Dėl „darbo“, „veikimo“, „veikos“ ir „veiksenos“

Vilius PALENSKIS, Vytautas VALIUKĖNAS ir Valerijonas ŽALKAUSKAS O PRACY, DZIAŁANIU, ODDZIAŁYWANIU I SPOSOBIE DZIAŁANIA W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1] o użyciu czasownika veikti napisano: maszyna wciąż działa, nie zepsuła się; telefon nie działa. Ponadto często słyszymy i sami mówimy: „Aparat telefoniczny, telewizor, odbiornik radiowy, silnik samochodowy itp. działają (albo przestają działać)”. Może więc nie należałoby mówić o działaniu, jednak poszukując litewskich odpowiedników francuskich terminów fonctionnement, régime de fonctionnement, action, marche, service oraz angielskich terminów operation, operating mode, action, running [2-6], zauważyliśmy, że zarówno w „Słowniku terminów fizycznych” [7], jak i w „Rosyjsko-litewskim słowniku politechnicznym” [8], a także w wielu podręcznikach, a ostatnio również w normach litewskich, bez potrzeby używa się terminu działanie zamiast praca, a wyrażenie tryb pracy lub tryb narzuca się także tam, gdzie można się bez niego łatwo obejść. Nie ulega wątpliwości, że jest to wpływ języka rosyjskiego, ponieważ rosyjskiemu słowu работа odpowiadają dwa różne litewskie terminy: darbas i veikimas. Termin praca (ang. work ‖ fr. travail (m) ‖ niem. Arbeit (f) ‖ ros. работа (f)) nadaje się do opisania takiego zjawiska fizycznego, podczas którego energia jest przekazywana lub ulega zmianie. Oznacza również aktywność fizyczną i umysłową. Odpowiednie przykłady użycia terminu praca znajdują się we wspomnianych już słownikach [7, 8], podręcznikach fizyki, chemii i innych dziedzin oraz w różnych publikacjach dydaktycznych i naukowych. Jest to praca elementarna, wyzwalania, jonizacji, mechaniczna, użyteczna, rozprężania, uderzenia, zgniatania, tarcia, sił wewnętrznych i zewnętrznych oraz inna praca. Jednak termin praca nie nadaje się do zastąpienia terminów w innych językach: operation (ang.), fonctionnement (fr.), Betrieb (niem.), функционирование, работа (ros.), ponieważ używa się ich, gdy chce się powiedzieć, że maszyna, urządzenie lub aparat obecnie działa, czyli nie jest zepsuty. Odpowiada im litewski termin veikimas [1]. Dlatego, chcąc podkreślić funkcjonowanie samego przyrządu, urządzenia lub aparatu, należy używać terminu działanie, a nie praca. Należy mówić i pisać automatyczne 32 praca ciągła (choć po rosyjsku автоматическая работа), praca asynchroniczna, praca równoległa, praca w czasie rzeczywistym, praca normalna (ros. асинхронная р., параллельная р., работа в реальном времени, нормальная работа). Wymieńmy kilka przykładów, w których termin działanie jest oznaczony [2, 4, 5, 7]: charakterystyka działania ‖ operating characteristic ‖ caractéristique (f) de fonctionnement ‖ Betriebskennlinie (f) ‖ рабочая характеристика (f); częstotliwość działania ‖ operating frequency ‖ fréquence (f) de fonctionnement, fréquence (f) d’utilisation, fréquence (f) utile ‖ Betriebsfrequenz (f) ‖ рабочая частота (f); napięcie działania ‖ operating voltage ‖ tension (f) de fonctionnement, tension (f) d’emploi ‖ Betriebsspannung (f) ‖ рабочее напряжение (n); zakres działania ‖ operating range ‖ domaine (m) de fonctionnement ‖ Arbeitsbereich (m), Arbeitsgebiet (n), Arbeitszone (n) ‖ рабочий диапазон (m); prąd działania ‖ operating current ‖ courant (m) de fonctionnement ‖ Betriebsstrom (m) ‖ рабочий ток (m); temperatura działania ‖ operating temperature ‖ température (f) de fonctionnement ‖ Betriebstemperatur (f) ‖ рабочая температура (f). Nie sądzimy, by należało rezygnować z terminów częstotliwość robocza, napięcie robocze, prąd roboczy, charakterystyka robocza ani innych parametrów roboczych, gdy mowa o systemach wykonujących pracę mechaniczną, złożonych z silników, maszyn, urządzeń, obrabiarek itp. A zatem, gdy urządzenie nie wykonuje żadnej pracy, lecz normalnie działa przy określonym napięciu zasilania, to napięcie należałoby nazywać napięciem działania (ang. operating voltage), a nie napięciem roboczym (ang. working voltage). To samo dotyczy innych wielkości opisujących działanie aparatu, maszyny lub innego urządzenia. Słowo działanie oznacza również wykonywanie czegoś [1], czyli sytuację, gdy określony obiekt lub jego część w taki czy inny sposób oddziałuje na coś innego. Do opisania takiego procesu proponujemy używać słowa oddziaływanie: 33 działanie || action || action (f) || Wirkung (f) || действие (f); działanie dynamiczne || dynamic action || action (f) dynamique || dynamische Wirkung (f) || динамическое действие (n); działanie pośrednie || indirect action || action (f) indirecte || indirekte Wirkung || косвенное действие (n); działanie stabilizujące || antihunting action || action (f) stabilisatrice || stabilisierende Wirkung (f) || стабилизирующее действие (n); działanie proporcjonalne || proportional action || action (f) proportionnelle || Proportionalwirkung (f) || пропорциональное действие (n); działanie przerywane || intermittent action, discontinuous action || action (f) discontinue || aussetzende Wirkungsweise (f) || прерывистое действие (n); działanie krokowe || step-by-step action || action (f) pas à pas || stufenweise Wirkung (f) || дискретное действие (n), пошаговое действие (n). Do grupy terminów dotyczących działania należałoby zaliczyć także polski odpowiednik rosyjskiego terminu холостой ход, litewskie wyrażenie bieg jałowy [7, 8], zamiast którego należałoby używać terminu działanie jałowe (ang. idling, fr. marche à vide, service à vide, niem. Leerlauf, Leerlaufbetrieb, ros. холостой ход, režim холostogo хода). Wówczas moglibyśmy mówić o stratach działania jałowego (ang. idling loss, fr. pertes à vide, niem. Leerlaufverluste, ros. потери холостого хода), a nie o stratach biegu jałowego, gdy omawia się zasady działania transformatorów i maszyn elektrycznych [9]. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1], objaśniając wyraz eiga, można by zrezygnować z drugiego znaczenia: „eiga (4) 2. techn. działanie mechanizmu: robocze, jałowe”, ponieważ eiga częściej rozumie się jako drogę przebytą lub przemieszczenie części roboczej mechanizmu (tłoka, suwaka, sprężyny itp.). Należałoby zatem używać określeń jałowego, stabilizującego, przerywanego i innego rodzaju działania. W tym znaczeniu termin działanie został już zamieszczony w „Słowniku terminów fizyki laserów” [10]. Do opisania długotrwałego działania środowiska, promieniowania, pola, naświetlania itp. odpowiedni byłby termin oddziaływanie: oddziaływanie środowiska || action of medium || action (f) de milieu || Mediumwirkung (f) || действие (n) окружающей среды; oddziaływanie promieniowania || radiation action || action (f) de radiation 34 ‖ Strahlungswirkung (f) ‖ działanie (n) napromieniowania; działanie prądu ‖ current action ‖ action (f) de courant ‖ Stromwirkung (f) ‖ działanie (n) prądu; działanie ciepła ‖ heat action ‖ action (f) de chaleur ‖ Wärmewirkung (f) ‖ działanie (n) ciepła; działanie światła ‖ light action ‖ action (f) de lumière ‖ Lichtwirkung (f) ‖ działanie (n) światła. Do opisu zjawiska określonego działania należy używać terminu oddziaływanie. Są to oddziaływania magnetyczne, mechaniczne, chemiczne, cieplne i inne. Wzajemne oddziaływanie dwóch ciał lub cząstek nazywamy słowem wzajemne oddziaływanie [1]. Są to oddziaływania atomowe, dipolowe, między dwoma ciałami, kulombowskie i inne. W niektórych przypadkach na oddziaływanie reaguje się, tzn. mówi się, że występuje reakcja. Uważamy, że zamiast dotychczas używanej pary terminów akcja i reakcja [1, 7, 8], lepiej byłoby używać terminów oddziaływanie i reakcja. Oddziaływanie można by zdefiniować następująco: działanie wywołujące określony skutek, tj. reakcję. Należałoby zatem mówić nie „akcja i reakcja są równe” [1], lecz „oddziaływanie i reakcja są równe”. W metrologii sygnał wejściowy układu nazywa się oddziaływaniem (ang. i fr. stimulus), a wyjściowy — odpowiedzią (ang. response, fr. réponse) [11]. W mechanice antonimem słowa oddziaływanie byłoby słowo reakcja, natomiast w elektronice i radiotechnice — odpowiedź. Antonimem akcji powinno być reakcja, jak wyjaśniono w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [1]. Działanie aparatów, maszyn i innych urządzeń może być różne, tzn. najczęściej określa się sposób, typ lub tryb działania, np.: ang. operating mode, operating conditions, duty type ‖ fr. mode (f) de fonctionnement, régime (m) de fonctionnement, mode (f) de service ‖ niem. Betriebweise (f), Betriebzustand (m), Betriebsart (f) ‖ ros. режим (m) работы, рабочий режим (m), режим (m). Uważamy, że należałoby zrezygnować z terminów zawierających słowa tryb pracy lub tryb. Francuzi definiują régime de fonctionnement jako: sposób działania urządzenia znajdującego się w stanie normalnym. Po polsku jest to jego sposób działania [1]. Dlatego w przypadkach, gdy mowa o sposobie działania, często można by — obok omówionego już terminu działanie — używać terminu sposób dzia- 35 łania, np. działanie impulsowe (ang. pulse operating mode, fr. régime à impulsions, niem. Impulsbetrieb, ros. импульсный режим). Oczywiste jest, że gdyby w fizyce i technice zaczęto używać terminu działanie, powstałoby całkowicie logiczne powiązanie z innymi terminami omawianymi w tym artykule, mianowicie: oddziaływanie, reakcja, wzajemne oddziaływanie, działanie, sposób działania. Literatūra 1. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. V.: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. 2. Французско-русский политехнический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1964. 3. Словарь по электронике. М: Русский язык, 1988. 4. Словарь научной и технической лексики. М.: Русский язык, 1994. 5. Словарь по электронике. М.: Русский язык, 1985. 6. Словарь по микроэлектронике. М.: Русский язык, 1991. 7. Fizikos terminų žodynas. V.: Mokslas, 1979. 8. Rusų-lietuvių kalbų politechnikos žodynas. V.: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1984. 9. M a s i o k a s S. Elektrotechnika. V.: Mokslas, 1989. 10. Lazeriu fizikos terminų žodynas. V.: VU leidykla ir leidykla „Šachmatai“, 1990. 11. International Vocabulary of Basic and General Terms in Metrology. Geneva, 1993, P. 59. 36