Terminizacija ir determinizacija

PROBLEMY TERMINOLOGII Kazimieras GAIVENIS TERMINIZACJA I DETERMINIZACJA Terminizacja — przekształcanie się słów w terminy, a determinizacja — przekształcanie się terminów w zwykłe słowa. Te dwa procesy różnią się od siebie przede wszystkim tym, że pierwszy z nich może być regulowany, natomiast drugi — samorzutny, nieregulowany. Terminizacja często zmienia gramatyczny i leksykalny charakter słów: zmienia się łączliwość terminów, niektóre właściwości gramatyczne, relacje synonimii, antonimii itd. Na przykład ogólny wyraz językowy druska nie ma liczby mnogiej, a jego najczęstsze nazwy rodzajowe są dwie: sól paszowa i sól spożywcza. Tymczasem w terminologii chemicznej wyraz druskos oznacza klasę związków chemicznych, tj. substancje krystaliczne o strukturze jonowej. W chemii sole mogą być obojętne, kwaśne, zasadowe, podwójne itd. Mogą również występować rodzajowe terminy w liczbie pojedynczej z wyrazem sól, np. : sól Bertholleta, sól Glaubera, sól gorzka itd. Albo znowu inny przykład. Antonimem prostego słowa „šr/urna” jest słowo „saltis”, natomiast termin „šiluma” nie ma antonimu, ponieważ słowo „šaltis” w terminologii fizycznej nie jest terminologizowane. W terminologii fizycznej pojęcie „šalčio” w ogóle nie istnieje. Szalkauskis terminologizację nazywał S. „precyzowaniem słowa”. Pisał: „Słowo doznaje najmniejszej zmiany, trafiając į do terminologii naukowej wtedy, gdy w tym celu pozostaje jedynie dokładnie ustalić zakres oraz treść tego pojęcia, które tkwi į jo u podstawy. Ten proces terminologiczny można nazwać precyzowaniem, czyli uściślaniem, ludzkiego słowa. Jest on zawsze nieunikniony, gdy terminologia naukowa musi zapożyczać słowa z języka zwykłych ludzi, iš ponieważ ten ostatni nigdy nie odznacza się taką dokładnością, jakiej mogą wymagać cele nauki. Brak precyzji słowa faktycznie pokazuje, że pojęcie leżące u jego podstaw nie zostało jo świadomie określone pod względem treści i zakresu. Jeśli na przykład ludzie używają słowa „zwierzę”, to najczęściej nie zdają sobie sprawy, jakie cechy składają się na treść pojęcia zwierzęcia i, odpowiednio, jakie osobniki lub nawet gatunki mogą być oznaczane tym słowem. Prawdą jest, że każdy, kto bada słowo „zwierzę”, mniej lub bardziej jasno zdaje sobie sprawę, że w pojęciu zwierzęcia znajduje się w taki czy inny sposób cecha życia, ale za to człowiek niewykształcony rzadko będzie mógł określić, jakie jeszcze cechy zawiera pojęcie zwierzęcia obok cechy życia. Jeśli w ogóle nie uznamy takich cech, wówczas będziemy musieli stosować słowo „zwierzę” także do roślin, ponieważ rośliny w pewnym sensie odznaczają się życiem, mianowicie życiem wegetatywnym. Jeśli natomiast obok cechy życia wpiszemy przynajmniej jedną inną cechę, będziemy musieli odpowiednio zawęzić znaczenie słowa „zwierzę”, tzn. stosować je do węższego zakresu przedmiotów. Okazuje się, że takim wyróżnikiem jest zmysłowość (sensibilitas), która nie pozwala stosować słowa „zwierzę” do roślin, ponieważ musi ono być ograniczone do obszaru życia zmysłowego. W ten sposób otrzymujemy, że „słowo «zwierzę» można stosować tylko tam, gdzie łączą się życie i zmysłowość”!. Zatem terminologizacja wiąże się przede wszystkim z doprecyzowaniem ekstensji i intensji słowa. W niektórych dziedzinach nauki tworzenie terminów w drodze terminologizacji jest bardzo częstym zjawiskiem, w innych zaś — rzadkim. Na przykład w terminologii botaniki, zoologii, rolnictwa, hodowli zwierząt, meteorologii i innych dziedzin występuje mnóstwo terminologizowanych słów języka ogólnego i gwar, natomiast w terminologii chemii, informatyki i astronomii jest ich bardzo niewiele. Terminologizacja jest procesem dwojakim: w jednym przypadku terminologizuje się słowa języka ogólnego i gwar, w drugim zaś — terminy z dziedzin pokrewnych. To drugie zjawisko nazywa się tranTerminologizacją. Niestety, często trudno powiedzieć, czy któryś termin został w naszym języku transterminologizowany. Większość takich terminów to kalki międzynarodowe. Na przykład termin informatyczny kreipinys, którego angielskimi odpowiednikami są call(ing), call-in i fetch(ing), najprawdopodobniej został przetłumaczony z rosyjskiego terminu o6pairrreHHHe, ponieważ angielskimi odpowiednikami terminu gramatycznego kreipinys są allocution i address. Termin matematyczny papildinys (różnica zbioru i jego podzbioru) najpewniej powstał bez wpływu terminu gramatycznego papildinys, lecz został przetłumaczony z odpowiednich terminów innych języków (por. angielskie complement, rosyjskie AOrIO/IHeHHe itd.) Šalkauskis S. Pisma. V, 1991. T. 2. P 24-25. W dialektach, a także czasami w ir języku ogólnym, tym samym słowem często nazywa się zupełnie różne rzeczy. Na przykład słowem gurgždis na Litwie nazywano co najmniej kilka roślin: dzięgiel leśny (Angelica silvestris), arcydzięgiel lekarski (Archangelica officinalis), lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale), podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), szalej jadowity (Cicuta virosa), szczwół plamistyda (Conium maculatum) ir itd. Botanicy, terminologizując to słowo w terminologii systematyki šį roślin, nazywają nim tylko jedną roślinę — ChaerophylJum. Należy do rodziny roślin baldaszkowatych (Umbelliferae). Jednoznaczne synonimy absolutne w terminologii mogą przekształcić się w hiponimy lub hiperonimy. Na przykład słowem ir šikšnys w naszych gwarach, a także w języku ogólnym, ir nazywano każdego nietoperza, jednak w terminologii systematyki zoologicznej słowo to jest używane tylko do nazywania niektórych gatunków, jak na przykład: vélyvasis šikšnys (Eptesicus serotinus), por. angielskie Serotine bat, rosyjskie rro3/tHHii KoxaH?, šiaurinis siksnys (Epitesicus nilssoni), por. angielski Northern bat, rusy CEBEDHBIK Koxan”. To samo stało się ze słowem ir su p/ikšnys. J. W słowniku Barona tym słowem określa się nietoperza w ogóle, w terminologii systematyki o zoologicznej znajdziemy tylko termin gatunkowy nocek rudy (Vespertilio murinus), por. angielski Particolored bat, rusių /IBYXIIBETHBIĖ Koxan“. W tym przypadku słowo šikšnosparnis jest terminologizowane wyłącznie na oznaczenie rzędu. W pracy nad porządkowaniem terminologii dość często ir zdarzają się niezbyt udane przypadki terminologizacji słów. Na przykład w terminologii hydrotechnicznej próbowano terminologizować słowo branduolys na oznaczenie wewnętrznej części strugi (branduolys strugi). Tutaj znacznie lepiej pasowałoby słowo šerdis (šerdis strugi). W terminologii anatomii zwierząt nie pasuje słowo veidas (veidas krowy). W terminologii rolniczej trudno chyba mówić o słomie kukurydzianej, sianie z koniczyny itd. ir Determinizacja —przekształcanie terminów w zwykłe słowa —wyróż2 Fauna Litwy. Ssaki. W., 1988. T. 1. P. 84. * Tamże. P. 87 * Tamże. P. 89. SAnskaitis V, Kilas M. Rosyjsko-litewski słownik terminów rolniczych. W., 1971. P. 259, 275. 6 mi tym, że zdeterminologizowany termin nie zanika, lecz tylko wypuszcza nową odnogę (zwykłe słowo) w innej dziedzinie użycia. Na przykład geologiczny ir termin fizyczny epicentrum oznacza rzut na powierzchnię Ziemi środka zjawiska zachodzącego nad jej powierzchnią lub pod nią, natomiast zdeterminologizowane słowo epicentrum nazywa wir dowolnych wydarzeń społecznych (np. epicentrum niepokojów). W języku potocznym szczególnie często używa się zdeterminologizowanych terminów fizyki i techniki, np.: kaliber, spektrum, aparat, blok, impuls, mechanizm, tarcie itd. Jednak aby mogła zachodzić determinizacja, potrzebne są pewne warunki, mianowicie: 1) termin musi być szeroko rozpowszechniony i znany nie tylko specjalistom; niektóre semy zdeterminologizowanego słowa muszą się pokrywać. 2) ir