Skvarbioji būdvardžių priesaga „-inis“, „-ė“

Stasys KEINYS SKVARBIOJI BŪDVARDŽIŲ PRIESAGA -INIS, We -E współczesnym języku ogólnym bardzo częsty stał się przyrostek przymiotników -inis, -ė. Czasami wydaje się, że ji przypina się niemal be Żadnych śrub. Taką aktywność tego przyrostka silnie podsycały wciąż języki słowiańskie, germańskie, a być może także ir niektóre ne inne języki. Jednak tak było zawsze. W ne języku piśmiennictwa końca ubiegłego i ir początku tego wieku takie niezwykle częste i chętnie używane Ir były przymiotniki utworzone su za pomocą przyrostka -iskas, -a. Ich częste jų użycie również w wielu przypadkach ir wywołały i podtrzymywały języki obce, su zwłaszcza, jak się wydaje, słowiańskie, mające nawet pod względem brzmienia podobny przyrostek -sk-. Oto pierwszych lat „Varpe” (1889 r.) pisano absolutiszką valdžia 53 (cyfry napisane obok przykładu, wówczas $ oznaczane literami na wzór szlenkų, wskazują rok tų ,,Varpo” stronę, na której użyto tego przykładu), demokratyczną władzę, duchową siłę, 54, ekonomiszkas gyvenimas, 54, ekonomiszkas padejimas, ekonomiszkas 53, paspyrimas 29, Tl, pomoc materialną, pomoc 38, wojskową, podstawę 12, naukową, życie 36, polityczne, rozum 12, polityczny, organizację polityczną, 24, władzę polityczną, 55, dane statystycz53, ne, odrębność narodową i 14, niemało innych. 37 ir Teraz wszyscy są przyzwyczajeni w takich te przypadkach mówić: władza absolutna, władza demokratyczna, siła duchowa, życie ekonomiczne (na przykład państwa, kraju; ekonomiszko as gyvenimas teraz to „oszczędne życie”), sytuacja ekonomiczna, pomoc ekonomiczna (albo pomoc ekonomiczna), pomoc materialna (ale częściej używany iš derywat zapożyczony — przymiotnik materialinė) wsparcie (pomoc), sytuacja wojskowa, podstawa naukowa, życie polityczne, mądrość polityczna, organizacja polityczna, władza polityczna, dane statystyczne, odrębność narodowa. W miejsce zwyczajnego współczesnego wyrazu języka teisė używano wówczas wyrazu tiesa, przymiotnik juridinis zastępowała o forma juridiskas, -a, zatem nasze -¢€ współczesne terminy ekonomines teisės, juridinis asmuo, juridinės teisės, politinės teisės, privatinė albo civiline teisė zastąpiły używane w „Varpasie” formy ekonomiszkos tiesos juridiszka asaba juridiszkos tiesos politiszkos tiesos; nie należy uważać ich za 87, błędy językowe, 53, rośnie liczba przypadków, 87, gdy obok siebie używa 53, privatiszka albo civiliszka tiesa 53. To, że przechodzono od derywatów z jednym przyrostkiem do wyrazów z innym przyrostkiem, w dużej mierze wynikało z wyjaśnień i poprawek językoznawców. I najwybitniejszy krzewiciel współczesnego języka ogólnego, często nazywany jego ojcem, J. Jablonskis (1860—1930), i późniejsi językoznawcy okresu międzywojennego wielokrotnie cierpliwie wyjaśniali, co właściwie oznaczają przymiotniki z przyrostkiem -iškas, -a oraz do czego służą, a do czego nie służą. Sam J. Jablonskis, który swoją pierwszą gramatykę, wydaną w 1901 r. w Tylży, zatytułował „Lietuviškos kalbos gramatika”, później publicznie się poprawił, pisząc, że lietuviška kalba oznaczałaby jakiś język podobny do tego, którym mówią Litwini, a nie język używany przez samych Litwinów. Te napomnienia językoznawców zawęziły użycie przymiotników z przyrostkiem -iškas, -a (w niejednym przypadku obecnie nawet przesadza się — derywatów z tym przyrostkiem nie używa się już także tam, gdzie bardzo by pasowały), ale otworzyły szerokiemu użyciu drogę innym przymiotnikom tworzonym za pomocą przyrostka -inis, -¢. Znaczenie tych wyrazów jest bardziej abstrakcyjne; niejednokrotnie nawet doświadczonym korektorom i redaktorom językowym trudno jest stanowczo dowieść, że w danym przypadku taki przymiotnik rzeczywiście nie pasuje, ponieważ często można dostrzec albo przynajmniej wymyślić jakiś nowy, inaczej nieuchwytny odcień znaczeniowy. ar — ar W wielu miejscach jų nė się przyrostka -inis, -ė przymiotnik, ir która inna forma gramatyczna, powiedzmy, że dopełniacz rzeczownika. ir Te przymiotniki, będąc bardzo ekspansywne, stopniowo wypierają z użycia jedną iš tradycyjną ne formę właściwą iš językowi naturalnemu, co może mieć niemałe o konsekwencje dla użycia niektórych przypadków. Jednak mimo wszystko te przymiotniki wcale nie pasują wszędzie tam, gdzie są używane przez kogoś. ne Poniżej zostanie omówiona wiązka terminów; za pomocą przymiotniksu ów omawianego rodzaju ir próbuje się pokazać, jak mogłyby być używane w języku prawa życia ir państwowego, choć nie pasują one do poprawianych terminów ir ani do innych jų wyrażeń języka ar urzędowego. 1. Czym jest poprawka konstytucyjna? Którzy ne którzy prawodawcy i, jak się wydaje, iš jų dziennikarze uczący się języka już od pewnego czasu wpajają świadomości użytkownikį ów języka litewskiego termin termin poprawka konstytucyne jna. Za każdym razem, gdy usłyszy się lub zobaczy zapisane takie ar stwierdzenie, ogarniają tą wątpliwości, co ma się tu na myśli. Jeśli mówi się o poprawianiu samej konstytucji (ostatnio zwykle używa (0 się w tym celu tego stwierdzenia- ), to dlaczego nie mówi się po ludzku: poprawka do konstytucji? ir — Przecież ne iš złamać palec į Do „Słownika współczesnego języka litewskiego” jako przykłady znaczenia słowa pataisa „poprawiająca zmiana, uzupełnienie” włożono wyrażenia: poprawka do konstytucji, poprawka do uchwały (V., 1993. P. 522). W słownikach można znaleźć także wyrażenia: poprawka do listy, umowy, rezolucji. Dopełniaczem oznacza się tutaj to, co jest poprawiane, gdzie wprowadza się te poprawki. Jest to tak zwany przez klasyka naszego języka J. Jablonskisa dopełniacz czynnego przedmiotu, czyli obiektu, np. Ona szyje koszulę (haft), a szycie koszuli zatrzymało ją również w domu. Ojciec uczy dzieci, a nauczanie dzieci nie jest uważane za pracę wcale łatwą (Jablonskis J. Rinktiniai raštai. V., 1957. T. 1. S. 572-573). Kontynuując te porównania wybitnego kodyfikatora języka, można by powiedzieć: Oni poprawiają konstytucję, a poprawianie konstytucji, poprawki do konstytucji. Taka jest tu, zdaje się, zarówno zwykła logika, jak i alfabet gramatyki naszego języka — jeśli poprawia się konstytucję, to i poprawka będzie konstytucji, por. naprawia koła, zegarki — naprawa kół, zegarków. A czy możliwe jest i, jeśli możliwe, co miałoby oznaczać połączenie wyrazowe poprawka konstytucyjna? Przymiotniki są bardziej abstrakcyjne niż rzeczowniki, zawsze wyrażają cechę. Znaczenie słowa konstytucyjny, -a niewątpliwie ma związki z tym, co oznacza wyraz podstawowy konstytucja, ale nie jest to, jak widać, cecha samej konstytucji. W „Słowniku języka litewskiego” znaczenie tego przymiotnika określono całkiem nieźle — „oparty na konstytucji, związany z nią” (V., 1962. T. 6. S. 336). Zatem poprawka konstytucyjna, rozumując bardzo luźno, mogłaby być jakąś poprawką dokonywaną na podstawie konstytucji albo jakoś inaczej związaną z konstytucją. su W takim przypadku, rzecz jasna, poprawia się nie samą konstytucję, lecz coś innego. Na przykład zauważono, że jakieś sformułowanie ustawy nie jest zgodne z konstytucją, więc podejmuje się działania su naprawcze, aby stało się zgodne. Taką 1] poprawkę można by zasadnie nazwać konstytucyjną, ponieważ dokonywana jest na podstawie konstytucji. Zarówno parlamentowi, jak i ogólnie prawu taki termin może być potrzebny; z tego, co tu powiedziano, drogi czytelnik 10 Iš zapewne zrozumiał, że „poprawka konstytucji” i „poprawka konstytucyjbe na” są możliwymi wyrażeniami ir terminologicznymi w ir naszym języku, lecz powinny być rozróżniane pod względem znaczenia. ar Gdy chodzi o poprawkę dokonywaną w samej konstytucji, zupełnie niewłaściwe jest używanie terminu „poprawka konstytucyjna”, ponieważ jest to poprawka konstytucji. Ir Czymś zupełnie innym jest sytuacja, gdy na podstawie konstytucji poprawia się jakąś inną ustawę albo coś innego. ar Taką poprawkę, rzecz jasna, stosownie byłoby nazywać terminem „poprawka konstytucyjna”. 2. Ne autorski, o prawo autorskie W czasach niedawnej okupacji rosyjskiej w języku litewskim używano niemal wyłącznie terminu prawo autorskie. Zostało to usankcjonowane w A. „Słowniku terminów J. prawnych”, K. opracowanJ. ym przez Žiurlisa, Bulawasa, A. Jablonskisa, Žiugždę oraz zredagowanym przez opracowującego Žiurlisa, ir zatwierdzonym przez Komisję ir Terminologiczną Instytutu Literatury Języka Litewskiego i zalecanym do użytku praktycznego (V., w 1954), którym 24 p. zamieszczono terminy prawo autorskie, autorskie prawo do į utworu, pochodne prawo autorskie, pierwotne prawo autorskie, przedmiot prawa autorskiego, podmiot prawa autorskiego. W tym samym miejscu zamieszczono ir terminy honorarium autorskie oraz świadectwo autorskie. Terminy prawo autorskie, umowa autorska, wynagrodzenie autorskie były używane w cywilnych oraz cywilnoprocesowych kodeksach z czasów rosyjskich, lecz słownikowy termin świadectwo autorskie został w nich zastąpiony nadal używanym terminem świadectwo autorstwa. To prawda, że w niektórych miejscach w kodeksach, w ir tym w kodeksie karnym, terminologicznie zastosowano ir połączenia z dopełniaczem, np.: wynagrodzenie autora (KC 1985, 547 art.), prawa autora (KC 1985, 519 art. ir itp.), prawa ir autora-wynalazcy (KK 1983, 142 art. ). Przymiotnikowi -e autorinis, bez be wątpienia, będą odpowiadiš ać rosyjskie terminy aBTopckoe IIpaBO, aBTOPCKHH HOTOBOD, ABTODCKHĖI TroHODap, aBTODCKOC CBH/[ETEJIBCTBO ir itp. Su tym przymiotnikiem ujęto termin prawa autorskiego į J. Petronio, V. Vanago ir A. opracowany przez Zalatoriusa „Słownik terminów literackich” ( Wilno, 1962. P. 43), trafił on do pierwszego wydania į normatywnego „Słownika współczesnego języka litewskiego” (Wilno, 1954. P. 57; w drugim wydaniu zamieszczono termin axtorinės teisės. — Wilno, 1972. P. 65), wyjaśniany w „Litewskiej encyklopedii radzieckiej” 11 (Wilno, 1976. T. 1. P. 514). Zatem na Litwie przez kilka dziesięcioleci termin ten był stosowany tam, gdzie było to konieczne. Jednakże w przedwojennej niepodległej Litwie wyjaśniano termin autoriaus teisė (zob. Encyklopedia litewska. K., 1934. T. 2. Zob. 390—391). Prawo autorskie wpisane ir į wydaną na emigracji „Encyklopedię litewską” (Boston, 1953. T. 1. P. 487). W tych encyklopediach wyjaśniany ir jest termin honoraria autorskie. Obecnie ir Na Litwie ponownie powraca się do starszegir o, jaśniejszego i dokładniejszego terminu prawo autorskie. Powraca się do niego nieprzypadkowo, ponieważ w tego rodzaju wypowiedziach dopełniacz jest dla Litwina znacznie jaśniejszy i bardziej zwyczajny niż dość niejasny ir przymiotnik o mało charakterystycznym ir sposobie tworzenia autorinis, -ė. Dopełniacz lepiej odpowiada tu ogólnym su tendencjom podstaw nominacji w naszym języku. ir W ten sam sposób utworzono zwyczajne terminy šeimos teisė (por. ros. cemeriroe IrpaBo), žmogaus teisės (por. rūsų veropeveckue HrnpasBa) ir itd. Gdyby zaszła potrzeba, be niewątpliwie używano by terminologicznych połączeń ar wyrazowych: prawo rzemieślników, prawo szlachty, o ne rzemieślnicze, szlacheckie prawo, ponieważ Przecież, zdaje się, nikomu nie przyszło do głowy į utworzyć i używać, ir powiedzmy, terminu różnice praw ludzkich. Z językowego punktu widzenia rozpatrywana w tym przypadku mogłaby być najwyżej kwestia liczby rzeczownika, tj. należy używać: prawo autora, ar prawa autorów. ar Kwestia ta może zależeć od tego, jak definiuje się ir termin autor. Używając terminu prawo autora, rzecz jasna, należy używać ną wyrażeń wynagrodzenie autora, honorarium autora, można by ir również używać wyrażenia zaświadczenie autora ir (Opiera się ono na wyrażeniach zaświadczenie osoby, dyplom doktora, legitymacja ucznia, paszport obywatela, atestat profesora itp.). ir Be W odniesieniu do terminu prawo autora, nazywającego gałąź prawa, język potrzebuje ir terminu, którym określa się wolności i możliwości takich osób. W tym celu w znaczeniu uogólnionym zwykle używa się liczby mnogiej słowa teisė, a także dopełniacza słowa oznaczającego tego, do kogo te prawa należą, su komu są przyznawane, stosowane, tj. ar mówi się i ir pisze autoriaus teisės, por. piliečių teisės, sutuoktinių teisės, vaikų teisės itp. ir To połączenie terminologiczne przynajmniej w oficjalnym języku fachowym, jak się zdaje, było używane przez cały czas, tylko w publikacjach i rozmowach o złej jakości językowej używano i używa się wyrażenia autorinės se ar ir 12 tersės. W tego rodzaju połączeniach zwykle używa się dopełniacza obu liczb (autoriaus teisės i autorių tersės), zależnie od tego, co chce się powiedzieć. Jednak mówiąc ogólnie, tutaj całkowicie może wystarczyć także dopełniacz liczby pojedynczej. Nawiasem mówiąc, w najnowszych normatywnych publikacjach językowych omawiane terminy z dopełniaczem są obecnie również zalecane, na przykład w drugim zeszycie „Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii” „Dokument. Publikacja. W wydaniu „Wydawnictwo” (Wilno, 1991) zamieszczono terminy: prawo autorskie (ros. aBropckoe IIpaBo, ang. copyright, niem. Urheberrecht) „normy prawa cywilnego regulujące stosunki między autorami a wydawcami” 13 oraz znak prawa autorskiego (ros. 3HaK aBTOpCcKoro IIpaBa, ang. copyright sign, niem. Verfassersignatur, Verfasserzeichen) „znak © oznaczający prawo autora do opublikowanego utworu i umieszczany w sposób określony w dokumentach normatywnych” 13-14. Jako synonim obok głównego zalecanego terminu umowa wydawnicza (ros. aBTOPCKHH tOroBop, ang. publishing contract, niem. Verlagsvertrag) „umowa zawierana przez autora i wydawcę w celu drukowania i rozpowszechniania utworu lub utworów” 45 w niniejszym słowniku podano również używany termin umowa autorska. Mając na uwadze, że umowa wydawnicza jest terminem znacznie jaśniejszym i bardziej przejrzystym (jego znaczenie jest bezpośrednio związane ze znaczeniem jego składników), synonim umowa autorska, będąc gorszym zarówno pod względem językowym, jak i terminologicznym, stał się zbędny. Podano tu również obecnie powszechnie używany termin świadectwo autorstwa 14, choć, jak już powiedziano, pod względem językowym bardziej systematyczny byłby termin świadectwo autora. Terminy prawo autorskie, znak prawa autorskiego, świadectwo autorstwa, umowa wydawnicza są objaśnione w litewskiej normie „Autorstwo. Wydawnictwo. Teksty. Podstawowe terminy i definicje“. Termin autoriaus teise, jako termin normatywny, został zamieszczony również w trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” (V., 1993. S. 837). Zatem w praktycznym użyciu języka wciąż nie zostały zapomniane terminy autorinė teisė, autorinės teisės, autorinis atlyginimas, autorinis honoraras, autorinė sutartis, jednak ze względu na nietypowe dla naszego języka formy słowotwórcze nie mogą być zalecane do wzorcowego użycia. Ich użytkownicy albo nie znają obecnie zalecanych i używanych poprawnych, jasnych terminów, albo kurczowo trzymają się dawnych, utworzonych według obcej gramatyki. 13 Pierwszym z pewnością łatwiej będzie przejść (ściślej — powrócić) do terminów zalecanych- '. 3. Co wybiera się podczas wyborów prezydenckich? Na świecie jest wiele państw, którymi rządzą prezydenci. Prezydental, po litewsku pirmininkai, są wybieranymi przywódcami, dlatego — państwowe środki informacji publicznej dość często mają do czynienia ir su tų wyborami urzędników. Be zrozumiałego dla wszystkich, zwyczajowego, charakterystycznego dla naszego języka wyrażenia wybory prezydenta, zarówno wypowiadanego ustnie, jak i drukowanego na piśmie, używa się wyrażenia wybory prezydenckie. Ale przymiotnik prezydencki zupełnie tu -ė nie pasuje do naszego języka — przecież w takim — przypadku wybiera się prezydenta, a nie kogoś innego. o ne Zatem ir należy używać już znanego (zob. artykuł o poprawce do konstytucji) dopełniacza oznaczającego przedmiot czynności, czyli obiektu, tak samo jak w innych przypadkach wyborów, np.: ir wybory przewodniczącego, wybór papieża, wybory sejmu, wybory sędziów, wybory zarządu itd. ir (dzięki Bogu, zdaje się, że nikomu jeszcze nie przyszło do głowy mówić wybory į papieskie, sejmowe, sędziowskie). Przymiotnikoar we wyrażenie wybory prezydenckie, bez wątpienia, przynieśli i podtrzymują be je wielbiciele najbardziej ir wpływających ostatnio i nadal iš wpływających na nasz język języków obcych: Rosjanie używają mpeSHHEHTCKHE BEIOOpEL, Anglicy presidential elections. — — Nie można jednak wykluczyć, że na niektórych użytkownikne ów mogła tu również wpłynąć polska ir (wybory prezydenckiear ), francuska (ė/ections présidentielles) mowa. Iš Spośród bardziej wpływowych narodów wyraźnie wyróżniają się w tym przypadku jedynie Niemcy, którzy zgodnie ze zwyczajami swojego języka używają rzeczownika złożonego Pradsidentenwahl (f). ar Jednakowe, ne podobne użycie jednego języka obcego wydaje się niejednemu nawet ważkim dowodem na to, że Litwinom nie wypada pozostawać w ir tyle, tzn. trzeba również splatać myśl tak, jak splatają tų ją obcy. Ale to droga wybierana przez ar pozbawione pamięci małpy. Warto dobrze wbić sobie do głowy, į że biada temu językowi, którego użytkownicy zaczynają mówić, Zob. też ' artykuł autora „W sprawie terminu su przymiotnikiem żwtorinis”, opublikowany w czasopiśmie „Tarp knygų” (1997, nr 3, s. 15–16). kierując się gramatyką ar języków obcych. Postępując w ten sposób, nietrudno całkowicie utracić własny język albo, innymi słowy, uczynić obcy swoim. Język litewski, mając bardzo rozwinięty system przypadków rzeczowników i tym ir zasadniczo iš różniąc się od słynnych języków świata zachodniego, w wielu przypadkach łatwo pozwala użytkownikom obywać się bez przymiotników, tj. be jasno i ir precyzyjnie wyrażać relacje między słowami — za pomocą form fleksyjnych słów, czyli przypadków. Takie użycie jest dla Litwinów niemal ne naturalne. Nasze słowo pod tym względem jest potężniejsze, ir elastyczniejsze i bogatsze w treść niż słowo tamtych języków. Że podczas wyborów prezydenckich wybiera się prezydenta, z łatwością pojmuje małe ir dziecko. O kto wybiera ką podczas przechwyconiš ych przez obcych wyborów prezydenckich? To nie może zrozumiir eć dorosły. Byłoby to może zrozumiałe dla uczącego się języka litewskiego Anglika, Polaka, Rosjanina czy rodaka myślącego ar nielitewsko, ale nie dla Litwina dobrze znającego ne swój język ojczysty. Istnieje ir więcej nieodpowiednich dla języka wzorcowego połączeń wyrazowych, į w których występuje przymiotnik prezidentinis, -ė. Wraz z upadkiem tak zwanego ZSRR bardzo modnym stał się również utworzony w ten sam sposób, budzący grozę termin „rządy prezydenckie”. lr teraz, w razie potrzeby, termin ten jest używany wyłącznie ne jako wspomnienie przeszłości, ponieważ takie rzeczy zdarzają się i mogą zdarzyć się ar w innych państwach. ir Ów prezydencki system rządów był wówczas, rzecz jasna, zapożyczony według rosyjskiego termino NIpe3H/ĮEHTCKOC YVIIpaB/IeHHe wzoru, lecz samym tą naśladowcom innych języków rodzimego ir „wzbogacaczom” Anglicy zaproponowaliir by to po su angielsku presidential — government. W języku litewskim przy takich słowach oznaczających su czynność używa się dopełniacza wykonawcy, np.: kunigaikščio, karaliaus kunigaikštinis, karalinis!) rządy, władza, wejście biskupa (ingres), walki Żmudzinów itd. (0 ne ir Zatem należy mówić także prezidento valdymas. To wreszcie są ludzie lubiący ir nielitewską mowę (zwłaszcza urzędników i dziennikarzy) do języka į wprowadzane są określenia prezydencka flaga, prezydencki obiad, prezydencki samolot itd. ir Nieustannie wbijane į ludziom do głów, takie określenia ne mogą z czasem zacząć wydawać się niektórym całkiem zwyczajne i niezastąpione. Niewiele brakuje do prezydenckiego krzesła czy prezydenckiego dekretu, choć jak dotąd nie słyszeliśmy określeń dyrektorski krawat, 15 ministerialny samochód, szefowski gabinet, premierowskie śniadanie, biskupia kolacja. ar Ale przecież tak mówić nie ir należy. Przeznaczenie, a zwłaszcza przynależność, w języku litewskim również często wyrażane są dopełniaczem. W przytoczonych przykładach ir będzie on po prostu zwyczajny dla naszego języka. Wdzieranie się do naszego języka przymiotników utworzonych z przyrostkiem -inis, -ė, a także ich jų różnorodne rozpowszechnienie i użycie, stanowią iš jedną z najważniejszych kwestii współczesnej normatywistyki języka ogólnego. Jest to bardzo szeroka, sprzeczna i zawiła kwestia, zapewne dlatego często również będąca przedmiotem sporów. W niniejszym artykule, poprzez refleksję nad kilkoma przypadkami użycia, zdołano go jedynie lekko poruszyć”. Skróty BK — Kodeks karny Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej: Tekst oficjalny ze zmianami i uzupełnieniami na dzień 1 czerwca 1983 r. Wilno: Mintis, 1983, 264 p. CK — Kodeks cywilny Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej: Tekst oficjalny ze zmianami i uzupełnieniami na dzień 1 stycznia 1985 r. Wilno: Mintis, 1985. 344 s. ? Starsza wersja niniejszego artykułu jest publikowana w czasopiśmie „Justitia” (1997 m. Nr. 3 ir itp. ). 16