki miary pomnożonej przez liczbę”. A zatem w specjalistycznych publikacjach metrologicznych wyjaśniono, czym jest wartość wielkości, którą moglibyśmy krótko zdefiniować następująco: wartość wielkości – tej 48 liczbowe wyrażenie wielkości w wybranych jednostkach. Ponieważ w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1], objaśniając słowo vertė, nie mówi się o wartości wielkości, proponujemy uzupełnić znaczenia tego słowa o bardzo ważny termin metrologiczny z zakresu fizyki, techniki i innych dziedzin: wartość wielkości, oraz stosować proponowaną przez nas definicję. Użycie terminu reikšmė omówiono w [7]. Należy koniecznie omówić także użycie litewskiego odpowiednika angielskich i francuskich słów reference i référence. W normie [2] litewskim odpowiednikiem angielskiego terminu reference material oraz francuskiego terminu matériau de référence jest etaloninė terpė. A zatem angielskie i francuskie słowa reference (ang.) i référence (fr.) tłumaczy się litewskim przymiotnikiem etaloninis (-ė). Jeśli przestrzega się zasady systemowości, litewskim odpowiednikiem angielskiego i francuskiego terminu reference standard (ang.) i étalon de référence (fr.), którego definicja brzmi: „miara, przyrząd pomiarowy, materiał odniesienia (materiał wzorcowy) lub układ pomiarowy przeznaczony do określenia, realizacji, zachowania lub odtwarzania jednostki wielkości albo jednej lub kilku jej wartości jako odniesienia”[3], byłoby etaloninis etalonas (?). Należy zwrócić uwagę, że w żadnym języku — angielskim, francuskim, niemieckim ani rosyjskim — w terminie złożonym reference material (ang.), matériau de référence (fr.), Referenzmaterial (niem.), стандартное вещество (ros.), nie występuje słowo etalonas. W metrologii etalonas jest pojęciem szczególnym i powinno być używane wyłącznie zgodnie z przeznaczeniem. W przygotowywanym „Międzynarodowym słowniku podstawowych i ogólnych terminów metrologicznych” jako litewski odpowiednik ang. reference material, fr. matériau de référence podaje się pamatinė medžiaga, a nie etaloninė terpė. Termin etaloninė medžiaga został użyty także w innych normach [10–12]. Podano tam również metoda wzorcowa, ośrodek wzorcowy, roztwór wzorcowy, roboczy roztwór wzorcowy, próbka materiału wzorcowego, pierwotny (wtórny) materiał wzorcowy, charakterystyka materiału wzorcowego itp., tymczasem powinno być metoda odniesienia, materiał odniesienia, roztwór odniesienia, roboczy roztwór odniesienia, próbka materiału (ośrodka) odniesienia, pierwotny (wtórny) materiał (ośrodek) odniesienia, parametry materiału odniesienia itp. 49 Innym terminem, w którym występują wyrazy reference (ang.) i référence (franc.), jest reference standard (ang.) i étalon de référence (franc.). W przygotowywanym „Międzynarodowym słowniku podstawowych i ogólnych terminów metrologicznych” jego odpowiednikiem jest pamatinis etalonas. Proponowano, by nazywać go atraminiu etalonu. A zatem: wzorzec wspierający czy podstawowy? Atrama to podpora, rzecz, która coś p o d p i e r a, natomiast pamatas to miejsce lub rzecz, o którą się o p i e r a [1]. Omawiany wzorzec to wzorzec „zwykle mający najlepsze właściwości metrologiczne w danym miejscu lub organizacji, w której wykonuje się pomiary”. Jest on wzorcem istotnym, najważniejszym, podstawowym, n a k t ó r y m o p i e r a j ą s i ę wszystkie inne wzorce podporządkowane mu w hierarchii. Zatem bez wątpienia reference standard (ang.) i étalon de référence (franc.) należy nazywać nie atraminiu etalonu, lecz pamatiniu etalonu (por. pamatinis dėsnis [1], pamatiniai filosofijos klausimai [13], pamatinis žodis lub darybos pamatas (w językoznawstwie) itd.). Zgodnie z definicją omawiany wzorzec można by nazwać pagrindiniu etalonu, ale w systemie wzorców występuje również pirminis etalonas, „wzorzec uznany lub powszechnie przyjęty za mający najlepsze właściwości metrologiczne, którego wartość ustala się bez odniesienia do innych wzorców tej samej wielkości”. W ten sposób nazwy dwóch wzorców o różnym stopniu podporządkowania mogłyby być mylone. Naszym zdaniem, zmian wymagają również dokumenty państwowe. Na przykład w „Ustawie o metrologii” (I-1452) używa się terminu valstybės etalonas. Znane są także terminy masės etalonas, laiko etalonas, dažnio etalonas itd. Obecnie Departament Normalizacyjny przygotował kolejny dokument, zatwierdzony uchwałą Rządu Republiki Litewskiej nr 518 (1997 05 27), który przewiduje już ustanowienie valstybės etalono saugotoją. W obowiązującej normie [2] podano lepszy termin valstybinis etalonas (przymiotnik valstybinis określa rodzaj wzorca), którego z jakiegoś powodu nie używają Sejm Republiki Litewskiej, Rząd ani Litewski Departament Normalizacyjny. Taka nieuzasadniona zmiana nazwy wzorca zaburza system terminologiczny wzorców, por. tarptautinis etalonas, pirminis etalonas, antrinis etalonas, darbinis etalonas, tarpinis etalonas, pamatinis etalonas. 50 Należałoby bardzo starannie omówić użycie terminu kalibravimas w dokumentach. Termin kalibravimas definiuje się następująco: zespół czynności, które w określonych warunkach ustalają zależność między wartościami wskazywanymi przez przyrząd pomiarowy lub układ pomiarowy bądź wartościami dostarczanymi przez miarę lub materiał odniesienia a odpowiadającymi im wartościami realizowanymi przez wzorce [3]. W normie [2] podano następujące terminy: kalibravimas, calibration (ang.), étalonnage (franc.). Biorąc pod uwagę definicję i opierając się na języku francuskim, znacznie logiczniej byłoby zamiast terminu kalibravimas używać terminu etalonavimas (por. franc. étalonnage). Pozwoliłoby to uniknąć nieporozumień zarówno przy objaśnianiu tego terminu, jak i przy stosowaniu procedury określonej we wspomnianej definicji. Wątpliwości budzi również użycie terminu matavimo vienovė. W „Ustawie o metrologii” (I-1452) oraz obowiązującej normie [2] termin ten definiuje się następująco: Charakterystyka jakości pomiarów, w której ich wyniki podaje się w legalnych jednostkach, błędy są znane z wymaganą pewnością i nie przekraczają ustalonych granic. Natomiast w słowniku [3] (por. ang. traceability, franc. traçabilité): Właściwość wyniku pomiaru lub wzorca, pozwalająca powiązać je z wartościami odniesienia, najczęściej z wzorcami państwowymi lub międzynarodowymi, poprzez nieprzerwany łańcuch porównań o określonej niepewności. Z angielskich i francuskich przymiotników, por. ang. traceable, franc. traçable, utworzono rzeczowniki, por. ang. traceability, franc. traçabilité, które na język litewski tłumaczy się wyrażeniem rzeczownikowym matavimų vienovė, niemającym formy przymiotnikowej. A zatem traceable (ang.) i traçable (franc.) nie mają litewskiego odpowiednika. Powoduje to wiele trudności przy tłumaczeniu różnych dokumentów na język litewski. Jako litewski odpowiednik terminu traceability (ang.) i traçabilité (franc.) proponowalibyśmy w słowniku [3] wyraz sietis (por. wyraz imtis od wyrazu imti oraz odpowiednio: jungtis od jungti, sudėtis od sudėti, baigtis od baigti, šlytis od šlyti itd.). Wówczas angielskim i francuskim wyrazom traceable (ang.) i traçable (franc.) odpowiadałby imiesłów susietas, używany jak przymiotnik. To tylko kilka terminów metrologicznych, których użycie w języku litewskim nie jest jeszcze ustalone. Jest ich więcej. Sądzimy, że również inni specjaliści w dziedzinie metrologii wyrażą swoją opinię. 51 Literatūra 1. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. V., 1983. 2. LST 1281-93. Metrologija. Terminai ir apibrėžimai. 3. International Vocabulary of Basic and General Terms in Metrology. Geneva, 1993. P59. 4. Tarptautinių žodžių žodynas. V., 1985. 5. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija. V., 1981.T. 7. P. 447. 6. Tarptautinė standartų klasifikacija, 1997 (Lietuvos standartizacijos departamento leidinys). 7. Ušpalis K. Matematikos terminų žodyno sulaukus // Terminologija. V., 1995. Kn. 2. P. 27-31. 8. Zajankauskas S. Dėl kai kurių bendrųjų technikos terminų // Terminologija. V., 1996. Kn. 2. P. 65-69. 9. Žebrauskas S. Kai kurių elektrotechnikos terminų vartosenos sunkumai // Terminologija ir dabartis (Mokslo darbai). K., 1997. P. 216-221. 10. LST 1320:1993. Kokybės užtikrinimas laboratorinėje medicinoje. Pagrindiniai terminai ir apibrėžimai. 11. LST 1386:1995. Cheminė analizė. Terminai ir apibrėžimai. 12. LST 1435:1996. Etaloninės medžiagos ir sertifikuotos etaloninės medžiagos. 13. Šliogeris A. Transcendencijos tyla. V., 1996. 52 SUMMARIES OF THE MAIN PAPERS Kazimieras Gaivenis. Terminisation and de-terminisation. This article analyses two processes: the turning of words into terms and the turning of terms into simple words. The former often changes the grammatical and lexical character of words: valency, relations of synonymy and antonymy. For example, a word of standard language druska (salt) does not have a plural, but in chemistry the plural druskos is used to name a class of chemical compounds. The antonym of the standard language word šiluma (heat) is the word šaltis (cold), but the term of physics šiluma does not have an antonym, because as a concept “šaltis” does not exist in physics. In some fields of science (botany, zoology, cattle-breading, meteorology) the creation of terms using terminologisation is a frequent occurrence. In other fields (chemistry, computer science, astronomy) it happens quite rarely. There have to be certain conditions for terms to turn into standard language words. First of all a term has to be widespread and well known not only to specialists. Most often it happens to terms of physics and engineering (e.g. kalibras (calibre), spektras (spectrum), aparatas (apparatus), impulsas (pulse, impulse), etc.). Stasys Keinys. The penetrating suffix of adjectives -inis, -ė It is stated in this paper that the number of adjectives with the suffix -inis, -ė in Lithuanian increased considerably in the 20th century. They took the place of adjectives with the suffix -iškas, -a which were frequently corrected by linguists and they also push cases out of usage. Such activity of these suffixes is kept up and often stimulated by foreign languages (especially Slavonic and Germanic). This statement is supported by the analysis of terms and combinations of words such as konstitucinė pataisa (amendment to the Constitution), autorinės teisės (copyright), prezidentiniai rinkimai (presidential elections), etc. 53 Jonas Klimavičius. Sirgalius, aistruolis, mėgėjas, fanas (fan). This paper deals with usage of four sporting synonyms (sirgalius, aistruolis, mėgėjas, fanas) in standard language and terminology. All of these synonyms name one concept – “sports fan”. The spreading of these words in dialects and writings is reviewed and their semantics is analysed. It is stated that attempts to push the word sirgalius out of usage were unsuccessful. The usage of the word aistruolis is not settled yet. The word mėgėjas is suitable to name a person who is interested in sports and likes it, although fanas names only a sports fan who thinks positively about himself. It is suggested not to use this word. None of these words are strictly standardised. Vilius Palenskis, Vytautas Valiukėnas, Valerijonas Žalkauskas. On terms of darbas (work), veikimas (operation), veika (action) and veiksena (operating mode). This paper discusses the usage of Lithuanian terms darbas, veikimas, veika, poveikis and their relations with English (work, working, operation, action), French (travail, fonctionnement, action), German (Arbeit, Betrieb, Wirkung, Einwirkung), Russian (работа, функционирование, действие, воздействие) terms. Their preciseness and correctness are also discussed. For example, to emphasise the functioning of some device or equipment, the Lithuanian term veikimasshould be used, not darbas. It is suggested to use the Lithuanian term veika as an equivalent of the English term actionto describe the effect of one object or its part on another one. Antanas Buračas. Economic information and problematic aspects of terminology. In this paper, terms of the Lithuanian translation of Christopher Pass, Bryan Lowes and Leslie Davies “Dictionary of economics” (London, 1988) are discussed. The author touched upon some general 54 questions of formation of terminology, selection of borrowings and usage of professional jargon. In this translation, consistency of terms is not always observed, e.g. the English term permanent income has the Lithuanian equivalent nuolatinės pajamos, but economists normally use the term pastoviosios pajamos. Specific terms are not always properly laid out, e.g. the term akcijomis išmokamas dividendas (stock dividend) is given by the term akcija (share), not by dividendas (dividend). Vytautas Valiukėnas, Pranas Juozas Žilinskas. About some Lithuanian terms of metrology. The article deals with the problems of translation into Lithuanian used in metrology. The standardisation, consistency and coherence and harmonisation of terms in different languages is accentuated. Some terms, i.e. metrology, value, reference material, reference standard, national standard, traceability and traceable are analysed and corresponding terms and definitions in Lithuanian are suggested. 55