Dėl „darbo“, „veikimo“, „veikos“ ir „veiksenos“

Vilius PALENSKIS, Vytautas VALIUKĖNAS i Valerijonas ZALKAUSKAS W SPRAWIE PRACY, DZIAŁANIA, FUNKCJONOWANIA I PRZEBIEGU W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1] o użyciu czasownika verkti napisano: mašina tebeveikia, nesugedusi, telefonas neveikia. Ponadto często słyszymy i sami mówimy: „Aparat telefoniczny, telewizor, odbiornik radiowy, silnik samochodowy itp. działają (albo przestają działać)”. Może więc nie należałoby mówić o verkima, jednak poszukując litewskich odpowiedników francuskich terminów fonctionnement, régime de fonctionnement, action, marche, service i angielskich terminów operation, operating mode, action, running [2-6], zauważyliśmy, że zarówno w „Słowniku terminów fizycznych” [7], jak i w „Politechnicznym słowniku rosyjsko-litewskim” [8], a także w wielu podręcznikach, a ostatnio również w normach litewskich, bez żadnej potrzeby zamiast terminu veikimas używa się darbas, a darbo režimas lub režimas narzuca się także tam, gdzie można się bez niego z łatwością obejść. Bez wątpienia jest to wpływ języka rosyjskiego, ponieważ rosyjskiemu słowu pabora odpowiadają dwa różne litewskie terminy: darbas veikimas. Termin darbas (ang. work || fr. travail (m) || niem. Arbeit (f) || ros. pabora (f)) nadaje się do określenia takiego procesu fizycznego, podczas którego energia jest wymieniana lub ulega zmianie. Oznacza on także działalność fizyczną i umysłową. Przykłady właściwego użycia terminu darbas znajdują się ir już we wspomnianych słownikach, podręcznikach fizyki, chemii i innych dziedzin, a także w różnorodnych publikacjach dydaktycznych i naukowych. [7, 8], ir ir Jest to praca elementarna, wyzwalania, jonizacji, mechaniczna, użyteczna, rozszerzania, uderzenia, sprężania, tarcia, sił wewnętrznych i zewnętrznych oraz inna. Jednak termin praca nie nadaje się do zastąpienia terminów w innych językach operation (ang.), fonctionnement (franc.), Betrieb (niem.), ODVHKHHOHHposBaHne, pabora (ros.) ponieważ są one używane, gdy chce się powiedzieć, że maszyna, urządzenie lub aparat obecnie działa, że nie jest uszkodzony. Odpowiada im litewski termin veikimas [1]. Dlatego, chcąc podkreślić funkcjonowanti ie samego przyrządu, urządzenia, ar aparatu, należałoby używać terminu działanie, o ne — praca. Należałoby mówić i ir pisać: działanie 32 automatyczne (choć po rosyjsku aBTOMaTHUCCKAS pabora), działanie asynchroniczne, działanie równoległe, działanie w czasie rzeczywistym, działanie normalne (ros. aCHHXpOHHas p., OapaJV/Ie/IibHaH p., pabora B peaibHOM BPEMEHH, HODMA/ILHas1 padOoTAa). Wymieńmy kilka przykładów, w których termin działanie jest określeniem [ 2, 4, 5, 7]: charakterystyka działania || operating characteristic || caractėristique (f) de fonctionnement || Betriebskennlinie (f) || pabouas xapakrepuctuka (f); częstotliwość działania || operating freguency || frėguence (f) de fonctionnement, frėguence (f) d'utilisation, frėguence (f) utile || Betriebsfrequenz (f) || pabouast wacrora (f); napięcie robocze || operating voltage || tension (f) de fonctionnement, tension (f) d'emploi || Betriebsspannung (f) || рабочее напряжение (n); zakres działania || operating range || domaine (m) de fonctionnement || Arbeitsbereich (m), Arbeitsgebiet (n), Arbeitszone (n) || рабочий диапазон (m); | prąd roboczy || operating current || courant (m) de fonctionnement || Betriebsstrom (m) || рабочий ток (m); temperatura robocza || operating temperature | température (f) de fonctionnement || Betriebstemperatur (f) | рабочая температура (f). Nie uważamy, że należałoby zrezygnować z terminów częstotliwość robocza, napięcie robocze, prąd roboczy, charakterystyka robocza i innych parametrów roboczych, gdy mowa o systemach wykonujących pracę mechaniczną, złożonych z silników, maszyn, urządzeń, obrabiarek itp. Zatem, gdy urządzenie nie wykonuje żadnej pracy, lecz działa normalnie przy określonym napięciu zasilania, to ostatnie należałoby nazywać napięciem roboczym (ang. operating voltage), a nie napięciem pracy (ang. working voltage). To samo dotyczy innych ir wielkości charakteryzujących działanie ar aparatu, maszyny lub innego urządzenia. Słowo „działanie” oznacza ko również wykony- [1], wanie czegoś, tj. gdy określony obiekt lub jego część w jo taki czy inny ar sposób oddziałuje na coś innego. Do określenia takiego procesu proponujemy używać słowa || „czynno- || ść”: czynność action action (f) || Wirking (f) || aeitcrsue (f); dynamiczne || działanie działanie || (f) dynamicz- || ne dynamiczne działanie (f) || aunamuueckoe peitcteue (n); działanie pośrednie | działanie | (f) pośredn- || ie pośrednie Działanie || kocBennoe seitctsue (n); działanie antyhuntingowe || [działanie (f) stabilizujące || stabilizujące Działanie (f) || стабилизирующее действие (n); działanie proporcjonalne || proportional action action || (f) proportionnelle || działanie proporcjonalne (f) | nponoprmonanstoe aeiictsue (n); działanie przerywane intermittent || action, discontinuous action action || (f) przerwać | działanie zawieszające (f) | npepriBUCTOE aercTsue (n); Działanie Zingsniné — | działanie krok po || kroku, działanie, działanie (f) działanie a stopnio- | we (f) działanie | chwilowe (n), działanie momentowe (n). Do grupy terminów dotyczących ir działania należałoby zaliczyć litewski odpowiednik rosyjskiego terminu XO/IOCTOH xox — „bieg jałowy”, w którego miejsce należało- [7, 8], by stosować termin „działanie jałowe” (angl. idling, franc. bieg a jałowy, praca jałowa, wok. bieg jałowy, praca jałowa, ros. холостой ход, режим холостого хода). Wtedy moglibyśmy mówić o stratach pracy jałowej (angl. idling loss, franc. pertes a vide, niem. Leerlaufverluste, ros. IrorepH Xxosocroro xoja), o ne o stratach biegu jałowego, gdy objaśnia się zasady działania transformatorów i maszyn elektrycznych ir mo [9]. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego- [1], ”, objaśniając słowo eiga, można by zrezygnować z drugiego znaczenia „erga (4) 2. techn. działanie mechanizmu: Roboczy, jałowy e.”, ponieważ eiga jest częściej rozumiana jako część robocza mechanizmu (tłoka, suwaka, sprężyny ir itp.) przebyta droga lub przemieszczenie. Zatem należałoby używać określeń: działanie próżniowe, stałe, ir impulsowe i inne. W tym znaczeniu termin działanie został już podany w „Słowniku terminów fizyki laserów” [10]. Do określania długotrwałego działania środowiska, promieniowair nia, pola, napromieniania i podobnych zjawisk odpowiedni byłby termin wpływ: wpływ środowiska || action of medium || action (f) milieu de || Mediumwirkung (f) || neiicteue (n) oxpyxaiomeii cpempi; działanie promieniowa- | nia radiation action action || (f) de radiation || Strahlungswirkung (f) || neitorBue (n) oGnyuenmnsa; : działanie prądu current || action action || (f) prąd de || Działanie prądu (f) || reiicTBue (n) Prąd: działanie cieplne || heat action || action (f) ciepło de | Działanie cieplne (f) | neiicTBHe (n) temat; działanie światła || light action | action (f) de lumiėre | Lichtwirkung (f) || neiicteue (n) cBera. Do określenia przejawiania się pewnego działania należy używać terminu oddziaływanie. Są to oddziaływania magnetyczne, ir mechaniczne, chemiczne, šiuminis i inne. Wzajemne ar oddziaływanie cząstek dwóch ciał nazywamy słowem interakcja [1]. Jest to oddziaływanie atomów, dipolowe, dwuciałir owe, kulombowskie lub inne. W niektórych przypadkach į na oddziaływanie reaguje się, tj. mówi się, że występuje reakcja zwrotna. Uważamy, że zamiast dotychczas używanej pary terminów działanie ir reakcja [1, 7, 8), zwrotna lepiej byłoby stosować terminy ir oddziaływanie reakcja zwrotna. Oddziaływanie można by zdefiniować następująco: działanie wywołujące określony rezultat, tj. afoddziaływanie. Wtedy należałoby mówić ne „akcja i ir reakcja są równe“ [1], o „wpływ i ir reakcja są równe”. W metrologii sygnał wejściowy systemu nazywa się oddziaływaniem (ang. ir fr. stimulus- ), a o odpowie- — dź wyjściową (ang. response, fr. rėponse) [11]. W mechanice antonimem oddziaływania byłoby słowo atoveikis, w elektronice i radiotechnice — o atsakas. ir Antonimem — działania powinien być afoveiksmis, jak wyjaśniono w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1]. Działanie aparatóir w, maszyn i innych urządzeń może być różnorodne, tzn. najczęściej podaje się sposób działania, typ lub tryb, np.: ang. tryb pracy, warunki eksploatacji, rodzaj pracy fr. || mode (f) de fonctionnement, régime (m) de fonctionnement. tryb (f) służb. de wok. || sposób eksploatacji (f), stan eksploatacji (m), rodzaj eksploatacji (f) ros. || pexHM (m) paborsl, paOOuHH pEXHM (m), pexHM (m). Uważamy, że należałoby zrezygnować z su terminów wyrażanych słowami tryb pracy lub tryb. Francuzi termin fonctionnement de definiują następująco: sposób działania urządzenia znajdującego się w stanie normalnym. Po - jo litewsku veiksena [1]. Dlatego w przypadkach, gdy mowa o sposobie działania, często można by, be zamiast omówionego już terminu veika, używać terminu verksena, np. Impulsinė verksena (ang. pulse operating mode, fr. régime a impulsions, niem. Impulsbetrieb, ros. HMITVY/ILCHBIĖ PEXHM). Oczywiste jest, że gdyby w fizyce i technice zaczęto używać terminu verka, powstałoby całkowicie logiczne jego powiązanie z innymi terminami omawianymi w tym artykule, mianowicie: oddziaływaniem, przeciwdziałaniem, wzajemnym oddziaływaniem, veikme, veiksena. Literatura 1. Słownik współczesnego języka litewskiego. Wilno: Wydawnictir wo encyklopedii 1993. naukowych, 2. (Francusko-- rosyjski słownik techniczny. Moskwa: Wydawnictwo „Sowietskaja Encykłopedia”, 1964. 3. Słownik no elektroniki. M: Język rosyjski, 1988. 4. Słownik HayuHolt H TexHHuecKOfd JiekcHKH. M.: Pycckumii a3bik, 1994. 3. Cnosapp no snextponuke. M.: Pycckuii a3mik, 1985. 6. Cnosaps no Mukpoanextponuke. M.: Pycckuit ass, 1991. 7. Fizikos terminy Zodynas. V.: Mokslas, 1979. 8. Rosyjsko-litewski słownik politechniczny. W.: Główna Redakcja Encyklopedii, 1984. 9. Masiokas S. Elektrotechnika. W.: Mokslas, 1989. i 10. Słownik terminów fizyki laserów. W.: VU wydawniir ctwo wydawnictwo „Szachy“, 1990. 11. Międzynarodowy Słownictwo of Podstawowe i Ogólne Terminy in Metrologia. Genewa, 1993, P. 59. 36