Keletas minčių apie terminologiją

Kazimierz GAIVENIS Instytut Języka Litewskiego, Wilno KILKA MYŚLI O TERMINOLOGII Mówią, że Na dziedzińcu Uniwersytetu Sorbońskiego stoi su zegar słoneczny z łacińskim napisem „Sicut umbra dies nostrae“ („Jak cień nasze dni“). Nauka iš jest rzeczywiście wielka ir i wieczna, o życie człowieka krótkie. Jednak ir nauka nauce nierówna. Niektóre gałęzie nauki, powstawszy, szybko się umacniają i ir od razu czynią wielkie postępy, o rozwój innych jest — długi i ir powolny. Terminologia — to stosowana gałąź nauki. Na całym świecie me kształtuje ji się niespiesznie i ir z trudem, jakby nie wiedząc, do której z nich ko się przyłączyć: — do językoznawstwa, ar informatyki czy jeszcze jakiejś innej gałęzi nauki. Językoznawcy do tej pory mało interesowali się terminologią, prawdopodobnie dlatego, że jest w niej wiele elementów nielingwistycznych, zapożyczonych z innych iš nauk. Specjaliści z tradycyjnych dziedzin językoznawstwa często nie rozumieją treści (semantyki) terminów z innych dziedzin ani ir jų wzajemnych relacji między nimi. Tymczasem dla fizyka, pu matematyka, lekarza, ekonomisty czy inżyniera terminologia ar przede wszystkim wiąże się z językoznawssu twem. Specjalistów tych często wprawia w zakłopotanie ocena form terminów, pojęcie poprawności, jų gramatykalizacja terminów i akcentowaniir e. Terminologię zaczęli tworzyć inżynierowie (E. Wüster, E. Drezen, Lotte i in.), którzy D. postanowili ir ustandaryzować terminologię techniczną w skali międzynarodowej. Jednak mówi się, że prawdziwą nauką stała się dopiero wtedy, gdy w jej tworzenie zaangażowali ji się językoznawcy. | ir Iš Sukces praktycznej pracy terminologicznej w dużej mierze zależy od rozumnej współpracy specjalistów z różnych dziedzin nauki oraz językoznawców terminologów. ir Językoznawcom czasami zarzuca się nawet, że nie tworzą potrzebnych neologizmów. Na przykład o szybko rozpowszeir chnionym i obecnie używanym przez wszystkich neologizmie žiniasklaida pewien dziennikarz niedawno napisał: „Językozniš awcy rzeczywiście żałośnie nie nadążają. Dopiero w którymś z kolei roku używania „mass media“ udało się sklecić fonetycznego gruchota „Žiniasklaida“. Jakby iš z czasów Vydūnasa”. Še tobie, że chcesz! Okazuje się, że językoznawcy muszą ir szybko sprzątać śmietniki mowy. Niestety... Wszyscy 89 dobrze wiedzą, że terminy tworzą nie językoznawcy, lecz specjaliści. Mówiąc dokładniej, tworzy je nawet cała inteligencja narodu, przyjmując lub odrzucając proponowane neologizmy i wyrazy obcego pochodzenia. Często poprawności neologizmów nie potrafią ocenić nie tylko dziennikarze, lecz także naukowcy. Na przykład, oceniając litewski odpowiednik terminu failas — rinkmena, rozumowano tak: „Zamiennik rinkmena jest niedokładny, nie może oznaczać rezultatu zbierania, pewnego zbioru. Może oznaczać tylko pojedynczą zbieraną jednostkę. Przecież ozdoba — to odrębna jednostka zdobnicza, Zymena — odrębny element oznaczenia, émena — „słownik języka tuwskiego“. Podaje się w nim, że słowo rinkmenė oznacza zbiór. Dlaczego więc słowo rinkmena nie może oznaczać „zbioru“? Gdzie i kto ustalił, że słowo žymena oznacza „element oznaczenia“? Tymczasem słowo émena zostało prawdopodobnie stworzone przez samego autora, nie ma go w słownikach. Zatem poprawność neologizmów terminologicznych mogą obiektywnie ocenić tylko językoznawcy. W definicjach neologizmów i ogólnie przy wyjaśnianiu ich cech najczęściej wskazuje się dwie rzeczy: 1) że neologizmy — to nowo utworzone słowa, a ich nowość jest odczuwana przez użytkowników; 2) że neologizmy najczęściej powstają w związku z rozwojem kultury i nauki oraz zmianami stosunków społecznych i nazywają nowy przedmiot albo wyrażają nowe pojęcie. Te rzeczy są ogólnie prawdziwe, ale względne. Nowość żywych neologizmów bardzo szybko blednie, natomiast neologizmy nieżywe mogą przez dziesięciolecia konkurować z wyrazami międzynarodowymi i ich nie wyprzeć. Na przykład wyraz nuošimtis w żaden sposób nie wypiera wyrazu procentas, pūdinys — komposto itd. Ponadto nie jest całkiem trafne sądzić, że postęp życia społecznego bardziej sprzyja tworzeniu neologizmów niż wewnętrzne procesy rozwoju języka. W niektórych dziedzinach nauki używa się niewielu międzynarodowych neologizmów, w innych zaś — przeciwnie. Bardzo wielu wyrazów międzynarodowych używa się w terminologii chemii, muzyki, astronomii, informatyki i in. dziedzin. Językoznawcom trudno powiedzieć, czy któryś z nowo powstałych terminów międzynarodowych jest potrzebny, czy — nie. Na przykład, czy potrzebne są terminy benzenas obok benzolas, butenas obok butilenas, 90 cimenas obok cimolas, ir fosfanas obok fosfinas, ksilenas obok ksilolas, naftalenas obok naftalinas itd. Iš właściwie pierwszymi członami tych par są terminy zalecane przez IUPAC lub dopuszczone do stosowania, drugie zaś o ,,W objaśniającym słowniku terminów chemicznych“ (V., 1997) podawane su ze skrótem nk. (termin niedopuszczalny). Be Dlatego obecnie w nomenklaturze związków chemicznych obok nazw niesystematycznych (tradycyjnych) stosuje się mi ir nazwy systematyczne utworzone zgodnie z międzynarodowymi zasadami. Na przykład nazwą niesystematyczną jest woda, systematyczną tlenek diwodoru, o niesystematyc- — zną tlen, systematyczną ditlen, niesystematyc- — zną ozon, o systematyczną — tritlen, niesystematyczną kwas borowy, o systematyczną — tris(trioksoboran)triwodoru o — (3—) ir itd. W innych przypadkach nazwy ir systemowe i niesystemowe całkowicie się pokrywają, np.: fluorek sodu, siarczek cynku, wodorotlenir ek litu itd. Ogólnie rzecz biorąc, potrzebę międzynarodowych neologizmów w terminologii je najlepiej mogą ocenić specjaliści. Językoznawcy lepiej mogą pojmować jedynie relacje między międzynarodowymi słowami litewskimi. Przy ir tworzeniu neologizmów terminologicznych, rodzajowych terminów złożonych ir często pojawia się kwestia motywacji. Terminy motywowane łatwiej zapamiętać, szybciej też ustala się ich miejsce w mikrosystemach terminologii. ir jų Jednak ogólnie rzecz biorąc, motywacja w terminologii nie odgrywa decydującej roli, ponieważ doskonale używa się terminów ir całkowicie niemotywowanych, a także zapożyczeń, których motywacja jest dla nas zupełnie niezrozumiała, np.: barnas „jednostka efektywnego przekroju czynnego reakcji jądrowych, podczas których powstają izotopy promieniotwórcze“, cimenas „1-izopropylo-4— metylobenzen“, damara „stwardniała żywica tropikalnych drzew Agathis dammara“, potas „półmałpa Perodicticuspotto, żyjąca w Afryce“ itp. ir Takich terminów są tysiące tysięcy. Prawdopodobnie można uznać, że motywacja jest ważniejsza w przypadku terminów gatunkowych niż rodzajowych. Przecież gatunki od siebie oddziela się za pomocą przydawek odzwierciedlających istotne cechy rozróżniające. Jednak w terminologii zdarzają się przypadki, gdy cecha gatunkowa „sprzeciwia się” słownikowemu znaczeniu derywacyjnemu głównego członu, np.: wodniczka ogrodowa (Acrocephalus dumetorum Blyth), pieczarka leśna (Agaricus silvaticus), kałużnica gąbczasta (Megasterinum boletophagum Marsh.) ir itp. Takie terminy nie są wadliwe, ir lecz wymagają korekty. Specjaliści z różnych ir dziedzin nauki i produkcji czasami bardzo energicznie bronią niepoprawnie używanych imiesłowów strony czynnej, 91 występujących w funkcji określeń rodzajowych (np. svaiginantieji gėrimai, sprendžiantysis balsas itp.), potępiają terminologizowane ir połączenia wyrazowe ir z rzeczownikiem w dopełniaczu (np. kelių eismas, darbo apsauga, valstybės kontrolė itp.). ir Terminologizacja przecież nie może zniwelować różnic znaczeniowych połączeń wyrazowych języka ogólnego ani uczynić ich ściśle jedoznacznymi. Ogólnie rzecz biorąc, w praktycznej pracy nad porządkowaniem terminologii specjaliści z różnych ir dziedzin nauki i produkcji „dziedzin często przeceniają znaczenie motywacji dla precyzji terminów i logizują ir terminologię. Treść terminu to ne jo znaczenie leksykalne, ale definicja (definicja), która nie zależy ani od motywacji terminu, ani od jego znaczenia słowotwórczego. Polski terminolog S. Gajda w swojej książce „Wprowadzenie do teorii terminu” („Wprowadzenie do teorii terminu”) (Opole, 1990) pisze, że termin jest sługą nie dwóch, lecz wielu panów. Dzieje się tak dlatego, że terminologia wiąże się zarówno z filozofią nauki, jak i z logiką, językoznawstwem, psychologią, informatyką itd. Dlatego też pojawia się pytanie, czy możliwa jest kompleksowa teoria terminologii. S. Gajda odpowiada na to twierdząco. Kompleksowa teoria terminologii jest ważna również dlatego, że obecnie coraz bardziej aktualne stają się międzynarodowe porządkowanie terminologii, opracowywanie norm terminologicznych i tworzenie banków. Otrzymano 1998 05 25 92